Reportsonworkshop

1,145 views

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,145
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
28
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Reportsonworkshop

  1. 1. Монгол улсын их дээд сургуулиудын компьютерийн ухаанычиглэлээр дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх сургалтын хөтөлбөр, олон улсын туршлага, хандлага Эрдэм шинжилгээний хурaл Монгол Улсын Их Сургууль Математик Компьютерийн Сургууль (2009.12.12)1
  2. 2. Хурлын зохион байгуулах хороо: 1. Д.Гармаа, МУИС, МКС 2. Б.Нэргүй, МУИС, МКС 3. Ш.Нямбаа, МУИС, МКС 4. Ш.Уянга, МУИС, МКС 5. О.Отгоннаран, МУИС, МКС 6. А.Амарзаяа, МУИС, МКС 7. Н.Мөнхцэцэг, МУИС, МКС 8. Л.Мөнхтуяа, МУБИС, КМТС 9. Н.Оюун-эрдэнэ, МУИС, МТС 10. А.Алтангэрэл, ШУТИС, ХМТС 11. С.Байгальтөгс, ШУТИС, КТМС2
  3. 3. АгуулгаКомпьютер, мэдээллийн технологийн чиглэлийн хичээлийн сургалтын орчин үеийн чиг хандлага ...... 4Мэдээллийн технологийн салбарын ACM (Association for Computing Machinery)-н хөтөлбөрийгМонголын их дээд сургуулиудын хөтөлбөртэй харьцуулсан судалгаа....................................................... 5Монгол улсын их дээд сургуулийн Програм хангамжийн инженер бэлтгэх сургалтын хөтөлбөрийнагуулгын тохироцийг тодорхойлох тухайд (МУИС-ийн МКС-ийн сургалтын хөтөлбөрөөр жишээлж) .... 8Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгох сургалтын стандарт ба түүний зарим асуудлууд ............ 9Мэдээллийн Технологийн Инженерийн Суурь Шалгалт, Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгохсургалтын стандартын агуулгуудын харьцуулсан судалгаа ....................................................................... 10EVALUATION ON ICT EDUCATION CONTENTS LINKAGES IN GENERAL AND TERTIARY EDUCATION OFMONGOLIA ...................................................................................................................................................... 13Мэдээллийн технологи, програм хангамжийн чиглэлээр их дээд сургууль төгсөгчдийн мэдлэг,чадварын талаар сэтгэл ханамжийн судалгааны тайлан ........................................................................... 18Монгол улсад мэдээллийн технологийн чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэдэг их дээд сургуулиудынсургалтын макро орчинд хийсэн дүн шинжилгээ ....................................................................................... 19Мэдээлэл зүйн сургалтаар асуудал шийдвэрлэх арга барил төлөвшүүлэх арга зүй............................... 23Технологийн давуу талыг ашиглан алсын зайн сургалтын шинэ аргыг турших нь: Технологийнтусламжтайгаар боловсролын хүртээмжийг тэгшитгэх боломж ............................................................... 26“ЮүЭсАй” сургуулийн сургалтын цахим орчин ........................................................................................... 29Сургалтын шинэ технологи буюу виртуаль лаборатори ............................................................................. 31Зааварчилгааны дизайны онолд үндэслэн сургалтын үр ашигтай электрон материал бүтээх нь ......... 33Нээлттэй програм хангамжийг боловсролын салбарт ашиглах нь ............................................................ 36е-Сургалтын хуваарилагдсан систем байгуулах зарчмын асуудалд .......................................................... 37E-Learning Model Based On Semantic Web Technology ................................................................................ 40Монгол улсад програмист бэлтгэх, програм хангамжийн ......................................................................... 443
  4. 4. Компьютер, мэдээллийн технологийн чиглэлийн хичээлийн сургалтын орчин үеийн чиг хандлага А.Амарзаяа, МУИС, МКС zaya_math@yahoo.com1970-аад оны сүүл үеэс Монгол улсын их, дээд сургуулиудад тооцооллын машин ашиглан тооцонбодох арга, алгоритм, машины хэл үзэж эхэлсэн нь энэ чиглэлийн сургалт, эрдэм шинжилгээний ажилманай улсад хөгжин дэлгэрэх эхлэл болсон юм. Өнгөрсөн хугацаанд тусдаа бие даасан салбар болонхөгжиж ирлээ. Компьютер, мэдээллийн технологийн салбарын хурдацтай хөгжил, тэдгээрийн бизнесболоод өдөр тутмын амьдралд хэрэглэх хэрэглээ улам бүр өсөн нэмэгдэж буй зэргээс хамааран энэчиглэлийн мэргэжлийн боловсролын сургалтын чанарыг дээшлүүлэх, сургалтын хөтөлбөр хийгээдагуулгыг байнга шинэлэг байлгах хэрэгцээ шаардлага зөвхөн манай улсын дээд, дунд, тусгайболовсролын хувьд бус дэлхийн бусад орнуудын өмнө тавигдаж байна. Өдгөө олон улсын, нэр хүндбүхий мэргэжлийн нийгэмлэг, холбоодоос компьютер, мэдээллийн технологийн сургалтынтөлөвлөгөөг шинэчлэх, боловсруулах талаарх арга зүйн зөвлөмж, зөвлөгөө боловсруулах зэрэг ажлыголон улсын хэмжээнд хамтран хэрэгжүүлж эхэлснээс хойш олон жилийн нүүр үзэж байна. ACM(American Computing Machinery), AIS (Association for Information Systems) болон Computer Society,Institute of Electric and Electronic Engineers (IEEE-CS) зэрэг байгууллагуудаас хамтран гаргасансургалтын төлөвлөгөөний зөвлөмжийн үзэл баримтлал, хандлагын тухай товч танилцуулъя. Эдгээрсалбарыг бүхэлд нь “computing” буюу “тооцоолол” гэж нэрлээд байгаа бөгөөд бид цаашидорчуулгагүйгээр “компьютинг” хэмээн нэрлэх болно. ACM байгууллагаас K12 буюу бага, дунд, ахлахангийн 12 жилийн сургалттай боловсролд зориулсан компьютерийн ухааны сургалтын хөтөлбөр,хөтөлбөр боловсруулах зөвлөмжийг гаргасан нь манай улсын боловсрол судлаачид, бодлогоболовсруулагчдын хувьд чухал гарын авлага болж байна. Уг зөвлөмжид Компьютерийн ухаан(Computer Science), Компьютерийн инженерчлэл (Computer Еngineering), Мэдээллийн систем(Information Systems), Мэдээллийн технологи (Information Technology), Програмчиллын инженерчлэл(Software Engineering) зэрэг мэргэжлийн хичээлийн үлгэрчилсэн хөтөлбөр, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхзөвлөмж, хичээлүүдийн агуулга, хоорондын холбоо зэргийн тухай дурдсаны дотор мэргэжил тусбүрээр төгсөгч онол, хэрэглээний аль салбарт ажил эрхлэхийг графикаар дүрсэлсэн нь сонирхолтойбайдаг.Ийм төрлийн графикууд нь багш сурган хүмүүжүүлэгч, суралцагч оюутан, шинээр элсэнсуралцагчдад чухал хэрэгцээтэй гарын авлага болно. Их дээд сургууль, багш сурган хүмүүжүүлэгчид,мэргэжлийн тэнхмийн зүгээс хэрэглээний технологийг онолын болон хэрэглээний түвшинд альалинд нь түлхүү авч үздэг ч байгууллагын асуудалд бага ач холбогдол өгдөг програмчиллынинженерүүдэд ямар төрлийн хичээлийг түлхүү оруулах вэ гэдгийг шийдэхэд дээрх график тусална.Түүнчлэн ирээдүйд хэрэглээнээс илүү онолын чиглэлээр суралцах, ажиллах сонирхолтой суралцагчямар мэргэжлийн ангид элсэн орвол зохистойг шийдэхэд ийм график тусална. Ийм графикуудадүндэслэн дээрх мэргэжлүүдийн сургалтын төлөвлөгөөг боловсруулах, хичээл хоорондын ялгаагтогтоох боломжтой. Энэ асуудлын талаар бид энэхүү илтгэлдээ авч үзэх болно.Мөн судалгааны явцад Сингапурын Их Сургууль, Наняны Технологийн Их Сургууль, Кореа ИхСургууль, КАИСТ, Хунаны Их Сургууль гэх мэт гадаад улсын их сургуулиуд дээр дурьсданмэргэжлээр сургалтын хөтөлбөрөө хэрхэн боловсруулдаг туршлагуудын талаар авч үзэх болно.4
  5. 5. Мэдээллийн технологийн салбарын ACM (Association for Computing Machinery)-н хөтөлбөрийг Монголын их дээд сургуулиудын хөтөлбөртэй харьцуулсан судалгааН.Мөнхцэцэг, О.ОтгоннаранМУИС.МКС moogmonkhoo_n@yahoo.com, ona@num.edu.mnМэдээллийн технологийн салбарМэдээллийн Технологи бол дамжуулж байгаа мэдээлэлд нь биш технологид нь анхаардаг. МТ болшинэ, хурдан хөгжиж буй салбар, бизнесийн болон бусад байгууллагуудын өдөр тутмын хэрэгцээндтохирсон (олон нийтэд тохирсон) практик-амьдралд ойр хариулт өгдөг салбар юм.Мэдээллийн технологийн салбарт үздэг хичээлүүд  ACM-н (IT 2008 curriculum) Мэдээллийн технологийн салбарт судлахад санал болгосон хичээлүүдийг Монголын их дээд сургуулиуд (MУИС.МКС мэдээллийн систем, МУИС.МТС сүлжээний инженер, КТМС мэдээллийн систем) ангиудын хөтөлбөртэй харьцуулсан судалгааг эхний хувилбараар хийсэн.Судалгааг хийхдээ хавсралт 1(IT2008.xls файл)-н хүснэгт 1 д судалгаанд хамрагдаж байгаа сургуулиудад уг хичээл орж байгаа эсэхийг oюутны гарын авлага-т тулгуурлан гаргасан.  Судалгаанд 3 сургуулийг хамруулан Information Technology 2008 Curriculum-н тухайн багцад багтаж байгаа хичээлүүд бүгд багтаж байвал 5 оноо өгнө.(ACM тухайн хичээлийг үнэлэхдээ 5 оноо өгдөг.)  Хэрвээ зарим нь орж байвал хувилах арга хэрэглэсэн.(Жнь:Аль нэг бүлэг 8 хичээлтэй бөгөөд харьцуулж үзэж байгаа аль нэг сургуульд 4 хичээл нь орж байвал 5/8*4=2.5 гэсэн оноог тавьж хавсралт 1 хүснэгт 2-г гаргав. ) INDEX Body of knowledge MKS KTMS MTS ITF Information Technology Fundamentals (25 core hours) 5 5 5 HCI Human Computer Interaction (20 core hours) 2.8 0.7 2.8 IAS Information Assurance and Security (23 core hours) 3.5 4 2 IM Information Management (34 core hours) 4.1 4.1 2.5 IPT Integrative Programming & Technologies (23 core hours) 4.1 2.8 2.8 MS. Math and Statistics for IT (38 core hours) 2.1 4.2 2.1 NET Networking 4.1 4.1 4.1 PF. Programming Fundamentals (38 core hours) 5 5 5 PT. Platform Technologies 1.6 2.5 0.85
  6. 6. SA. System Administration and Maintenance (11 core hours) 1.25 1.25 5 SIA. System Integration and Architecture (21 core hours) 2.5 3.5 0.7 SP. Social and Professional Issues (23 core hours) 3.3 4.4 0 WS. Web Systems and Technologies (22 core hours) 4.1 4.1 3.3 6 5 ACM 4 MKS 3 KTMS 2 MTS 1 0 Management Networking Information Programming Web Systems Fundamentals Integration Administration Computer Statistics for IT Professional Technology Technologies Information Assurance Programming Information Social and Human Integrative System Platform Math and System ITF. HCI. IAS. IM IPT MS. NET PF. PT. SA. SIA. SP. WS. and MКС , МТС , КТМС сургуулиудын мэдээллийн технологийн ангиудын хичээлийн агуулга болон тохирцыг Портерийн аргаар хэмжиж харьцуулсан нь Сургалтын агуулга нь оюутнуудын ур чадварт нөлөөлж буй хүчин зүйлүүдийг судлахад чухалхэмжигдэхүүн юм. Сургалтын агуулга нь стандартад суурилсан реформ оюутнуудын амжилтандхэрхэн нөлөөлж буйг шалгах орцын хэмжигдэхүүн болдог. Энэ судалгаандаа “Сургалтын агуулгыг хэмжих” эрдэмтэн А.С.Портерын аргыгхэрэглэн,Агуулга хоорондын давхцлын зэргийг тодорхойлсон тохирцын индексийг тодорхойлсон.Эдгээр арга зүйн амин сүнс нь агуулгыг тодорхойлох шалгууруудыг боловсронгуй болгоход чиглэжбайсан. Энд боловсруулсан арга зүй бол сэдвүүд /өргөсөл/ болон танин мэдэхүйн хэрэгцээнийкатегоруудын /гүнзгийрэл/ тусламжтайгаар сургалтын агуулгыг тодорхойлохыг зорьсон. Агуулгыг тодорхойлох шалгууруудыг боловсруулсан нь:Санал болгосон ACM-н стандарт өгөгдөлд үндэслэн агуулгын өргөсөл ба гүнзгийрлийн огтолцол дээрсургалтын агуулга тодорхойлогдоно.Агуулгын гүнзгийрэл хэмжих шалгууруудыг тогтоохдоо ACM –с санал болгосон тухайн хичээлбүрээр гарах үр дүн дээр үндэслэн тэдгээрийг нэгтгэн гаргаж ирсэн. Ерөнхий 5 чадвар 1. Мэдлэг олгох чадвар 2. Асуудал шийдвэрлэж, дүн шинжилгээ хийх чадвар 3. Практикт хэрэгжүүлэх тэдгээрийг үнэлэх 4. Багаар ажиллах чадвар 5. Бусдыг ойлгох чадвар6
  7. 7. Hэгтгэгдсэн чадваруудаар ACM-с санал болгосон гарах үр дүнгийн талаарх хүснэгтэндтулгуурлан харгалзах цагуудыг тооцож гаргасан. а. хичээлийн бүлгийн хичээл бүрээр зарцуулсан цаг, б. оюутнуудын танин мэдэхүйн аль төвшинд ач холбогдол өгсөн байдлыг харгалзууланхичээлийн агуулгыг танин мэдэхүйн түвшинд тодорхойлсон стандарт хүснэгтийг гаргаж ирсэн. Стандарт хүснэгтээ сургууль тус бүрийн хувьд гарган хичээлийн агуулгад хийсэн үнэлгээнийхүснэгт гэж нэрлэсэн. Сургууль тус бүрийн үнэлгээний хүснэгтийн нүд бүрийг нийт цагт хуваан тохирцын индексийнхүснэгтийг гаргаж ирсэн Портерийн арга нь өгөгдсөн томьеоны дагуу стандарт хүснэгтийн тохирцын индексийн хүснэгтболон харгалзах сургуулиудын тохирцын индексийн хүснэгтүүдийг ашиглан тохирцын индексийголсон. Хүснэгт3.Индекс нь 0-1-ийн хооронд хэлбэлзэх бөгөөд 1 нь хамгийн сайн тохирцыгилэрхийлнэ.№ Сургуулийн нэр Тохирцын индекс 1 0,91 КТМСургууль 0.8479 0,8 0,7 Stansart 0,6 0,5 KTMS2 МТСургууль 0.7269 0,4 MKS 0,3 0,2 MTS 0,13 МКСургууль 0.8272 0 IndexДээрх хүснэгтээс харахад судалгаанд хамрагдсан сургуулиудын хөтөлбөр ACM-н хөтөлбөртэймэдээллийн технологийн салбарын оюутны гарын авлага дээрх хөтөлбөрийн хувьд тохирцын индекснь ойролцоо сайн гарч ирлээ.Энэхүү судалгааг цаашид үр дүнтэй болгохын тулд багш нар болон оюутнуудаас чанарын болон тоонсудалгааг авч сайжруулах хэрэгтэй.Ашигласан материал МКС, МТС, КТМС-н оюутны гарын авлага Information Technology 2008 Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Information Technology Association for Computing Machinery (ACM) IEEE Computer Society Porter, M.E "How competitive forces shape strategy", Harvard business Review, March/April 1979. Porter, M.ECompetitive Strategy, Free Press, New York, 1980. ASPRAY, W., MAYADAS, F., AND VARDI, M. 2006. Globalization and Offshoring of Software: A Report of the ACM Job Migration Task Force. Available at http://www.acm.org/globalizationreport/. BEAULIEU, M. 2002. Wireless Internet Applications and Architecture. Addison-Wesley, Boston, MA. thics 10:2, 409-415.7
  8. 8. Монгол улсын их дээд сургуулийн Програм хангамжийн инженер бэлтгэх сургалтын хөтөлбөрийн агуулгын тохироцийг тодорхойлох тухайд (МУИС-ийн МКС-ийн сургалтын хөтөлбөрөөр жишээлж)О.Отгоннаран, Н.МөнхцэцэгМУИС, МКС, Програм хангамжийн тэнхимona@num.edu.mn moogmonkhoo_n@yahoo.comТүлхүүр үгс: сургалтын хөтөлбөр, програм хангамжийн инженерчлэл, агуулгын тохироц,SWEBOKМанай улс Програм зохиогч буюу Програм хангамжийн мэргэжилтнийг 1970-аад оноос бэлтгэжэхэлсэн.Програм хангамжийн мэргэжилтэн бэлтгэхэд баримтлах гол баримт бичиг бол СУРГАЛТЫНХӨТӨЛБӨР билээ. Сургалтын хөтөлбөрөөс төгсөгчдийн чансаа зохих ѐсоор хамаардаг. Иймээссургалтын хөтөлбөртэй холбоотой маш олон асуулт урган гарна: Энэ мэргэжилтнийг бэлтгэдэг манай улсын их, дээд сургуулийн сургалтын хөтөлбөр олон улстай харьцуулбал ямар байна вэ? Энэ мэргэжлээр төгсөгчдийн эзэмшсэн мэдлэг, чадвар ажлын байранд очиход үнэхээр хангалттай байж чадаж байна уу? Манай сургалтын хөтөлбөр Програм зохиогч мэргэжилтнийг бэлтгэж чадаж байна уу? ПХИ-ийн сургалтын хөтөлбөр ямар байх ёстой вэ?Эдгээр асуултад хариулах зорилгоор судалгаа хийж зарим үр дүнгээ та бүхэнд толилуулж байна.Судалгааг зөвхөн МУИС-ийн МКС-ийн сургалтын хөтөлбөрөөр жишээлэн авч хийсэн ба судалгаагбодитой байлгахын тулд дараах аргачлалаар явуулав: 1. ПХИ (Software engineering) салбар гэж юу вэ, түүний өнөөгийн төлөв байдал (ACM, IEEE, INCOSE, NDIA зэрэг олон улсын мэргэжлийн байгууллагууд) - Голчлон ПХИ-ийн мэргэжлийн сэдвүүдийг авч үзсэн бөгөөд нийгмийн ухаан зэрэг мэргэжлийн бус хичээлийг авч үзээгүй. 2. ПХИ-ийн цогц чадамжийн үндсэн бүтцийн хүрээ болгон ашиглаж байгаа Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK)-г судлах 3. Манай их дээд сургуулийн ПХИ-ийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг судалж SWEBOK-тай харьцуулах Агуулгыг тохироц тодорхойлохдоо сэдвийн тандалт судалгаа хийх Агуулгын тохироцийг тогтоохдоо Портерийн арга хэрэглэх Агуулгын тохироцийг тогтоохдоо Вэбийн арга хэрэглэх Судалгаанд МУИС-МКС, МУИС-МТС, ШУТИС-КТМС, ШУТИС-ХМС сургуулийн сургалт хөтөлбөрүүдэд харьцуулсан судалгаа хийх 4. Манай сургалтын хөтөлбөрийн ололт ба дутагдал.Ашигласан материал1. МКС-ийн сургалтын хөтөлбөр2. Curriculum Assessment Andrew C. Porter Vanderbilt University June, 20043. Software Engineering 2004 Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Software Engineering A Volume of the Computing Curricula Series August 23, 20044. Measuring the Content of Instruction: Uses in Research and Practice by Andrew C. Porter8
  9. 9. Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгох сургалтын стандарт ба түүний зарим асуудлуудДок. Н.Оюун-Эрдэнэ, Док. Д.БолормааМонгол Улсын Их Сургууль, Мэдээллийн Технологийн Сургууль{Oyunerdene, bolormaad} @num.edu.mn Мэдээллийн технологийн хурдацтай хөгжиж байгаа өнөө үед компьютерийн ухаан бусадшинжлэх ухаан руу гүнзгий нэвтрэн салбар дундын олон шинэ мэргэжил бий болж байгаа билээ.Сүүлийн 5 жилд хөгжилтэй орнуудад хамгийн ихээр сонирхогдож байгаа чиглэл нь биологийнмэдээлэл зүй, эмнэл зүйн мэдээллийн салбарууд болоод байна. Дээд боловсролын чанар, төгсөн гарч буй мэргэжилтний зах зээл дээрх эрэлт хэрэгцээ тухайнсургуулийн сургалт явуулах мэргэжлийн чиглэлийг тодорхойлох чиг хандлагатай байдаг. Тэгвэлманай орны Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгодог их дээд сургуулийн сургалтын хөтөлбөртэнэ чиглэлийн мэргэжлийн суурь олгох хичээл сургалтын төлөвлөгөөнд тусгагдаагүй байна. Түүгээрч зогсохгүй дээд боловсролын стандартын загвар, мэргэжлийн стандарт нь тодорхой бус байгаа.Суурь хичээлүүдийг сургалтын төлөвлөгөөний стандартад зөв суулгаснаар тухайн шинжлэх ухааныүнэ цэнэ төдий хэмээр товойн гардаг гэж эрдэмтэд үздэг. Зорилгоо зөв тодорхойлохгүйгээр амжилтгаргахад хэцүү байдагтай адилаар стандартаа сайн боловсруулахгүй урсгалаар сургалт явуулах ньнэгэнт хоцрогджээ. Энэ өгүүллийн хүрээнд олон улсын болоод монголын компьютерийн шинжлэх ухаанысургалтын стандартын зарим асуудлууд, тухайлбал сургалтын стандартын уян байдал, суурьшинжлэх ухааны хичээлүүдийн эзлэх хувь хэмжээ, сургалтын стандартыг цаг үетэй хөл нийлүүлэнөөрчилж байх өөрсдийн саналын талаар өгүүлэх болно. Компьютерийн ухааны боловсролыг чанартайболгох нь багш сурган хүмүүжүүлэгчдийн мэдлэг, гадны туршлагыг судлан нэвтрүүлэх боломж,гадаад болон дотоод хамтын ажиллагаанаас шууд хамаарна. Түүнчлэн сургалтын стандартыг баримтлан ажиллахад сургалтын орчин, бусад гадны хүчинзүйлийн нөлөө, нөлөөлөл, түүн дээрх зарим тоо баримт, арван жилийн сургуулийн энэ чиглэлийнсуурь боловсролыг агуулгын өөрчлөлт, түүний хэрэглээний талаар энд дурьдана. Олон улсынсургалтын төлөвлөгөөний стандарт болон манай орны баримталж байгаа стандартын зөрүү байдлынталаар жишээ болгон Компьютерийн инженерийн мэргэжлийн стандартын тухай тус өгүүлэлд тусгав.9
  10. 10. Мэдээллийн Технологийн Инженерийн Суурь Шалгалт, Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгох сургалтын стандартын агуулгуудын харьцуулсан судалгааБаттулгын Батням, Осорхүүгийн Ган-ЭнхМУИС, Мэдээллийн Технологийн Сургууль, КМТ-ийн Тэнхим,bbatnyam@num.edu..mn, ganenkh@num.edu..mnМэдээллийн технологи, компьютерийн ухааны чиглэлээр манай улсад нийт 43 их, дээд сургууль, коллежд(ихэвчлэн) бакалавраас дээш зэрэгтэй инженер, мэргэжилтэн бэлтгэж байна [1]. Энэ олон сургуульмэдээллийн технологийн салбарын боловсон хүчинг бэлтгэж байгаа боловч чанартай инженерүүдийгтөгсгөн гаргаж чадаж байна уу гэсэн асуулт зүй ѐсоор тавигдаж байна.Мэдээллийн технологийн инженерийн ур чадварын стандартаар мэдээллийн технологийн инженерийнэзэмшвэл зохих мэдлэгийн түвшин, чадамж чадавхи болон чадварыг тогтоох бөгөөд мэдээллийнтехнологийн инженерийн шалгалтанд хэрэглэнэ[1]. Мэдээллийн технологийн суурь инженер MNS5737:2007 гэсэн монгол улсын стандартын дагуу манай улсад 2007 оны 10 сараас эхлэн МэдээллийнТехнологийн Инженерийн Суурь Шалгалтыг (МТИСШ) албан ѐсоор авч эхэлсэн.Дараах хүснэгтээр МТИСШ-ыг монгол инженерүүд хэрхэн өгснийг харуулав. Өглөөний шалгалт Өдрийн шалгалт Ерөнхий дүн Бүртгүүлэгчди Шалгуулагч Шалгуулагч Шалгуулагч Амжилтийн Амжилтийн Амжилтийн Тэнцэгчдий Тэнцэгчдий Тэнцэгчдий йн тоо дын тоо дын тоо дын тоо н тоо н тоо н тоо Шалгалт хувь хувь хувь 2006 оны 10 сарын 1 (сорил) 165 123 11 8,9 120 9 7,5 123 6 4,9 2007 оны 4 сарын 1 (сорил) 217 140 5 3,6 140 29 20,7 140 3 2,1 2007 оны 10 сарын 28 (албан ѐсны шалгалт) 50 49 9 18,4 49 29 59,2 49 8 16,3 2008 оны 4 сарын 6 (албан ѐсны шалгалт) 54 52 7 13,5 39 9 23,1 53 7 13,2 2008 оны 10 сарын 19 (албан ѐсны шалгалт) 20 19 4 21.1 15 1 6.7 19 2 10.5 2009 оны 4 сарын 26 (албан ѐсны шалгалт) 20 17 2 11.8 18 8 44.4 19 3 15.8 2009 оны 10 сарын 18 (албан ѐсны шалгалт) 36 36 4 11.1 33 5 15.2 36 2 5.6 Хүснэгт 1. МТИСШ-ыг Монгол улсад өгсөн байдал2006 оны 10 сар болон 2007 оны 4 сарын шалгалт нь сорил хэлбэрээр явагдсан ба үнэгүй байсан учир олонинженерүүд мэдлэгээ сорьжээ. Нийт шалгалтанд орж буй инженерүүдийн тоо сүүлийн жилүүдэд бага зэрэгбуурах хандлагатай байна. 10
  11. 11. 70 60 50 40 30 20 Өглөө 10 0 Өдөр Ерөнхий График 1. МТИСШ-нд монгол инженерүүдийн тэнцсэн байдал(%)График 1 –ээс харахад монгол инженерүүдийн програмчлах чадвар нь сайн байгаа бөгөөд харин өглөөнийшалгалтын тэнцсэн хувийг үзвэл онолын мэдлэг нь хангалтгүй байна.Өглөөний шалгалтанд цөөн тоогоор тэнцэж буй учир шалтгааныг олох зорилгоор 2006 оны 10 сараас 2008оны 10 сар хүртэл явагдсан өглөөний шалгалтанд ирсэн асуултын агуулгыг судалж үзэхэд МТИСШ-ынхөтөлбөрийн бүлэг бүрээс ирсэн асуултын тоо нь бараг өөрчлөгдөөгүй байна[2],[3]. Мэдээллийн аюулгүйбайдал, стандарт, менежмент болон эдийн засгийн асуултууд харьцангуй бага зэрэг нэмэгдэх хандлагатайбайна.Шалтгаан нь мэдээллийн технологийн мэргэжилтэн бэлтгэж буй сургуулийн хөтөлбөрт байна гэж үзэнМТИСШ-ын хөтөлбөрийг мэдээллийн технологийн чиглэлээр сургалт явуулж буй монголын их дээдсургуулийн хөтөлбөртөй харьцуулан судалсан [5]. Судалгааны үр дүн болон МТИСШ-нд бэлтгэх сургалтявуулсан туршлагаас авч үзэхэд дараах дүгнэлт хүрч байна.Үүнд мэдээллийн технологийн инженерүүд болон сургалт явуулж буй сургуулийн хувьд: Мэргэжлийн англи хэлний мэдлэгийн түвшин дутмаг, Мэргэжлийн тогтсон нэр томъѐо, үг хэллэг байхгүй, Мэргэжлийн хичээлийн агуулга дээр үндэслэлтэй нэгдсэн нэг ойлголтгүй, Мэргэжлийн зарим нэг суурь хичээл хангалттай агуулгаар орж чаддаггүй, Програмчлалын чадвартаа анхаарал тавихаас биш мэргэжлийн суурь хичээлээр онолын мэдлэг олгохдоо цаад утга учрыг үндэслэлтэй, уялдаа холбоотой, гүн ойлголт өгөх нь бага, Дасгалын ажлын хэмжээ бага, ихэнхдээ дадлага хичээл ордог, Маш хурдтай, олон талаас нь зөв сэтгэж сураагүй, хэвшмэл шинжид (загварт) баригдсан, Цаг хугацааны мэдрэмж, хуваарилалт дутмаг, Мэргэжлийн бус хичээлийн агуулгад анхаарч мэргэжлийн хичээлийн агуулгатай нягт уялдуулж өгөөгүй, Энгийн хялбар зүйлсийг онолын мэдлэгтэйгээ холбож хэрэглэх чадвар сул, Хэтэрхий мэргэжин нарийссан, Нийгэм эдийн засаг болон санхүүгийн байдал, Хувь хүний үндсэн суурь мэдлэг чадвар, Зар сурталчилгаа хангалттай хэмжээнд хийгдэхгүй зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж үзэж байна.Үүнээс гарах арга замыг МТИСШ-ын хөтөлбөрийн агуулгатай МТ-ийн сургуулийн сургалтын хөтөлбөрийг уялдуулах, Мэргэжлийн англи хэлний мэдлэгийг сайжруулах, Мэргэжлийн хэлний нэгдсэн нэр томъѐо, ойлголттой болох – Салбар тус бүрээр тайлбар толь гаргах ПХИ, Өгөгдлийн сан, Сүлжээ, Математик гэх мэт, Мэргэжлийн суурь хичээл ямар хичээл байх дээр тогтож, тэдгээрийн агуулгыг нарийвчлан гаргаж нэгдсэн ойлголттой болох, Мэргэжлийн суурь хичээлд орох ѐстой агуулга орсон байх эсэхэд хяналт тавих, үнэлэлт дүгнэлт өгөх тогтолцоог бий болгох, 11
  12. 12. Хичээлүүдийн хоорондх утга агуулгын холбоог нарийвчлан гаргаж, багш нар хоорондоо хамтарч ажиллах, Мэргэжлийн суурь хичээлийн онолын мэдлэгийг уялдаа холбоотой, эмх цэгц, дэс дараатай, шатлалтайгаар гүн гүнзгий олгож, дасгалын ажлаар хийсвэр түвшинд хэрэглэх чадварыг сайжруулж баяжуулах, Хичээлийн явцад аль болох ойрхон давтамжтайгаар хичээлийн гол агуулгыг шалгах тестийг богино хугацаанд авч байх, Мэргэжлийн бус хичээлийн агуулгыг мэргэжлийн хичээлийн агуулгатай аль болох уялдуулан зайлшгүй орох агуулгын хувийг нарийвчлан зааж өгөх, Мэргэжлийн суурь хичээл, мэргэжлийн хичээл, мэргэшүүлэх хичээлийн агуулгыг нарийчлан гаргаж хооронд нь нягт уяалдуулах, Багш нарийн нийгмийн байдалд анхаарч ажиллах боломжийг бүрдүүлэх, Хувь хүний өөрөө бие даан суралцах боломжийг хангахаас гадна, хичээлээс гадуур суралцах боломжийг олгоход анхаарах, төлбөртөй тусгайлсан сургалтыг нэмэгдэл хэлбэртэй явуулах гэж томъѐолж байна.Ном зүй: [1] Мэдээллийн Технологийн Үндэсний Парк www.itpark.mn [2] МТИСШ-ын материал, 2006-2008 он [3] МТИСШ-нд бэлтгэх гарын авлага 1, 2 дэвтэр [4] МТИСШ-ын сурах бичиг 1-5 дэвтэр [5] МУИС-ийн МТС, МТС болон КТМС-ийн сургалтын хөтөлбөр12
  13. 13. EVALUATION ON ICT EDUCATION CONTENTS LINKAGES IN GENERAL AND TERTIARY EDUCATION OF MONGOLIA Uyanga.S (NUM, SMCS, Ph.D) Munkhtuya.L(MSUE, CSITS, master)1. ICT Education in General Education1.1 Organization of ICT Training in Secondary Schools The computer training and informatics as a subject has been included in the secondary schoolcurriculum in Mongolia since 1988. The goal is to act on general education by presenting fundamentals incomputer and information science, providing students with basic knowledge and skills to explore differentfields of science, preparing them for their future life and role in a knowledge based society. For past years, anumber of activities were implemented to enhance the informatics subject curriculum, such as developmentof standards, training of informatics subject teachers, development of training manuals and materials for theinformatics subjects in secondary schools.At present the following institutions offer undergraduate and graduate courses in ICT field: the ComputerScience and Management School (CSMS), and Telecommunication and Information Technology School(TITS) of the Mongolian University of Science and Technology (MUST), School of Computer andInformation Technology (SCIT) of the Mongolian State University of Education (MSUE), School ofMathematics and Computer Science (SMCS), and School of Information Technology of the NationalUniversity of Mongolia (NUM), The State Agricultural University and several other private tertiaryeducational institutions. The number of graduated students majored in ICT were 378 in 2002, 443 in 2003,and 523 in 2004 year (NSO 2004). According to the MOECS statistics in 2008, more than 40 tertiaryinstitutions offer undergraduate and graduate courses in ICT field and 6699 students are majoring in ICT in2007-2008 academic years.1.2 The Informatics Curriculum Standard for Primary and Secondary Education, 2004 One of the most important steps taken from government to improve informatics training wasdevelopment of first standard for informatics education in year 2000-2004. In 2004, Mongolian NationalCenter for Standardization and Metrology approved Informatics Education Standard for Primary andSecondary Education. Its implementation commenced from September 2005 and will be updated by 2009.Within this standard Informatics subject should be taught starting from 5th grades from the academic year2005-2006.There are five content domains: Information, Computer, Algorithm, Model, and Information Technology(Table 1, 2. and 3). Each piece of information in particular domain is tightly linked with other pieces ofcontent within the same domain and closely linked with that in other domains.1.3 Analysis on Implementation of the Informatics Curriculum Standard Despite the Informatics Curriculum Standard for Primary and Secondary Education introduced since2004, the most of secondary schools do not follow this standard due to poor quality of Informatics trainingand other reasons. The reasons include: - Secondary schools, especially in rural areas still lack professional informatics teachers; - Most of Informatics teachers are concentrated more on simple ICT usage or on programming; - Lack of teaching and learning materials required under the Informatics standard;13
  14. 14. - Lack of computer and hardware supply; - Lack of electricity in rural areas; - Instability of Informatics teachers. Therefore within framework of Curriculum development of University Computing and ICTEducation in Mongolia project in 2008-2009 academic years we carried out survey on implementation of theInformatics Curriculum Standard for Primary and Secondary Education. According to this survey of carriedout in 46 secondary schools (12 of them from rural area), Informatics curriculum of all schools comprisesbasics of computer, Windows operating system, text processing (Microsoft Word), multimedia presentation(Microsoft PowerPoint), spreadsheets (Microsoft Excel) according to the contents of the InformaticsCurriculum Standard. It also confirms that within Informatics subject knowledge and skills defined inInformation and Information technology domains are fully offered to the student. Curriculum of mostschools includes Internet usage (95.6%), Image Processing (91.3%) Algorithms (86.9%), Networking(89.1%), and Modelling (91.3). Information/Information systems (65.2), Information Culture (21.7%) andComputer and Information Ethics (34.7%) included not widely. Standard contents such as Serviceapplications and database are not included in curriculum in all 46 schools. Few schools still offer non-standard contents: Programming (30.4%), Web Technology (15.2%) and Publishing (17.3%). RegardingProgramming survey shows that schools using Programming languages such as C+ and Pascal. From survey on Informatics Curriculum, it can be concluded that implementation of the Informaticscontent standard is not satisfactory in secondary schools and there is still a gap between urban and ruralschools. Especially in this time of rapid development of ICT having great impact in daily life and itsbroadened usage, it has become vital to build up ethical norms of handling with computers and information.It is extremely low scale that the content of Computer and Information Ethics was studied by 34.7% ofsurveyed schools (16.7% of rural schools, 41.2% of UB schools), while the content of Information Culturewas studied by 21.7% (16.7% of rural schools, 23.5% of UB schools) and the content of Information andInformation system was by 65.2% (25% of rural schools, 79.4% of UB schools. It also shows that curriculumcoverage of contents of Information domain is not in same level in urban and rural schools.According to the curriculum survey all schools include contents of Computer, Algorithm, Model, andInformation Technology in their Informatics curriculum according to the Informatics Standard relativelywell. However some contents of Information domain are not fully included in curriculum.As a described in Informatics standard for Primary and Secondary Education, each piece of information inparticular domain (Information, Computer, Algorithm, Model, and Information Technology (Table 1, 2. and3)) should be tightly linked with other pieces of content within the same domain and closely linked with thatin other domains. Unfortunately, curricula at all schools are divided by domains and the most of Informaticsteachers are teaching Informatics by domains. This gives rise to poor linkage between separate contentswhich in turn results in shortcomings that the learners become weak in using them to their needs ascombination or “whole”.2. ICT Education Contents Linkages in General and Tertiary Education2.1 Analyses on Contents Linkages in Curriculums According to this survey carried out in 46 institutions, compulsory ICT curriculum mostly comprisesbasics of computer (100%), Windows operating system (97.8%) text processing (Microsoft Word, 97.8%),multimedia presentation (Microsoft PowerPoint, 97.8%), Internet usage (71.7%), spreadsheets (Microsoft14
  15. 15. Excel, 87%), and database (76.1%). Image Processing (37%), Web technology (43.5), and Serviceapplications (30.4%) are included not widely. Following contents included in curriculum of few institutionsAlgorithms (15.2%), Networking (26.1%), and Publishing (8.7%). Modelling, Human and ComputerInterface, Programming, Applications for specific purpose and Computer and Information Ethics are notincluded. According to the comparative analysis on contents of Informatics subject in secondary schools andcompulsory ICT training at tertiary institutions, the basics of computer (100/100%), Windows system(97.8/100%), Internet usage (100/97.1%) and office application programs such as text processing(97.8/100%), spreadsheets (87/100%), multimedia presentation (97.8/100%) are included both levels’curricula. Informatics subject in secondary schools starts from basics of computer. It is also the same incompulsory ICT training at tertiary institutions. These common contents are still in the same level in both secondary and tertiary education, withoutany linkages or improvements. It means instead to give appropriate knowledge and skills for using ICT as atool in their future learning activities Compulsory ICT trainings are concentrated merely on computer basicknowledge and simple use of ICT. Compulsory ICT training do not have any content linkages withInformatics subject of secondary education, and repeating informatics content by repeating basicinformation. Therefore we need to develop ICT curriculum on international level and integrate its contentswith secondary school ICT subject and other subject curriculums.2.2 Analyzing Contents Linkages by students knowledge and skills One of the main indicators of evaluation of implementation of Informatics standard, ICT EducationContents Linkages in General and Tertiary Education is ICT knowledge and skills of new undergraduatestudents enrolled from secondary schools. For this purpose we carried out survey to measure compliance ofthe standard on the basis of students’ knowledge and skills. We carried out survey on ICT contents linkages by students’ knowledge and skills in 2008-2009academic years. Within this survey we tried to define current implementation of Informatics standard andknowledge and skills acquired within Informatics subject in secondary schools. Total 121 students of 1-2courses from School of Computer and Information Technology, MSUE who studied compulsory ICT subjectwere participated in this survey. 71% or 86 students of total students participated in questionnaire weregraduated from secondary schools in rural areas, 29% or 35 students were from Ulaanbaatar city’s schools.64% of students participated in questionnaire studied Informatics and 36% did not study in secondaryschools. It shows that organization of Informatics training is not satisfactory and some schools still do notorganize Informatics training. It mostly related to the lack of Informatics teachers, computer and electricity.All of students which studied Informatics subject were answered they can use Windows operating system.83.1% of them can use MS Word, 63.6% - MS Excel, 12.9% - MS PowerPoint, and 5.1% - Image processingand Publishing.3. SummaryResearch findings1. For past years, a number of activities were implemented to enhance the informatics subject curriculum,such as development of standards, training of informatics subject teachers, development of training manualsand materials for the informatics subjects in secondary schools.2. According to this survey of carried out in 46 secondary schools (12 of them from rural area), Informaticscurriculum of all schools comprises basics of computer, Windows operating system, text processing15
  16. 16. (Microsoft Word), multimedia presentation (Microsoft PowerPoint), spreadsheets (Microsoft Excel)according to the contents of the Informatics Curriculum Standard. It also confirms that within Informaticssubject knowledge and skills defined in Information and Information technology domains are fully offered tothe student. Curriculum of most schools includes Internet usage (95.6%), Image Processing (91.3%)Algorithms (86.9%), Networking (89.1%), and Modelling (91.3). Information/Information systems (65.2),Information Culture (21.7%) and Computer and Information Ethics (34.7%) included not widely. Standardcontents such as Service applications and database are not included in curriculum in all 46 schools. Fewschools still offer non-standard contents: Programming (30.4%), Web Technology (15.2%) and Publishing(17.3%).3. According to the comparative analysis on contents of Informatics subject in secondary schools andcompulsory ICT training at tertiary institutions, the basics of computer (100/100%), Windows system(97.8/100%), Internet usage (100/97.1%) and office application programs such as text processing(97.8/100%), spreadsheets (87/100%), multimedia presentation (97.8/100%) are included both levels’curricula. Informatics subject in secondary schools starts from basics of computer. It is also the same incompulsory ICT training at tertiary institutions.4. These common contents are still in the same level in both secondary and tertiary education, without anylinkages or improvements. It means instead to give appropriate knowledge and skills for using ICT as a toolin their future learning activities Compulsory ICT trainings are concentrated merely on computer basicknowledge and simple use of ICT.5. Organization of Informatics training is varied due to different levels in terms of educational capacity orenvironment and teaching staff among schools.6. Informatics curriculum does not fully adhere or reflect the Informatics content standard.7. Informatics training fails to conduct in accordance with the Informatics curriculum. Though subject iscovered within the curriculum, the learner obtains insufficient knowledge. The bulk of students having nosolid knowledge and skill of Informatics enrol in tertiary institutions to a greater number.Recommendations1. Compulsory ICT training do not have any content linkages with Informatics subject of secondaryeducation, and repeating informatics content by repeating basic information. Therefore we need to developICT curriculum on international level and integrate its contents with secondary school ICT subject and othersubject curriculums.2. There are need to organize the compulsory ICT trainings in tertiary institutions as a direct continues ofinformatics in secondary education and need to organize as a teaching and learning tools for other subjects,and to comprise the correlation between other educational fields.References 1. The Joint Task Force for Computing Curricula 2005, 2005. Computing Curricula 2005: The Overview Report. A cooperative project of ACM, AIS, and IEEE-CS. IEEE/ACM Joint Task Force on Computing Curricula. Computer Engineering 2004. 2. Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering. IEEE Computer Society Press and ACM Press, December 2004. (http://www.computer.org/curriculum or http://www.acm.org/education/curricula.html) 3. ACM/AIS/AITP Joint Task Force on Information Systems Curricula. IS2002 Model Curriculum and Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Information Systems, Association for Computing Machinery, Association for Information Systems, and Association for Information Technology Professionals, 2002. 4. IEEE/ACM Joint Task Force on Computing Curricula. Software Engineering 2004, Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Software Engineering, IEEE Computer Society Press and ACM Press, August 2004. 5. ACM/IEEE-Curriculum 2001 Task Force. Computing Curricula 2001, Computer Science. IEEE Computer Society Press and ACM Press, December 2001. 6. ACM and IEEE (2008), Information Technology 2008, Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Information Technology, November 2008 7. ACM (2005), Computing Curricula, Information Technology Volume16
  17. 17. 8. ACM (2003), A Model Curriculum for K–12 Computer Science: Final Report of the ACM K–12 Task Force Curriculum Committee, October, 2003 9. Uyanga, S., (2002), The Invariant Model of the Computer Curriculum. PhD thesis, National University of Mongolia, Ulaanbaatar, 10. MOECS ICT Vision. (2001), ICT Vision 2010 in Education Sector of Mongolia.17
  18. 18. Мэдээллийн технологи, програм хангамжийн чиглэлээр их дээд сургууль төгсөгчдийн мэдлэг, чадварын талаар сэтгэл ханамжийн судалгааны тайланБ.Болдсүрэн, МУИС, НШУС, Сэтгэл судлалын тэнхимМэдээллийн технологийн мэргэжлээр төгсөгчдийн талаарх бодит салбарын сэтгэл ханамжийнсудалгааМэдээллийн технологийн мэргэжлээр төгсөгчдийн мэдлэг чадварыг бодит салбарынхан үнэлсэнбайдлын судалгааны тайланМэдээллийн технологийн сургалтын хөтөлбөр болон төгсөгчдийн чанарыг бодит салбарынханүнэлсэн судалгааны тайланМэдээллийн технологийн сургалтын хөтөлбөр болон төгсөгчдийн талаарх судалгаа18
  19. 19. Монгол улсад мэдээллийн технологийн чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэдэг их дээд сургуулиудын сургалтын макро орчинд хийсэн дүн шинжилгээДоктор Д. ЦогтбаатарМонголын Үндэсний Дээд Сургууль,info@mnu.edu.mnСургалтын макро орчин гэдэгт сургалтын хөтөлбөр түүнийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай хүчинзүйлс, гадаад орчинг ойлгоно. Сургалтын хөтөлбөр буюу кирриклюм нь ямар нэг тодорхой зорилгочиглэлтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулахад чиглэгдэнэ. [3] Гадаад улсорнуудын болон манай улсын боловсролын байгууллагуудын сургалтын менежментийн стратеги,төлөвлөгөө зэргээс үзэхэд дараах хоѐр хандлага байна.[8], [9], [10]. Үүнд: 1. Мэргэжлийн загварт тохирсон сургалтын төлөвлөгөөтэй, түүнд тодорхойлогдсон хичээлийн хөтөлбөрүүд, үнэлгээний тогтолцоотой сургалтын менежмент 2. Мэргэжлийн загварт тохирсон сургалтын хөтөлбөртэй, түүнтэй уялдсан үнэлгээний механизмтай сургалтын менежментЭдгээр арга замын үр дүнг мэргэжлийн стандарт болон бэлтгэн гаргаж буй мэргэжилтний чанараархэмжинэ.Тэгвэл, эндээс манай улсын хэмжээнд мэдээллийн технологи, компьютерийн ухааны чиглэлээрмэргэжилтэн бэлтгэж байгаа төрийн өмчийн болон хувийн хэвшлийн 20 гаруй их, дээд сургууль,коллеж, мэргэжлийн сургуулийн хэд нь Монгол Улсын засгийн газрын тохируулагч агентлагСтандарчилал хэмжил зүйн газрын үндэсний зөвлөлөөр батлагдсан мэргэжлийн стандартаар сургалтявуулдаг вэ? гэсэн асуулт зүй ѐсоор тавигдана. Судалгаанаас үзэхэд нийт 10 гаруй мэргэжлийнсургалтын төлөвлөгөөгөөр сургалт явуулдаг боловч 2009 оны 10 сарын байдлаар Стандартчилал,хэмжил зүйн газарт мэдээллийн технологи, компьютерийн ухааны чиглэлээр ердөө 6 мэргэжлийнстандарт байгаа юм. Эндээс мэргэжлийн стандартгүй сургалтууд явагдаж байгаа харагдаж байна.Мэргэжлийн стандартын асуудлыг цэгцлэхийг цаг үе биднээс шаардаж байна. Мэргэжлийн чиглэлийн сургалт явуулдаг сургуулиуд үүсгэн байгуулагдаж, хөгжлийн эхнийалхмууд хийж байх үед боловсролын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага-БСШУЯнь мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөг баталж, сургалт үнэлгээний асуудлыг эрхэлж байсан нь /одооч байгаа/ зүй ѐсны асуудал юм. [2]2004 оноос Монгол улсын засгийн тохируулагч агентлаг-Мэдээлэл Харилцаа Холбоо ТехнологийнГазар байгуулагдсан нь мэдээлэл харилцааны технологийн мэргэжлийн байгууллагууд үйлажиллагаагаа явуулах эрх зүйн таатай орчин бүрдсэн гэж болно. [8]. Энэ байгууллага нь мэдээлэлхарилцааны технологийн мэргэжлийн бодлогыг барьдаг эрх бүхий байгууллагын хувьд бэлтгэнгаргаж буй энэ чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн чанар, үнэлгээнд хяналт тавих, мэргэжлийн стандартыггаргах зэрэг үүргийг гүйцэтгэж болох юм.Мэргэжилтэн бэлтгэх одоогийн процедур нь дор зураг 1 дээр үзүүлснээр явагдаж байна. БСШУЯ Их, дээд Мэдээлэл Харилцаа сургуулиуд Холбооны Технологийн Газар Стандарчилал хэмжил зүйн газар19
  20. 20. Зураг 1. Сургалтын макро орчны өнөөгийн байдал.Их, дээд сургуулиуд тухайн мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөө боловсруулж, БСШУЯ-аар батлуулансургалт явуулдаг. БСШУЯ нь их, дээд сургуулиуд дээр боловсруулсан боловсролын болонмэргэжлийн стандартыг Стандартчилал хэмжил зүйн газраар батлуулж хэрэглээнд оруулдаг.Стандартчилал хэмжил зүйн газар нь батлаглагдсан стандартуудыг буцаагаад их, дээд сургуулиудадболон багш, эрдэм шинжилгээний ажилтнуудад өндөр үнээр борлуулдаг. Энэ нь оюуны бүтээлийгүнэлж байгаа нь сайн хэрэг боловч уг бүтээлийг хүмүүсээс бараг тодорхой үнэлгээгүйгээр, ажилүүргийн шугамаар хийлгэж аваад буцаагаад борлуулж байгаа нь зохисгүй зүйл гэж үзэхээр байна.Энэ нь магадгүй шинэ ба хуучин тогтолцооны зөрчил байж болно. Нөгөө талаас энд мэргэжлийн сургалт, судалгааны асуудалд мэргэжлийн бодлого барьдагбайгууллагын оролцоо төдийлөн харагдахгүй байна. Тодруулж хэлбэл, мэдээлэл харилцаа холбоонытехнологийн газар. Эдгээр асуудлыг шийдэхэд дараах гарц байж болох юм. Юуны түрүүнд, сургалтын хөтөлбөр,төлөвлөгөө, стандарт боловсруулдаг, үнэлгээ, судалгаа хийдэг байгууллагыг тусад нь бий болгож,сургалтын орчны макро бүтцийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгох хэрэгтэй байна. Энэхүү байгууллага ньсудалгаа эрхэлдэг хувийн хэвшлийн пүүс, компани аль эсвэл төрийн бус байгууллага байж болно.Эсвэл стандартчилал хэмжил зүй газарт дээр дурдсан үүрэг бүхий сектор ажиллуулах хэрэгтэй гэжүзэж байна. Орон зай нь үгүйлэгдэж буй тэр байгууллагыг одоохондоо виртуаль байдлаар“Судалгааны төв” гэж нэрлэе. Энэхүү байгууллага нь их, дээд сургуулиудын захиалга, БСШУЯ,Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн газрын зааврыг үндэслэн үүргээ гүйцэтгэж, туршилт,судалгаа, үнэлгээний ажил эрхлэх үндсэн үүрэгтэй байх юм. Энэ тохиолдолд их, дээд сургуулиудынсургалтын макро орчны дараах загвар гарах юм. БСШУЯ Их, дээд Судалгааны Мэдээлэл Харилцаа сургуулиуд төв Холбооны Технологийн Газар Стандартчилал хэмжил зүйн газар Зураг 2. Сургалтын макро орчны дэвшүүлж буй загварСургалтын макро орчны энэхүү загвараар мэдээллийн технологийн дээд боловсролтой боловсонхүчин бэлтгэхэд сургалт, судалгаа, үйлдвэрлэлийн хангаж хөгжих магадлал ихтэй бөгөөд заахзээлийн эдийн засгийн харилцаа төлөвшиж буй өнөө үед үр ашигтай хувилбар болох нь дамжаагүй.Энд сургууль бүр мэргэжлийн стандарттай байхыг үгүйсгэхгүй /ер нь стандарттай байх хэрэгтэй /бөгөөд харин тэрхүү стандарт нь дээрх процедураар гарч ирсэн минимум гэж болох стандартыгхангах хэрэгтэй. Ингэснээр бид нийгмийн захиалгад нийцсэн мэргэжилтэн бэлтгэж чадна.Сургалтын макро орчны судалгааны хоѐр дахь чухал асуудал бол сургалтын төлөвлөгөөний бүтэцюм. Сургалтын төлөвлөгөөнд заасан хичээлүүд нь Монгол улсын “Дээд боловсролын тухай” [2]хуулийг үндэслэн дараах хэсгүүдээс бүрддэг. Үүнд: А. Ерөнхий суурь хичээл Б. Мэргэжлийн суурь хичээл В. Мэргэшүүлэх хичээл Г. Сонгон суралцах хичээл. [1]БСШУЯ нь их, дээд сургуулиудын сургалтын төлөвлөгөөг батлахдаа А, В хэсэг тус бүрийн эзлэхкредит нь бүх кредитийн 30%, Б, Г хэсгүүд нийлээд 40% байх зарчмыг баримталдаг. Энэ ньүндсэндээ сургалтын төлөвлөгөөний бүх кредитийн 70%-ийг мэргэжлийн бэлтгэлд зориулж байна20
  21. 21. гэсэн үг. Энэ нь хангалттай тоо гэж болно. Гэвч асуудлын гол нь энэ 70% нь мэргэжлийнбайгууллагын ямар ч хяналтгүйгээр явагдаж байгаа төдийгүй тухайн их, дээд сургуулиудынсургалтын микро орчин буюу тодруулж хэлбэл, тухайн сургуулийн материаллаг бааз, багшлахболовсон хүчний чадавхи, боломж бололцоогоос шууд хамаарч шийдэгдэж байна. Энэхүү доголдлыгарилгахын тулд дээрх Зураг 2-д үзүүлсэн сургалтын макро орчны процедурт байгаа судалгаанытөвийг түшиглэн уг асуудлыг шийдэх боломжтой гэж үзэж байна. Ихэнх их, дээд сургуулиудын “Компьютерийн прорам хангамж” /индекс D480200/мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөний мэргэжлийн суурь хичээлийн хэсэгт компьютерийнтехникийн арифметик ба логик үндэс бага тусгагдсан байна. [1]. Үүнийг сургалтын төлөвлөгөөний“ерөнхий суурь хичээл” хэсэгт ихэвчлэн тусгагддаг “Компьютерийн хэрэглээ”, “Мэдээллийнтехнологи, мэдээллийн системийн үндэс” зэрэг хичээлүүдийн оронд “Компьютерийн үндэс”нэртэйгээр оруулж өгөх нь зүйтэй. Ер нь бүх шатны сургуулиудад ордог “Компьютерийн хэрэглээ”хичээлийн агуулга, арга зүйг эргэж харах, давхардлыг арилгах цаг болжээ. Мөн мэдээллийн процессын онол практикийн асуудлууд орхигдоод байгааг анхаарах хэрэгтэйбайна. Мэргэжлийн сургалтын паргаматик талыг түлхүү авах, мэргэжилтний чадварыг нэмэгдүүлэхүүднээс “Үйлдлийн систем ба сүлжээний үндэс” хичээлийг мэргэжлийн суурь хичээлээр оруулж өгөхнь зүйтэй. [4]. Төгсгөн гаргаж буй мэргэжилтний мэргэжлийн ур чадварыг дээшлүүлэх нэг арга зам нь курс,дипломын ажил, програм хангамжийн төсөл, үйлдвэрлэлийн дадлагыг чанаржуулах, сургалт,судалгаа, үйлдвэрлэлийн нэгдлийг хангах явдал юм. Эдгээр ажлыг мэргэжлийн байгууллагууд, пүүс,компаниудтай хамтран явуулах хэрэгтэй. [6]. Зарим сургуулийн сургалтын төлөвлөгөөнд курсийнажлыг кредитээр үнэлэхгүй болгосон нь энэ ажлын ач холбогдлыг байхгүй болгож байна. Мэргэжилтний чанарт нөлөөлөх дараагийн хүчин зүйл бол улсын буюу төгсөлтийн шалгалтыгзохион байгуулж байгаа арга хэлбэр юм. Эдгээр шалгалт нь ихэвчлэн суралцагчдын мэдлэгийгшалгах хэлбэртэй болоод байна. Гэхдээ зарим сургууль дээр улсын шалгалтыг “Програм хангамжийнтөсөл” маягаар ажил хамгаалдаг сайн талууд байгаа юм. Мэргэжлийн стандартын хяналт туйлын сулбайгаагаас улсын шалгалт нь жинхэнэ утгаараа байхгүй болжээ. Тухайн сургуулийн төгсөх ангийншалгалтын комисст бусад сургуулийн багш нар орж ажилласнаар уг шалгалт нь улсын буюутөгсөлтийн шалгалт нэртэй болж байх шиг байна. Иймэрхүү гажуудал байсаар байх уу?Дүгнэлт, санал. 1. Мэдээллийн технологийн чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэдэг их, дээд сургууль, коллежуудын сургалтын төлөвлөгөө, сургалтын хөтөлбөр, стандарт зэргийг боловсруулдаг, шинжилдэг судалгааны төв байгуулах шаардлагатай байна. 2. Сургалтын төлөвлөгөөний мэргэжлийн суурь хичээл хэсэгт “Компьютерийн үндэс”, “Үйлдлийн систем ба сүлжээний үндэс” зэрэг хичээлүүдийг оруулж өгөх 3. Мэдээллийн процессын онол практикийн асуудлуудыг сургалтын хөтөлбөрт тодорхой зааж оруулах 4. Курсийн ажлыг кредиттэй болгож чанаржуулах 5. Үйлдвэрлэлийн дадлагын баазтай болж, сургалт, судалгаа, үйлдвэрлэлийн нэгдлийг хангах 6. Улсын шалгалтын комиссын бүрэлдэхүүн, шалгалтын хэлбэр, агуулгыг БСШУЯ, Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн газраарбатлуулж авдаг журамтай болох.Ном зүй 1. Монгол Улсын стандарт. Дээд боловсрол. Мэргэжлийн чиглэл: Компьютерийн програм хангамж, Индекс: D480200, Албан хэвлэл, Стандарчилал, хэмжил зүйн газар, УБ, 2009 он. 2. Монгол Улсын Боловсролын тухай хуулиуд, БСШУЯ, УБ, 2002 он. 3. Ц.Лувсандорж “Киррикюлим ба киррикюлим талбарыг тодорхойлох асуудалд” Сургууль, соѐлын хөгжлийн шинэ чиг хандлага, киррикюлим хөгжлийн онол арга зүй. УБ. 2002 он. 4. Н.Нэргүй,У.Доѐд “ Прагматик сургалтын хөгжлийн стратеги” Сургууль, соѐлын хөгжлийн шинэ чиг хандлага, киррикюлим хөгжлийн онол арга зүй. УБ. 2002 он. 5. “Боловсролын шинэчлэлийн онол, арга зүйн асуудлууд” БСШУЯ.БХ.УБ.2006 он. 6. Л.Чойжоованчиг, Мэдээллийн технологи ба боловсрол, УБ, 2006 он. 7. Ц.Чимэдлхам, ЕБС-ийн мэдээлэл зүйн сургалт, УБ, 2006 он.21
  22. 22. 8. А.Батжаргал, МХТ-ийг боловсролд нэвтрүүлэх талаар дэлхийн улс орнуудад хийж байгаа ажил, цаашдын чиг хандлага, УБ, 2006 он. 9. ICT Masterplanning for Education: Singapores Experience Dr. Thiam-Seng KOH Director, Educational Technology , Singapore Ministry of Education 20 June 200610. Сборник научных трудов Международной научно-практической конференции 14-21сентября2007 г. , Турция.22
  23. 23. Мэдээлэл зүйн сургалтаар асуудал шийдвэрлэх арга барил төлөвшүүлэх арга зүйЛ.МӨНХТУЯА, МУБИС, КМТСlmt@msue.edu.mnМэдээллийн асар их урсгалд амьдарч буй шинэ зууны иргэдэд өөрт тулгамдсан асуудлыгшийдвэрлэхийн тулд мэдээлэл хайх, боловсруулах, хадгалах, ашиглах чадвар шаардагдаж байгаабөгөөд мэдээлэл зүйн хичээлийг амжилттай зохион байгуулснаар тодорхой хувь нэмэр оруулах юм.Энэхүү өгүүлэлд мэдээлэл зүйн хичээлийг асуудал шийдвэрлэх сургалтаар хэрхэн зохион байгуулжболох арга зүйн хувилбарыг авч үзсэн болно.Түлхүүр үгсМэдээлэл зүй, МХТ, багш, суралцагч, асуудал шийдвэрлэх сургалт, асуудал шийдвэрлэх арга барил 1. Мэдээлэл зүйн сургалтын шинэчлэлСургуульд эзэмшүүлж буй боловсрол нь асуудалд суурилсан, суралцагчдыг амьдралд бэлтгэхэдчиглэж байгаа бөгөөд энэ нь багшийн үйл ажиллагаанаас ихээхэн хамааралтай. МХТ-ийн өндөрхөгжилтэй орчинд ажиллаж, амьдарч байгаа тул МХТ-ийг сургалтад ашиглах замаар боловсролыгэзэмшүүлэх шаардлага ч гарч байгаа юм. Мэдээлэл зүй нь сургуулийг орчин үеийн болгоод зогсохгүйамьдрал, нийгмийн харилцаанд илүү ойр байдаг онцлог хичээл болж байна. Мэдээлэл зүйн хичээлийнагуулга нь зөвхөн мэдээллийн технологиор хязгаарлагдахгүй, өөртөө асар их нөөцийг агуулсанхичээл юм. Компьютер ч, МТ ч дангаараа сурагчдад ѐс зүй, оюун ухааны болон бусад чанаруудыгтөлөвшүүлэх чадваргүй, харин ертөнцийг үзэх үзэл төлөвшүүлэх, шийдвэр гаргахад багшийн бүтээлчүйл ажиллагааны тусламжтайгаар дэмжлэг үзүүлэх хэрэгсэл болно. Мэдээлэл зүйн хичээл дээрхбагшийн зорилго орчин үеийн боловсролын үндэс болсон мэдээллийн цогц чадамжийг суралцагчдадтөлөвшүүлэх явдал юм. 2. Асуудал шийдвэрлэх сургалтын онолын үндэсУламжлалт арга зүйгээр хичээлийг зохион байгуулахад багш голлох үүрэгтэй оролцдог байсан басуралцагчийн үйл ажиллагаа хичээлийн хөтөлбөрт багахан хэмжээгээр тусгадаг байсан. Энэ арга зүйнхувьд багш мэддэг бүх зүйлээ хичээлээр өгдөг, суралцагчдад сургалтын үйл ажиллагаанд оролцох,эрэл хайгуул хийх дадлага хомс байсан. Өөрөөр хэлбэл суралцагч хичээл дээр бэлэн материал хүлээнавч, түүнийг гүнзгийрүүлэн судлах, хайх, боловсруулах гэх мэт чармайлт гаргахад бэрхшээлтэйбайсан гэж үзэж болно. Мөн суралцагч ямар нэгэн мэдлэгийг бие даан эзэмших, бие даан дүгнэлтгаргах, өөрийн үзэл бодлыг нотлох, өөрөөр хэлбэл “мэдээлэлтэй ажиллах чадваргүй” болдог. Шинэ арга зүйг эрэлхийлснээр бие хүн рүү хандсан, суралцагчийн идэвхтэй, эрчимтэй үйлажиллагаан дээр тулгуурласан, шинэ арга, хэрэгсэл бүхий сургалтын технологи руу шилжих болно.Энэхүү сургалтын технологийн нэг нь асуудал шийдвэрлэх сургалт юм. Асуудал шийдвэрлэх сургалтбол сургалтын явцад багш сурагчид тодорхой асуудлыг судлан шийдвэрлэж улмаар сурагч юмсүзэгдлийн мөн чанар, шинэ шинж, зүй тогтол зэргийг идэвхтэй танин мэддэг бүтээлч үйл ажиллагаа1.Мөн асуудал шийдвэрлэх сургалт гэдгийг багш асуудал үүсэх нөхцлийг бий болгох, суралцагчидэвхтэй, бие даасан үйл ажиллагаагаар асуудлыг шийдвэрлэж, түүний үр дүнд мэдлэг бүтээж,чадвар, дадал эзэмшин, сэтгэн бодох чадвараа хөгжүүлэх гэж үзэж байна.1 Ш.Ичинхорлоо Сургалт. УБ 2008 он. 14-19х23
  24. 24. 3. Асуудал шийдвэрлэх сургалтын аргыг мэдээлэл зүйн хичээл зохион байгуулахад ашигласан жишээМэдээлэл зүйн дараах сэдвүүдийг судлахад асуудал үүсэх нөхцлийг хэрхэн хэрэглэж байгааг авч үзье.3.1 Сэдэв: Хүснэгт боловсруулах Excel програмд диаграм байгуулахЭнэхүү сэдвийг судлахаас өмнө сурагчид нүд,нүдний хэмжээ, “хуваах ба боловсруулах” гэсэнойлголтуудтай танилцсан байна. Сурагчдад диаграм байгуулах загвар хүснэгтийг өгнө.Асуудал үүсэх нөхцлийг томьѐолох: Хүснэгт дэх тоон өгөгдлийг график хэлбэрээр дүрслэх ѐстой.Үүнийг хийхийн тулд юуг баримтлах вэ? График байгуулах алхмыг хэрхэн зөв сонгох вэ?Эдгээрийг хийхийн тулд сурагчид диаграмын төрөл бүрийн хэлбэрийг сонгож, харьцуулж, хамгийндөт аргаар дүрслэн үзүүлэх чадвартай болно. Хүснэгтийн өгөгдлөөр диаграмын өөр төрлийг нэмж,хувиргаж болно. Хамгийн чухал нь сурагчид төрөл бүрийн диаграмыг байгуулахдаа (гистограмм,дугуй диаграм, график ... ) хүснэгтийн өгөгдлийг сонгож сурах явдал.3.2 Сэдэв: Алгоритмын салаалах бүтэц Сурагчид програмчлалын үндсэн ойлголттой болсон байх бөгөөд шугаман алгоритм ашигланпрограм зохиож, ажиллуулж чаддаг байна. Хичээлийн эхэнд дараах энгийн даалгаврыг өгнө.y=x2 функцийн утгыг гараас оруулж тооцоолох програм бичих. Ямар нэгэн сул зай оруулахгүй.Үүнд ямар ч асуудал үүсэхгүй.Дараа нь функцийн утгыг x=4, x=9, x=-4 байхад тооцоолох бодлого өгнө. Сүүлийн утгадалдаа олдоно. Асуудал үүсэх нөхцөл: Програм дээрх жишээг тооцоолж чадахгүй. Юуг хийх хэрэгтэйвэ? Бидний ашиглаж буй алгоритмын бүтцэд үү? (алгоритмын салаалах бүтцийн тухай сурагчидмэдэхгүй)Х нь 0-ээс их утгатай байх ѐстой учраас ямар нэгэн үр дүн гарахгүй.Х-ийн утгыг гараас оруулж буй үед Х нь ямарч утгыг авах уу? Яах бол? Иймд Х-ийн авах утгыгхялбархнаар шалгах үе шат зайлшгүй шаардлагатай. Энэ үед л алгоритмын салаалах бүтэц гэсэншинэ сэдвийг Pascal програмын орчинд зааж эхэлнэ. Дээрх тохиолдолд дадлага ажил хийлгэхэдтүвэгтэй байж болох бөгөөд сурагчдын сэтгэн бодох үйл ажиллагаа тус дөхөм болно. Дээрх 2 жишээнд хэсэгчилсэн эрэл хайгуул хийлгэх арга ашигласан ба сурагчийг асуудлыгсудалж шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд бага багаар татан оруулах зорилготой. Энэхүү аргыг мэдээлэлзүйн тодорхой сэдвийг заахад ашигласнаар дараах үр дүнд хүрнэ. - Сурагчдад мэдлэгийг бэлнээр өгдөггүй, өөрсдөөр нь мэдлэгийг бүтээлгэнэ - Багш сурагчдын эрж хайх ажлыг чиглүүлж, туслан зөвлөнө - Сурагчид багшийн тусламжтайгаар бие дааж таамаглал дэвшүүлэх, юмс үзэгдлийг задлан шинжлэх, харьцуулан жиших, шийдвэр гаргах, нэгтгэн дүгнэх зэрэг үйлд суралцана.3.3 Дараагийн жишээнд мэдээлэл зүйн хичээлд судлан шинжлэх аргыг хэрхэн хэрэглэж болох талааравч үзье. “Вирус, түүнээс сэргийлэх арга замууд” гэх мэт бүлэг сэдвийг судлах явцад сурагчдадмэдээллийн эх сурвалж ашиглан, судалгаа хийж, мэдлэг чадвар эзэмших нөхцлийг бүрдүүлэхдээWebquest-ийг ашиглахыг санал болгож байна. Энэ нь судалгаанд суурилсан хэрэглэгдэхүүн бөгөөдүндсэн зорилго нь энгийн мэдээллийнэх үүсвэр биш, сэтгэн бодох чадварыгхөгжүүлдэг.Webquest-ийг ашигласан сургалтынявцад багш мэдээллийн эх үүсвэрээрхангах, тодорхой даалгавар,зааварчилгааг оруулах, суралцагчдадсудалгаа хийх аргыг зааж өгөх, асуудалдэвшүүлэх, түүнийг шийдвэрлүүлэхэд24
  25. 25. чиглүүлэх, суралцагчдын бие даасан үйл ажиллагааг нэмэгдүүлэх, сурах үйл явцыг үнэлж дүгнэх,суралцагчдын эзэмшсэн мэдлэгийн талаар баримжаатай болох, нэмэлт даалгавар өгөх, асуулт тавихүүрэг гүйцэтгэнэ.Webquest-ийг ашигласан сургалтанд суралцагч даалгавраа гүйцэтгэх арга барилаа тодорхойлох,даалгавартай холбоотой мэдээллээ хайх, олж авсан мэдээллээ боловсруулж, өмнөх мэдлэгттулгуурлан шинэ мэдлэг бүтээх, тухайн асуудлыг судлах, өөрийн үнэлгээ өгөх, бусадтай хамтранажиллах, санал бодлоо солилцох, даалгавар гүйцэтгэж өөрийн бүтээгдэхүүнтэй болох, бусдад хийсэнажлаа танилцуулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Webquest –ийг ашигласнаар асуудал шийдвэрлэх судланшинжлэх аргыг хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд сурагчдад аливаа асуудлыг өөрөө судалж шийдвэрлэх аргабарил эзэмшүүлдэг ач холбогдолтой.ДүгнэлтАсуудал шийдвэрлэх арга барилыг сурагчдад төлөвшүүлэх нь мэдлэг бүтээх үндэс болно.Ашигласан материал 1. Ш.Ичинхорлоо. Сургалт. УБ 2008 он. 14-19х 2. Л.Чойжоованчиг, Л.Мөнхтуяа, Д.Цэдэвсүрэн, Б.Золзаяа “Асуудал шийдвэрлэх замаар мэдээллийг мэдлэг болгон хувиргах арга зүй” Зөвлөмж II УБ 2008 он 3. Л.Чойжоованчиг, Л.Мөнхтуяа, Д.Цэдэвсүрэн, Б.Золзаяа “Хэрэглээнд суурилсан сургалт зохион байгуулах арга зүй” Зөвлөмж III УБ 2009 он 4. http://festival.1september.ru 5. www.rusedu.info 6. http://webquest.org/index.php25

×