Arkitektura xix xx

1,849 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,849
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
25
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Arkitektura xix xx

  1. 1. 10. GAIA:ARKITEKTURA ETA URBANISMOA XIX. ETA XX. MENDEETAN1.- EZAUGARRI OROKORRAKAro Garaikidean hiria izango da lan artistiko guztien gunea. Lehenengo ezaugarria daarkitekturaren eta gainontzeko arte plastikoen arteko deskonexioa, pintura eta eskulturabarne. XIX. mendearen aurrean estiloak ez dira arte guztiak bilduko. Neoklasizismoa izanzen azken estilo globala. 1820-30tik aurrera arkitekturak bilakaera propioa jarraitzen dueta eskulturak eta, batez ere, pinturak bilakaera ezberdin bat jarraituko dute.Bigarren ezaugarri orokorra da XIX. mendean, arkitekturaren barruan, bidebanatze batgertatzen dela eraikuntzaren ikasketak direla eta. 1794an Parisen Eskola Politeknikoasortzen da ingeniariak prestatzeko. 1806an Parisen ere Arte Ederretako Eskola sortzen daarkitektoak prestatzeko. Irakaskuntzan banaketa gertatzen da eta arkitekturan islatukoda. Alde batetik, injinerutza agertzen da material berriekin bat datorrena (burdina, beira,zementua eta behar berriei irtenbidea emateko). Beste alde batetik, arkitektura sortzenda iraganarekin identifikatzen dena (historizismoa edo eklektizismoa, kode artistikoekinbat datorrena eta material zaharrekin: harria, adreilua…) Dikotomia hau XIX. mendeanzehar luzatzen da: injinerutza berria eta arkitektura tradizionala.2.- INJINERUTZAIndustri Iraultzari lotuta eta aurrerakada teknologikoei eta, bate ere, serie-ekoizpenari.Azken honek eraikuntza irauliko du. Injineruen kezka da zer nolako materialak erabilikodiren eta hauekin zer egin ahal duten. Ez dago kode artistikorik, funtzionaltasuna baizik.Industri Iraultzak injineruei erronka berriak sortaraziko dizkie: komunikabideei lotutakoeraikuntzak, zubi-bideak (viaductos), tren geltokiak, industri hiri berrien beharrak,merkatu zentralak, pasabideak… Injineruek kapitalistek bezalaxe pentsatzen dute.Beste fenomeno bat agertzen da: Erakusketa Unibertsalak. Lehena Londresen egin zen 1851an. Bilguneak dira teknikaren aurrerakada erakusteko. Erakusketa hauek pabilioiak behar dituzte eta eraikuntza hauek aurrerakada berri hauei lotuta egon behar dira. Makinak berria erakusgai egon behar dira eraikin berrietan eta hemen burdina eta beira ere agertuko da. Adibiderik onena Londreseko “Cristal Palace” da, Joseph Paxton-ek egindakoa Londreseko 1851ko Erakusketa 1
  2. 2. Unibertsalerako. Egin baino lehen hainbat baldintza ezarri ziren: zabalera handia. kostueskasa, berriro erabiltzeko aukera, burutze azkarra… Arazo guzti hauei irtenbidea emanziena ez zen arkitekto bat izan, baizik eta negutegi fabrikatzaile bat eta negutegimateriala besterik ez zuen erabiliko: beira eta burdina, mihiztadura (ensamblaje) etaaireztapen errazarekin. Pabilioiaren elementu guztiak seriez fabrikatu ziren eta berehalamuntatzen ziren. 1936an, sute batean, eraikin hau desegin zen eta irudiak bakarrikgeratzen dira. Bertan ez zegoen murrurik, den-dena beira eta burdina zen; gangak erebeirazkoak ziren eta burdinazko zutabeen barruan kableak eta isurbideak (desagües)bazihoazen. “Beirazko munstroa” deitu zioten eta ez zuten gustuko, sendotasuna ez zuelaesaten zuten, ez eta egonkortasunik ere, baina Estatuak aukeratu egin zuen Ingalaterraberriaren irudia transmititzen zuelako eta bere inperio koloniak modernoarena.1891an Parisko Erakusketa Unibertsala egingo da. Bertan bi lan moderno handiak egingodira: Dutert-en eta Contamin-en Makinen Aretoa (Paxtonek egindakoan inspirazioa bilatu zutenak) eta Eiffel Dorrea, bi urte lehenago eginda. Azken honen berrikuntza da hiriaren erdian egingo dutela. Parisek nazio moderno baten irudia ematen zuen eta Industri Iraultzari gurtza egiten ziola. Eiffel ingeniaria zen zubi-bideetan eta zubietan aditua, adibidez, Oporton Duero ibaiaren gaineko zubi esekia egin zuen. Benetako arazoei irtenbideak ematen zizkien material modernoekin eta teknika geometrikoekin. Dorrearen lehenengo solairuaren lau arkuak zubi- bideetako arku parabolikoak dira. Eztabaida handi baten gaia izan zen dorrea hasiera- hasieratik, ez baitzuen inolako erabilgarritasunik eskaintzen. Hika-mika handitan jardun zuten haren defendatzaileek (Gauguin haien artean) eta aurkariek (Zola eta Maupassant barne). Eraiki ondoko urteetan onartuz joan ziren guztiak eta modernotasunaren iruditzat hartu zuten. Zubiak eta beste molde batzuetako eraikinak bideratzen eginak zituen 40 urteetako esperientzia guztia baliatu zuen Eiffelek obra hartan: pentsaezina zen orduan 300 metroko goratasunera iritsi ahal izateko. Aurrezfabrikaturiko altzairuzko habeak (puntales) eta errematxeak erabili ziren, iraun handienaeskaintzeaz gainera askoz arinagoak zirelako. Oinarrizko arkuak ditugu, bestalde, eraikinharen egituran bideratu ziren dekorazio elementu bakarrak.3.- ARKITEKTURA HISTORIZISTA Arte Ederretako Eskolatik sortuko da: iraganean arreta jarriko dute eta “Neo” ugari sortuko dira (Neogotikoa, Neobarrokoa...). Erdi Aroko Gotikoa berreskuratuko da berriro. Londreseko Parlamentua estilo berri honetan egingo da. XIX. mendeko burgesiak, boterea hartu duenak, arkitektura mota hau ondo 2
  3. 3. ikusten du. Urbanismoak ere balio du burgesiaren hiria edertzeko. Horrexegatikarkitektura mota hau urbanismoarekin batera ikusi behar da. XIX. mendean urbanismoanegindako esfortzurik handiena Parisen dago, Parisko birmoldaketan. Haussmann izango dabirmoldaketa berri honen erantzule. 1848ko iraultzaren ondoren Paris birmoldatu beharzen, kale estuak, antolamendurik gabekoak... desagertu beharko ziren eta 1853an plan berribat egingo da. Hiria 20 auzo administratiboetan banatuko da. Bakoitzean komisaldegiak,lantegiak, merkatuak, abere-hiltegiak... kokatuko dira. Erdi Aroko hiriaren ordez, etorbidezabalak eraikiko dira, zirkulazio azkarra bermatzen dutenak eta, langile istiluen aurrean,tropen mugimendu arina bermatzen dutenak. Paris burgesiaren hiria da, baina langileena ereeta bakoitzak bere aldea eta bere lorategia izango du.Plan berri honekin lurzorua birbaliotuko da eta horrek etekinak ekarriko ditu, horrexegatikburgesiak plan berri hau onartuko du, gainera lana sortzen da, langabezia gutxituz.Plan honen barruan Parisko Opera (1861-1874) dugu, arkitektura historizistaren eraikinikadierazgarriena. Arkitektura ekleptikoaren adibide gardena da. II. Inperioko gizarte burges aseak eginiko eskaerari erantzunik, estilo neobarrokoa landu zen eraikin hau. Dekorazioa, materiala eta estaldura mota askoren bilduma da (eklektikoa). Operan burgesiak beren burua uzten du ikusten hiriaren aurrean. Horrexegatik eskailera handi batzuen gainean eginda dago eta etorbide zabal baten amaieran. Opera burgesiaren sinbolo bihurtu zen berehala. Eraikinaren barruan antzerki-esparrua txikia da eta nabarmentzen dena aretoak eta saloiak dira, burgesak harremanetanjartzen diren lekuak. Garnier arkitektuak egin zuen eraikina eta handitasuna da nagusi.4.- ESTATU BATUETAKO ARKITEKTURAEskola berri bat sortuko da , elementu berriekin, arkitekturaren kontzeptua iraulikodutenak. Eskola honen izena “Chicagoko Eskola” izango da, hiri honetan lehendabizi agertubaitzen.1871an Chicagon sute handi bat gertatu zen eta hiria guztiz suntsituta geratu zen. Hiriberri bat altxatu zen, bertan suteen kontrako materialak nagusi ziren eta, gainera, tradizioartistikoa ez egotean, berrikuntza berriak onartuko dira berehala.1857an, New Yorken, lehen igogailua eraiki zen, Elisa Otis-ek eginda. Horrek altueraneraikitzen bermatzen zuen eta hamar solairuko etxebizitzak agertuko dira.Baina Eskola honen berrikuntzarik inportanteena metalezko edo hormigoizko egitura izangoda. Horrek eraikinaren funtzionaltasuna indartzen du eta ia mugarik gabeko askatasunaemango dio. Eskola honen ordezkaririk inportanteena Louis Sullivan da eta bere lanikezagunena “Chicagoko Auditoriuma”. Hala ere, oraindik murruek solairuen euskarri dira eta 3
  4. 4. material zaharrak, granito bezalaxe, erabiliko ditu. Elementu berriak baino gehiago elementu historizistak ditu. Arkitektu honen beste lan ospetsu bat “Schlesinger and Meyer saltoki handiak” dira. Formak funtziora bete-betean moldatzen dira, ondoko arkitekturaren garapenean berebiziko garrantzia izango duena (formak funtzioari eustea). Hala ere, berriztatzailerik handienak arkitektu elkarteak izango dira, ez arkitektu bakunak. Arkitektu elkarteen lanak dira eta askotan, arkitektu horien izenak ez dakizkigu. Bulego eraikinak egingo dituzte, ez etxebizitzak eta barruan hormigoizko pilareak erabiliko dituzte, Chicagoko Auditoriuma zementua edo burdina egitura egiteko. Egitura egin eta gero geratzen dena daeraikina ixtea hormekin, baina horma hauek ez dute inolako funtzio euskarririk,horrexegatik beirak ordezka ditzake. Solairu bakoitza independentea da eta barrukoesparrua era ezberdinetan antola daiteke, pilareak bakarrik errespetatuz.1890. urtearen inguruan Chicagon hasten da horrela eraikitzen, gero Estatu Batuetan eta,gaur egun, mundu osoan horrela eraikitzen da. Igogailua, metalezko egitura etafuntzionaltasuna dira Chicagoko Eskolatik ekarpenik inportanteenak.Azaltzeko zergatik sortu zen Estatu Batuetan arkitektura berri hau esan behar duguAmerikan jadanik egurrezko egiturak existitzen zirela (Balloom egiturak), eta egiturahoriei jarraituz sortu zirela berri hauek. Zahar horiek ez zuten bermatzen altuerahandiak, berriek, ordea, bai. Gainera, Mundu Berrian ez zen tradizio artistikorik existitzeneta Industri Iraultzaren eraikuntza beharrei irtenbidea eman zieten.5.- MODERNISMOANazioarteko estilo bat da, nazio-aldaketekin. Leku bakoitzean izen ezberdinekin izendatzenzaio: Art Nouveau Frantzian, Horta Belgikan, Moder Stile Ingalaterran, ModernismoaEspainian. 1890tik 1910ra bitartean doa eta diseinuari dagokio: arkitektura, altzariak,bitxigintza...XIX. mendetik aurrera ematen ari ziren bi tendentziak batzeko ahalegina da Modernismoa:teknologia eta material berriak alde batetik eta tradizio artistikoa beste aldetik, hau da,XIX. mendeko bi arkitekturak batzea.Artisauen, arotzen, errementarien... ekoizpenaren balioa berreskuratzen da eta dekorazionaturalista, lerro makurrekin, dinamikoak, bizitzaz beteta. Naturatik kopiatzen da. Eraaberean, exotikoa dena agertzen da, ekialdekoa, ametzezko arkitektura, elezaharretikaterata bezala eta guzti honen gainean imajinazioak gainezka egiten du.Mende amaierako burgesiaren “ismoa” da. 4
  5. 5. Mundu osoan modernismoaren arkitekturik inportanteena Antonio Gaudí dugu. Bere lanaren adibideren bat “Casa Milá edo La Pedrera” da.Eraikitzen hasi baino lehenlekua harrobia zen, handikbere izena. 1906-1910bitartean egin zen,modernismoaren arkitekturazibilaren lanik inportanteena.Paseo de Gracia-ri mihi (chaflán) egiten dio eta Bartzelonako urbanismoaren barruan ulertubehar da.Errealitatean bi eraikin dira, bi sarrerekin. Sarrerek arlanpa (rampa) forma dute, sotobatera doazenak (gaur garajeak). Lehen aldiz eraikin baten sotoan garaje bat egiten zen.Ez dago lerro ezta gainazal zuzenik ere. Adreiluz eta burdinazko pilareen gaineaneraikitzen da (Chicagoko Eskolan bezalaxe), horrela solairu bakoitzaren banaketa askegeratzen dira. Murruek ixteko bakarrik balio dute. Kokapenaren arabera materialezberdinak erabiltzen dira: fatxadan kare harria, harri zuria teilatondoetan (buhardillas)eta tximiniak fantasiazkoak dira. Burdinsareen (rejas), sabaien eta zoruen diseinugileaJugol izan zen, Gaudiren laguntzailerik inportanteena.XX. MENDEKO ARKITEKTURA6.- ARKITEKTURA ARRAZIONALISTA: LE CORBUSIER 1920-1930 bitartean mugimendu arkitektoniko moderno bat sortzen da, Lehen Mundu Gerraren ondoko berreskurapen ekonomikoaren eta 29ko Krakaren artean kokatuta: arkitektura arrazionalista edo funtzionala izena du eta munduko arkitekturik inportanteenetariko batek bideratzen du: Le Corbusier. Mugimendu hau Arkitektura Modernoaren Nazioarteko Kongresu batean jaio zen, 1928an. Kongresu hau Atenasera joaten zen itsasontzi batean egin zen, horrexegatik kongresu horretan egindakoari “Atenasko Gutuna” izendatu zioten, XX. mendeko urbanismoaren dokumentu handia. Bertan hiri funtzionalaren eredua aurki 5
  6. 6. dezakegu: bizitzeko egokia, lan egiteko aproposa, atsedenaldirako ere pentsatuta etazirkulazioa arina eta erraza izan behar da.Halatan, bete beharreko funtzioak zehaztuko zituzten formen araberako arkitektura berribaten bila abiatu ziren, premia berrien aurrean soluzio erraz, merke eta erosoakeskaintzearren. Aintzat hartu zuten bereiziki purutasun formala, eta teknologia berriakarkitektura eraikuntzari eskaintzen zizkioten aukerak ere baliatu zituzten. Giro hartanzabaldu zen material berrien erabilera, burdinazko egitura eta hormigoi armatuarenabereiziki (industria-eraikinetan baino ez ziren material haiek ordura arte erabili, bainajakin zuten ordutik aurrera erabiltzen), eta guztiz nagusitu zen era berean beirarenerabilera fatxadetan.Arkitektura berri honen profeta LE CORBUSIER dugu ( Charles-Ëdouard Jeanneret:1887-1965).XX. mendearen lehenengo hamarkadan arkitektura ikasketak egingo ditu. Arkitekturarenteorikoa. 1923an “Vers une Architecture” argitaratu zuen, bertan bere ideiak biltzen dira.Mundu osoan zehar azalduko ditu bere teoriak eta lan ugari egingo ditu haiek azaltzeko.Le Corbusier-en arabera, gure garaiko lehen eginbeharra herri-masak era dezente etagizatiarra hartzea da eta horretarako urbanismoa razionala izan beharko zen etaapartamentuen fabrikazio industriala eta estandar bultzatu beharko zen.1922an hiri garaikide baten oinplanoa diseinatu zuen, hiru milioiko pertsonentzako esparruazen: etxeorratzak, berdeguneak, ekintzen araberako esparru ezberdinak...1929an “Ville Saboye” eraikuntzan bere “bost puntu arkitektura berri batentzat”laburtzen ditu: 1.-Piloteak: etxebizitza lurzoruan ez hondatzeko eta pilote hauen gainean eraikitzeko, horrelalorategia etxebizitzaren azpian geratzen da edo kotxeak aparkatzeko lekuak.2.- Lorategi-estalkia (terraza jardín), horrela bermatzen da isolamendu termikoahormigoiaren gainean eta aisialdirako esparru bihurtzen da etxebizitza.3.- Oin askea (planta libre), hormigoiaren ezaugarriak aprobetxatuz, horrela murruak ezdira beharrezkoak eta oinari egitura baldintzatik askatzen zaio, etxebizitzarenfuntzionaltasuna hobetuz.4.- Leiho jarraikia, horizontalean garatua eta kanpoarekiko harremanak hobetuz. 6
  7. 7. 5.- Fatxada libre, pilareak fatxadaren atzean kokatzen dira, eta horrela fatxadak bereegitura funtzioa galtzen du.Era berean “modulor” kontzeptua asmatu zuen, giza proportzioetan oinarrituta, horrelaberriro berreskuratzen du aintzinako ideala ezartzeko erlazioa eraikinen proportzioen etagizakien proportzioen artean: garai hartako gizon frantsesaren neurriak hartu zituen: 1’75metro.Transatlantikoen estetikan inspiratu zen Le Corbusier etxe honi ekin zioenean. Etxea“bizitzeko makinatzat” hartzen duen kontzepzioari segida emanez, ohi kanpokodotoretasuna eta urritasun formala ageri dituen etxea eskaini zuen: Mugimendu Modernodeituaren araberako etxe esanguratsuenetako bat inolaz ere. Soluzio guztiz berritzaileakbideratu zituen hartan Le Corbusierrek. Eraikinaren egitura hormigoizkoa da eta beheperimetroan, barruan zerbitzuaren gelak, eskaratza, sarrerako eskailera eta garajeadauzkan erdigunearen inguruan, ageri diren piloteen gainean bermatzen eta goratzen da.Biziguneak okupatzen du lehen solairua eta patio zabal batek irekitzen da barrutik harenerdian. Leiho jarraiki horizontal oso zabal batek kurritzen du lehen solairuko perimetroa,etxearen irudia arinduz eta bizigunearen barnealdea argi naturalez oparo hornituz,inguruko paisaiarekin harremanetan jartzen duen bitartean. Solarium bat ageri da goikoterrazan, horma kurbatuen artean babesturik.Behe oineko piloteak eta lehen solairuko leiho horizontalak eraikinari eskaintzen diotenirudiari guztiz itxura klasikoa dario, berritasun formal guztiengatik ere, hain diraorekatuak eta harmoniatsuak haren konposizioa eta etxea arin egokitu den soroarekikolotura.Bigarren Mundu Gerra eta gero Le Corbusierrek bere karrera distiratsua jarraitzen du.1945ean, Marsellan, “Unité d’Habitation” eraikinean bere ametza errealitate bihurtzen da:eraikin erraldoi bat egiten du, errektangulu prisma erraldoia, lurzorutik banatuta etahormigoizko piloteen gainean sostengaturik. Hormigoia agerian geratzen da eta era bereanegurrezko enkofratua. Etxebizitza-eraikin kontzeptu berri bat plazaratu nahi zuen LeCorbusierrek. Hamahiru solairu ditu eta 135 metroko luzeran goratzen da. Taxu eta neurribereko beste bloke batzuk eraikitzea hartu zuen aintzat hasieran, komunitate haietakobiztanleen premia guztiak haien bitartez asetzeko. Halatan, halako trantsitu-kalekomertziala bideratu zen zazpigarren solairuan, hartan dendak eta, areago, hotel bategokitzeko (porrota izan zen, ordea, ideia hura, dendetako bezeroak eraikineko biztanleakbaizik ez zirelako, eta merkantzien garraioa oso zaila eta aldrebesa zelako). Hiru solairuan 7
  8. 8. behin alderik alde luzaturiko trantsitu batek ziurtatzen zuen etxebizitzaren sarrera.Duplexak ziren etxebizitzak guztiak eta neurri guztietakoak gainera, bikoteen premieibezala familia ugarienei ere egoki erantzun ahal izateko. Neurri eta proportzioetan“modulor” delakoa bideratzen zen etxebizitzetan. Halako patroi edo kanon modukoa zen“modulor” hori. Le Corbusierrek asmatuta. Haurtzaindegia, haurrentzako igerileku bat,gimnasio bat eta hormigoi gordinean landuriko tximiniak zeuden terrazan. “Brutalismo”deitu zitzaion lanak bukatutakoan hormigoia gordinik (brut = gordin) ageri zuenarkitektura-joerari.Hormigoiari esker eta eskultura bat izango balitz bezala lan eginez, 1950ean “Nôtre-Damede Ronchamp-eko eliza” egiten du. Estalkiak itsasontzi baten gila forma (quilla) dauka. Kolore zuria nagusitzen da eta barrualdean kolore beirateen bidez argitzen da. 1950-1955 bitartean egin zuen. Le Corbusierren lehen erlijio eraikina izan zen kapera hau. Irudia z da dagoeneko lehen urteetako zorroztasun ortogonalaren araberakoa eta hormigoizko horma lodien adierazpen ezaugarriekin jokatzen du. Beira leihoek zulatzen dituzte hormigoizko hormak eta animalia bimaskordun baten itxuradakarkigu gogora estalki handi erraldoiak. Eskultura irudia da inolaz ere arkitektura multzohonek eskaintzen diguna.Bere karreraren sintesia “Chandigarh hirian”, Punjab-en (Indian) topa dezakegu. Oinplanoberriko hiri bat, non bertako Parlamentua nabarmentzen den, eraikin harrigarria 1953-1962 bitartean eginda, moztutako kono batekin amaitzen dena, arkitektura klasikoaren kupula tradizional ordezkatzen duena. 1951tik aurrera, Le Corbusier Indiarekin harremanetan hasten da eta Chndigarh-en esperimentazio laborategi bat topatuko du. Hogeigarren urteetan planteatutako irtenbide utopikoakerrealitate bihurtuko dira. Berak pertsonalki politika gunea eraikiko du (Chandigarh-koKapitolio), bertan ere esku ireki bat pentsatzen zuen jartzea, harmoniaren era berriarensinboloa, lasaitasun keinu bat garai hartako munduko tentsioen ondoren.Horrela indartukozen eraikin honen eskultura itxura. 8
  9. 9. 7.- WALTER GROPIUS ETA BAUHAUS Walter Gropius (1883-1969), Berlinen jaio zen, arkitektuen biloba eta semea. Münichen eta Berlinen arkitektura ikasi zuen. 1910-1915 bitartean Fagus Lantegiaren erreforma egin zuen: metal egiturekin eta beirazko gainazalekin, estalki lauekin eta bere forma ortogonalekin, lan hau arkitektura modernoaren lehenengo lan bihurtu zen. Gropius Bauhaus diseinu eskolaren sortzailea izan zen. Bertan material berriak erabiltzen irakasten zen eta, era berean, mota guztietako altzariak eta objektuak egiten ziren helburu batekin: funtzionaltasuna. Hasieratik Bauhausen printzipioren bat hauxe izan zen: “Forma funtzioaren menpe dago”” Bauhaus 1919an agertu zen eta diseinu, arte eta arkitektura eskola zen, helburua zen artea eta diseinuindustriala elkartzea. Gropius-ek esaten zuen bezala, aurreko mendeetan arte guztiakarkitekturaren menpe zeuden eta haien helburua eraikina edertzea zen, baina gaur egunarte guztiak isolaturik daude, horrexegatik arkitektuek, margolariek eta eskultoreekberriro ulertu behar dute eraikina batasun bezala eta elkarlanean aritu behar izango dute.1934an Alemania utzi zuen Gropiusek nazien mehatxuen aurrean. Hiru urtez Ingalaterranegon zen eta handik Estatu Batuetara joan zen Harvard Unibertsitatearen diseinueskolaren zuzendari.Gropiusek egindako eraikinek Bauhausen estiloa islatzen dute: material berriekin eginda,fatxada lauak eta lerro argiak eta beharrezkoak ez diren elementu apaingarriakbaztertzen ditu.Bauhaus Eskola Weimar hirian zegoen eta 1933an naziek itxi zuten. Bauhaus-ek, alemanez,“Eraikuntzaren etxea “ esan nahi du (Bau=eraikuntza; Haus= etxea). Bauhaus Eskolak gauregungo diseinu industriala eta grafikoaren oinarriak ezarri zituen.Bauhaus eskolan denetik ikasten zen: antzerkia, zeramika, ehungintza, metalurgia,koadernaketa, beiragintza... Paul Klee-k, Kandinsky-k, Doesburg-ek, Mies Van der Rohek...bertan klaseak eman zituzten.Gropius-ek beti talde-lana defendatu zuen eta elkarkidetza eta bere proiektuakkolaboratzaile ugariekin egingo ditu. “Fagus lantegia” 1911an eginda, Adolf Meyerrekin batera. Arkitektura berri honen lehen lana dugu. Gropiusek esanda, lantegia ere estetika berriaren parte bat da eta, handitasuna baztertuz, razionala dena eta soziala dena indartzen du: langileari duintasuna eman behar diogu eta lantegiaren barruan argitasuna, garbitasuna eta airea topatu behar dugu. Beirazko gainazalak nabarmentzen dira eta eraikina bulegoetarako eta lantegirako pentsatuta dago. 9
  10. 10. “Bauhausen egoitza Dessau-n” (1925) Europako arkitekturaren funtzionalaren eredua. “L” bikoitzako oinplanoa du, gurutzatzen direnak. Dekorazioa baztertzen da, beirazko gainazal zabalekin eta hormigoizko egiturekin. Eskola, ikasle-egoitza, lantegia... bada, funtzionaltasuna defendatzaileen eta arrazionalisten ideien adierazlea. Bauhausen egindako ikasketek teoria eta praktika nahasten dituzte: ikasten dira materialak, eraikuntzak, konposizioak, koloreak, esparruak. Zazpi tailer bazeuden: harria, metala, egurra, ehuna,kolorea, beira eta pezoa. Ikasketak amaitzean artisau-titulua lortzen da eta proiektua egineta gero arte-irakaslearen agiria.Tendentzia guztiei irekita zegoen eta sormena eta irudimen askea indartzen zen.Dessau-n bertan, eskolatik aparte samar, etxebizitza-sail batzuk diseinatu zituenGropiusek Bauhauseko irakasle nagusientzat.8.- FRANK LLOYD WRIGHT(1867-1959) ETA ARKITEKTURA ORGANIKOA 30. urteetan, arkitektura arrazionalistarekin batera, kontzeptu berri bat sortu zen, Le Corbusierren utopia urbanistikoetatik urruntzen zena. Mugimendu hau Wright-ekin batera sortzen da. Zentzu batean Chicagoko Eskolari jarraitzen dio, baina orain bezero pribatuen eskakizunei erantzuten diete, hau da familia etxebizitzak eraikiko dituzte. Wrightek Chicagoko aberatsentzako landetxeak egiten ditu, Chicagoko aldirietan, “Robie etxea”, adibidez, 1908an eginda. Eraikitzeko orduan askatasuna bezeroari guztiz lotura dagoelako organikoa deitzen da. Bezero bakoitza nahi duen etxebizitzan bizi daiteke, bere nortasunari lotutaeta arkitektuak bezeroaren nortasuna interpretatzea baino ez du egiten eta nortasun horieraikuntza bihurtzen da.Ez dago dekoratzailerik, arkitektuak berak den-dena diseinatzen du, altzariak barne.Honetan arrazionalismoari aurre egiten dio. Arrazionalismoan arkitektura bezeroarengainean dago eta indibiduoa taldearen azpian. Arkitektura organikoa gizakiarentzatpentsatuta dago, arrazionalismoak erlauntza-blokea sortu baino lehen. Gainera arkitekturaorganikoa bai segregazionista dela eta giza-diskriminatzailea. 10
  11. 11. Wrighten lanik ezagunena “Kauffman etxea edo Urjauziko etxea” da. XX. mendeko etxe berezienetako bat da hau, dagoen lekuagatik, ingurunearekiko bideratzen dituen harremanengatik eta ageri duen itxura bikainagatik. Urjauzi baten gainean eginda, Pensilvanian, 1935-1939 bitartean. Irekiak eta eman handikoak dira etxeko espazioak, euren artean ez ezik kanpoko izadiarekiko loturan ere, oso harreman zuzena eta intimoa zehazten baitu harekin. Oso garrantzitsua zen hura Wrighten iritiz eta leiho luze zabalak kurriarazi zituen fatxadan, baita balkoi handiak etxeko gune eta gela guztietara irekiarazi ere. Hormigoizko hiru plataformatan mailakaturiko terrazak eta balkoiak ageri dira etxearen egituraren oinarrian. Harriz landu ziren elementu bertikalak, eta haien erliebeari esker hobekiago txertatzen da etxearen irudia paisaian. Behe oinean zabaltzen dira elkarbizitzarako gune edo espazio komunak (jangela, egongela...) eta logelak ageri dira goikoetan, zeinek bere terraza duela.Bere bizitzaren amaieran “New Yorkeko Guggenheim museoa” egin zuen. Guggenheim magnatearen arte moderno bilduma hartuko zuen museo bat eraikitzeko mandatua jaso zuen Wrightek 40. urteetan. Kono-enbor itxurako formak bideratua zen ordurako Wright, gauzatu ez ziren proiektu batzuetan, baina azpikoz gora bideratu zuen kasu honetan kono- enborra. Arras aldatu zuen Wrightek museo bat izan behar zuenaren eta hura bisitatzeko moduaren kontzepzioa. Oraingo honetan, arrapala (rampa) bat gorarazi zuen kiribilean erdiko gune handi baten inguruan, konoaren ardatzean gora betiere. Kiribilaren azaleko horman eta haren perperdikularrean bideraturiko trenkada mugikorretan ipintzen dira koadroak. Bisita egiteko, igogailu batek igotzen du bisitaria garaino, arrapalan behera jaits dadin ondoren. Artistak, hirigintza-adituak eta jendea oro harhasieran ideia honen aurka azaldu baziren ere, aho batez onartu diote eraikin honi dena:XX.mendeko arkitekturaren mugarrietako bat, haren edertasun, purutasun eta dotoretasunformalarengatik eta, arestian esan dugun bezala, museoen espazioaren inguruko gogoetaraegin duen ekarri berrizalearengatik.Beste alde batetik, aipatzekoa da 1915-1922 bitartean Tokion egindako “Hotel Inperiala”,bertan lurrikaren kontrako sistema berria erabili zuen eta izan zen euskarri mugikorrengainean zimenduak (cimientos) kokatzea. Sistemaren balioa agerian geratu zen 1923an 11
  12. 12. Tokio suntsitu zuen lurrikara baten ondoren. Zutik geratu ziren eraikin urrien arteanHotel Inperiala bazegoen. Tamalez, 60. urteetan bota egin zuten.10. GAIAREN INGURUKO GALDERAK1.- Zeintzuk dira Aro Garaikidearen arkitekturaren ezaugarriak?2.- Zein izan zen injineruen kezka? Zer bilatzen zuten?3.- Zeintzuk ziren Industri Iraultzaren erronka berriak?4.- Zer ziren Erakusketa Unibertsalak?5.- Aipatu Erakusketa hauei lotutako zenbait lan6.- laburtu nola zegoen eginda Londreseko Cristal Palace7.- Zer izan zen arkitektura historizista?8.- Zer nolako aldaketak gertatu ziren hirien birmoldaketetan? (Parisen, adibidez)?9.- Aipatu zenbait lan arkitektoniko historizistak10.- Zeri izan zen Chicagoko Eskola?11.- Haiek egindako eraikinek zer nolako ezaugarriak zituzten?12.- Aipatu eskola horietako zenbait lan13.- Zer izan zen Modernismoa? Zein da modernismoaren arkitekturik ezagunena?14.- Zeintzuk dira modernismoaren ezaugarriak? Aipatu zenbait lan15.- Zer izan zen arkiteketura arrazionalista? Eta bere arkitekturik ezagunena?16.- Zeintzuk ziren Le Corbusierren bost puntuak?17.- Zer izan zen “modulor”?18.- Aipatu Le Corbusierrek egindako zenbait lan eta lan hauen ezaugarririkinportanteenak19.- Nor izan zen Gropius? Zer sortu zuen? Eta Eskola honen ezaugarriak?20.- Aipatu Gropiusek egindako zenbait lan eta lan hauen zenbait ezaugarri21.- Zer izan zen arkitektura organikoa? Eta bere arkitekturik ezagunena?22.- Zeintzuk ziren arkitektura organikoaren ezaugarriak? Aipatu arkitektura horrenzenbait lanERANSKINAXX. mendearen hasieran urbanismoa arazoak eta gerrek eragindako suntsiketak zirelaeta,bi tendentzia arkitektoniko berriak sortu ziren. Europan funtzionalismoak edoarrazionalismoak Modernismoa ordezkatu zuen eta Iparramerikan organizismoakChicagoko Eskola .ARRAZIONALISMOAK hormigoi armatua erabiliko du. Arkitekturaren erasotasuneanoinarritzen zen, Modernismoaren dekoratibismo gehiegizkoa baztertzen du eta aireztapensistemak erabiliko dituzte, kalefakzioa, eraikinen hosgabetzea eta argitasuna.Hauen ustez, urbanismoaren arazoak etxebizitzen bloke handiekin konponduko dira, nonfamiliak ehunaka biziko diren, aisialditarako esparruekin inguruan: museoak, igerilekuak,merkatuak, eskolak, lorategiak…Le Corbusier da bere ordezkaririk inportanteenaORGANIZISMOAK aurreko guztia kritikatzen du eta esaten du urbanismo arazoaksortzen direla hain handiak diren blokeak eraikitzeagatik: trafiko arazoak, estresa,erosotasun falta… 12
  13. 13. Hiriak gizatartu behar dira eta ez dira hazi behar altueran, zabaleran baizik, solairugutxirekin. Etxe-orratzak “arratoientzako tranpak” dira. Eraikinak ez dira izan beharhormigoizko eskeleto bat, baizik eta naturatik (handik izena: organizismoa) eredu hartuta,mugikorrak eta aldagarriak izan beharko dira, Natura bezalakoa. Arkitektura organikoaarkitektura naturala da eta “e du erabiltzen altzairua egurra izango balitz bezala”,“eraikinak bizkarrezurra izan behar du eta handik saihetsak atera behar dira”, “barrukoesparrua eraikinaren errealitatea da eta barrutik kanpora eraiki behar da eta ez kanpotikbarrura Mendebaldetako historian beti egin den bezala”, “gaur egun hiriak beren amaieraailegatzen ari dira, gehiegikeriak hiltzen ari dira hiriak”, “hirien eredu berriak ereduorganikoetan bilatu beharko ditugu, lurraren zati bat izango dira”, “lurzoruaren erabilerahobeagoa egin behar dugu, hirien bilgune handiak feudalismoaren aztarnak dira”. FrankLloyd Wright organizismoaren sortzaile izan zen eta “Robie etxea”, “Urjauzien etxea” etaOak Park-ean (Illinois-en) egindako zenbait etxe eraikitzeko baldintza hauen adierazgarridira. 13

×