Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Basoan barrena
Historian atzera baso bila.         D:02

Basoak mendiko lantegi.          D:08

Ehiztari-biltzaileen aroa
...
D:
                  Dosierra
                                          Basoan barrena




          Historian
           ...
IKT, S.A.
 Azkar hazten diren zuhaitz asko landatu ziren XIX eta XX. mendeetan papergintzaren eskariari erantzuteko.



  ...
Dosierra
        D:                     Basoan barrena




                                                               ...
ezberdinak. T eknika horien bitartez, zuhaitz-mota berak   Egurraren merkatu
            bi beharrei erantzuten zien.     ...
Dosierra
        D:                 Basoan barrena


                                                                     ...
Txaradietatik zumitzak
                                                                                                   ...
Dosierra
        D:              Basoan barrena
                        Erraustegiak sutan



Basoak
  mendiko lantegi
Ene...
Galdetzera joan eta ezustekoa; baso hau ez da, inolaz               Intsinis pinua
          ere, ustiatu gabe utzita bale...
Dosierra
        D:              Basoan barrena


                     Basogintza-teknikak
                     Basoa usti...
beharrik izaten, lurreko haziak erneta sortzen baitira
          landare berriak. Horrela sortzen dira Nafarroako
        ...
Dosierra
        D:                    Basoan barrena


                            Kasu batzuetan, adin eta egitura jakin...
Urteak pasa ahala bakandu egiten dira eta zuhaitzeta-     Bizkaian eta Gipuzkoan jabego pribatua da nagusi,
rako egokienak...
Dosierra
        D:                      Basoan barrena


                                                                ...
intsinisaren lehiakide nagusiak. Era berean, herrialde
 haietako haziak ere erabiltzen dira hemen landatzeko,
 eta, bide b...
Dosierra
        D:              Basoan barrena
                        Erraustegiak sutan




Ehiztari-biltzaileen
   aro...
EAEn, azken urteetan baimen gutxiago eman dira.
                                                                          ...
Dosierra
        D:              Basoan barrena




                                               M.M. ELOSEGI




D: 18 ...
Iparraldean, 1978an egin zen oreina eta orkatza ehi-                 Basoak,
             zatzeko plana. Plan horren helbu...
Dosierra
            D:              Basoan barrena


                                                       Egia da basoa...
S. BAUER / ARS




                  Barroasiak kalte handia eragin du erlategietan. Argazkian ikusten den bizkarroiak sor...
Dosierra
        D:                       Basoan barrena


                   IKT, S.A.




                              ...
Basoan barrena
Basotik ez da aprobetxatzen bakarrik handik ateratzen
dena; barrura sartzea ere izan daiteke aprobetxatze-
...
Dosierra
        D:                      Basoan barrena
                                Erraustegiak sutan




Hilak basoa...
Hildako zuhaitzez betetako basoa ez dago gainbehe-
            ran, inondik ere. Enbor ustelek bizia ematen diote
        ...
Dosierra
        D:                     Basoan barrena


                     Hortaz, biodibertsitatea ugaritzea helburu d...
Jose Ramon Diez biologian doktorea da, eta, haren                   izan behar du lehentasuna. Komeni da sikiera natur par...
A204 O01 31
A204 O01 31
A204 O01 31
A204 O01 31
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

A204 O01 31

957 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

A204 O01 31

  1. 1. Basoan barrena Historian atzera baso bila. D:02 Basoak mendiko lantegi. D:08 Ehiztari-biltzaileen aroa ez da amaitu. D:16 Hilak basoa berpizteko. D:24 Bota pinua eta sartu pagua esamoldea ez da oraingoxea; hainbat musika-talderen letra ere bilakatu da. Baina, pagoa landatu, eta? Normalean, ikuspuntu ekologikotik begira- tuta, egokiagoa da espezie autoktonoak ustiatzea. Izan ere, basoen funtzioa ez da egurra ekoiztea soilik, baditu funtzio eko- nomiko gehiago ere, funtzio sozialaz eta funtzio ekologikoaz gain.Hori guztia Euskal Herrian basoak garrantzi handia daukala ahaztu gabe, bai hedadurari dagokionez eta bai sektore ekonomikoari dagokionez
  2. 2. D: Dosierra Basoan barrena Historian atzera baso bila Guillermo Roa Zubia Elhuyar Zientziaren Komunikazioa Pagoa eta orbela. Pinua eta garoa. Gaztainak eta euriak bustitako hosto nabarrak. Euskal basoaren milioika irudi ditugu gogoan. Basoa; gure betiko basoa. Hala ere, gure 'betiko' baso hori ez da beti izan orain ezagutzen dugun bezalakoa. Zuhaitz artean sartuta, ihes eginda bezala sentitzen gara: ematen du gizarte teknologikoa ez dela iristen basoaren bihotzeraino. Badakigu ez dela egia, baina iruzur atsegina da. Batzuetan, nahikoa da errepiderik ez ikustea arbasoen bizilekuan gaudela sentiarazteko. Iruzur atsegina, bai. Baina ez errepidea gertu dagoe- lako bakarrik, baizik eta arbasoen bizilekuaz dugun ideia ere iruzurra delako. “Jendeak uste du basoaren egoera gaurkoa baino hobea izan dela iraganeko garai guztietan” dio Alva- ro Aragon Aranzadi elkarteko historialariak. “Baina, adibidez, gaur egun XIX. mendean baino hiru aldiz zuhaitz gehiago dago Euskal Herrian”. Mende asko dira gizakia basoa eraldatzen hasi zela; nolako beharra, halako basoa. Eta, beraz, zaila da guretzat jatorrizko euskal basoaren ideia zuzena iza- tea. Nolakoa zen jatorrizko basoa? D. SOLABARRIETA Zalantzarik gabe, gaur egungo basoa ez da jatorriz- koa, azken mendeetako industriaren ondorioa baizik. Dirua ekartzen duen jarduerarena, hain zuzen. D: 02 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  3. 3. IKT, S.A. Azkar hazten diren zuhaitz asko landatu ziren XIX eta XX. mendeetan papergintzaren eskariari erantzuteko. Papergintzako guneen inguruetan intsinis pinua izan zen aukera onena. Eta horixe landatu zuten toki asko- tan, eta ustiatzen ikasi zuten. Dena dela, beste hainbat Jendeak uste du zuhaitz-mota geratu dira, Douglas izeiak eta laritzak, adibidez. Laritza neguan hostoa erabat galtzen duen basoaren egoera pinu-itxurako zuhaitz japoniarra da, mendizaleentzat gaurkoa baino hobea ohikoa, baina inondik inora ez jatorrizko basokoa. izan dela iraganeko garai guztietan, baina Soilketa gogorra XIX. mendean baino Ezin da esan azkar hazten diren zuhaitz arrotz horiek baso tradizionala ordezkatu zutenik. Izan ere, paper- hiru aldiz zuhaitz gintzak arrakasta handi hura izan baino lehen baso- gehiago dago orain. -eskasia handia zegoen. Eta ulertzekoa da; nork izan nahi du baso baten jabe etekin garbirik ematen ez badu? XIX. mendean arrazoi gutxi zegoen basogin- tzan aritzeko eta asko basoa soiltzeko. Baliabide asko Basoei dagokienez, papergintzak izan du indar gehien zituzten basotik kanpo. azken ehun urteetan. Papera egiteko egur asko behar zuten. Asko eta azkar. Horregatik, Gipuzkoako eta Biz- “Artoak sekulako iraultza ekarri zuen XVIII. mendean” kaiko foru-aldundiek baso-zerbitzuak sortu zituzten dio Aragonek. “Artoaren etekin handiak hazkundea 1905ean. Helburuetako bat azkar hazten diren zuhai- ekarri zuen populazioan. Horrekin batera, burdina- tzak landatzea zen. Kanpotik ekarritako espezie asko ren beharrak gora egin zuen; bai eta ontzigintzak, landatu zituzten egokiak ote ziren proba egiteko. nekazaritzak eta abeltzaintzak ere”. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 03
  4. 4. Dosierra D: Basoan barrena I. IRAZABALBEITIA A. ARAGON Ipinabarrak aproposak ziren Y itxurako enborrak egiteko. Ontzigintzan ezinbestekoak ziren enbor horiek ontziaren oinarrizko forma lortzeko. Ezkerrean, balkoi bati eusten dion enbor horietako bat ikusten da, Pasai Donibanen. Gainera, zuhaitz horien goiko adarrak ikatza egiteko egur-iturri ziren (eskuinean). Abeltzaintzako aldaketek ere badute zer esanik basoa- Burdingintzak eta ontzigintzak. Biek kantitate han- ren kudeaketan. Ardiaren zaintza garai hartan zabaldu diak behar zituzten. Biak ondasun-iturri ederrak zen Euskal Herrian. “Legazpin 1750 inguruko agiri ziren, eta biak agintari ezberdinen eskuetan zeuden. bat dute ardiei buruzkoa; han esaten da garai hartan iritsi zela herrira lehen artaldea”. Ordura arte, behiak eta txerriak ziren nagusi, nahiz eta ahuntzak eta behorrak ere hazten zituzten. Behiak eta txerriak basoan bazka daitezke, baina ardiek larrea behar dute. Ardiak uga- Burdingintzaren eta ritzean, baso asko soildu egin zituzten. Aralar men- ontzigintzaren arteko dikatea horren adibidea da. lehiaren konponbidea Baso-jabeek dirutza egin zuten egur hori salduta. Diru ipinabarra eta zuhaitz hura ezinbestekoa zen, besteak beste, gerra karlistak ordaintzeko. Gainera, desamortizazioa gertatu zen, eta lepatuen hazkuntza lurraren jabe berriek nahiago zuten dirua basoa baino. izan ziren. Jatorrizko euskal basoa saldu egin zuten. Dena dela, baso hura jatorrizkoa zen? Egin dezagun pauso bat atzera. “XVI eta XVII. mendeetan erregeak eta probintziak berak kudeatzen zuten basoa. Eta bien interesak kon- Ipinabarra eta trajarriak ziren. Gipuzkoako diputazioak burdinolak zuhaitz lepatuak atera nahi zituen aurrera. Kontuan hartu behar da XVII eta XVIII. mendeetako industriak zuhaitz asko garai hartan udaletako jauntxoak zeudela diputazioan, behar zituen eta gizakiak soildutako larreak oso urriak hau da, burdinolen jabeak. Ontzigintza, berriz, erre- ziren garai hartan. Industrian, burdingintzak eta on- gearen esku zegoen. Horregatik, lehia egoten zen tzigintzak zuten indar gehien, eta biek eskatzen zuten beti” dio Aragonek. zuhaitzak ustiatzea. Dena dela, horietako bakoitzak baso-mota bat eskatzen zuen. Lehenengoak ikatza Hala ere, bazen irtenbide bat: ipinabarra eta zuhaitz egiteko egurra behar zuen, hau da, adar txiki asko; lepatuak erabil zitezkeen. Izan ere, industria biek baso- bigarrenak ontziak egiteko pieza handi eta okertuak. -mota ezberdinak eskatzen zituzten, baina ez zuhaitz D: 04 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  5. 5. ezberdinak. T eknika horien bitartez, zuhaitz-mota berak Egurraren merkatu bi beharrei erantzuten zien. zaharra Ezin ditugu jatorrizko basotzat hartu hiru erabilera Bietan oinarrizko ideia bera zen; zuhaitzaren adar izateko eraldatu ziren zuhaitzek osatutakoak. Histo- nagusiak okerraraztea itxura horretako oholak lortze- rian atzera egin behar dugu berriz horien bila. Hala ko, eta goiko adarrak erabiltzea ikatza egiteko. Gai- ere, eraldatu gabeko basoa ez da erraz topatzen. Ipi- nera, haritza, artea, pagoa edo horrelakoren bat iza- nabarra eta zuhaitz lepatuen teknika erabili baino nez gero, fruitua ere ematen zuten. Hiru erabilera, lehen, beste modu batera ustiatzen ziren zuhaitzak: beraz, zuhaitz bakarrarentzat. oro har, tantaiak eta txaradiak hazten zituzten. Ipinabarraren teknikan, bi adar nagusi uzten zizkioten zuhaitzari. Harrietara edo zorura lotzen zituzten adar horiek, irudian ikusten den A. ARAGON bezala haz zitezen. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 05
  6. 6. Dosierra D: Basoan barrena basoa babestea. Beraz, soilketaren aurkako lehen neurriak hartzen hasi ziren. Gipuzkoan, adibidez, 1548an araudi berria egin zen: legez, herri bakoitzak bostehun haritz edo gaztainondo landatu behar zituen urtero. Baso-soilketaren aurkako lehen neurriak XVI. mendekoak dira. Gipuzkoan, adibidez, lehenengo araudia 1548koa da. Antzinako herriaren G. ROA basoa Gaztainondoen txaradia. Enbor txiki eta zuzenek aplikazio Populazioa asko hedatu arte, Erdi Aroan basoak ez ugari zituzten XVI. mendeko egur-industrian. zeuden oso kontrolatuta. Europako beste herrietan erregeek arau zorrotzak ezarri zituzten basoaren ondasuna kontrolatzeko, Ingalaterran, adibidez, bai- Tantaiak zuhaitz luzeak ziren. Ikatzetarako egurra na ez Nafarroan. Basoak erregearenak ziren, bai, bai- ematen zuten, eta, gainera, etxeetako hagak, itsason- na ez zuen horrelako kontrolik egiten. tzietako mastak eta bestelakoak egiteko erabiltzen ziren. Garai hartzako ontzigileek ez zituzten tantaiak Horrez gain, basoaren soilketa ez zen arazotzat har- okertzen, baizik eta berez okerrak zirenak bilatzen tzen. Populazioa ez zen oso handia, eta basoen onda- zituzten. sunak arriskuan egoteko inongo arrazoirik ez zegoen. Txaradiak gehienbat gaztainondoak eta hurritzak iza- ten ziren. Hamabost bat urtean behin mozten zituzten, eta berriz hazten ziren. Eta epe horretan adarrek Ezkurra eta gaztaina hartzen zuten itxurak aukera asko ematen zituen. Alde oinarrizko janariak batetik, adar horietatik haga txikiak egiten eta saltzen izan ziren, zituzten, adibidez, pikak egiteko (nazioarteko mer- gose-garaietan katu oparoa zen). Bestetik, zumitzak ateratzen zituz- batez ere. ten, hau da, egurrezko 'xaflatxoak' upelgintzan eta otargintzan erabiltzeko. Zuhaitz horiek, beraz, behar asko asetzen zituzten, merkatuari eusten zioten, bai eta oinarrizko dietari ere. Ez da ahaztu behar garai hartan artoa ez zela ohi- ko janaria, eta artea, haritza, intxaurrondoa eta gaz- tainondoa zirela fruituen iturri nagusia. XV. mendetik aurrera, populazioak azkar egin zuen gora, eta jende horrek guztiak jan egin behar zuen. Oro har, Erdi Aroan baino janari, burdina eta egur gehia- G. ROA go behar zuen gizarteak. Horregatik, ezinbestekoa zen D: 06 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  7. 7. Txaradietatik zumitzak egiten zituzten, eta, besteak beste, upelak egiteko erabiltzen zituzten. Geroago, zumitz horien ordez metalezko xaflak jartzen hasi ziren upeletan. A. ARAGONEN ARTXIBOKOA Beraz, jatorrizko basoa zen Erdi Aroko basoa? Egia noski, baina merezi du aipatzea. Palinologoen ustez, esan, ez guztiz. Hainbat zuhaitz-espezie ez ziren soilketa txiki haiek erraztu zuten pagoa euskal basoan bertakoak. Gaztainondoa, adibidez, mila urtez egon- sartzea. dakoa zen, baina ez gehiago. Ikertzaileen ustez, erromatarrek ekarri zuten. Hain zuzen ere, historia- Palinologoek polena eta haziak aztertzen dituzte, eta, lari erromatarren agirietan oinarritutako ustea da. esaten dutenez, ez da pagoaren arrastorik duela 5.000 “Pliniok eta Estragonek hemengo lurraldeak aipatzen urte arte. Ez zegoen pagorik; pixkanaka iritsi zen zituztenean esaten zuten jendeak ezkurra jaten zue- Adriatiko aldetik hona, soilketa txikiek lagunduta. la. Gaztainari buruz ez zuten ezer esaten” dio Ara- gonek. Hori guztia jakinda, hasierako ideiara joan gaitezke berriz: pagoa eta orbela, pinua eta garoa, gaztainak eta Eta hori baino lehen, zer? Egia esan, erromatarrak euriak bustitako hosto nabarrak... horietatik guztieta- etorri baino lehenagoko garaia ez da hain ezaguna. tik zein baztertu behar da jatorrizko basoa izateko? Neolitoko jendeak egin zituen lehen soilketak basoan, Agian, ez dago 'jatorrizko' basorik. Agian, ez da inoiz nekazaritzan hasteko. Oso soilketa txikiak izan ziren, izan. Garaian garaikoa onartu beharko dugu.
  8. 8. Dosierra D: Basoan barrena Erraustegiak sutan Basoak mendiko lantegi Eneko Imaz Amiano Elhuyar Zientziaren Komunikazioa J. LARRAÑAGA Pagadi zoragarri batean gaude. Horiek bai pagoak, guztiak lerden-lerdenak, osasuntsuak, zuzenak. Hankak orkatiletaraino sartzen dira orbel-geruza lodi eta gozoan. Hau bai baso ederra; natural-naturala, pinudiak ez bezala. Txoriak ere ugari.Txoriak? Beti txori bera entzuten da eta. Bai arraroa; tira, gaur egun txarra izango dute! Edo ez? Ez al da baso hau uste baino kaskarragoa izango? Egurretarako ustiatuko ote dute? Ez, ez, hau baso natural-naturala dugu. Baina, hara! Motozerra-soinua ere badugu eta aurreko magalean! D: 08 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  9. 9. Galdetzera joan eta ezustekoa; baso hau ez da, inolaz Intsinis pinua ere, ustiatu gabe utzita balego izango litzatekeena. • Jatorriz Kalifornia erdialdekoa da. Gaur egun naturan hiru gune- Izan ere, basogintza naturala, hala deitu arren, ez da tan soilik ageri da: San Mateo eta Santa Cruz-en, Monterrey-n eta gizakiaren esku-hartzerik ez duena. Bai, ordea, basoko San Luis Obispo-n.Berez ez ditu baso handiak eratzen,eta zenbait landare eta animalien kontserbazioarekin bateragarria tokitan babestuta ere badago. den eta baso naturalen egitura imitatzen saiatzen den • XIX.mendearen bukaeran landatu zituen Adan de Yarza markesak basogintza. Zuhaitz berriak basoan dauden ale hel- lehen pinuak Lekeition.Gaur egun,Bizkaian eta Gipuzkoan gehien duen hazietatik sortutakoak izaten dira. ustiatzen den espeziea da, baita azaleraz hedatuena ere. • Debabarrenan eta Plentzia-Mungia arteko lerroan daude kalitate oneneko basoak, 500-600 metrotik behera; kaskarrenak Gipuz- koako ekialdean eta Bizkaiko hegoaldean. • Duela 20 urte pinu Basogintza gehiena paper-fabrike- naturalean ongi tara bideratzen zen, as- kotan, 20-25 urterekin betetzen dira basoaren moztuta. Gaur egun funtzio guztiak, hau da, pinu-egurra zerrate- gietara bidaltzen da funtzio ekologikoa, gehien; 35-40 urterekin soziala eta ekonomikoa. botatzen da diametro handiagoak eskuratze- E. IMAZ ko. Hainbat jabek gehiago inausi eta zaindu ere egiten dute, ada- begi gutxiagoko zurak kalitate hobea duelako eta, beraz, garestia- go saltzen delako. • 1982an hobekuntza genetikoko programa bat jarri zuten abian. 80 pinu produktiboenak aukeratu zituzten, eta horietatik abiatu zuten hobekuntza genetikoa, bai kimuen ekoizpenarekin bai eta Basogintza naturalean basoen funtzio-aniztasuna, hau klonazioarekin ere. Geroago, bigarren aukeraketa bat egin zuten, da funtzio ekologikoa, soziala eta ekonomikoa, ongi eta pinu osasuntsuenak sartu zituzten programan,gaixotasun eta betetzen dira. Beraz, pagadi hau ez dirudi basogintza izurriekiko erresistentzia areagotzeko. Era berean, pinu-zuraren naturalaren eredu denik. Polita bai, ekonomikoa eta tratamenduak eta erabilera berriak ikertzen dituzte. soziala ere izango da, baina ez da oso ekologikoa, era- • Zeelanda Berria,Txile, Australia, Hegoafrika, Euskal Herria eta Por- bat homogeneoa, monoespezifikoa eta batere sastra- tugalgo iparraldea dira intsinis-ekoizle nagusiak. karik gabea baita. • Oro har,pinudiek hegazti-dibertsitate txikiagoa izaten dute harizti- -pagadiekin alderatuta, nahiz eta dentsitatea handiagoa izaten Basogintza artifizialean, berriz, bizidun-komunitateak den. Landare-dibertsitatea ere txikiagoa izaten da. nabarmen aldatzen dira; zuhaitz guztiak adin berekoak dira eta mozte-garaira iristen direnean bukatzen da haien zikloa, hau da, landare berriak ez dira bertako zuhaitzen hazietatik sortzen, landatutakoak dira. Gai- nera, basogintza artifizialak, gehienetan, basoaren fun- tzioak ahaztu eta ikuspegi ekonomista hutsa erabiltzen du, zuraren ustiapena bakarrik hartuta kontuan. Gure mitoa osatzen zuten pagadietako asko ikuspun- tu erabat ekonomikoekin ustiatzen dira, artifizialak dira, nahiz eta espezie autoktonoak erabiltzen diren eta landarean hazietatik sortzen diren. Hala ere, ba- E. IMAZ dira basogintza naturalean eta artifizialean tarteko egoerak. Ekologikoki oso garrantzitsua da basoek dibertsitate estrukturala izatea, hau da, altuera eta adin desberdinetako landare eta zuhaitzak, sastrakak, argiuneak izatea. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 09
  10. 10. Dosierra D: Basoan barrena Basogintza-teknikak Basoa ustiatzeko teknikak bi multzotan sar daitezke, oro har: sail edo partzelatan zuhaitz guztiak eraisten direneko teknikak eta entresaka edo bakantzeen bidezkoak. Batzuk edo besteak erabiltzea ustiatuko den espeziearen, ingurune fisikoaren eta lortu nahi diren helburuen araberakoa izaten da. Pagadi mitikoetako asko ikuspuntu erabat ekonomikoekin E. IMAZ ustiatzen dira, Intsinis pinua da kanpotik ekarritako espezieen artifizialak dira. artean etekin gehien ematen duena. Tekniketako bat sail jakin bateko zuhaitz guztiak ipur- Teknika intentsiboa da, oso. Bizkaian eta Gipuzkoan ditik bota eta lurra soiltzea da, matarrasa esaten zaio- intsinis pinudietan erabiltzen da, ahal den guztietan na. Balio ekonomikoa duten zuhaitz guztiak bota makina astunen bidez. Arabako eta Nafarroako paga- ondoren, ahal den guztietan makina astunak erabil- dietan eta iparraldeko Iratiko pagadiaren zati batzuetan, tzen dira gainerako landaredia eta motzondoak eza- Arabako eta Nafarroako pinu gorrien basoetan eta batzeko. Horrelakoetan, lurraren gaineko geruza ere intsinis pinua oso toki malkarretan dagoenean, ezabatzen da, edo, gutxienez, harrotu egiten da. Maki- zuhaitz guztiak eraitsi eta gainerako landaredia eza- na astunik erabiltzerik ez dagoenean, eskuz egiten dira batzen da, baina eskuz, eta ez da lurrik harrotzen edo soiltze-lanak eta lurraren gaineko geruza ez da motzondorik kentzen. Gainera, pagoen eta pinu horrenbeste kaltetzen. gorrien basoetan, askotan ez da zuhaitzik landatu J. LARRAÑAGA Aukeran hobe espezie autoktonoak erabiltzea, baina horrek ez du kudeaketa egokia ziurtatzen, berdin-berdin sorrarazten baitira biodibertsitate gutxiko basoak. D: 10 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  11. 11. beharrik izaten, lurreko haziak erneta sortzen baitira landare berriak. Horrela sortzen dira Nafarroako hainbat tokitan ikusten diren pagadi ‘zoragarriak’; azpitik garbi-garbiak –balio ekonomikorik ez duen guztia kenduta– eta adin bereko pago ‘lerdenek’ osa- tuak. Ekologikoki nahiko pobreak izaten dira; asko- tan intsinis pinudiak baino pobreagoak. Eukaliptoen kasuan ere ez da landare berriak landatu beharrik izaten, erraz ematen baititu kimu berriak motzondoetatik, hiru alditan gutxienez. Bai hazitik sor- tutako landareetan eta baita eukalipto-kimuen kasuan ere, aleak bakandu egin behar izaten dira hazi ahala. E. IMAZ Matarrasaren teknikak baditu Hego Euskal Herrian 1.500 bat enpresak dihardu zuraren inguruan lanean (baso-jabeak abantailak eta altzari-dendak kontuan hartu gabe). ustiapenaren ikuspuntutik: dirua hila ezabatzen da; eta baso erabat monoespezifikoak, aurrezten da. adin bereko zuhaizdunak eta zuhaitz zaharrik gabe- koak sortzen dira (berdin pinudiak zein pagadiak). Horien ondorioz, materia organikotan aberatsena den lurraren geruza galdu eta higadura areagotu egiten da; Matarrasaren teknikak baditu abantailak ustiapenaren basoaren aniztasun estrukturala galtzen da, eta, azke- ikuspuntutik: zuhaitz guztiek adin bera dute eta nik, aniztasun biologikoa galtzen da. Gainera, epe hazkunde-garaian basoan lanak egitea errazagoa da, luzera, hainbat zikloren buruan, lurra falta izatera edo lanetako asko mekanikoki eginda eskulana eta dirua lurra agortzera irits daiteke. aurrezten baita. Ustiatze-modu errentagarriena da, batez ere kanpoko espezieak, aloktonoak, lantzen Gaur egun legeak debekatu egiten du 45-50 gradu direnean, horietan normalean ez baita basoen beste- baino gehiagoko maldetan makina astunak erabiltzea lako funtziorik kontuan hartzen. eta lurra harrotzea. Desabantailak ere baditu, ordea, batez ere ekologiari Beste teknika-multzoa entresaka edo bakantzeen dagokionez: lurraren goiko geruza galdu egiten da, bidezkoa da. Ustiaketa-modu estentsiboagoa da, bai- makinak eraman duelako edo euriak eraman duela- na intentsitate-maila desberdinak daude. ko; gainerako landare guztiak eta materia organiko Matarrasaren ondoren lurra arrotzen bada, higadura-arazoak eta lur-galera gerta daitezke. Hori eragozteko moduetako bat lurra ez soiltzea da. ARTXIBOKOAK E. IMAZ E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 11
  12. 12. Dosierra D: Basoan barrena Kasu batzuetan, adin eta egitura jakin bateko zuhai- Bakantzeak egiteko beste modu bat zuhaitzak sailka tzak soilik botatzen dira han-hemenka. Eraitsitako botatzea da, baina inoiz ez guztiak batera. Saileko zuhaitzak utzitako hutsunean zuhaitz berriak ernetzen zuhaitz batzuk bertan uzten dira haziak eman ditza- dira, eta, beraz, horrela ustiatutako basoek nahiko ten eta horietatik zuhaitz berriak sor daitezen. Basoa dibertsitate estruktural handia izaten dute, adin des- horrela ustiatzen denean, saileko zuhaitzen % 90 berdinetako zuhaitzak eta sastrakak ere izaten baitira botatzen da gehienez, dauden zuhaitzen egokitasuna- tartean. Presio gutxienetakoa jasaten duen ustiaketa ren arabera. Ondorioz, basoan adin desberdinetako da; ikuspuntu ekologikotik egokienetakoa, beraz, bai- zuhaitzak dituzten sailak sortzen dira eta basoan na baita garestienetakoa ere zuraren ustiapenari soi- gutxieneko aniztasun estrukturalari eusten zaio, sail- lik begiratuta. Euskal Herrian ez dago horrela ustia- ka bada ere. Basoan horrela sortzen diren argiuneetan tutako basorik, apenas. zuhaitz berri ugari hazten da, guztiak estu-estu. Baso-azalera (ha)(1995-1996) Guztira Hostozabalak Koniferoak Guztira Hostozabalak Koniferoak Lurralde- -azaleraren % -azaleraren % Araba 143.506 143.506 102.706 40.800 47 47 Bizkaia 128.245 128.245 35.182 93.063 58 58 Gipuzkoa 118.255 118.255 45.737 72.518 59 59 Iparraldea 2.922(1) 2.922(1) 10 (1) 10 (1) Nafarroa Nafarroa 362.919 362.919 237.000 237.000 125.000 125.000 35 35 (1) Iratiko eta Uztaritze-Senpereko oihanak. Hairako eta Amikuzeko (1) Iratiko eta Uztaritze-Senpereko oihanak. Hairako eta Amikuzeko oihanen daturik ez dugu. oihanen daturik ez dugu. Koniferoak hegoaldeko lurraldeetan (ha): Araba Bizkaia Gipuzkoa Nafarroa Gipuzkoa intsinis pinua 15.678 79.726 54.795 9.789 9.789 pinu gorria 18.292 59.181 59.181 larizio pinua 3.503 1.606 5.738 24.997 24.997 laritza 1.196 7.224 Douglas pinua 2.720 itsas pinua 7.594 1.003 aleppo pinua 24.519 24.519 beste hainbat 2.718 2.941 1.038 6.978 6.978 Hostozabalak lurraldeka (ha): Araba Bizkaia Gipuzkoa Iparraldea Nafarroa Araba Bizkaia Gipuzkoa Iparraldea Nafarroa pagoa pagoa 33.209 4.237 17.581 2.789(1) 2.789(1) 132.348 132.348 erkametza erkametza 27.042 27.042 artea artea 21.819 5.207 21.819 5.207 2.194 2.194 30.462 30.462 ametza ametza 11.375 11.375 haritza haritza 4.535 1.467 4.535 1.467 7.942 7.942 133(2) 133(2) 65.569 65.569 erribera-basoa erribera-basoa 5.705 5.705 eukaliptoa* eukaliptoa* 3.761 3.761 haritz amerikarra* haritz amerikarra* 1.657 1.657 beste hainbat beste hainbat 4.726 14.080 4.726 14.080 16.363 16.363 3.371 3.371 * Hostozabal aloktonoak. * Hostozabal aloktonoak. (1) Iratiko pagadia; Hairako oihanaren daturik ez dugu. (1) Iratiko pagadia; Hairako oihanaren daturik ez dugu. E. IMAZ (2) Uztaritze-Senpereko hariztia; Amikuzeko oihanaren daturik ez dugu. (2) Uztaritze-Senpereko hariztia; Amikuzeko oihanaren daturik ez dugu. D: 12 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  13. 13. Urteak pasa ahala bakandu egiten dira eta zuhaitzeta- Bizkaian eta Gipuzkoan jabego pribatua da nagusi, rako egokienak uzten dira. Nafarroan, esaterako, eta, Gipuzkoan, esaterako, baso-jabe partikularren horrela ustiatzen dira pagadi asko. % 80k baino gehiagok bi hektareaz azpiko pinudiak ditu. EAEko partikularren batezbesteko baso-azalera 8,5 ha da. Horrek asko zailtzen du bailara, eskualde Historia eta edo bestelako azalera handiko kudeaketa egitea: jabe jabetzaren eragina bakoitza bere kasa aritzen da eta ia ezinezko bilaka- Arrazoi historikoak (desamortizazioak eta populazio- tzen da mendietan irizpide ekonomikoa ez den besterik -dentsitatea nagusiki) izan dira gaur egungo egoera- kontuan hartzea. Gaur egun, basoen ustiaketa-planak ra ekarri gaituztenak. Baina, historiak historia, egun- derrigorrezkoak dira lurralde batzutan, baina 20 ha-tik go egoerak zerikusi handia du basoen kudeaketarekin. gorako sailetan soilik. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 13
  14. 14. Dosierra D: Basoan barrena biltzen da. Gainera, ustiatutako sailak txikiak direne- an, Bizkaian eta Gipuzkoan gertatzen den moduan, pista-kopurua asko emendatzen da, sail bakoitzak berea egiten duelako. Pistak egoera onean daudene- an eta sare planifikatu eta egokia osatzen dutenean oso erabilgarri izan daitezke basoen ustiaketan, suteei aurre egiteko eta abarretarako. Gaur egun, basoen ustiaketa-planak derrigorrezkoak dira lurralde batzuetan, ARTXIBOKOA baina 20 ha-tik gorako Kanadan soilune handiak egiten dituzte matarrasa bidez, sailetan soilik. baina horiek, urteko, baso-azalera osoaren % 0, 32 dira. Askotan, ordea, ez dituzte kondizio horiek betetzen eta Arabako zenbait baso eta iparraldeko eta Nafarroako arazoak ere sor ditzakete: urak desbideratu eta higadura- baso gehienak, ordea, erabilera publikoko basoak dira, -puntu bilaka daitezke, ibilgailuen gehiegizko sarrera eta hedaduraz handiagoak dira. Ondorioz, kudeake- erraztu dezakete eta lurra zatikatzen dute, besteak beste. tarako aukera gehiago eskaintzen dute eta ikuspuntu ekologikotik begiratuta kudeaketa-mota egokiagoak egiteko aukera ematen dute, basoen funtzio-anizta- Finlandia eta Kanada suna kontuan hartuta. Ez da, noski, Euskal Herria basogintzan diharduen herrialde bakarra. Basogintza-ereduak ere asko dira, Teknika desberdinek biodibertsitatean eta lurrean baina badira basogintzaz hitz egitean askotan entzu- duten eraginaz gain, bada zeresana ematen duen bes- ten diren ereduak. Espezie aloktonoak ustiatzen te gai bat ere: mendiko pistena, alegia. Normalean dituztenen artean, Zeelanda Berrian eta Txilen intsi- ustiaketa intentsiboetan pista gehiago egin eta era- nis pinua landatzen dute, eta haiek dira Euskal Herriko Zura ziurtagiriarekin Labelak eta ziurtagiriak produktu tik 60 estatutako baino gehiagotako 1999an sortu zuten Parisen, Europa- askotan ikusten ditugu kalitatearen 42 milioi hektarearen ziurtagiria ko 11 estatutako ordezkariek. Gaur adierazle gisa. Eta zurak ere badu eman dute. Gaur egun, ikuskatu di- egun,munduko 28 estatutako egiaz- berea; baditu, zuzenago esateko: tuzten basoen % 83 Europan (% 40 tatze-sistemek egiten dute bat PEFC Polonia eta Suedia artean), Kanadan sistemarekin eta 52 milioi hektarea • FSC ziurtagiria (Forest Stewardship eta AEBetan daude. kudeatzen dituzte. Council). Ez ditu basoak ikuskatzen. • PEFC ziurtagiria (Promoting Sustaina- Aitzitik, basoen kudeaketa edo zura- ble Forest Management). Basogintza- FSC ziurtagiria sustatzen dutenek ren eraldaketa-prozesuak ikuskatzen ren nazioarteko egiaztatze-irizpide PEFCaren irizpideak arinagoak direla dituzten erakundeak akreditatzen bateratuak sustatzeko sistema da diote,eta,hein handi batean,itxurake- ditu. Helburua zera da: zura egoki PEFC sistema. Ziurtagiria eskatzen ria hutsa dela, FSCa lortzen ari zen kudeatutako basoetatik datorrela dutenek hirugarren erakunde baten balio erantsiari aurre egiteko. ziurtatzea;hau da,basoen kudeaketa ikuskaritza gainditu behar dute PEFC Aitzitik, PEFCa sustatzen dutenek ingurumen aldetik egokia, sozialki sistemaren araberako ziurtagiria jaso- diote FSCa irizpide ekologisten arabe- onuragarria eta ekonomikoki bidera- tzeko. Egurra, zura eta papera ja- rakoa dela; baliagarria izan daitekeela garria izan dela ziurtatzea. sangarritasun-irizpideen arabera ku- garatze-bidean dauden herrialdeen- 25 estatutako 130 elkartek sortu deatutakoak direla ziurtatzea da hel- tzat, baina ez dela Europaren moduko zuten 1993an,Toronton.Orduz geroz- burua. egoerara egokitzen. D: 14 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  15. 15. intsinisaren lehiakide nagusiak. Era berean, herrialde haietako haziak ere erabiltzen dira hemen landatzeko, eta, bide batez, dibertsitate genetikoa areagotzeko. Landetako itsas pinuak ere lehia gogorra egiten dio hemengo kalitate baxueneko pinu-egurrari. Guztietan metodo intentsiboa erabiltzen dute basoa ustiatzeko, matarrasa alegia, eta ikuspuntu ekonomikoa da nagu- si intsinis pinudietan. Euskal Herriko intsinis pinu- dietan bezalatsu. Bestalde, Kanada eta Europa iparraldeko herrialdeak, Finlandia kasu, egur-ekoizle handiak dira. Azken horietan bertako espezieak erabiltzen dituzte, baina normalean oso ustiaketa-modu intentsiboak dira ARTXIBOKOA nagusi. Hala ere, tokian tokiko espezieak ustiatzeak aukera ematen die ikuspuntu ekologikoak kontuan hartzeko, Nafarroan pagadiekin gertatzen den legez Finlandiako hainbat basotan bertan uzten dituzte zuhaitz –ez, ordea pinu gorrien basoekin–. heldu batzuk eta egur hila. direnean, inguruko landaretza ezabatzen dute lehia gutxitzearren. Urte batzuk geroago lehen entresakak Ustiatutako sailak egiten dituzte, baina lurraren ezaugarrien araberakoak: txikiak direnean lur pobreenetan pinuak soilik uzten dituzte eta lur abe- ratsagoetan izeiak eta hostozabalak. Tarteka, balio eko- (Gipuzkoan 2 ha baino logiko bereziko guneak ustiatu gabe uzten dituzte. txikiagoak dira % 80), pista-kopurua asko Kanadan ere ustiaketa oso intentsiboa da, eta azalera handietan egiten da. Dena den, errepideetatik eta emendatzen da. herrietatik gertu dauden tokietan soilgune txikiagoak egiten hasi dira, ikusizko inpaktua gutxitze aldera. Eta badago beste desberdintasun bat ere: Kanadak Finlandian, esaterako, bi hektareatik beherako sailak 309,8 milioi baso-hektarea ditu. Horietatik 294,7 milioi soiltzen dituzte aldiko –horretan Euskal Herriko babestu gabe daude, eta, beraz, ustiagarriak dira. Baina pinudi-ustiaketen antza du–. Soildu ondoren lurra gol- 144,6 milioi hektarea ‘soilik’ jotzen dituzte bertara iris- datu egiten dute –kontuan izan herrialde lau-laua dela–. teko modukoak; hots ustiatzeko modukoak. Eta horie- Ondoren, batzuetan, Nafarroako pagadien antzera, tatik guztietatik milioi bat hektarea inguru soiltzen zuhaitz batzuk uzten dituzte hazitarako eta beste ba- dituzte urtero –Frantziako Landetako basoen azalera, tzuetan landatu egiten dituzte edo sailaren ondoko gutxi-gorabehera–. Izugarri, baina oso gutxi duten aza- zuhaitzetako haziez baliatzen dira; espeziearen arabera lerarekin alderatuta, eta horrek aukera ematen du ondo izaten da. Dena den, askotan, enbor hil edo ustel planifikatuz gero gauzak txukun egiteko. guztiak bertan uzten dituzte. Zuhaitz berriak indartu Bergarako Udala Agenda 21 Bergaran Ingurumena denon ardura
  16. 16. Dosierra D: Basoan barrena Erraustegiak sutan Ehiztari-biltzaileen aroa ez da amaitu Ana Galarraga Aiestaran Elhuyar Zientziaren Komunikazioa D. SOLABARRIETA Aspaldi batean, gizon-emakumeek oihanean bilatzen zuten babesa. Han zuten bizitzeko behar zuten guztia; basoak ematen zien gordelekua eta janaria. Gaur egun, gizakiak beste iturri batzuetatik lortzen ditu behar dituen gaietako asko, baina, hala ere, basoetatik ere ateratzen du probetxua. Zuraz gain, ehiza, fruituak, eztia, perretxikoak, itzala eta aire garbia daude basoan, besteak beste. Eta horien bila joaten da oraingo gizon-emakumea oihanean barrenera. D: 16 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  17. 17. EAEn, azken urteetan baimen gutxiago eman dira. Beherakada hori presio zinegetikoa handia izatearen eta ehizaki gutxi egotearen ondorio da. Hala ere, hektareako ehiztari gehien duen Europako lurral- deetako bat da EAE. Eskatzen diren baino baimen gutxiago ematen direnez, ehiztari askok beste lurral- de batzuetara joan behar izaten dute baimena lor- tzera. Ehiza larria, ehiztarien gutizia Basoetan ehizatzen diren animalia gehienak handiak IDAHOKO UNIBERTSITATEA dira. Baso itxietan, basurdea da jaun eta jabe, eta, gai- nera, bere jabegoa sendotzen ari da azkenaldian. Nekazari asko kexu dira kalteak eragiten dituelako, eta, populazioa kontrolatzeko asmoz, gero eta basur- Ehiza aspaldiko jarduera da. de gehiago ehizatzen dira. Adibidez, 1980ko hamar- kadan, urteko 400 bat basurde ehizatzen ziren EAEn, eta gaur 2.000 alera iritsi da ehizatutako basurde- Zuraren ustiapena da baso-ekoizpenik garrantzitsue- -kopurua. Beste hainbeste ehizatzen dira iparraldean, na, horrek baitu pisu gehien ekonomikoki. Alderdi eta Nafarroan, berriz, ia halako bi. horretatik begiratuta, ehizak ez du hainbesterainoko garrantzia, baina, gizartean duen oihartzunari erre- Ehiza larriaren beste adibide bat oreina da. Espezie paratuz gero, ehiza basoan egiten den jarduera nabar- hori ere asko ugaritu da azkenaldian, ez duelako menetako bat da eta ondo errotuta dago Euskal harraparirik eta horrek ugaltzeko aukera eman dio- Herrian. lako. Baina, orein gehiegi daudenean, basoak ez dauka guztientzat lekurik, eta, ondorioz, hainbat ani- malia gosez hiltzen da. Horrelakoetan, Gorbeiako Parke Naturalean kasu, animalia ahulenak edo gai- xoak akabatzen dituzte dentsitatea gutxitzeko. Beste Hektareako ehiztari zenbait tokitan, ehiztariek laguntzen dute animalia- -kopurua mugatzen. gehien duen Europako lurraldeetako bat da EAE. Nafarroa ere ez da atzean geratzen. Populazioaren % 10ek du ehizatzeko baimena. Lehen, ehiza animalia-jatorriko proteinen iturrietako bat zen, eta, bide batez, baita animalia basatien kopu- rua mugatzeko modu eraginkorra ere, bestela, landa- -eremuetan kalte handiak eragiten baitzituzten. Orain WILDPARK ROLANDSECK ez dago haragi faltarik, eta soroak eta ganadua babes- teko beste modu batzuk badaude. Hala eta guztiz ere, ehizaren jarduerak ez du indarra galdu. Nafarroan adibidez, 32.000 ehiztari daude. Horrek esan nahi du 18 eta 65 urte bitarteko populazioaren ia % 10ek due- Basurdea basoen jaun eta jabe da, eta bere jabegoa sendotzen ari la ehizatzeko baimena, eta ehunekoa are handiagoa da da azkenaldian. landa-giroan. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 17
  18. 18. Dosierra D: Basoan barrena M.M. ELOSEGI D: 18 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  19. 19. Iparraldean, 1978an egin zen oreina eta orkatza ehi- Basoak, zatzeko plana. Plan horren helburua bi espezie horien energia-iturri? populazioak kontrolatzea da. Urtean 80 orein eta 2.000 orkatz ehizatzen dira, eta, hala ere, orkatzen Lehen, enbor txikiak, adaxkak, zuhaitzen azalak eta kopurua % 30 emendatzen da urtetik urtera. Hego- abarrak sutarako erabiltzen ziren. Baso-inguruko herri aldean ere azkenaldian orkatza ugaritzen ari da eta tarrek biltzen zuten material hori, etxerako, eta batzuek ehizatzeko lehen baino baimen gehiago ematen ari egur hori saltzen ere egiten zuten lan. Hainbat tokitan dira. oraindik gordetzen da jarduera hori,eta eragin handia du basoan, zuhaitz gaixoak eta kaskarrak kentzen direlako. Sutarako biltzen dena alde batera utzita,gizakiak oso gutxi aprobetxatzen du basoaren baliabide hori. Zen- baitetan, konposta egiteko eta lorezaintzarako biltzen Iparraldean urtean da, baina, eskuarki, basoan bertan gelditzen da, onddo- 2.000 orkatz en eta bizidun ugariren mesederako. Horrek zuzenean ehizatzen dira, eta, dirurik ematen ez duenez, zenbaitzuk egin dituzte kal- kuluak erregai moduan erabilita zenbateko balioa izan- hala ere, orkatzen go zukeen jakiteko. Hala, basoetan usteltzen uzten den kopurua % 30 egurra erreta, Nafarroako etxeek behar duten energia- ren % 8 lortuko litzatekeela kalkulatu du Nafarroako emendatzen da Gobernuak. Haien ustez, aukera hori gutxiegi ustiatzen urtetik urtera. da. Nolanahi ere, sastraka eta abarrak energia lortzeko erabiltzeak baditu arriskuak.Izan ere,orain sastraka dena etorkizunean baso bihur daiteke, eta dena errez gero Nahiago bat eskuan, basoari berritzeko aukera kentzen zaio. hegan milaka baino Hegaztiak eta, oro har, ehiza xehea, ez da basoan ehi- zatzen normalean, baizik eta zuhaitzik gabeko eremu irekietan eta laborantza-lurretan. Besteak beste, eperra, ehiztariak, eskopetak tiro egiteko prest dituztela. Bai- erbia, untxia eta galeperra ehizatzen dira soroen na hori ere ez da basoko jarduera. Mendi gainetan inguruan. basoa egotea gerta badaiteke ere, zuhaitzek mesede baino traba gehiago egiten dute; horrelakoetan, ehiza- Bestalde, hegazti migratzaileen ehizari dagokienez, -postuak garaieran egiten dituzte. toki ona da Euskal Herria, hegaztiek Pirinioak zehar- katzen baitituzte beren bidean, eta han egoten dira Hala eta guztiz ere, espezie gutxi batzuk ehizatzen dira basoan. Horietako bat oilagorra da. Migratzean egiten duen bidean, oilagorrak basoetan hartzen du atseden. Basoetako landaretzak babesa eta janaria ematen dio, eta batzuetan egonaldi luze samarrak egi- tera behartuta egoten da, eguraldia oso txarra dene- an, adibidez. Orduan, ehiztariek ohi baino errazago ehiza dezakete, eta, beraz, mugak jartzen zaizkie ehiz- tariei. Bestela, oilagorra altxarazita ehizatzen da, bai udazkeneko eta bai negu-amaierako pasean. Beste hainbat espezie ere ehiza daitezke basoan, bai- na balio gastronomiko edo sinbolikoa dutenak dira interesgarrienak ehiztarientzat. Gainerakoez inor gutxi arduratzen da. Esate baterako, batzuetan kor- bidoak akabatzeko lizentziak eskaintzen diren arren, ARTXIBOKOA ehiztariei ez zaie interesatzen. Beraz, batzuen iritziz, ehizaren aldekoek egiaren erdia bakarrik esaten dute Migratzean egiten duen bidean, oilagorrak ehizak espezieen arteko oreka gordetzen laguntzen basoetan hartzen du atseden. duela diotenean. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 19
  20. 20. Dosierra D: Basoan barrena Egia da basoa egoera onean Hainbat eta hainbat espezie biltzen dira kontsumi- egotea komeni dela ehiza- tzeko asmoz, baina, ikuspuntu ekonomikotik, garran- kiak izateko, eta, ikuspun- tzi gehien dutenak Boletus aereus eta Boletus pinicola tu horretatik, ehiza jar- onddo beltzak eta Boletus edulis onddo zuria dira. Batez duera mesedegarria dela ere pagadietan eta hariztietan hazten dira, eta udaz- basoarentzat. Baina egia ken aldean biltzen dira. Urtetik urtera aldatu egiten da baita ere interesatzen da onddo-kopurua, eta adituek ez dakite oso ondo zaizkion espezieez ba- zein diren eragileak, nahiz eta denek onartu egural- karrik arduratzen dela diak zerikusi handia duela. Boletus onddoak garesti ehiztaria. saltzen dira azoketan; horregatik, norberak jateko adi- na biltzen da saltzeko asmoz. Eztabaida albo batera utzita, ehiza jarduera interesgarria izan daiteke landa-eremuetan diru-sarrerak osatzeko. Kuar- tangoko ehiza-esparrua, adi- bidez, nekazaritzaren osa- Ehizarekin alderatuta, garri garrantzitsu bihurtu perretxikoak biltzeak da, eta beste hainbat toki- pisu txikiagoa du tan ere ehizatik etekin ekonomiko handiagoa nola ekonomikoki. Norberak lortu aztertzen ari dira. kontsumitzeko nahiz ARKAMURKA azoketan saltzeko Perretxikoak: biltzen ditu jendeak basotik platerera perretxikoak. Ehizarekin alderatuta, perretxikoak biltzeak pisu txi- kiagoa du ekonomikoki. Hala ere, aisialdiko jarduera garrantzitsua da Euskal Herrian. Gehienbat, norberak kontsumitzeko asmoz edo azoketan saltzeko biltzen Ondo saltzen den beste bat Lactarius deliciosus esne- ditu jendeak; hortaz, ez da erraza jakitea zenbat bil- gorria da. Pinudietan hazten da, nola berezkoetan hala tzen den eta zenbat diru ematen duen jarduera horrek. landatutakoetan. Euskal Herritik kanpo ere ospe han- Dena dela, badirudi gero eta zale gehiagok jotzen dute- dia du, adibidez Katalunian, eta komertzio-sareak sor- la basoetara perretxikotara, eta, gainera, batzuek etekin tzen ari dira azken boladan. ekonomiko polita ateratzen dute salmentatik. Perretxikoak biltzearen arriskuak Badirudi perretxikoak biltzea modan jarri dela.Gero eta jen- Edonola ere, beharrezkoa iruditzen zaie ikerketak egitea de gehiago joaten da basora perretxikotara, eta hori arris- egoera zein den jakiteko,bestela ezin baitaiteke jakin baten kutsua izan daiteke. Arkamurka Natur Taldeko mikologia- bat galtzeko arriskuan dagoen ala ez. Horretaz gain, perre- -sailekoen iritziz, zenbat eta jende gehiago ibili, orduan eta txikoak nola, non, zenbat eta zein espezie bildu kontrolatu arrisku handiagoa dago perretxikoak gaizki hartzeko eta, beharra dagoela uste dute; hortaz, perretxikoak biltzeko ondorioz, hifak kaltetzeko. Hori dela eta, zenbait lekutan araudia ezartzearen aldekoak dira. perretxikoak galtzen ari dira. Kontuan izan behar da perretxikoak, nonahi badaude ere, Hala ere, perretxikoen galeran bestelako faktore batzuk bereziki hosto galkorreko basoetan hazten direla, are gehia- ere eragiten dutela uste dute Arkamurkakoek.Azken urteo- go itxiak badira.Baso horiek hezeak dira,eta tenperatura kons- tan,kostaldean lehen baino perretxiko gutxiago daudela iku- tante samarra dute.Gainera,materia organiko ugari metatzen si dute; galera hori bai kopuruan bai espezie-barietatean da oihanpean, eta hori da, hain justu, perretxiko gehienek antzeman dute,eta arrazoia ez da jendeak gehiegi edo gaiz- behar dutena elikatzeko eta hazteko.Bide batez,perretxikoek ki bildu dituela.Kasu horretan,klima-aldaketak eta poluzioak materia organikoa mineralizatzen dute. Horregatik, ezinbes- nolabaiteko eragina dutela susmatzen dute. tekoak dira elikagaien zikloa osatzeko. D: 20 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  21. 21. S. BAUER / ARS Barroasiak kalte handia eragin du erlategietan. Argazkian ikusten den bizkarroiak sortzen du gaitza. Esnegorria konifero-basoen espezifikoa den bezala, batek balio ekonomikoa hartzen duenean gizakiak Russula sp. gibelurdinek batez ere zuhaitz hostozaba- landatzera jotzen duela, era basatian utzita baino erra- lekin eratzen dituzte sinbiosiak. Calobyce gambosa uda- zago kontrolatzen baitu eta etekin ekonomiko han- berriko perretxikoa, aldiz, belardietan hazten da, oso diagoa ateratzen baitio. Adibide garbiena txanpinoiak toki zehatzetan; hori dela eta, perretxikozaleek sekre- dira. tupean gordetzen dute non dagoen, beste inork har ez ditzan. Kontuan izan behar da azoketan garesti saltzen dela. Fruituak eta eztia, basoaren opari gozoa Txanpinoiekin bezala gertatzen da basoko hainbat fruiturekin: mugurdiak, ahabiak, marrubiak, masus- tak, basaranak, garangorriak, aranak... Jende askok bil- Basoko fruituren batek balio Merkaturatzen diren basoko ekonomikoa hartzen fruituak duenean, gizakiak landatutakoak izaren dira. landatzera jotzen du. Adibide garbiena txanpinoia da. Beste espezie asko ere biltzen dira, bai norberak jate- S. BAUER / ARS ko bai saltzeko, eta orain batzuk hasi dira onddoa duten zuhaitzak landatzen ere, boilurraren kasuan bezala. Horrek agerian uzten du basoko fruituren E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 21
  22. 22. Dosierra D: Basoan barrena IKT, S.A. Bazkaz gain, basoak babesa eta geriza ematen die abereei. tzen ditu etxean jateko, baina merkaturatzeko asmoa bizimodua nekazaritza-girotik industria-mundura dagoenean ohikoena landaketak egitea da. Sendabe- aldatu delako ere. Ohiko barietate asko galduta dau- larrekin ere beste hainbeste gertatzen da. de, eta merkaturatzen direnak nahiko nahasiak ego- ten dira. Azoketan oraindik salgai ikusten diren arren, gero eta gehiago dira Galiziatik ekarritakoak. Zeharka bada ere, basoek ematen duten beste frui- Bizimodu-aldaketaren tuetako bat eztia da. Eztigintzak ere indarra galdu du bizimodu-aldaketarekin, baina oraindik badaude eta gaixotasunen erlauntzak basoetatik gertu. Nafarroan bakarrik, eraginez, gaztainadiak adibidez, 7.000 erlauntza inguru daude, gehienak mendi aldean, eta guztira 120 tona ezti ematen dute nahiko utzita daude. urtean. Bi tona argizari ere ematen dute, baina, eztia Gero eta gaztaina ondo merkaturatzen den arren, ez da gauza bera ger- gehiago ekartzen da tatzen argizariarekin, polenarekin eta erregina-jelea- rekin. Galiziatik. Erleak eremu basatietan eta landatuetan aske ibiltzen direnez, erlezainek ez dute ezer ordaintzen basoa Fruitu lehorren barruan, garai batean garrantzi han- erabiltzeagatik, noski. Gainera, erleek laboreak poli- dia izan zuen gaztaina biltzeak eta merkaturatzeak. nizatzen ere laguntzen dutenez, gizarteak oro har Alabaina, orain gaztainadiak nahiko utzita daude, gaz- ontzat hartzen du eztigintza. tainondoek gaixotasunak izan dituztelako, eta baita D: 22 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  23. 23. Basoan barrena Basotik ez da aprobetxatzen bakarrik handik ateratzen dena; barrura sartzea ere izan daiteke aprobetxatze- ko modu bat. Ikusi besterik ez dago basoa zertarako erabiltzen duten abereek udan. Bazkaz gain, itzala, hezetasuna eta freskura lortzen dute abereek basoan sartuta: ardiek, behorrek, txerriek, behiek... denek eskertzen dute basoaren babesa eta geriza. Basoan sartzearekin bakarrik gozatzen duen beste espezie bat gizakia da, baina mendizaletasunak eta aisialdiko erabilerek kalte nabarmenak eragiten dituzte. Gaur egun basoetan abere asko ibiltzen ez badira ere, zenbait kasutan kaltea eragitera iristen dira. Ahuntzak bereziki gaizki ikusita daude, zuhaitz gazteak eta kimuak jaten dituztelako, ondorioz, toki batean gehie- gi badaude, basoa soiltzea eragin dezakete. Antzekoa gertatzen da behi edo ardi gehiegi pilatzen direnean, baina, oro har, ez dute kaltea sortzeko bezainbesteko X. AZKUE presioa eragiten basoan. Ondorengoek ere goza dezaten, ezinbestekoa da arrastorik utzi gabe Basoan sartzearekin bakarrik gozatzen duen beste ibiltzen saiatzea. espezie bat gizakia da. Zaila da basoan arrastorik utzi gabe ibiltzea, baina hurrengoek ere goza dezaten ezin- besteko baldintza da hori. Begi-bistakoa dirudien arren, baldintza hori ez da betetzen behar bezainbeste, Hala ere, aisialdian basora jotzeak alderdi onak ere eta mendizaletasunak eta aisialdiko beste erabilerek baditu. Zenbat eta jende gehiagok ikasi basoa maita- kalte nabarmenak eragiten dituzte basoan: zaborra tzen, orduan eta gehiago egongo dira basoa babeste- nonahi, basorako sarbideak autoz gainezka, zarata, ko eta zaintzeko ahalegina egiteko prest. bideen eta malden higadura... Bermeoko Udala Basoak herriarentzako basoak bizitzarako
  24. 24. Dosierra D: Basoan barrena Erraustegiak sutan Hilak basoa berpizteko Aitziber Agirre Ruiz de Arkaute Elhuyar Zientziaren Komunikazioa J.R. DIEZ Basoan sartu gara. Ingurura begiratuta, zuhaitz okerrak eta eroriak daude nonahi. Ehunka urteko zuhaitz handiak, garai batean lerdenak, onddoz eta bakterioz betetzen ari dira. Guztiz zartatuta daude, eta, gerturatuz gero, barrenak erabat ustelduta dituztela ikusten da. Onddoek bere egin dituzte, eta desegiten ari den egurraren usaina darie. D: 24 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  25. 25. Hildako zuhaitzez betetako basoa ez dago gainbehe- ran, inondik ere. Enbor ustelek bizia ematen diote oihanari, onddoak eta goroldioak ez ezik beste ani- malia askok ere aurkitu baitute han beren txokoa. Inu- rriak, koleopteroen larbak zein anfibioak enbor uste- letara joaten dira bazka bila, hotzetik ihesi edota harraparietatik ezkutatzeko. Are gehiago, sustrai eta enbor zaharren zulo txikiak ere baliagarri zaizkie animalia askori: okil beltzak habiak egiten ditu eta muxarrak hazien despentsak, neguan egiaz probetxuzkoak izango zaizkiolako. Hartara, ez da harritzekoa hildako enborrek bizirik zeudenean bai- no biomasa bizi gehiago izatea beren baitan. Europan ARTXIBOKOA desagertzeko arriskuan daude egur hilean bizi diren Nahikoa da lurjausiak gertatzea edo tximistek gogor animalia, onddo eta jotzea zuhaitzak hil eta basoan egur ustela pilatzen liken espezie asko. joateko. Biodibertsitatea ugaritzeaz gain, basoan soil- guneak ere sortzen dituzte, eta zuhaitz gazteei txo- koa egin. Azkenean, zuhaitz gazteen, helduen eta ustelduen mosaikoa eratzen da. Alegia, egitura kon- Baso naturaletan barra-barra egoten dira eroritako plexua eta aberatsa duen basoa. Arazoa da egurra zuhaitzak, eta bada aditurik uste duenik natur parke- ekoizteko erabiltzen diren basoetan nekez lor daite- etako basoetan ere oihan naturaletan adina egur ustel keela horrelako konplexutasuna: matarrasak erabat utzi beharko genukeela. Biodibertsitatea handitzeko suntsitzen du aniztasuna. Eta, alderantziz, basoa sas- balio dutelako, batetik, eta usteldu ahala humusa sor- trakaz eta eroritako enborrez beteta dagoenean zaila tu eta lurzorua aberasten dutelako, bestetik. da basogintzan ohikoa den makinaria sartzea. J.R. DIEZ WWF Naturarentzako Mundu Erakundeak ohartarazi du egur hilaren falta eta babestutako basoen kudeaketa eskasa direla Europako basoetan izan den biodibertsitate-galeraren arrazoi nagusia. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 25
  26. 26. Dosierra D: Basoan barrena Hortaz, biodibertsitatea ugaritzea helburu duen ku- eta biotopoak kontuan hartuta. Baina Eusko Jaurla- deaketa ezin da edozein basotan egin. Errazena litza- ritzak babestutako guneak emendatzeko Europara teke babestutako basoetan egitea, baina natur par- bidali duen proposamena onartzen bada, epe la- keetako basoak nola kudeatu behar diren ere ez dira burrean guztira 52 izango dira Batasunaren interese- ados jartzen adituak. Argitu beharreko kontua da; izan ko leku. Eta horrek eztabaida sortu du: nola kudea- ere, orain arte Euskal Autonomia Erkidegoan, esate- tuko dira babestutako gune horiek guztiak? rako, 14 izan dira babestutako guneak, natur parkeak Alejandro Cantero Amiano: “Orain gure helburua da p garrituak ere lurretik pare bat metrora mozten ziren, eta argimutil-itxura hartu dute: enbor lodia eta goranzko adar ugari. Egun egur horrek ez du batere balio, zerratokiek ez dute ezer ematen trukean. Beraz,egin behar duguna da kimu nagu- sia utzi eta besteak kendu,epe luzera oin bakoitzetik enbor nagusi bakarra haz dadin.Hala,zuhaitzak hobeto egingo die aurre izurriteei, kazkabarrari, hotzari... Azken finean, mendiaren iraunkorta- A. AGIRRE suna ziurtatu behar dugu, eta pago horietako askok ehunka urte dituzte; ipurdiak eta sustraiak izugarri zaharrak Alejandro Cantero IKTko Hostozabalen baso horiek zer helbu- dira, eta askotan gaixo egoten dira. Edo- mendi-ingeniaria da. rurekin kudeatzen dira: biodibertsita- zein izurritek denak hil ditzake ondoren- Azken 14 urteetan mendi tea zaintze aldera edo egurra ekoizte gorik utzi gabe, eta pagadia gal daiteke. publiko eta ondarezkoen aldera? Gure helburua da basoa pago horien ordenazio-planak landu ditu Ez, ez, natur parkeetako hostozabalen hazien bidez birsortzea. Hortaz, kimuak diputazioentzat, bereziki basoak ez dira egurra ekoizteko erabil- mozten ari gara orain,uzten dugun kimu natur parkeetakoak. tzen. Oso pago gutxi mozten da, ez du nagusi horrek haziak eman ditzan. eskaera handirik. Hostozabalen basoak biodibertsitatea kontserbatzeko kudea- Zer egoeratan daude gaur egun natur tzen dira. parkeetako basoak? Euskal Autonomia Erkidegoan,esaterako, Eta, nolako lanak egiten dira baso 60.000 hektarea ditugu natur parke izen- horietan? datuta, eta horietatik bi heren zuhaitzez Une honetan zuhaitzei berez hazten estalita daude. Gehienak espezie hosto- uzten diegu. Pentsatzekoa da basoan ez zabal autoktonoak dira.Egur-produkziora bada mozketarik egiten berez etorriko bideratutako zuhaitz-landaketak ez dira dela biodibertsitatea. ugariak. Gorbeiako natur parkea da Dena den, gure basoen historia ulertu gehien dituena: 15.000 baso-hektareatik behar da; EAEko basoak ez dira baso 5.000 egur-ekoizpenerako pinudiak dira. nafarrak bezalakoak. Haiek urte luzez Urkiolan eta Aiako Harrian ere badira.Bai- hazten utzi eta gero oinarritik mozten na, gainerakoan, hostozabalak dira nagu- zituzten, berriz ere pago berriak sortze- si.Izan ere,radiata ez da ondo hazten 500- ko. EAEn ikatza egiteko erabili izan dira, -600 metrotik gora eta gure natur parke behin eta berriz ipurditik moztu eta gehienak mendi-inguruetan daude, hain ipurdi-kimu eran hazten ziren enbor G. ROA zuzen emankor ez diren lekuetan. estuak. Eta pago trasmotxoak edo mu- D: 26 E L H U YA R . 2 0 0 4 K O ABENDUA
  27. 27. Jose Ramon Diez biologian doktorea da, eta, haren izan behar du lehentasuna. Komeni da sikiera natur par- ustez, “kontua da basoa kudeatzeko era asko dagoela eta keetako baso publikoak horretara bideratzea; baina, helburuen arabera kudeatzen dela. Basoak hainbat hel- zoritxarrez, babesguneetako ordenazio-planek ez dute buru bete behar du halabeharrez: biodibertsitatea zain- lehentasun hori bera ezartzen, eta ez dute basoaren kon- tzea, lurra eta ziklo hidrologikoa babestea, aisialdia eta plexutasuna areagotzeko neurririk zehazten”. Bitartean, dauden egur-eskaera txikiak asetzea. Beste sasoi batean WWFk argitaratutako txostenak argi utzi du kinka helburua egurra ekoiztea bazen ere, egun kontserbazioak larrian dagoela Europako basoen biodibertsitatea. o mugarrituen basoak beren hazien bidez birsortzea” Euskal Herriko baso gehienak mono- espezifikoak dira. Natur parkeetan hori konpontzeko kudeaketarik egi- ten duzue? Ez, ez da ezer egiten. Egia da hemengo pagadietan pagoa besterik ez dagoela, eta, beraz, pagoari lotutako fauna baino ez. Askoz ere interesgarriagoa da astiga- rra, gorostia eta bestelakoak dituen pagadia. Polen-lagin zaharrak aztertuta ikusi da lehen hemengo pagoa beste espeziee- J.R. DIEZ kin bizi zela, izeiarekin lehiatzen zuela, esaterako.Nik inoiz pagadien ordenazio- ren batean proposatu izan dut izeiak lan- Zuhaitz mugarrituen egurrak ez du dirurik ematen zerrategietan, baina aditu asko azaldu da baso mugarrituak dauden bezala datzea. Ikaragarri gustatuko litzaidake uztearen alde, eta zenbait kasutan berriro mugarritzearen alde, pagadietan izeia eta pinua nahastuta benetako erregistro historiko biziak direlako. Izan ere, pago azaltzea. Baina naturalista askok ezezko mugarrituek pago arruntek baino askoz ere urte gehiago ematen dituzte bizirik: milaka urte, zenbait kasutan. Eta biodibertsitatearen biribila ematen dute, kanpokoak direla gordailu ere badira: haien enbor erdi-ustelen barruan bizi dira argudiatuz. Ez dutena esaten da pagoa Europan horren mehatxatuta dauden intsektu egur-jaleak. ere kanpotik etorri zela garai batean, eta Ingalaterrako adituak horren jakitun dira, eta Euskal Herrira izeia baino geroago, gainera. etorri dira zuhaitzak mugarritzeko teknikak ikastera. Eta egur hilik badago basoetan? Eta zer diote baso-jabeek? Onartzen Egon badago, baina gutxi. Basoko bio- dituzte horrelako teknikak? masa osoaren % 5 baino gutxiago osa- Bai, ari dira onartzen. Beren elkarteetan tzen dute zutik geratzen diren hildako aholkuak ematen dizkieten teknikariak enborrek edo lurrean erorita daudenek. dituzte,eta poliki-poliki ari dira beren baso- Baso naturalekin alderatuta, oso gutxi. etarako kudeaketa-planak egiten, badaki- telako horrela diru-laguntzak jasoko dituz- Zure ustez, bateragarriak dira hildako tela eta gero ekoiztutako egurrarentzako enborrak basoan uztea eta egurra ziurtagiria jasoko dutela. ustiatzea? Izan ere,gaixotasunen gor- Agian gehiago kostatzen zaio kaleko dailu izan daitezke usteldutako en- jendeari.Basora joan eta edozein tokitan borrak. Edo hori ere mitoa da? aurkitzen ditu eroritako enborrak bidean Espezie batzuentzat badira gaixotasun- gurutzatuta; ezin da erraz paseatu.Natur -iturri. Esaterako, pinudietan eta baso- parkeetako bisitariek diote hori txerrike- -landaketetan oro har,ez da komeni egur ria bat dela, baso zikina dela. Naturalistei hil asko izatea;intsektuen haztegiak dira. gustatzen zaizkien baso birjinak bisitariei Beraz, bateragarriak dira, baina egur hil ez zaizkie gustatzen. gutxi utziz gero. E L H U YA R . 2 0 4 . ZK. D: 27

×