Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Manuscrito Quechua de Huarochiri

1,205 views

Published on

Fuente: http://www.runasimi.de/ . La ș se pronuncia como una sh-inglesa. La c̦h se pronuncia como una ch-regular o como una C̦h-retrofleja: http://es.wikipedia.org/wiki/Africada_retrofleja_sorda

Published in: Education
  • Be the first to comment

Manuscrito Quechua de Huarochiri

  1. 1. MANUSCRITO QUECHUA DE HUAROCHIRÍ Libro Sagrado de Los Andes Waruchiri ñișqap ñawpa machunkunap kawsașqan
  2. 2. MANUSCRITO QUECHUA DE HUAROCHIRÍ Alrededor del año 1608 --Creemos que este libro es la obra Quechua más importante de cuantas existen, un documento excepcional y sin equivalente tanto por su contenido como por la forma. ´Dioses y Hombres de Huarochirí´ es el único texto quechua popular conocido de los siglos XVI y XVII y el único que ofrece un cuadro completo, coherente, de la mitología, de los ritos y de la sociedad en una provincia del Perú Antiguo.... En este sentido es una especie de "Popul Vuh" de la antigüedad peruana; una pequeña Biblia regional que ilumina todo el campo de la historia prehispánica de los pueblos...— JOSÉ MARÍA ARGUEDAS Ritos y Tradiciones de Huarochirí: "Conferencias y coloquios frecuentemente se dedican al tema de necesidad de promover la eduación bilingüe intercultural en los países andinos. Uno de los problemas principales para realizar este fin es la falta de material escrito. El alumno aprende a leer y escribir en su propia idioma, estudia textos a veces malredactados y generalmente poco adaptadas a sus normas culturales.
  3. 3. Después una vez terminada la escuela, puesto que no existen ni libros ni periódicos en su idioma,olvida todo lo que haya asimilado. En el caso de quechua, ese hecho lamentable es poco comprensible. La tradición escrita se remonta al siglo XVI y existe un importante acervo de manuscritos y textos publicados correspondientes a los siglos XVI, XVII y XVIII. Aunque la mayoría de estos documentos trata de la evangelización también existen obras teatrales y poesías. El instrumento lingüistico de esta literatura colonial es una de las variantes de lo que se suele llamar la lengua general, lengua parcialmente comprensible aún hoy para la mayoría de los quechuahablantes del sur, es decir para los que manejan la variedad del quechua más difundida actualmente. La lengua general, por el hecho de haber sido utilizada para la propagación del cristianismo en todo el conjunto centroandino, también ha dejado huellas en los dialectos quechua I hablados al norte de Mantaro. El estudio de esta variedad de quechua tendría numerosas ventajas. Aumentaría el acervo literario disponsible. Introduciría elementos léxicos olvidados y de gran importancia cultural. Permitiría la realización de una de las finalidades de la educación bilingüe intercultural, es decir: difundir una forma unitaria y lingüísticamente bien conservada del idioma entre los hispanohablantes y los hablantes de otros dialectos quechuas, muchos de los cuales sufren actualmente de pérdida de vitalidad. Evidentemente, los comentarios que preceden no tratan de disminuir la importancia de la alfabetización en los demás dialectos quechuas ni negar la necesidad de su desarrollo. Uno de los Derechos Fundamentales reconocidos para los niños en todo el mundo es el de ser alfabetizados en su propio idioma materno quechua. Sin embargo, el estudio de una forma del idioma gozando de un gran prestigio histórico nos parece sumamente útil para un reequilibrio cultural en el mundo andino." Gerald Taylor.
  4. 4.  Pukyu (qallarina qillqașqa hinaș qillqaypi): Taylor, Gerald (1976) - Ritos y Tradiciones de Huarochirí. (tukuy runașimipi qillqașqa kastillaman tikrașqawanpaș)  Runasimi.de-pa llamkapușqan, qillqayta allinyașqan. Fuente / Pukyu: Runasimi.de : http://www.runasimi.de/waruchir.htm Yuyarina (Índice)  Qallariy șimi (Introducción)  Huk ñiqin uma raki (Capítulo 1): [Imanam ñawpa pacha wakakuna karqan, imanam atinakurqan, imanam chay pacha runakuna karqan]  Ișkay ñiqin uma raki (Capítulo 2): [Imanam Quniraya Wiraqucha pachanpi qatirqan, imanam Qawillaqa wawanta wacharqan, imallapaș tukurqan]  Kimsa ñiqin uma raki (Capítulo 3): [Imanam ñawpa pacha runakuna tukurqan mama quc̦ha pac̦hyamuptin]  Tawa ñiqin uma raki (Capítulo 4): [Imanam inti pichqa punc̦haw chinkakurqan]  Pichqa ñiqin uma raki (Capítulo 5): [Imanam ñawpa pachapi Paryaqaqa Kunturqutu ñișqa urqupi pichqa runtu paqarimurqan, imallapaș tukurqan]  Suqta ñiqin uma raki (Capítulo 6): [Imanam Paryaqaqa pichqa wamanmanta yurirqan, chaymanta runakuna tukurqan, imanam
  5. 5. tukuy yunkap atipaqninña kașpa, Paryaqaqa ñișqaman riyta qallarirqan, imallapaș ñannintinpi tukurqan]  Qanc̦his ñiqin uma raki (Capítulo 7): Imanam chay Kuparakuna chay Chukisusu ñișqakta kanankamapaș yupaychan  Pusaq ñiqin uma raki (Capítulo 8): Imanam Paryaqaqa wichaykurqan, imanam huk runa churinwan Paryaqaqap șiminkama kutimurqan, chaymantari imanam atinakurqan Wallallu Qarwinchuwan  Isqun ñiqin uma raki (Capítulo 9): Imanam Paryaqaqa ña tukuyta puchukașpa payta muchachikuypaq unanchayta qallarirqan (Qallariylla)  C̦hunka ñiqin uma raki (Capítulo 10): Imanam C̦hawpiñamqa karqan, maypim tiyan, imanam muchachikurqan  C̦hunka hukniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 11): Imanam Chanku ñisqa takikta takirqanku, kayta rimaspaqa Tutaykiri Paryaqaqap churinpa kasqanwanmi willasun  C̦hunka ișkayniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 12): Imanam kay Paryaqaqap churinkuna tukuy Yunkakunakta atiyta ña qallarirqan  C̦hunka kimsayuq ñiqin uma raki (Capítulo 13): Mama [ñișqa llaqtamanta]  C̦hunka tawayuq ñiqin uma raki (Capítulo 14): [Quniraya Wiraquchap puchukașqanmanta]  C̦hunka pichqayuq ñiqin uma raki (Capítulo 15): [Qunirayap Qarwinchumanta ñawpaq kașqanpaș utaq qipan kașqan, chaymanta]  C̦hunka suqtayuq ñiqin uma raki (Capítulo 16): [Paryaqaqa pichqa runtumanta yuriq wawqiyuqchuș karqan, kayri Paryaqaqachu paykunap yayan, chay chaymanta]
  6. 6.  C̦hunka qanc̦hisniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 17): [Imanam Paryaqaqa ña wawqinta Paryaqarqu șutiyuqta Antip punkunpi saqimușpa kutimurqan]  C̦hunka pusaqniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 18): [Inkap Paryaqaqakta yupaychașqanmanta waqsa tiyașqanmantapaș]  C̦hunka isqunniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 19): [Maqawisa Paryaqaqap churinpa awqaman yanapasqanmanta]  (Kimsa c̦hunka hukniyuq ñiqin uma rakikama, ișkay yapa - suplemento ñișqa - rakiwanpas) Qallariy șimi (Introducción) Runa indio ñișqap machunkuna ñawpa pacha qillqakta yac̦hanman karqa chayqa, hinantin kawsașqankunapaș manam kanankamapaș chinkaykuq hinachu kanman. Imanam Wiraquchappaș sinchi kașqanpaș kanankama rikurin, hinataqmi kanman. Chay hina kaptinpaș, kanankama mana qillqașqa kaptinpaș, kaypim c̦hurani kay huk yayayuq Waruchiri ñișqap machunkunap kawsașqanta: Ima feniyuqc̦há karqan, ima hinac̦h kanankamapaș kawsan, chay chaykunakta. Chayri sapa llaqtanpim qillqașqa kanqa, ima hina kawsașqanpaș paqarișqanmanta.
  7. 7. Huk ñiqin uma raki (Capítulo 1) [Imanam ñawpa pacha wakakuna karqan, imanam atinakurqan, imanam chay pacha runakuna karqan] Ancha ñawpa pachaqa huk waka ñișqaș Yanañamqa Tutañamqa șutiyuq karqan. Kay wakakunaktaqa qipanpi huk wakataq Wallallu Qarwinchu șutiyuq atirqan. Ña atișpaș kanan runakta ișkayllata wac̦hakunanpaq kamarqan. Huktaș kikin mikurqan. Huktaș mayqintapaș kuyașqanta kawsachikurqan yayan maman. Chaymantaș chay pachaqa wañușpapaș pichqa punc̦hawllapitaq kawsarimpuq karqan. Hinașpa mikuyninri tarpușqanmanta pichqa punc̦hawllapitaqși puqurqan. Kay llaqtakunari, tukuy hinantin llaqtaș yunkasapa karqan. Chayși ancha achka runakuna huntașpaș, ancha millayta kawsarqan c̦hakranpaqpaș qaqaktapaș pataktapaș hinakta aspișpa allallașpa. Chay c̦hakrakunaș kanankamapaș tukuy hinantin qaqakunapi uchuyllapaș hatunpaș rikurin. Hinașpari chay pacha pișqukunari ancha sumaqkamaș karqan uritupaș qaqipaș tukuy qillusapa pukasapa. Chaykunaș qipanpi, ña may pacham huk wakataq Paryaqaqa șutiyuq rikurimurqan, chay pachaș hinantin rurașqanwan Antiman qarquytukurqan. Chay atișqankunaktaqa kay qipanpim Paryaqaqap paqarimușqantawan rimașun. Chaymantam kanan huk wakataq Quniraya șutiyuq karqan.
  8. 8. Kaytam mana allichu yac̦hanchik, Wallallumantapaș Paryaqaqamantapaș ichapaș ñawpaqnin karqan o qipanpaș. Ichaqa kay Qunirayap kașqanraqmi ñac̦hqa Wiraquchap kașqanman tinkun. Porque kaytam runakuna ña muchașpaș: "Quniraya Wiraqucha, runakamaq pachakamaq, ima haykayuq qammi kanki. Qampam c̦hakrayki, Qampaq runayki" ñișpa muchaq karqan. Ima hayka sasa ruranakta qallariypaqpaș paytaraqmi machukuna kukanta pachaman wischușpa "Kayta yuyachiway, amutachiway, Quniraya Wiraqucha" ñișpa, mana Wiraquchaktaqa rikușpataq, ancha ñawpa rimaq muchaq karqanku. Yallin aștawanraq qumpikamayuqri qumpinanpaq sasa kaptin muchaq qayaq karqan. Chayraykum kaytaraq ñawpaqninpi kawsașqanta qillqașun, chaysawam Paryaqaqakta.
  9. 9. Ișkay ñiqin uma raki (Capítulo 2) Quniraya Wiraquchap kawsașqan [Imanam Quniraya Wiraqucha pachanpi qatirqan, imanam Qawillaqa wawanta wacharqan, imallapaș tukurqan] Kay Quniraya Wiraquchaș ancha ñawpa huk runa ancha wakcha tukușpalla purirqan yaqullanpaș kușmanpaș lliki llikisapa. Runakunapaș wakin mana riqsiqninkunaqa "wakcha usasapa" ñișpaș qayarqan. Kay runaș kanan tukuy llaqtakunakta kamarqan. C̦hakraktapaș rimașpallaș pata- pataktapaș allin pirqașqakta tukuchirqan. Rarqaktaș kanan lluqșimunanmanta huk "pupuna" șutiyuq kañaweralpa sisayninwan chuqașpallaș yac̦hakuchirqan. Chaymantari ima haykaktapaș rurașpaș purirqan, wakinnin llaqta wakakunaktapaș yac̦hașqanwan allquchașpa. Chayși huk mitaqa huk warmi wakataq Qawillaqa șutiyuq karqan. Kay Qawillaqaș kanan wiñay donsella karqan. Panaș ancha sumaq kaptin, pi mayqan waka willkakunapaș "puñușaq" ñișpa munapayarqan. Chayși manataq huñirqanchu. Chaymantaș kanan qipanpi chay warmiqa chay hina mana pi qaritapaș c̦hankaykuchikușpa, huk yura rukmap sikinpi awakurqan. Chayși chay Quniraya amawta kayninpi huk pișqu tukușpa chay yura rukmaman wichay rirqan. Chayși chaypi huk
  10. 10. rukma c̦hayașqa kaptin, chayman yumayninta c̦hurașpa urmachimurqan chay warmi qayllaman. Chayși chay warmiqa ancha kușikușpa millpuykurqan. Chayși hinalla c̦hic̦hu tukurqan mana qarip c̦hayașqan. Isqun killapi, imanam warmikunapaș wac̦hakun, hina wac̦hamurqan, hina donsellataq. Chayși kikillantaq huk wata chika ñuñunwan kawsachirqan, "Pip churinc̦há kayqa?" ñișpa. Chayși ña huk wataman huntaptinqa – tawa c̦haki ña chay wamra puriptinqa –, tukuy hinantin waka willkakunakta qayachirqan yayanta riqsikunqanpaq. Chayși kay șimikta wakakuna uyarișpa, ancha kușikușpa tukuynin alli pachantakama pachallișpa, "Ñuqaktapaș ñuqaktapaș munawanqa" ñișpa hamurqanku. Chayși kay tantanakuyri Anchiquc̦hapi karqan. Maypim chay warmi tiyarqan, chayman hinașpaș ña tukuynin hinantin wakakuna willkakuna tiyaykuptinși, chay warmiqa ñișpa ñirqan: "Rikuy, qarikuna apukuna, riqsikuy kay wawakta! Mayqinniykichikmi yumawarqankichik, qamchu qamchu?" ñișpaș sapanpi tapurqan. Chayși manataq pillapaș "ñuqapmi" ñirqanchu. Chayși chay ñișqanchik Quniraya Wiraquchaqa manyallapi tiyakușpaș ancha wakchalla hina tiyakuptinși, (Qawillaqa:) "Chay wakchap churinchu kanman" ñișpaș paytaqa millașpa mana tapurqanchu, chika sumaqkama qarikunaqa tiyaptin. Chayși mana pillapaș "ñuqap churiymi" ñișpa ñiptinși, chay
  11. 11. wamrakta ñișpa ñirqan: "Riy, qam kikiyki yayaykikta riqsikuy!" ñișpa, ñirqan wakakunaktapaș: "Churiyki kașpaqa qam sawam lluqamușunki" ñișpa ñawpaqtaq willașpa. Chayși chay wamraqa manyanmanta qallarimușpaș tawa c̦hakilla purișpa hasta chay huk manyan, yayan(pa) tiyașqanman c̦hayașqankama mana pillamanpaș lluqarqanchu. Chayși ña c̦hayașpaqa tuyllapuni ancha kușikușpa yayanpa c̦hankanman lluqaykurqan. Chayși mamanqa chayta rikușpaș, ancha piñakușpa, "Atatay! Chay hina wakchap churintachum ñuqaqa wac̦hayman" ñișpaș chay wawallanta aparikușpa quc̦haman chiqacharqan. Chayși chay Quniraya Wiraquchaqa, "Tuylla munawanqa" ñișpa, quri pachanta pachallișpa, tukuy llaqta wakakunapaș manchariptin, qatiytaña qallarirqan ñișpa: "Pana Qawillaqa, kayman qawaykumuway; ancha sumaqñam kani" ñișpaș, pachaktapaș illarichișpa șayarqan. Chayși chay Qawillaqa mana uyantapaș payman tikrarichișpa quc̦haman, "Hinalla chinkașaq chika millay runap qac̦hqasapap churinta wac̦hașqaymanta" ñișpa chiqacharqan, maypim kananpaș chay Pachakamaq uku quc̦hapi kananpaș șutillam ișkay rumi runahina tiyakun, chayman. Chayși chay kanan tiyașqanpiș c̦hayașpalla, rumi tukurqan. Chaymantaș kay Quniraya Wiraquchaqa "Pana rikurimunqa, qawaykumuwanqa!" ñișpa qaparișpa qayapayașpa karullapi qatirqan. Chayși ñawpaq huk kunturwan tinkurqan. Chayși:
  12. 12. "Wawqi, maypim chay warmiwan tinkunki" ñiptinși, (kunturqa) "Qayllapim! Ñac̦hqam tarinki" ñiptinși, (Qunirayaqa) ñișpa ñirqan: "Wiñaymi kawsanki tukuy hinantin sallqakunamanta. Wañuptinqa wanakuktapaș wikuñaktapaș ima hayka kaqtapaș, qamllam mikunki. Chaymanta qamta pillapaș wañuchișunki chayqa, paypaș wañunqataqmi" ñișpaș ñirqan. Chaymantaș chaysawa añașwan tinkurqan. Chayși: "Pana, maypim chay warmiwan tinkunki" ñișpa tapuptinși, payqa ñișpa ñirqan: "Manañam tarinkichu, ancha karuktam rin" ñiptinși, (Qunirayaqa:) "Qamqa chay willawașqaykimanta manam punc̦hawpaș purinkichu, tutallam; runapaș c̦hiqñiptin, ancha millayta așnașpa purinki" ñișpa ancha millaypi ñakarqan. Chaysawam pumawan tinkurqan. Chaymi payqa: "Qayllaktaraqmi rin. Qaylla ñam sichpaykunki" ñiptinmi, paytaqa: "Qamqa ancha kuyașqam kanki. Llamaktapaș huchayuqpa llamantaraqmi mikupunki. Qamta wañuchișpapaș, hatun fiestapiraqmi umansawa c̦hurașpa takichișunki. Chaymanta watanpi qamta lluqșichișpari huk llamanta nakașparaqmi takichișunki" ñișpa ñirqan. Chaymantam ñataq huk atuqwan tinkurqan. Chaymi chay atuqqa: "Ancha karukta ñam rin. Manañam tarinkichu" ñișpa ñiptinmi, "Qamtaqaq karupi purikuptiykitaqmi, runakunapaș
  13. 13. 'chaqay atuq aquylla' ñișpa ancha c̦hiqñișunki. Wañuchișpari yanqam qamtaqa qaraykiktapaș ușuchișunki" ñișpa ñirqan. Hinataqși huk wamanwan tinkurqan. Chayși chay wamanqa: "Qayllataraqmi rin; ñac̦hqam tarinki" ñiptinși, (Qunirayaqa:) "Qamqa ancha kușiyuqmi kanki; mikușpapaș ñawpaqraqmi qintikta almusakunki, chaymantari pișqukunakta. Wañuchișpari qamta, wañuchiq runam huk llamanwan waqachișunki; hinașpari takișpapaș, umanpim c̦hurașunki chaypi sumașpa tiyanqaykipaq" (ñișpa ñirqan). Chaysawam kay uritukunawan tinkurqan. Chayși chay urituqa: "Ancha karukta ñam rin. Manañam tarinkichu" ñiptinși, (Qunirayaqa:) "Qamqa ancha qaparișpam purinki. 'Mikuyniykikta ușuchișaq' ñiptiykipaș, chay qapariyniykikta uyarișpam, ancha utqalla qarqușunki. Chaymi ancha ñakarișpa kawsanki, runapaș c̦hiqñiptin" ñișpa ñirqan. Chaymantari pi mayqan alli willakuqwan tinkușpaqa, alliktasapa kamaykușpaș ñirqan. Mana allikta willaqnintari millaypikama ñakașpaș rirqan. Chayși quc̦ha patapi c̦hayașpaqa, Pachakamaq ñiqman kutimurqan. Chayși chaypiqa Pachakamaqpaq ișkay șipaș churin machaqwaypa waqaychașqan tiyaqman c̦hayamurqan. Chayși kay ișkay șipașpa mamanqa ñawpaqllantaq quc̦ha ukuman chay Qawillaqa ñișqakta visitaq yaykurqan, șutinpaș Urpaywachaq șutiyuq. Kay illaptinși, chay Quniraya
  14. 14. Wiraquchaqa chay șipașta yuyaqninta puñuchirqan. Chayși huqin ñañantawan puñuyta munaptinși, chayqa huk urpay tukușpa pawarirqan. Chaymantaș mamanpaș Urpaywachaq șutiyuq karqan. Chayși chay pachaqa quc̦hapi manaș huk challwallapaș karqanchu. Chay Urpaywachaq ñișqallaș wasinpi huk uchuylla quc̦hallapi uywakuq karqan. Chaytaș kay Qunirayaqa piñașpa: "Imapaqmi chay Qawillaqa ñișqa warmikta quc̦ha ukumanqa visitaq rin?" ñișpalla tukuyninta hatun quc̦haman wischuripurqan. Chaymantaraqși kananqa challwakunapaș quc̦hapi huntan. Chaymantaș chay Quniraya Wiraqucha ñișqaqa mitikamurqan quc̦hapata ñiqta. Chayși chay Urpaywachaq ñișqa warmiqa, wawankuna "Hinam yuquwan" ñișpa willaptinși, ancha piñașpa qatimurqan. Chayși qayapayașpa qatiptinși, huñișpa șuyarqan. Chayși "Usallaykikta usașqayki, Quni" ñișpaș usarqan. Chayși ña usașpa, pay qayllapi huk hatun qaqakta wiñarichirqan, "Chay Qunirayakta urmachișaq" ñișpa. Chayși payqa amawta kayninpi musyakușpa, "Așlla ismaykukumușaq, pana" ñișpalla kay llaqtakunaman ñataq mitikamurqan. Chayși kay kitipi ancha unay purikurqan ancha achka llaqtakunakta runaktapaș llullachișpa. [Chay Quniraya Wiraquchap puchukașqanmanta kay qipanpim willașun.]
  15. 15. Kimsa ñiqin uma raki (Capítulo 3) [Imanam ñawpa pacha runakuna tukurqan mama quc̦ha pac̦hyamuptin.] Kaypim ñataq ancha ñawpa runakunap rimakușqanman ñataq kutișun. Chay șimiri kaymi. Ñawpa pachaș kay pacha puchukayta munarqan. Chayși mama quc̦hap pac̦hyamunanta yac̦hașpaș, huk urqu llamaqa ancha allin qiwayuqpi, chay llamayuq samachiptintaq, mana mikușpaș ancha llakikuq hina karqan, "in-in" ñișpa waqașpa. Chayși chay llamayuqqa ancha piñașpa sarap quruntayninwan chuqllu mikukușqanpi chuqarqan: "Mikuy, allqu! Chika qiwapim samachiyki" ñișpa. Chayși chay llamaqa runa hina rimarimușpa ñișpa ñirqan: "Utiq, imaktam qam yuyankiman? Kananmi pichqa punc̦hawmanta quc̦ha pac̦hyamunqa. Chaymi pacha puchukanqa" ñișpa rimarirqan. Chayși chay runaqa ancha mancharișpa, "Imanam kașun? Mayman rișpam qișpișun?" ñișpa ñiptinși, "Haku Willkaqutu urquman! Chaypi qișpișun. Pichqa punc̦hawpaq mikuyniykikta apakuy!" ñișpa ñirqan. Chayși chaymantaqa chay urqu llamantapaș winaynintapaș kikin apașpa, ancha utqașpa rirqan.
  16. 16. Chayși ña Willkaqutu urquman c̦hayaptinqa, tukuy animalkunaña huntașqa – pumapaș atuqpaș wanakupaș kunturpaș, ima hayka animalkunapaș. Chayși chay runa c̦hayaptin pachalla, quc̦haqa pac̦hyamurqan. Chayși chaypi ancha kic̦hkinakușpa tiyarqan. Tukuy hinantin urqukunaktapaș tukuy pampaptinși, chay Willkaqutu urquqa așlla puntallan mana yakup c̦hayașqa karqan. Chayși atuqpaq c̦hupantaqa yaku huqucharqan. Chayși chay yanamanpaș tukurqan. Chayși pichqa punc̦hawmantaqa ñataq yakuqa uraykurqan chakirirqan. Chay chakirișpaș, quc̦haktapaș hasta urayman anchurichirqan, runakunaktari tukuy hinantin runakta qulluchișpa. Chaymantaș chay runaqa ñataq mirarimurqan. Chay kaqși kanankama runakuna tiyan. Kay șimiktam kanan kristiyanukuna unanchanchik chay "tiempo del diluvio" ñișqaktac̦h. Paykunaqa hina Willkaqutukta qișpișqanta unanchakun.
  17. 17. Tawa ñiqin uma raki (Capítulo 4) [Imanam inti pichqa punc̦haw chinkakurqan.] Chaymantam huk șimiktataq willașun punc̦haw wañușqanta. Ñawpa pachaș inti wañurqan. Chayși chay wañușqanmanta pichqa punc̦haw tutayarqan. Chayși rumikunaqa paypura waqtanakurqan. Chaymantaș kay mortero muc̦hkakunari, chaymanta kay maraykunapaș runakta mikuyta qallarirqan. Llama urqukunari hinataq runaktaña qatirirqan. Kaytam kanan ñuqanchik kristiyanukuna unanchanchik Jesu Kristu apunchikpaq wañușqanpi tutayașqantac̦h. Kaykunaqa riman ñișpa: "Unanchanchik ichac̦h ari chay." Pichqa ñiqin uma raki (Capítulo 5) [Imanam ñawpa pachapi Paryaqaqa Kunturqutu ñișqa urqupi pichqa runtu paqarimurqan, imallapaș tukurqan.] Kaymantam ñataq Paryaqaqap paqarimușqan qallarinqa. Ñam ari kay ñawpaq tawa kapitulupi ñawpa pacha kawsașqankunakta willanchik. Ichaqa kay runakunap chay pacha paqarimușqankunaktam mana yac̦hanchikchu,
  18. 18. maymantac̦h paqarimurqan. (Chaymanta kay runakuna chay pacha kawsaqkunaqa paypura awqanakușpa atinakușpallam kawsaq karqanku. Kurakanpaqpaș sinchikunallakta qapaqkunallakta riqsikurqan. Kaykunaktam "Purun Runa" ñișpa ñinchik.) Kay pachapim chay Paryaqaqa ñișqa Kunturqutupi pichqa runtu yurimurqan. Kay yurișqantam huk runa wakchallataq Watyakuri șutiyuq Paryaqaqap churin ñișqataq ñawpaqlla rikumurqan yac̦hamurqan. Kay yac̦hașqantari achka mistiryu rurașqantawanmi rimașun. Chay pacha kay Watyakuri ñișqa wakchalla mikușpapaș, watyakușpalla kawsaptinși, șutiyachirqan "Watyakurim" ñișpa. Chay pachaș huk runa Tamtañamqa șutiyuq ancha qapaq hatun apu karqan. Wasinpaș tukuy hinantin wasin "kasa", "kanchu" ñișqa rikchaqkuna pișqukunap rikrawan qatașpaș karqan. Llamanpaș qillu llama puka asul llama ima hayka rikchaqkama llamayuqși karqan. Chayși kay runakta chika alli kawsașqanta rikușpaș, tukuy hinantin llaqtakunamanta hamușpa yupaycharqan mancharqan. Chayși payri ancha yac̦haq tukușpa piși yac̦hașqanwan, ancha achka runakunakta llullașpa kawsarqan. Chay pachaș hina amawta tukuq dyus tukuq kașpataq, chay runa Tamtañamqa șutiyuq ancha millay unquyta tarirqan. Chayși ancha achka wata unquptinși, "Ima hinam chika yac̦haq kamaq kașpataq unqun?" ñișpa runakunapaș chay pacha rimarqanku. Chayși chay runaqa
  19. 19. "alliyașaq" ñișpa, imanam wiraquchakunapaș amawtakunakta dukturkunakta qayachin, chay hina tukuy yac̦haqkunakta sabyukunakta qayachirqan. Chayși manataq pillapaș yac̦harqanchu chay unqușqanta. Chayși kay Watyakuriqa chay pacha uraquc̦ha ñiqmanta hamușpa, may pacham Sinigillaman uraykumunchik chay urqukta, chaypiș puñumurqan. Chay urqum kanan Latawsaku șutiyuq. Chaypi puñuptinși, huk atuqqa uramanta hamușqa hukri hanaqmanta hamușqataq, chayși chaypi paqtalla tinkușpaș: "Wawqi, ima hinallam hanaq willkapi?" ñișpa tapurqan. Chayși: "Alliqa allim, ichaqa huk apum Anchiquc̦hapi willka, chika yac̦haq tukuq dyus tukuqmi, ancha unqun. Chaymi tukuy amawtakuna taripan pachakta 'imamantam chika unqun' ñișpa; chaymi manataq pillapaș yac̦hanchu unqușqanta. Chaymi chay unqușqanqa. Warminpa pinqayninmanmi kamchakuptin huk muru sara kallanamanta pac̦hyamușpa c̦hayaykurqan. Chaytam ñataq pallașpa, huk runaman qarakurqan. Chay qarașqanmantam chay runa mikuqwan huchallikuqña tukun. Chaytam kanan pachaqa wac̦huqtaña yupan. Chaymantam kay huchamanta huk machaqway chay chika sumaq wasin sawa paykunata mikuq tiyan. Huk hampaturi ișkay umayuq maraynin ukupi tiyantaq. Kay mikuqnintam kanan mana pillapaș musyanchu" ñișpaș willarqan chay atuq uramanta hamuqta. Chayși ñataq paytari: "Wawqi, chayqa ura
  20. 20. willkapi ima hinallam runakuna?" ñișpa tapurqan. Chayși payri hinataq willarqan: "Huk warmim – hatun apu willkap churinmi – ullumanta ñac̦hqa wañun" ñișpa. (Kay șimin kanan ancha achka chay warmi alliyașqankama. Chaytaqa qipanpiraqmi qillqașun. Kananri ñawpaqman kutișun.) Kay kaykunakta willanakuptinși, chay Watyakuri ñișqa uyarqan. Chay chika hatun apu dyus tukușpa unquq kay runaș ișkay churiyuq karqan. Chayși huk yuyaqninta huk ayllunwantaq ancha qapaqwan tinkichirqan. Chayși kay wakcha Watyakuri ñișqaqa, chay pacha unquptin, chay apuman c̦hayarqan. Chayși c̦hayașpaș, wasi qayllapi tapuykac̦harqan: "Manachu kay llaqtapi pillapaș unqun?" ñișpa. Chayși chay qipan șipaș churinqa, "Yayaymi unqun" ñișpa willarqan. Chayși: "Ñuqawan kașun. Qamrayku yayaykikta alliyachișaq" ñișpa willarqan. Kay warmip șutintam manam yac̦hanchikchu; ichaqa kaytaș qipanpi C̦hawpiñamqaktaña șutiyachirqan. Chayși chay warmiqa mana tuyllaqa huñirqanchu. Chayși yayantaqa, "Yaya, kaypim huk wakcha 'yayaykikta alliyachișaq' ñimuwan" ñișpa willarqan. Chayși kay șimikta uyarișpaș, chay sabyukuna tiyaqqa asikurqan, "Ñuqakunapaș alliyachiptiychu, chay wakcharaq alliyachinman!" ñișpa. Chayși chay apuqa alliyayninta ancha munașpaș, "Hamuchuntaq ima hina runallapaș!" ñișpa qayachirqan. Chayși qayachiptin, kay Watyakuri ñișqaqa yaykușpa ñișpa ñirqan: "Yaya, alliyayta munaptiykiqa,
  21. 21. alliyachișqayki. Ichaqa churiykiktam quwanki" ñiptinși, payqa ancha kușikușpa, "allitaqmi!" ñișpa ñirqan. Chayși chay ñawpaq churinpa qusanqa kay șimikta uyarișpaș, ancha piñarqan: "Imapaqmi 'chay huk wakchawan tinkichișaq' ñișpa ñin ñuqa chika qapaqpaq kuñadayta?" ñișpa. Kay runa piñakuqpa Watyakuriwan awqanakușqantam kay sawa willașun. Kananqa chay wakcha Watyakuri ñișqap hampișqanman ñataq kutișun. Chayși kay Watyakuriqa hampiyta qallarirqan, "Yaya, warmiykim wac̦huq" ñișpa. "Chay hina wac̦huq huchayuq kaptinmi, qamta unquchișunki. Qamta mikuqri kay chika qullanan wasiyki sawam ișkay machaqway tiyan. Chaymantam hampaturi ișkay umayuqtaq maray ukupi tiyan. Kaykunaktam kanan tukuyninta wañuchișun, chaymi alliyanki. Chaymantam ña alliyașpam, tukuy ima haykakta yallișpa ñuqap yayayta muchanki. Qaya minchallam yurimunqa. Qamqa manam ari kamaq runachu kanki; kamaq runa kașpaqa, manam ari unqunkimanchu" ñișpa ñiptinși, ancha mancharirqan. Chayși ña chay wasinta chika sumaqta "paskașaq" ñiptinși, ancha llakikurqan. Warminși hinataq, "Yanqam kay wakcha 'aquylla' ñiwan. Manam wac̦huqchu kani" ñișpa qaparirqan. Chayși chay runa unquqqa alliyayninta ancha munașpaș wasinta pașkachirqantaq. Chaymantaș ișkay machaqwayta surqurqan. Hinașpa wañuchirqan. Warmintari hinataq șuti willarqan, imanam chay huk muru sara pac̦hyamușqa
  22. 22. pinqayninman c̦hayaykurqan; hinașpa ñataq pallașpa runakta qararqan, chaykunakta. Chayși chay warmipaș qipanpiqa, "Ancha chiqanmi!" ñișpa tukuyta willarqan. Chaymantaș ñataq marayninta hatarichirqan. Chayși chay ukumantaqa huk hampatu ișkay umayuq lluqșimușpa, chay Anchiquc̦ha wayquman pawarirqan. Chaypiș kanankama tiyakun huk pukyupi. Chay pukyuș kanan chaypi runakuna c̦hayaptinqa, ña ñișpa chinkachin ña ñișpa lukutapaș ruran. Kay tukuy ñișqanchikkunaktaña puchukaptinși, chay unquq runaqa alliyarqan. Ña allipuptinși, chay Watyakuri ñișqaqa punc̦hawninpi huk mita Kunturqutuman rirqan. Chaypiș chay Paryaqaqa ñișqa wakaqa pichqa runtu tiyakurqan. Chay qayllanpiș kanan wayrapaș pukurirqan. Chayși ñawpa pachaqa manaș wayra rikurirqanchu. Chayman rinan kaptinqa punc̦hawninpiș, chay alliyaq runaqa șipaș churinta qurqan. Chayși ișkaynillan chay urqu kitikta purișpa huchallikurqan. Kay huchallikușqantaña, chay huk ñawpaq mașan uyarișpaș, "Ancha pinqayta rurașaq chay wakchakta" ñișpa yallinakuytaña qallarirqan. Chayși huk punc̦haw chay runaqa, "Wawqi, qamwan yallinakușun imawanpaș. Qam wakcharaqchu chika qapaqpaq kuñadayta warmiyankiman" ñișpaș ñirqan. Chayși chay wakchaqa "Allitaqmi!" ñișpaș, yayanman "Kay hinam ñiwan" ñișpa willakuq rirqan. Chayși payqa: "Allitaqmi. Imata ñiptinpaș, tuyllam ñuqaman hamuwanki" ñișpa ñirqan.
  23. 23. Kay yallinakuyși kay hina karqan. Huk punc̦hawsi: "Upyaywan hinașpa takiywan yallinakușun" ñișpa ñirqan. Chayși kay wakcha Watyakuri ñișqaqa yayanman willakuq rirqan. Chayși: "Riy chay huk urquman. Chaypim wanaku tukușpa wañușqa sirikunki. Chaymi tutallamantam ñuqakta rikuqri huk atuq añaș warminwan hamunqa. Chaymi huk uchuylla purunkullapi așwanta apamunqa. Hinașpa tinyantapaș apamunqataq. Chaytam kanan qamta wañușqa wanakukta rikușpam, chaykunaktapaș pachapi c̦hurașpa, atuqri antaranta c̦hurașpataq mikuytaña qallarișunki. Chaymi qamqa runa tukușpa ancha nanaqta qaparișpa pawarimunki. Chaymi paykunaqa chaynintapaș mana yuyașpa mitikaptinmi, chayta apașpa yallinakuypaq rinki" ñișpaș yayan Paryaqaqa willarqan. Chayși kay wakchaqa ñișqankama rurarqan. Chayși ña yallinakușpaqa ñawpaqninpi chay runa qapaq ñișqa takirqan. Chayși warmikunapaș ñac̦hqa ișkay pac̦hak chika takipuptinși, ña pay puchukaptin, chay wakchaqa yaykurqan sapallan warmillanwan ișkaynillan. Chayși punkunta yaykușpataqși chay añașpa wankarninta apamușqanwan takiptin, tukuy chay pachapaș kuyurqan. Hinașpaș chaywanpaș tukuyta yallirqan. Chayși ñataq upyayta qallarirqan. Chayși, imanam kananpaș qurpakuna hanaqmanta tiyamun, chay hinaș sapallan warmillanwan tiyamurqan. Chayși chay runakunaqa tukuy hinantin tiyaqkuna anqusamurqan mana samachișpa. Chayși
  24. 24. payqa tukuyta upyașpapaș mana llakișpa tiyakurqan. Chayși ñataq payri chay uchuylla purunkullapi așwan apamușqanwan anqusaytaña qallarirqan, runakunapaș "Chika uchuyllapichu chika runakta saksachinman!" ñișpa asipayaptin. Chayși payqa manyanmanta anqusamușpa, sapanpi tuylla-tuylla urmachirqan. Chayși qayantin ñataq (runa qapaq ñișqaqa) huk yallinakuyta, (Watyakuri) atipaptin, munarqan. Kay yallinakuyși wallparikuy karqan ancha allin "kasa" ñișqanwan "kanchu" (puru) ñișqanwan. Chayși kay Watyakuri ñișqaqa ñataq yayanman rirqan. Chayși huk rasu pachakta yayanqa qumurqan. Chaywanși tukuy runakunaktapaș ñawinta rupachișpa atiparqan. Chaymantaș ñataq: "Pumakta aparișpa yallinakușun" ñișpa ñirqan. Chayși kay runaqa pumankunakta aparișpa yalliyta munarqan. Chayși chay wakchaqa, yayan willaptin, tutallamanta huk pukyumanta puka pumakta apamurqan. ((Chay puka pumawanși kanan takiptin, imanam kanan huk arku silu ñiqpi lluqșin, chay hina lluqșiptin, takirqan.)) Chaymantaș kanan ñataq (chay qapaq ñișqaqa) wasi pirqakuywan yallinakuyta munarqan. Chayși chay runaqa ancha achka runayuq kașpa, huk punc̦hawlla hatun wasikta ñac̦hqa tukuchirqan. Chayși kay wakchaqa tiksillanta c̦hurașpa, tukuy punc̦haw warmillanwan purikurqan. Chay tutaș kanan tukuy pișqukuna chaymanta machaqwaykuna ima hayka pachapi
  25. 25. kaqkunaș pirqarqan. Chayși qayaqa ña (chay runaqa) tukușqakta rikușpa, ancha mancharirqan. Chaymanta qatananpipaș hinataqși yallirqan. Uqșantapaș tukuy wanakukuna wikuñakunaș (runa qapaqpa wasinman) aștamurqan. Chay runaptari llamanwan chaqnamuptinși, usqullukta minkașpa huk qaqallapi șuyașpa mancharichișpa, tukuyta destruirqan urmachirqan. Chaywanpaș hinataq yallirqan. Kay tukuyta yallinakușpaș qipanpiqa, kay wakcha ñișqaqa ñișpa ñirqan yayanpa șiminkama: "Wawqi, ñam chika achka mita qampa șimiykikta huñișpa yallinakunchik. Kunanqa ñuqap șimiytapaș huñiwaytaq!" ñișpa ñiptinși, "Allitaqmi!" ñișpa huñirqan. Chayși ñișpa ñirqan: "Kananqa anqas kușmayuq, chaymanta waranchikri yuraq utku kachun; hinalla takișun" ñișpaș ñiptinși, "Allitaqmi!" ñirqan. Chayși chay runaqa ñawpaqmantapaș payraq ñawpaq takiq kașpaș takirqan. Ña takiptinși, chay Watyakuri ñișqaqa hawamanta qaparișpa kallparimuptinși, chay runaqa mancharișpa huk lluwichu tukușpa mitikarqan. [Chay hinaș chay Anchiquc̦ha sawaman rirqan.] Chayși warminpaș, "Qusallaywantaq wañușaq" ñișpa qatirirqan. Chayși chay wakcha ñișqaqa ancha piñașpa: "Riy, utiq! Qammi chika watuykawarqankichik!" ñișpa, "Qamtaqa wañuchișqaykim!" ñișpaș qatirirqantaq. Chayși qatișpa, warmintaqa Anchiquc̦ha ñanpi hapișpaș, "Kaypim hinantin runa
  26. 26. hanaqmanta uramanta hamuq pinqayniykita rikupayașunki!" ñișpaș uraysinqa umanmanta șayachirqan. Chayși tuylla pachanpitaq rumi tukurqan. Chay rumiș kanankamapaș imanam runap c̦hankan hina c̦hankayuq rakayuq tiyan. Chaytaș imanqanpaq ari kukakta chay sawa c̦hurapun kanankamapaș. Chaymantaș chay lluwichu tukuq runaqa hinallataq chay urquktaș siqașpa chinkarqan. Chay lluwichuș kanan ñawpa pachaqa runa mikuq karqan. Qipanpiș kananña achka lluwichu kașpaș, "Ima hinam runakta mikușunchik?" ñișpa qachwakurqan. Chayși huk wawallanqa, "Ima hinam runa mikuwașun?" ñișpa pantarqan. Chayta uyarișpaș, lluwichukunaqa chiqirirqan. Chaymantaș lluwichupaș runap mikunan karqan. Kay ñișqanchikkunaktaña puchukaptinși, Paryaqaqa ñișqaqa pichqa runtumanta pichqa waman pac̦hyamurqan. Chay pichqa wamanși ña runaman tukușpa puririrqan. Chay pachaș ancha chaykunap rurașqankunakta uyarișpa, imanam chay runapaș Tamtañamqa șutiyuq "Dyusmi kani" ñișpa muchachikurqan, chay chay huchankunamantaș piñașpa tamya hatarișpa mama quc̦haman tukuy hinantin wasintawan llamantawan aparqan, mana hukllaktapaș qișpichișpa. Chaymanta chay pachataqși kay Llantapa urqumanta huk Pullaw șutiyuq chay huk urqu Wichuqa ñișqawan hapinakurqan arku hina. Chay Pullaw ñișqaș ancha hatun sac̦ha karqan. Chay sawaș kușillupaș
  27. 27. kakipaș ima hayka rikchaqkuna pișqukunapaș tiyakuq karqan. Chaykunaktawanși tukuy hinantinta quc̦haman aparqan. Kaykunaktaș ña puchukașpa, ñataq Paryaqaqa hanaq, kanan Paryaqaqa ñinchik, chayman wichaykurqan. Chay wichaykușqantam kanan qipan kapitulupi rimașun. Suqta ñiqin uma raki (Capítulo 6) [Imanam Paryaqaqa pichqa wamanmanta yurirqan, chaymanta runakuna tukurqan, imanam tukuy yunkap atipaqninña kașpa, Paryaqaqa ñișqaman riyta qallarirqan, imallapaș ñannintinpi tukurqan.] Ña Paryaqaqa runaman tukușpaș, hatun ña kașpa, enemigonta maskayta ña qallarirqan. Chayși chay enemigonpa șutinri Wallallu Qarwinchu karqan. Runakta mikuq upyaq. Kaytam kay qipanpi c̦hurașun atinakușqantawan. Ñam ari chay Wallallu Qarwinchup kawsașqantaqa runa mikușqantawanpaș ima hayka rurașqantawanpaș ñawpaq kapitulupi rimarqanchik. Kananmi rimașun Waruchiripi chay chay kitipi rurașqankunakta. Chay șimiri kaymi. Ña Paryaqaqa hatun runa kașpaș, hanaq Paryaqaqa ñișqaman Wallallu Qarwinchup tiyașqanman rirqan. Chayși Waruchiri chay ura wayqupiqa huk llaqta Wawqi Usa șutiyuq Yunkap llaqtan karqan. Chayși chay llaqtayuq
  28. 28. runakunaqa chay pacha hatun fiestakta rurașpa hatun upyayta upyarqanku. Chay hina upyakuptinși Paryaqaqa ñișqaqa chay llaqtapi c̦hayarqan. C̦hayașpaș payqa runakunap manyallanmanta tiyaykurqan wakcha hinalla. Chay hina tiyaptinși chay llaqtayuq runakunaqa mana hukllapaș anqusarqanchu. Tukuy punc̦haw chay hina kaptinși, huk warmiqa chay llaqtayuqtaq: "Añañi! Ima hinam chay wakchallaktaqa mana anqusaykunchu?" ñișpaș, huk hatun yuraq putuwan aswakta apamușpa qurqan. Chayși payqa: "Paniy, ancha kușiyuqmi kanki kay aswakta qumuwașpa. Kanan punc̦hawmanta pichqantin punc̦hawninpi imaktac̦h kay llaqtapi rikunki. Chayrayku chay punc̦hawqa amataq kay llaqtapi tiyankichu, karullamantaq anchurinki! Paqtac̦h qamtawan wawaykiktawan pantașpa wañuchiykiman. Ancham kay runakuna ñuqakta piñachiwan" ñișpaș chay warmikta ñirqan. Chaymantari: "Kay runakunaktari amataq huk șimillaktapaș uyarichiychu! Uyarichiptiykiqa qamtawanmi wañuchiykiman" ñișpaș ñirqan. Chayși chay warmiqa wawankunawan turankunawan chay pichqa punc̦hawmanta chay llaqtamanta anchurikurqan. Chayși chay llaqtayuq runakunaqa mana llakișpa upyakurqanku. Chay pachaș Paryaqaqa ñișqaqa Waruchiri hanaqnin urquman wichaykurqan. Chay urqum kanan Matawqutu șutiyuq. Chay
  29. 29. uraynin huk urqum Puypuwana șutiyuq, maytam kaymanta rișpa Waruchiriman uraykunchik. Chaykunam kay hina șutiyuq. Chay urqupiș kanan chay Paryaqaqaqa hatun tamyayta ña qallarirqan. Chayși qillu runtu puka runtu hatarișpaș, chay runakunakta tukuyninta mama quc̦haman aparqan, mana hukllaktapaș perdonașpa. Chay pacha chika yaku lluqlla purișpaș, chay Waruchiri hanaqninkuna wayqukunaktapaș rurarqan. Chaymantaș kanan ña chaykunakta puchu kașpaș chay llaqtayuq wakiynin Yunkakunaktaqa mana rimapayașpa, paykunari chayta rikușpapaș mana musyaptin yac̦haptinși, chay chimpañiq Kuparap c̦hakrankunaman ripurqan. Chaypiș kanan chay llaqtayuq Kupara runakuna ancha yakunmanta ñakarișpa, pukyullamanta c̦hakranmanpaș pușașpa kawsarqan. Kay pukyum kanan San Lorenzo hanaqnin hatun urqumanta lluqșirqan. Chay urqum kanan Sunaqaqa șutiyuq. Chaypiș kanan hatun quc̦halla karqan. Chaymanta uray pușamușpaș ñataq uchuylla quc̦hakunaman huntachișpa c̦hakrankunakta parqukuq karqan. Chay pachaș chay llaqtayuq huk warmi Chukisusu șutiyuq karqan, ancha sumaq warmi. Chayși kay warmiqa sarankuna ancha chakiptin waqakușpa parqukurqan yakun ancha piși kaptin. Chayși chay Paryaqaqaqa chayta rikușpa, chay uchuylla quc̦hanta yakullanwan chay quc̦hap șiminta kirpaykupurqan.
  30. 30. Chayși chay warmiqa ñataq ancha nanaqta waqakurqan, chay hinakta rikușpa. Chayși chay Paryaqaqaqa: "Pani, imaktam chika waqanki?" ñișpa tapurqan. Chayși payqa: "Kay sarallaymi yakumanta chakipuwan, yaya", ñișpa ñirqan. Chayși Paryaqaqaqa: "Ama llakiychu! ñuqam yakuktaqa kay quc̦haykimanta ancha achka yakukta lluqșichimușaq. Ichaqa qamwan ñawpaqraq puñușun" ñișpa ñirqan. Ñiptinși, kanan payqa ñirqan: "ñawpaqraq kay yakukta lluqșichimuy! c̦hakray parqușqa kaptinqa, allitaqmi puñușun" ñișpaș ñirqan. Chayși "Allitaqmi!" ñișpa, yakuktaqa ancha achkakta lluqșichimurqan. Chayși chay warmipaș ancha kușikușpa, tukuy c̦hakrankunakta parqukurqan. Chayși ña parquyta puchu kaptin, "Puñușun!" ñișpa ñirqan. Chayși: "Manam kananqa, qaya mincharaq puñușun" ñiptinși, Paryaqaqaqa ancha chay warmikta munașpa, "puñuymanraq" ñișpaș, ima haykaktapaș chay warmiman prometirqan: "Kay c̦hakraykikta mayumanta yakuyuqtam rurapușqayki" ñișpa. Chayși chay warmiqa: "Chaytaraq ñawpaq ruray, chayraq puñușun", ñișpa ñirqan. Chayși Paryaqaqaqa "Allitaqmi!" ñișpaș. Kukuchalla șutiyuq wayqumantaș San Lorenzo hanaqnin uchuylla urqu. Chaykamaqa ñawpamantapaș yunkakunap rarqanși hamurqan, ancha uchuylla rarqalla. Chaytaș kanan Paryaqaqaqa aștawanri hatunyachișpa chay ura Kuparap c̦hakrankama rarqakta c̦hayachirqan.
  31. 31. Chay rarqaktaș kanan pumakuna, atuqkuna, machaqwaykuna, ima hayka pișqukuna picharqan, allicharqan. Kayta ña allichaypaqmi, kay pumakuna, uturunkupaș, ima haykapaș: "Pim ñawpaq siqișun?" ñișpa kamachinakurqan. Chayși hukpaș hukpaș, "ñuqaraq, ñuqaraq" ñișpa ñirqanku. Chayși atuqtaq atiparqan: "ñuqam kuraka kani, ñuqaraq ñawpașaq", ñișpa. Chayși kay atuq ñawpamurqan. Hina ñawpamușpa ña c̦hawpikta San Lorenzo hanaqnin urqukta siqimuptinși, qunqayllapi huk yutuqa, "pisk, pisk" ñișpa, pawarimurqan. Chayși chay atuqqa, "wak!" ñișpa, muspașpa uraman urmamurqan. Chayși chaymanta chaykunaqa ñataq ancha piñașpa machaqwayta siqichimurqan. Chayși mana chay urmamuptinqa, aștawan hanaqnintaș chay rarqa rinman karqan. Chayși kunanqa aș uranta rin. Kay atuqpa urmamușqanmi kanankamapaș șutilla rikurin. Yakupaș uraykumuntaq chay atuqpa urmașqanta. Kay tukuyta puchukașpam ñataq Paryaqaqaqa: "Puñușun!" ñișpa ñirqan. Chayși ñataq: "Haku hanaq qaqaman. Chaypiraq puñușun", ñișpa ñirqan. Chay qaqam kanan Yanaqaqa șutiyuq. Chaypiș waki puñurqan. Ña puñușpaș, kanan chay warmiqa: "Haku ișkayninchiktaq. Maytapaș rișun", ñiptinși. Payqa, "haku" ñișpa, chay Kukuchalla ñișqa rarqap lluqșimușqanman pușarqan.
  32. 32. Chayși chaypi c̦hayașpaqa, chay warmi Chukisusu ñișqa șutiyuqqa: "Kay rarqaypitaq tiyașaq", ñișpaș. Chaypi rumi tukușpa chirayarqa. Chayși chay Paryaqaqaqa chaymanta saqișpa hanaqman wichaykurqan. Chaytaqa kay qipanpim willașun. Kay Kukuchalla ñișqa rarqap șiminpim kanan rumi chirawașqa tiyan chay Chukisusu ñișqa warmi. Hinașpam chay hanaqnin huk rarqapitaqmi chay pachapaș Winkumpa șutiyuqpim kanan ñataq Quniraya chirawașqataq tiyan. Chaypim kanan Quniraya puchukarqan. Ichaqa ima hayka rurașqantaqa, kay wakin qipanpi kapitulukunapim willașun. Qanc̦his ñiqin uma raki (Capítulo 7). Imanam chay Kuparakuna chay Chukisusu ñișqakta kanankamapaș yupaychan. Kay Kuparakunam huk ayllu Kupara ñișqa ayllu șutiyuq. Kaykunam kanan San Lorenzopi redusișqa kanankamapaș kawsan. Kay ayllumantam kanan huk yumay Chawinchu șutiyuq. Kay Chawinchu ayllum karqan chay Chukisusu ñișqa. Chaymi kaykunaqa ñawpa pacha, ña may pacham rarqa pichana karqan mayo killapi kanankamapaș, chay pacham tukuy hinantin runakuna chay Chukisusu ñișqa warmip
  33. 33. tiyașqanman rirqanku așwanwan tiqtinwan quwinwan llamanwan chaypi chay supay warmikta muchaypaq. Chaymi ña chayta muchașpari pichqa punc̦hawși chay kișwarwan qinc̦hașpa runakunaktapaș mana purichișpa chaypi tiyapayarqan. Chayși ña chayta puchukașpa rarqa pichaynintawanpaș tukuyta ña puchukașpaș chaymanta takișpa runakuna hamurqan huk warmikta "kaymi Chukisusu" ñișpa payta hina alli manchașpa c̦hawpipi pușamurqanku. Chaymi ña llaqtanpi chay warmi c̦hayaptinri "kaymi Chukisusu" ñișpa wakin aswawan imawan c̦hurapușpa șuyarqan. Chaypi tukuy hinantin tuta takișpa upyașpa runakuna ancha hatun fiestakta rurarqanku. Chaymantam ñawpa Don Sebastian apu [Ninawillka ñișqa Waruchiri kitip kurakanc̦há] kawsaptinpaș, Corpus Christipi hatun paskuwakunapipaș huk warmi "Chukisusum kani" ñișpa hatun akillawan hatun putuwanpaș aswakta manyanmanta qumuq karqan, "Kaymi mamanchikpaq așwan" ñișpa. Chaymantari saraktapaș kamchașqakta hatun matiwantaq qumuq karqan. Ña kay rarqakta pichayta puchukamușpari, runakunakta anchapuniș kumbidaq karqan sarakta purutukta ima haykaktapaș qușpa. Kay hina wiñay quq kaptinși, runakunapaș "Ñam Chukisusup rarqakta pichan. Haku rikumușun!" ñișpa Waruchirimantapaș tukuy llaqtakunamantapaș riq karqan. Chaytam kanan ña rarqakta pichașpaqa musyașqa hinataq ruran muchan. Runakunari ima hina rurakuptinpaș, alkaldipaș ima hayka runakunapaș manam
  34. 34. "Imaraykum chay hina ruranki?" ñișpa amachanmanchu kanankamapaș. Porque yallinraqmi paywan takin upyan mac̦hașqankama padrektari, "Rarqaktam pichamuni, padre. Takikușaq upyakușaq" ñișpam llullachin. Kaytaqa tukuy hinantin runakunam ruraytaqa ruran. Ichaqa wakinqa manañam ruranchu alli padreyuq kașpa. Wakinri pakallapiqa hinataq kanankamapaș kawsanku. Pusaq ñiqin uma raki (Capítulo 8). Imanam Paryaqaqa wichaykurqan, imanam huk runa churinwan Paryaqaqap șiminkama kutimurqan, chaymantari imanam atinakurqan Wallallu Qarwinchuwan. Ñam ari Wallallu Qarwinchup kawsașqantaqa willarqanchik. Ichaqa kaypa tiyașqantam llaqtachakușqantam mana rimarqanchikchu. Chayși kayqa ñawpa pacha hanaq Paryaqaqa ñiqpi tiyarqan. Chay tiyașqanpa șutintam mana allichu yac̦hanchik kananqa Mulluquc̦ha șutiyuq ña kaptin. Porque Paryaqaqam payta atișpa chay Wallalluqa nina rupaptin chayta wañuchiypaq quc̦haman ña tukuchirqan. Chay Mulluquc̦ha ñișqanchik pachapiș chay Wallallup tiyașqan karqan. Chay pachaș kanan tukuy hinantin pacha yunkasapa karqan. Hatun machaqwaypaș, kakipaș, ima hayka animalkunapaș huntaptinși tiyarqan, imanam ñawpaq kapitulupi runa mikușqanta
  35. 35. willanchik, chay hina. Chaymantaș Paryaqaqaqa kay Wallallu Qarwinchukta atiypaq rișpaș Uqșapatapi pichqantin riwikurqan. Chay hina riwikuptinși chay pachapaș ancha chirirqan. Runtupaș urmamurqantaq paypaq pukllașqanpi. Chayși chay pacha huk runaqa waqakușpa hamurqan, huk churinta apașpa, chaymanta mulluntapaș kukantapaș tiqtinkunaktapaș, "Wallallukta upyachimușaq" ñișpa apașpa. Chayși chay Paryaqaqap hukninqa: "Churi, maymanmi hina waqakușpa rinki?" ñișpa tapurqan. Chayși payqa: "Yaya, kay kuyașqay churillaytam kanan apani Wallallukta qaramuq" ñiptinși, (Paryaqaqaqa:) "Churi, ama apankichu! Llaqtaykiman kutichikuy! Chaymantam chay mulluykitaqa kukaykitaqa tiqtiykitaqa ñuqakta quway! Chaymanta churiykitaqa kutichikuy!" ñișpa ñirqan. Chaymantari: "Pichqantin punc̦hawpim kayman kutimunki, ñuqakta atinakuqta rikuypaq. Ancha yakuwan atipaptiyqa 'Yayanchikmi atipan' ñișpam ñiwanki. Hinașpa anchataq ninawan atipawanqa, chayqa 'atipay tukuntaqmi' ñișpataq ñiwanki" ñiptinși, chay runaqa mancharișpa: "Yaya, manachu chayqa Wallallu Qarwinchu ñuqapaq piñakunqa?" ñișpa ñirqan. Ñiptinsi: "Piñakuchunpaș, manam imanașunkichu, yallinraqmi ñuqaqa runakta kamașaq Amiyuqta, Llatayuqta, warmiktari Añașiyuqta. Hukta qarikta hukta warmikta hinam kamașaq" ñișpa rimaptinși, șiminmanta samaynin huk humo (qusñi) anqas hina lluqșimurqan. Chayși chay runaqa chayta
  36. 36. rikușpa, mancharișpa tukuy apamușqanta qurqan. Chayși chay pichqa runaqa chay mullukta "qap, qap" ñichișpa mikurqan tukuy hinantin qușqantawan. Chaymantaș chay runaqa kutimurqan churinta apakușpa. Hinașpaș ñataq pichqantin punc̦hawmanta ñataq chay Paryaqaqap șiminkama kutirqan "rikumușaq" ñișpa. Chaymantaș ña Paryaqaqa pichqa punc̦haw ñișqanmanta chay Wallallu Qarwinchukta atiyta ña qallarirqan. Chay șimiri kay hinam. Paryaqaqa pichqa runa kașpaș pichqa pachamanta tamyayta ña qallarirqan. Chay tamyaș kanan qillu puka tamya karqan. Chaymantaș illapașpari pichqa pachamantataq illaparqan. Chayși tutallamanta ña urapachakama chay Wallallu Qarwinchuqa ancha hatun nina ñac̦hqa silu ñiqmanpaș c̦hayașpa ruparqan mana wañuchichikușpa. Chayși chay yakukunaqa Paryaqaqap tamyașqankunaqa uraquc̦ha ñiqman tukuy hinantin yakukuna rirqan. Chayși chay hina manaraq yaykuptinși huqinqa (Llaqsa Churapa șutiyuq) urañiqmanta yakukta huk urqukta urmachișpa harkamurqan. Ña harkaykumuptinși, chay yakuqa quc̦haña tukumurqan. Kay quc̦ham kananqa Mulluquc̦ha șutiyuq. Chay hina chay quc̦hapi ña yaku huntamuptinși, chay hina rupaqtaqa ñac̦hqa pamparqan. Chayși chay Paryaqaqari chaymanta illapapayarqan mana samachișpa. Hinallaș chay Wallallu Qarwinchuqa Anti ñiqman mitikarqan. (Manam tuyllaqa mitikarqanchu. Kaytaqa qipanpiraqmi willașun.) Chayși huqinqa
  37. 37. Paryaqaqap churin qatirqan. Chayși chay Antip yaykunanpi "paqtac̦h kutimunman" ñișpa kanankamapaș chaypi tiyan. Kaypaq șutinmi Paryaqarqu. Chaymantaș ña atiptin, Manañamqa șutiyuq warmi karqan, kay Wallallu Qarwinchuwan kaq supay. Kay warmiș kanan Mama uraynin chay chaypi tiyarqan. Kayta atipaqși ñataq payman hamurqan. Chayși chay Manañamqa ñișqaqa ninataq ruparqan. Chayși kay Tumna uranta yaykușpa Paryaqaqaqa awqanakurqan. Chayși huk Paryaqaqap churinta Chukiwampu șutiyuqta c̦hakinpi uramanta chuqamurqan chayachimurqan. (Kay hanka c̦hakiyuqmi kanqa.) Chayși hina kaptinpaș, Paryaqaqataq atiparqan, quc̦ha ñiqman qarqușpa. Ña kaykunakta atipașpaș, chay churin Chukiwampu șutiyuq hanka c̦hakin pakișqa tiyakuqman kutimurqan. Chayși chayqa: "Amataq kutișaqchu; qayllamanta chay warmi Manañamqakta waqaychașaq, paqtac̦h kutimunman" ñișpa ñiptinși, "Allitaqmi!" ñișpa yayanqa tukuy mikunanpaq kamachipurqan. Chayși ñișpa ñirqan: "Kay ișkay wayqukunamantam tukuy runakuna qamtaraq ñawpaq kukakta qumușunki, manaraq pillapaș akușpa. Ña qam akuptiykiraqmi, chaymanta runakunapaș akukunqa kukanta mallkișqanmanta. Chaymantam llamaktari wiñay urwa mana wac̦hakuq kaqtaraqmi nakapușunki. Hinașpa rinrin chillpișqakta kay kaykunaktaraqmi qamqa wiñaypaș mikunki," ñișpaș kamachirqan. Chayși runakunaqa chay
  38. 38. kamachișqan șimikta yupaychașpa chaykama, Saqiqayamanta, Chuntaymanta, Chichimamanta, Mamamanta, Wayuqallamanta, Șukyakanc̦hamanta tukuy kukayuqkuna ñawpaqnintaqa paymanraq apamuq karqan. Kanankamapaș pakallapiqa hinataqși kawsanku. Isqun ñiqin uma raki (Capítulo 9). Imanam Paryaqaqa ña tukuyta puchukașpa payta muchachikuypaq unanchayta qallarirqan. Ñam ari tukuy hinantin atișqankunaktaqa puchukanchik. Ichaqa kay Wallallu Qarwinchup qipanpi Paryaqaqap sentensyașqankama kawsașqantam mana rimanchikchu. Ña atișpaș, Wallallu Qarwinchu Antiman ña mitikuptin, chay Wallallukta: "Runa mikușqanmanta kunanqa allqukta mikuchun. Chaytari Wankakuna muchachun," ñișpa sentensyarqan. Chayși kanan Wankakunaqa payta muchașpa allqukunawan muchaq karqan. Payri dyusnin allqukta mikuptin, allquktataq mikurqanku. Kanankamapaș "Wanka allqu mikuq" ñișpa ñinchik. Chaymantaș kanan, imanam ñawpaq kapitulupi qipanpipaș, "Tukuy llaqtakunam yunkașapa karqan," ñișpa ñinchik, chay hinam kay tukuy hinantin llaqtakunapi Waruchiri prowinsyapi
  39. 39. Chaqlla Mama prowinsyapipaș tukuy hinantin llaqtakunapipaș yunkașapaș karqan. Kay yunkakunaktam tukuy hinantin yunkakunakta urañiqman anchurichirqan, "Churiykuna kay kitipi tiyanqa," ñișpa unanchașpa. Kaykunakta atiqkunapaș sapanpi Paryaqaqap churinkuna șutiyuq sapam "hukmi churin" ñin. Wakinmi, "Manaș. Paykamaș sac̦hap ruruyninmanta yurimurqan," ñișpa rimanku. Kaykunap șutinri kaymi: mayorninmanta C̦huqpayku, C̦hanc̦haruna, Wariruma, Utkuchuku, Tutaykiri, wakinri Sasinmali. Chaymantam huk Paryaqaqap churinși pachamanta paykama lluqșimurqan. Kaypaq șutinmi Pachachuyru șutiyuq karqan. [...] [...] C̦hunka ișkayniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 12) Imanam kay Paryaqaqap churinkuna tukuy Yunkakunakta atiyta ña qallarirqan. Ñam ari chay c̦hunkanpi kapitulupi rimarqanchik, kay Paryaqaqap churinkunap atișqan șimikta. Hinașpa willarqanchiktaqmi ari, imanam tukuy hinantin llaqtakuna yunkasapa karqan, chaykunakta. Kananmi kay C̦huqpayku, C̦hanc̦haruna, Wariruma, Utkuchuku, Tutaykiri, Sasinmali,
  40. 40. Pachachuyru ñișqanchikkunakta rimașun, imanam paykuna puriq karqanku, chay chaykunakta. Kaykuna ñișqanchikkunaș ñawpa pacha tukuynin wawqiyuqsapa kașpa, ña atiypaq tukuynillantaq puriq karqan. Chayși kay C̦huqpayku ñișqaqa tukuyninmanta mayornin kașpa, huk wantupi ancha yupaychașqa puriq karqan. Chaymantaș Tutaykiri tukuynintapaș yallișpa ancha sinchi karqan. Chay hina șinchi kayninpiș kay ișkay mayu ñișqanchiktapaș (Rimaq, Mala?) paytaq ñawpaq atirqan. Chay Unkatupi ñișqa Paryachap fronteranpi huk yana urqu chaypi huk quri tawnantapaș c̦huramușpa, kay tawnaktaș "Kanan yunkakunakta ñakaq hina kayta pampachașpam mana yupaychaq hinam kay kitita yunkakuna yallimunqa," ñișpaș chaypi c̦hurarqan. Chay c̦hurașqan urqum kanan Unkatupi Qapariqaya șutiyuq. Chayși kay wakinnin wawqinkunaqa rișpapaș chay Tupiquc̦hamanta wichaykușpa, ñawpa ñanta rinchik – chaymi Kiskitampu șutiyuq – hukmi Tumnacha șutiyuq – maymantam Limaq ñiqtapaș rikunchik, chaymantaș, "Ñam Tutaykiriqa tukuyta atiyta ña puchukan," ñiqta uyarișpa kutimurqanku. Chayși Tutaykirita anchapuni mancharqanku, paykunapaș ancha sinchi kaptin. Hinataqși chay Waruchiri ñiqtapaș Ura Karanku ñiqman uraykurqanku. Chayta uraykușpari, paytaq ñawpaq rirqan. Chayși chay Chukisusu ñișqanchikpaq huk ñañanqa chay c̦hakranpi șuyarqan, payta llullachipaq rakantapaș ñuñuntapaș rikurichișpa, "Yaya, așlla samayraq. Kay aswallakta tiqtillakta
  41. 41. upyaykuyraq!" ñișpa. Chay pachaș payqa hinalla ña qiparirqan. Chayși wakinnin wawqinkunapaș chay hinakta rikușpa hinallataq qiparirqan chay Ura Alluka Pachamarka ñișqakamalla atișpa. Și mana chay warmi llullachinman karqa chayqa, kanankamapaș Ura Karankukama Chillkakamaș Waruchirip Qintippaș c̦hakran kanman karqan. Kaykunap sapanpi rurașqantaqa kay qipanpim qillqașun ima hayka rurașqantawan. [...] C̦hunka tawayuq ñiqin uma raki (Capítulo 14) [Quniraya Wiraquchap puchukașqanmanta] Ñawpaqnin kapitulupim ari unancharqanchik Qunirayap kașqanta, Paryaqaqamanta ñawpaqninchuș u[taq] qipanchuș karqan, chayta. Quniraya Wiraqucha ñișqanchikqa ancha ñawpamantataqși karqan. Paryaqaqapaș ima hayka wakakunapaș paytaqa aștawantaqși yupaychaq karqan. Wakinninkunaqa "paryaqaqapaș Qunirayap churinși" ñișpam ñinku. Chaymantam kanan Quniraya Wiraquchap puchkașqanta rimașun. Qunirayaș ñac̦hqa wiraquchakuna rikumunqanpaq Qusqu ñiqman rirqan. Chayși chaypi Wayna Qhapaq Inkawan rimanakurqanñișqa: "Haku, churi, Titiqaqaman, chaypi ñuqap kașqayta willașqayki!" ñișpa. Chaypiș ñișqa ñirqan: "Inka,
  42. 42. runaykikta kamachiy brujokunakta [paqukunakta] ima hayka yac̦haqkunaktapaș ura tiksiman kanc̦hanqanchikpaq!" ñiptinși, Inkaqa tuylla kamachirqan. Chayși wakinnin runakuna: "Ñuqam kunturpaq kamașqa kani," ñișpa ñirqanku. Wakinși: "Ñuqam wamanpa kamașqa kani," ñirqan. Wakinmi kanan: "Ñuqam wayanay pișqu pawaq kani," ñișpa ñirqan. Chayși chay ñișqanchikkunakta: "Riychik ura tiksiman; chaymantam ñuqap yayayta 'churiykim kac̦hamuwan huk panantaș apachiwanki' ñișpa willanki," ñișpaș kunarqan. Chayși chay runa wayanaypaq kamașqa runaqa wakinnin kamașqakunawan [paqukunawan] pichqa punc̦hawllapi kutimuypaq rirqanku. Chayși wayanaypaq kamașqa runataq ñawpaq c̦hayarqan. Hina c̦hayaptinși kunașqanta willaptin, huk uchuylla takillapi: "Amam kaytaqa kic̦harinkichu! Kikin Wayna Qhapaq Apuraqmi kic̦harinqa," ñișpaș kunamurqan. Chayși chay runaqa ña apamușpa ñac̦hqa Qusquman c̦hayachișpa: "Ma rikuykușaq, imac̦h kayqa," ñișpa kic̦harirqan. Chayși chay ukupiqa huk señora ancha qullana șumaq rikurirqan. Chukchanpaș krespo quri hina chika qullanan pachayuq rikayninri ancha uchuyllaș karqan. Chay hinakta rikuptin, pachallaș chay señoraqa chinkaripurqan. Chayși ancha llakikușpa Qusqupi Titiqaqa ñișqanpi c̦hayarqan. Chayși: "Mana chay hina wayanaypa kamașqa kankiman chayqa, kanallanmi wañuchichiykiman. Riy, kikillaykitaq kutiy!" ñișpaș kac̦harqan. Chayși kutișpa ñataq apamurqan. Apamușpaș ñanpi mikuymanta upyaymanta wañuptinpaș rimaptin pachallaș
  43. 43. mesapaș mantașqa karqan, puñunanpaqri hinataq. Chayși pichqa punc̦hawllapitaq c̦hayachirqan. Ña c̦hayachiptinși, Qunirayaqa Inkawan ancha kușikușpa c̦haskirqan. Chayși manaraq kic̦harișpataq Qunirayaqa ñișpa ñirqan: "Inka, kay pachakta siqișun. Ñuqari kay huk pachakta yaykușaq. Qamri kay huk pachaktaraq panaywan yaykuy. Amañam qampaș ñuqapaș rikunakușunchu!" ñișpaș pachakta siqișpa rayarqan. Hinașpaș chay kofrektaqa kic̦harirqan. Kic̦hariptin pachallaș chayqan pachapaș illarirqan. Chayși chay Inka Wayna Qhapaq ñișqaqa: "Manañam kaymanta kutișaqchu. Kayllapitaqmi kay ñuștaywan quyaywan tiyașaq," ñișpaș huk runakta aylluntataq: "Qam riy! Ñuqap rantiy 'Wayna Qhapaqmi kani' ñișpa Qusquman kutiy!" ñișpaș ñirqan. Chay pachallataqși chay señoranwan chinkatamurqan, Qunirayari hinallataq. Chaymantaș chay Wayna Qhapaq ñișqanchik wañuptin, hukpaș hukpaș 'ñuqaraq' ñinakușpa apu kayninpaq taqwirirqan. Hinaptintaqși wiraquchakunapaș Qasamarkapi rikurimurqan. Kanankamapaș chika șimillaktam yac̦hanchik Quniraya Wiraquchap kașqanta. Wakinnin kay kitipi purișpa rurașqankunaktaqa manaraqmi qillqakuyta puchukanchikchu. Chay chaykunaktaqa kay qipanpim rurașun.
  44. 44. C̦hunka pichqayuq ñiqin uma raki (Capítulo 15) [Qunirayap Qarwinchumanta ñawpaq kașqanpaș utaq qipan kașqan, chaymanta] Kaymantam ișkaynin kapitulu rimașqanchikta Qunirayap Qarwinchumanta ñawpaq kașqantapaș u[taq] qipan kașqantapaș qillqașun. Quniraya Wiraquchaqa ancha ñawpaqmantataqși karqan. Manaraq, pay kaptinqa, manaș kay pachapi imallapaș karqanchu. Payraqși urqukunaktapaș sac̦haktapaș mayuktapaș ima hayka animalkunaktapaș kamarqan c̦hakrakunaktapaș runap kawșanqanpaq. Chayraykutaqmi chay Quniraya Wiraquchakta "Paryaqaqap yayanși" ñinku, "paytaqși Paryaqaqaktapaș kamarqan," ñișpa. "Mana paypa churin kaptinqa, allquchamanc̦há karqan" ñișpam tukuy runakunapaș ñinku. Wakinnin llaqtakunaktaqa anchaș amawta kayninpi allqucharqan ima haykaktapaș rurașpa. Kaykunaktaqa qipanpim c̦hurașun. C̦hunka suqtayuq ñiqin uma raki (Capítulo 16) [Paryaqaqa pichqa runtumanta yuriq wawqiyuqchuș karqan, kayri Paryaqaqachu paykunap yayan, chay chaymanta.]
  45. 45. Kaypim qillqașun: Paryaqaqa pichqa runtumanta yuriq wawqiyuqchuș karqan, kayri Paryaqaqachu paykunap yayan, chay chayta. Ñam ari pusaqnin kapitulupi unancharqanchik: Paryaqaqa pichqa runtumanta yurimușpa wawaqiyuqkamachuș karqan. Kayri wakinninkunaqa Paryaqaqap churinchuș karqan, chaykunakta. Chaymantari paykunap sapanpi șutintari qillqașuntaqmi. Kay pichqa runtumanta yuriq Paryaqaqa ñișqanchikqa, imanam c̦hunka tawayuqnin kapitulupipaș rimarqanchik "Qunirayap churinși" ñișpa, hinataqși paykunaqa wawqiyuqkama karqan. Kaykunap șutinmi ñawpaqninmanta: Paryaqaqa, chaymantam Churapa, chaymantam Punchu, chaymantam Paryaqarqu. (Huqintam mana yac̦hanchikchu. Kaypim qiparin blankopi yac̦hașpa c̦huranqanchikpaq.) – Șullka Illapa șutiyuqși karqan. – Chaymanta kay Paryaqarqu ñișqanchikși kanan Antiman yaykunapi, "Wallallu Qarwinchuc̦h kutimunman," ñișpaș kanankamapaș tiyan. Chaytawanpaș unancharqanchikmi ari: Kay Wallallu Qarwinchuri manataqși tuyllaqa mitikarqanchu. May pacham chay Mulluquc̦ha ñișqanchikta Churapa Paryaqaqap huqin yaykușpa quc̦haman tukuchirqan, chay pachaș chaymanta Wallalluqa pișqu hina pawamurqan. Chayși huk urqu Kakiyuqa șutiyuq urquman yaykurqan. Kay urquș ancha hatun qaqa. Kay qaqaman yaykușpaș Wallallu Qarwinchu pakakurqan. Chaymantaș kanan Paryaqaqaqa illapayașpa wakinnin pichqa wawqinkunawan ancha nanaqta illapașpa ñac̦hqa qaqaktapaș tuñichișpa ñataq
  46. 46. chaymanta mitikachirqan. Chayși chay Wallallu Qarwinchuqa huk hatun machaqway amaru șutiyuqta, "Paryaqaqakta tapyanqa," ñișpa ișkay umayuq amarukta lluqșichimurqan. Chayși Paryaqaqaqa chayta rikușpa huk quri tawnanwan ancha piñașpa c̦hawpi wașanpi tuksirqan. Chay pachallataqși chay amaruqa chirayarqan, rumimanña tukurqan. Chay chirayașqa amaruș kanankamapaș hanaq Kakiyuqa șutiyuq ñanpi șutilla rikurin. Chay amaruktaș Qusqu runakuna, mayqin runakunapaș yac̦haqninqa, hampipaq rumiwan takașpa urmayninta apakun, "Mana unquyman c̦hayașaq," ñișpa. Chaymantaș chay Wallallu Qarwinchu ña Kakiyuqa qaqmanta mitikușpa huk wayqu Kakiyuqa Wayqi ñișqa wayquman yaykurqan. Chayși huk urqu Pumarawka șutiyuqta chay Wallallu siqașpa, "Kaymanta kay Paryaqaqakta qinc̦hașaq mana kayta pasamunqanpaq," ñișpaș huk uritu kaki ñișqakta rikrantapaș chukirichișpa șayachirqan. Chayși chaytapaș Paryaqaqaqa huk rikranta yanqa pakirișpa chay kakiktari rumimanña chirayachișpa yallirqantaq. Ña yalliptinși Wallallu Qarwinchuqa manaña ima kallpallanpaș kaptinși Anti ñiqman mitikarqan. Chayși Paryaqaqaqa wakinnin wawqinkunawan tukuynin qatirqan. Ña Antiman yaykuptinși, huk wawqintaqa Paryaqarqu șutiyuqta chay Antip punkunpi saqimurqan, "Paqtac̦h kutimunman," ñișpa. Chay Paryaqarquș kanan huk urqutaq ancha rasusapa tiyan. Kayta pic̦h munan, chaytaqa manam yac̦hanchikchu. Ichaqaș ñam ari isqunnin
  47. 47. kapitulupi rimarqanchik: "Allqukta kananqa mikuchun runa mikușqanrayku. Chaytari Wankakuna qarachun!" ñișqanta. C̦hunka qanc̦hisniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 17) [Imanam Paryaqaqa ña wawqinta Paryaqarqu șutiyuqta Antip punkunpi saqimușpa kutimurqan.] Kananmi rimașun, ña wawqinta Paryaqarqu șutiyuqta saqimușpa Antip punkunpi imanam ñataq Paryaqaqa kutimurqan, chayta. Kay șimiri kay hinam. Ñam ari wakinnin șimi rimașqantaqa muchachikuypaq qallarișqantawanpaș rimarqanchik. Ichaqaqa huk șimiktataqmi qunqarqanchik. Ña atikuyta puchukamușpaș wakinnin wawqinkunawan kutimurqan kay Paryaqaqa ñișqanchik urquman. Chaypiș huk urqutaq rasusapa mana lluqaypaq Wamayaku șutiyuq urqu. Kay urquktam wakinnin runakunaqa "Chaymi Paryaqaqa" ñinku ñișpataqmi. Qipanpi wiraquchakuna rikurimuptinpaș, kay Inkaqaya ñișqanchikmantapaș chay urqu rasukta rikușpa, "Chaymi Paryaqaqa!" ñișpa ñirqanku. Kikin Paryaqaqa ñișqaqa urañiq huk qaqapitaqși tiyan. Chaypitaqși wakinnin wawqinkunapaș chay qaqa ñișqanchikman yaykușpaș: "Kaypim tiyașaq. Kaymantam muchawanki," lișpa chay qaqapi llaqtachakurqan. Chaymantam ñișqanchik huk urqu Wamayaku șutiyuq urqukta "rasusapaș" ñișpa chay sawaș ña Antimanta
  48. 48. kutimușpa samamurqan. Chaymantaș kanan tukuy Tawantinșuyu runakunakta qayachirqan, manaraq Inkapaș yurimuptin, ancha ñawpataq. Chay hina ña runakuna tukuynin huñunakumuptinși, payta muchanqanpaq waqsata kamachirqan. Kayta uyarișpaș, ña Inka rikurimușpapaș, paypaș waqsa tiyarqan ancha yupaychașqa. Chay pacha, imanam "huñunakurqan" ñinchik Tawantinșuyukta, chay pachaș Wallallu Qarwinchuqa mana trayșyunninta qunqașpa huk animalta hugi șutiyuqta chay kikin urqu tiyașqanpi rikurichirqan, "Kay Paryaqaqakta tapyanqa," ñișpa. Chayși chay hugi ñișqanchikqa tuylla rikurișpa pachaman mitikamurqan. Chayși chay hugi kawsașpaqa imaktapaș Paryaqaqap kawsayninta qic̦hunmantaqși karqan. Chayraykuș Tawantinșuyu runakunakta "Chay hugi ñișqakta hapimuy!" ñișpa kamachirqan. Hina kamachiptinși, tukuy hinantin runakuna qatirirqan. Manataqși hapichikurqankuchu. Panaș Paryaqaqaqa illaparqan tamyarqan, manataqși wañurqanchu. Chayși ancha karupiraq huk runa kay Chiqamanta Qaqasiqa ayllu hapirqan. Chayși huk Qinti runaqa: "Wawqi, ñam hapinki. Ancha kușiyuqmi kanki. Qamqa chay c̦hupallanta waytallișpa riy. Kay aychantaqa ñuqa apașaq," ñiptinși, "allin!" ñirqan ñișpataqși. Chay Qinti runaqa huk ñanta rișpa, "Ñuqam, yaya, hapimuni," ñișpa willarqan. Chayși ancha kușikușpa yupaycharqan. Kay Qinti runap șutinmi C̦huqpayku șutiyuq karqan. Chayși qipanpi ña c̦hupanta c̦hayachiptinqa, C̦huqpaykukta, "Qamqa chay
  49. 49. llullawașqaykimanta 'Qintiwanka maqanakuy, așnaykuq' ñișunkim churiykikuunaktapaș!" ñișpa millaypi anyarqan. Chay pachaș kay Qaqasiqa ayllumanta Warkancha Llichikanchamanta kikin Paryaqaqa, "Qammi chay hapișqaykimanta yañqamușqa kanki. Qamllaktam ima willawașqaykiktapaș uyarișqayki. Wakinnin runakunapaș qamtaraqmi ñuqakta willaypaqpaș uyarichișunki," ñișpaș șutintapaș "Ñamqakanqa Ñamqaparya" ñișpa șutiyachimurqan. Chaymantaș paykunapaș Yañqa karqan. Qunchakunari hinataq Yañqanpa șutin kikin Paryaqaqap șuntinchașqan. Watuși șutiyuq karqan. Hinataqși tukuy llaqtankunapi Yañqakunaqa Paryaqaqap șutinchașqan. Kay chikaktam qunqașqanchikta yuyarinchik Paryaqaqap kașqanta. C̦hunka pusaqniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 18) [Inkap Paryaqaqakta yupaychașqanmanta waqsa tiyașqanmantapaș] Ñam ari Inkap Paryaqaqakta yupaychașqanta waqsa tiyașqantawanpaș rimarqanchik. Pay Inkataqși kamachirqan: "Hanan Yawyu Rurin Yawyumanta kimsa c̦hunka Paryaqaqakta pura killa sirwichun!" ñișpa. Chayși chaykama kimsa c̦hunka runa sirwirqan c̦hunka pichqayuq punc̦hawmantakama qarașpa mikuchișpa. Chayși huk punc̦hawqa huk llamanwan
  50. 50. Yawriwanaka șutiyuq llamawan mucharqanku. Chayși chay kimsa c̦hunkamanta huqin Llakwaș Kita Paryașqa șutiyuq runaqa, may pacham chay kimsa c̦hunka runakuna ñatinta șunqunta llamapmanta rikurqan, chay pacha ñișpa ñirqan: "A ataq! Manam allichu pacha, wawqi. Qipanpiqa kay Paryaqaqa yayanchik purumanqataqmi," ñișpaș rimarqan. Chayși chay wakinnin runakunaqa: "Manam. Qasim rimanki. Allim, imaktam qam yac̦hanki?" ñișpaș ñirqanku. Chayși hukninqa: "Șay, Kita Paryașqa, imamantam qam unanchanki? Kay șunqunpiqa ancha alliktam Paryaqaqa yayanchik riman," ñișpa ñiptinși, payqa manaș șunqunta rikuypaqpaș qayllaykurqanchu. Karullamanta qawașpataqși ima amutarqan. Chayși rimașpapaș: "Kikin Paryaqaqam ñin, wawqi," ñișpa chaykunaktapaș ayñirqan. Chayși millaypikama chay Kita Paryașqakta ñirqan: "Llakwaș așnaq runa, imaktam chay yac̦han? Yayanchik Paryaqaqa Chinchayșuyu ñișqa maykama runayuqmi tiyakun. Chaychu purumanman? Imaktam chayqan runaqa yac̦han?" ñișpaș ancha piñașpakama ñirqanku. Kay ñișqanmanta ancha piși punc̦hawmantataqși: "Ñam wiraqucha Qasamarkapi rikurimun," ñiqta uyarirqanku. Chaymantam kay Chiqamantapaș Tamalliwya Kașalliwya șutiyuq Qaqasiqa ayllutaq chay Paryaqaqap yanan tiyașqa. Chay pachaș Paryaqaqapi kimsa c̦hunka saserdotekuna tiyașpa kay Kașalliwya Tamalliwya șutiyuq tukuyninmanta yuyaqnin karqan. Chayși wiraqucha chayman c̦hayașpa: "Kay wakap qullqin
  51. 51. pachan maymi?" ñișpaș tapurqan. Chayși paykunaqa manataq willakuyta munarqanchu. Hina kaptinși, wiraquchaqa piñarișpa uqșakta tawqarichișpa Kașalliwyakta rupachirqan. Chayși ña patmanta uqșa rupaptinși, wayraqa pukurimurqan. Chayși ancha ñakarișparaq chay runapaș kawsarirqan. Chay pacharaqși chay pachankunakta iman haykantapaș wiraquchaman qurqanku. Chay pachaș tukuynin runakuna, "Ancha chiqantataqmi ñiwașqa kanchik chay Llakwaș Kita Paryașqa, wawqi. Haku chiqirișuntaq! Manañam allichu pacha," ñișpaș tukuynin llaqtankama chiqirimurqan. Chayși kay Chiqamanta rupașqa runapaș ña alliyașpa huk Paryaqaqap churinta Maqawisa șutiyuqta aparișpa Qintip llaqtanpi Limka șutiyuq llaqtapi c̦hayamurqan. Kaykunaktam kay qipan kapitulupi rimașun. C̦hunka isqunniyuq ñiqin uma raki (Capítulo 19) [Maqawisa Paryaqaqap churinpa awqaman yanapasqanmanta] Kay Maqawisa Paryaqaqap churinși, ñawpa Inka kaptin, awqaman yanapanqapaq apay tukurqan. Amaya Șiwaya șutiyuq llaqtakunaș manataq atichikurqanchu. Chayși Inkaqa mana atichikuptin, Paryaqaqakta churinta mañarqan chay Amaya Șiwaya runakunakta atipaypaq. Chayși kay Maqawisa șutiyuqta qurqan. Kayta apașpaș tuyllapuni atimurqan.
  52. 52. Chaymantaș Inkakunaqa aștawanraq Paryaqaqakta yupaycharqan quriktapaș ima hayka pachankunaktapaș qușpa. Watanpi chay kimsa c̦hunka yanankunapaqpaș sarakta kukakta ima haykaktapaș llaqtankunamanta quchișpaș kawsarqan. Chay hina kaptinși, ñaqa ñinchik hina, wiraquchakuna c̦hayamușpa tukuy iman kaqtapaș tukuy qic̦hupurqan. Wakinnin puchuqninkunaktaș qipanpi wañuq don Sebastian tukuyta rupachichirqan. Chaymantaș, imanam ñaqa ñinchik, chay hina chay Kașalliwyaqa Limka llaqtapi tiyașpa chay Maqawisa ñișqakta hatallișpa ancha yupaychașpa achka wata tiyarqan. Ña achka watamantam kanan kay Chiqakuna chay hina alli kawsașqanta uyarișpa, "Kayman chay Maqawisakta apamuchun!" ñișpa kac̦harqan don Juan Puyputakma wañuq kuraka kașpa. Chay pachaș Kașalliwya machu rupașqa kayman suqta runa churiyuq chay churinkunawan hamurqanku. Chay pachaș kaypi – ñini Llaqșatampupi – c̦hayamușpa ñataq: "Yaya Maqawisa, allichu kay llaqtapi Chiqa runakta waqaychanki?" ñișpa huk llamawan willaptinși, imanam Wayakancha ñișqa, maypim chay Llakwașpaș Kita Paryașqa ñișqa rikurqan, chay hinallataqși karqan. Chaytapaș chay Kașalliwya Tamalliwya ñișqa ña churinkunapaș qulluptinraqși, kikinpaș ña wañuypaq kașpaș, "Chay hinam c̦hayamuptillay karqan," ñișpa rimarqan. Porque [waka] c̦hayamușpa, "Pachaqa ancha allinmi. Manañam imapaș watiqay unquypaș kanqachu," ñișpaș ñirqan. Chay pachamantataqși kay Maqawisakta kay llaqtapi hatallirqanku
  53. 53. pura killa ñișqapi tukuy Chiqakuna ayllunpi-ayllunpi sirwișqa. Uk tutallaqa tukuynin qari warmi huñulla paqarikuq karqan. Ña paqariptinmi, kanan quwiwan imanwanpaș sapa runamanta qukuq karqan: "Yanapaway! Kay llaqtakta qammi waqaychanki. Ima hayka unquykunaktapaș qammi alliyachiwanki," ñișpa. Chaymantam kanan Limka ñișqanchik llaqtapiqa anchapuni sirwișqaș tiyarqan. Yamlaka șutiyuq c̦hakraktaș tukuy huk waranqa Qinti ñișqa kallpapurqan chay Maqawisa upyanqanpaq. Chayși chaypi kaq runakunari anchapunitaq qapaq tukurqan imanwanpaș haykanwanpaș. Chayta embidyașpaș kay Chiqakuna wañuq don Juan Puyputakma Kașalliwya ayllun runan kaptin, "Kayman apamuchun! Imapaqmi runap llaqtanpi chay chika alli wakakta hatallin?" ñișpa kac̦harqan. Chay pachamantataqși kaypi tiyarqan. Chikallaktam kay Maqawisapta yac̦hanchik. [...]

×