Έμφυλες διαστάσεις του εγκλήματος της Αντιγόνης Κριπαροπούλου

1,496 views

Published on

Παρεμβατικό πρόγραμμα για την ευαισθητοποίηση των μαθητών/τριών στην ισότητα των φύλων.
Συνεργασία με το ΚΕ.ΘΙ.
Σχολικό έτος: 2006-2007
Οι μαθητές/τριες εργάστηκαν τόσο ατομικά όσο και σε ομάδες

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,496
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
403
Actions
Shares
0
Downloads
16
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Έμφυλες διαστάσεις του εγκλήματος της Αντιγόνης Κριπαροπούλου

  1. 1. 1Σε όλες τις σπουδαίες γυναίκες που συνάντησαΣε όλες τις σπουδαίες γυναίκες που συνάντησαΣε όλες τις σπουδαίες γυναίκες που συνάντησαΣε όλες τις σπουδαίες γυναίκες που συνάντησαΜέσα στην οικογένειά µου,Μέσα στην οικογένειά µου,Μέσα στην οικογένειά µου,Μέσα στην οικογένειά µου,στη γειτονιά µου, στο χώρο της εργασίας µου,στη γειτονιά µου, στο χώρο της εργασίας µου,στη γειτονιά µου, στο χώρο της εργασίας µου,στη γειτονιά µου, στο χώρο της εργασίας µου,Στις διάφορες µορφές τέχνης…Στις διάφορες µορφές τέχνης…Στις διάφορες µορφές τέχνης…Στις διάφορες µορφές τέχνης…Σε όλες όσες µοιράζονται τις αγωνίες µουΣε όλες όσες µοιράζονται τις αγωνίες µουΣε όλες όσες µοιράζονται τις αγωνίες µουΣε όλες όσες µοιράζονται τις αγωνίες µουΚαι είναι οι φίλες µου…Και είναι οι φίλες µου…Και είναι οι φίλες µου…Και είναι οι φίλες µου…Που µπορώ να ακουµπήσω…Που µπορώ να ακουµπήσω…Που µπορώ να ακουµπήσω…Που µπορώ να ακουµπήσω…
  2. 2. 2«Θα ήθελα να ήµουν αυτό που ποθώ να είµαι, πίσω απ’ το παραπέτασµα της τρέλας…«Θα ήθελα να ήµουν αυτό που ποθώ να είµαι, πίσω απ’ το παραπέτασµα της τρέλας…«Θα ήθελα να ήµουν αυτό που ποθώ να είµαι, πίσω απ’ το παραπέτασµα της τρέλας…«Θα ήθελα να ήµουν αυτό που ποθώ να είµαι, πίσω απ’ το παραπέτασµα της τρέλας…Κανείς δεν ξεχωρίζει από κανέναν. Κανείς δεν αγωνίζεται για τον εαυτό του. ΤαΚανείς δεν ξεχωρίζει από κανέναν. Κανείς δεν αγωνίζεται για τον εαυτό του. ΤαΚανείς δεν ξεχωρίζει από κανέναν. Κανείς δεν αγωνίζεται για τον εαυτό του. ΤαΚανείς δεν ξεχωρίζει από κανέναν. Κανείς δεν αγωνίζεται για τον εαυτό του. Ταπάντα καταλήγουν σ’ ένα µόνο σηµείο, αλλά και από ένα σηµείο οδηγούµαστε παντού.πάντα καταλήγουν σ’ ένα µόνο σηµείο, αλλά και από ένα σηµείο οδηγούµαστε παντού.πάντα καταλήγουν σ’ ένα µόνο σηµείο, αλλά και από ένα σηµείο οδηγούµαστε παντού.πάντα καταλήγουν σ’ ένα µόνο σηµείο, αλλά και από ένα σηµείο οδηγούµαστε παντού.Η αγωνία,Η αγωνία,Η αγωνία,Η αγωνία, ο πόνος, η ηδονή και ο θάνατος, δεν είναι τίποτ’ άλλο, παρά η εξελικτικήο πόνος, η ηδονή και ο θάνατος, δεν είναι τίποτ’ άλλο, παρά η εξελικτικήο πόνος, η ηδονή και ο θάνατος, δεν είναι τίποτ’ άλλο, παρά η εξελικτικήο πόνος, η ηδονή και ο θάνατος, δεν είναι τίποτ’ άλλο, παρά η εξελικτικήπορεία της ύπαρξης. Ο επαναστατικός αγώνας, γρανάζι αυτής της εξελικτικήςπορεία της ύπαρξης. Ο επαναστατικός αγώνας, γρανάζι αυτής της εξελικτικήςπορεία της ύπαρξης. Ο επαναστατικός αγώνας, γρανάζι αυτής της εξελικτικήςπορεία της ύπαρξης. Ο επαναστατικός αγώνας, γρανάζι αυτής της εξελικτικήςδιαδικασίας, είναι η ανοιχτή πόρτα που καταλήγει στη βαθιά γνώση.διαδικασίας, είναι η ανοιχτή πόρτα που καταλήγει στη βαθιά γνώση.διαδικασίας, είναι η ανοιχτή πόρτα που καταλήγει στη βαθιά γνώση.διαδικασίας, είναι η ανοιχτή πόρτα που καταλήγει στη βαθιά γνώση.Θα δούµε, θα µάθουµε. Πάντα υπάρχουν νέα πΘα δούµε, θα µάθουµε. Πάντα υπάρχουν νέα πΘα δούµε, θα µάθουµε. Πάντα υπάρχουν νέα πΘα δούµε, θα µάθουµε. Πάντα υπάρχουν νέα πράγµατα να µάθει κανείς και, πάντα,ράγµατα να µάθει κανείς και, πάντα,ράγµατα να µάθει κανείς και, πάντα,ράγµατα να µάθει κανείς και, πάντα,αυτά που θα µαθαίνεις βασίζονται σε άλλα, παλιότερα, που εξακολουθούν νααυτά που θα µαθαίνεις βασίζονται σε άλλα, παλιότερα, που εξακολουθούν νααυτά που θα µαθαίνεις βασίζονται σε άλλα, παλιότερα, που εξακολουθούν νααυτά που θα µαθαίνεις βασίζονται σε άλλα, παλιότερα, που εξακολουθούν ναισχύουν…»ισχύουν…»ισχύουν…»ισχύουν…»Φρίντα ΚάλοΦρίντα ΚάλοΦρίντα ΚάλοΦρίντα Κάλο
  3. 3. 3ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:• ΕΙΣΑΓΩΓΗ – ΣΤΟΧΟΙ• ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ2. ∆ΙΑΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΝΟΜΙΚΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ3. Η ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΣ4. ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ5. ∆ΡΑΣΤΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ6. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ – ΣΕΞΙΣΜΟΣ – ΕΓΚΛΗΜΑ7. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ – ΦΥΛΟ – ΑΥΤΟΑΝΤΙΛΗΨΗ (ΜΙΑ ΕΜΜΕΣΗΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ)8. Η ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ9. ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΓΚΛΗΜΑ10. ∆ΗΜΟΣΙΑ ΖΩΗ – ∆ΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ11. ΠΟΡΝΕΙΑ: ΕΝΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΟ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ12. ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ13. Α. ΒΙΑ ΣΤΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ (ή«Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΘΥΜΑ) –Β. ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ ∆Ε∆ΟΜΕΝΑ (ή «ΝΑ ΧΑΡΩ ΤΟ ΣΠΙΤΙΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΚΛΕΙ∆Ι ΑΠΟ ΜΕΣΑ…)14. Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΘΥΤΗΣ (ΑΠΟΨΕΙΣ ΕΙ∆ΙΚΩΝ)15. ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΑ ΚΑΓΚΕΛΑ (ή «Ο ΑΝΤΡΑΣ ΠΟΥ ΟΠΛΙΣΕΤΟ ΧΕΡΙ ΜΟΥ…»)16. ΟΤΑΝ Η ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΡΕΦΕΤΑΙ ΠΡΟΣ ΤΑ «ΜΕΣΑ»… ( ή ΜΙΑ«ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ» ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΣΟ ΠΑΛΙΑ, ΟΣΟ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ…)17. ΥΠΟΘΕΣΗ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ: ΕΝΑ ΕΓΚΛΗΜΑ ΠΟΥ ΣΥΓΚΛΟΝΙΣΕΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ ΤΗΝ ∆ΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ ` 30• ΑΝΤΙ∆ΡΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ – ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ• ΑΝΤΙ ΕΠΙΛΟΓΟΥ• ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  4. 4. 4• ΕΙΣΑΓΩΓΗ - ΣΤΟΧΟΙ:Για την εργασία αυτή, ερέθισµα αποτέλεσε το σχολικό εγχειρίδιο του µαθήµατοςτης Β΄ τάξης του Γενικού Λυκείου, «Εισαγωγή στο ∆ίκαιο και τους ΠολιτικούςΘεσµούς» και συγκεκριµένα η ενότητα του Ποινικού ∆ικαίου. Έτσι, αποφασίσαµε ναεπιχειρήσουµε να µελετήσουµε το έγκληµα σε συνάρτηση µε το φύλο και ναανιχνεύσουµε τους παράγοντες εκείνους που συντελούν ώστε άνδρες και γυναίκες ναυιοθετούν τέτοιες ακραίες συµπεριφορές.Η αρχική µας σκέψη ήταν να µελετήσουµε την εγκληµατική πράξη όχι από τηνπλευρά των νόµων και των διατάξεων (παρόλο που χρειάστηκε να ασχοληθούµε µε τοντρόπο που ο ποινικός νοµοθέτης κατατάσσει τα διάφορα εγκλήµατα) αλλά µε επίκεντροτον ίδιο τον άνθρωπο και την κοινωνία µέσα στην οποία αυτός ζει και διαµορφώνεται.Μας γοήτευσε η ιδέα να επικεντρώσουµε το ενδιαφέρον µας στις έµφυλεςδιαστάσεις της εγκληµατικότητας, δίνοντας ιδιαίτερη έµφαση στην ακραία µορφή της,την ανθρωποκτονία από πρόθεση.Στην πορεία, και ενώ χρειάστηκε να χρησιµοποιήσουµε βιβλιογραφία καιπληροφορίες του διαδικτύου, ανακαλύπταµε συνεχώς την ευρύτητα, τηνπολυπλοκότητα και µοιραία την δυσκολία του θέµατος που είχαµε επιλέξει, µε συνέπειανα καταπιαστούµε µε την µελέτη µιας σειράς παραγόντων που κρίναµε ότι αφορούνάµεσα ή έµµεσα την έρευνά µας.Οι βασικοί µας στόχοι σ’ αυτή µας την προσπάθεια ήταν:• Να συνειδητοποιήσουµε όλοι ότι η κοινωνικοποίηση των δυο φύλων ακόµα καισήµερα, είναι µια διαδικασία που βασίζεται πολλές φορές σε πατριαρχικές δοµέςπαλιότερων κοινωνιών.
  5. 5. 5• Να κατανοήσουµε ότι οι υποτιθέµενες διαφορές των δυο φύλων δεν είναιαποτέλεσµα του βιολογικού παράγοντα (έµφυτων τάσεων, κλίσεων, ροπώνκ.λ.π.) αλλά των πρακτικών κοινωνικοποίησης που παγιώθηκαν προκειµένου νακαθιερωθεί η ανδρική κυριαρχία.• Να διαπιστώσουµε ότι στις σύγχρονες κοινωνίες υπάρχουν έµφυλες ανισότητεςσε επίπεδο θεσµών, ιδιωτικής και δηµόσιας ζωής. Γυναίκες και άνδρες δεναπολαµβάνουν τα ίδια δικαιώµατα και δεν έχουν ίσες ευκαιρίες.• Να εντοπίσουµε τις στερεότυπες αντιλήψεις για τις σχέσεις των δυο φύλων καινα αποκτήσουµε όσο γίνεται, ικανότητα υπέρβασης των στερεοτύπων µε βάσητο φύλο.• Να κατανοήσουµε ότι η ανισότητα, η απαξίωση και ο ανταγωνισµός µε βάση τοφύλο, δεν διαµορφώνουν ποιοτικές και ουσιαστικές σχέσεις ώστε να µηνικανοποιούνται οι ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες όλων µας, µεαποτέλεσµα να φθειρόµαστε και να γινόµαστε πιο δυστυχείς.• Να προβληµατιστούµε και να αναπτύξουµε διάλογο πάνω στην αρχή τηςισότητας και να συνειδητοποιήσουµε ότι αυτή συνδέεται άµεσα µε τηνδηµοκρατία. Να συνειδητοποιήσουµε δηλαδή, ότι ο ιδιωτικός µας χώροςεξαρτάται από τον δηµόσιο χώρο και εµείς χρειάζεται να έχουµε ευαισθησία γιαόσα συµβαίνουν γύρω µας και να είµαστε ενεργοί πολίτες.Οι µαθητές και οι µαθήτριες εργάστηκαν ατοµικά αλλά σε αρκετές περιπτώσεις πουχρειάστηκε, συνεργάστηκαν κατά οµάδες.
  6. 6. 6• ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ:1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:Στην καθηµερινή ζωή έχουµε ίσως συνηθίσει να χρησιµοποιούµε τη λέξη«έγκληµα» µε µια έννοια κάπως γενική: συνήθως χαρακτηρίζουµε ως έγκληµα κάθεαντικοινωνική πράξη ή συµπεριφορά, την οποία αξιολογούµε ως ιδιαίτερα επικίνδυνη.Με αυτό το περιεχόµενο ο όρος, θυµίζει αρκετά τον ορισµό που αποδέχεται η επιστήµητης Εγκληµατολογίας και είναι ο παρακάτω:Έγκληµα είναι οποιαδήποτε πράξη που σε συγκεκριµένη κοινωνία και σε ορισµένηεποχή, προσβάλλει τα στοιχειώδη ηθικά συναισθήµατα της κοινωνίας αυτής,απαραίτητα για τη συµβίωση µέσα στα πλαίσιά της1.Η Εγκληµατολογία2µελετάει τα αίτια του εγκληµατολογικού φαινοµένου και τονεγκληµατία άνθρωπο και προσπαθεί να εξηγήσει την εγκληµατικότητα ως φαινόµενοκοινωνικό και το έγκληµα ως προϊόν της δραστηριότητας ενός ατόµου (στενή έννοια)3.Από νοµική σκοπιά, το φαινόµενο του εγκλήµατος εξετάζεται µε βάση τουςκανόνες δικαίου που η πολιτεία έχει θεσπίσει για τις περιπτώσεις αυτές (π.χ. ο ΠοινικόςΚώδικας ορίζει µε σαφήνεια όλες τις πτυχές του εγκλήµατος, προσδιορίζει τιςαντίστοιχες κυρώσεις κ.λ.π.).1Garofalo (1852-1934).2Α. Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου, «Εγχειρίδιο Εγκληµατολογίας», Μέρος Α, Εισαγωγικά, σελ. 21,Εκδόσεις Νοµική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1984.3«Υπό ευρεία έννοια η Εγκληµατολογία περιλαµβάνει και την Αντεγκληµατική Πολιτική που χαράζει, σεγενικές γραµµές, τους προσφορότερους τρόπους αναχαίτισης της εγκληµατικότητας, τη Σωφρονιστική, πουµελετάει το σωστότερο τρόπο εφαρµογής των κυρώσεων που επιβλήθηκαν σ’ ένα άτοµο που εγκληµάτησε,και την Ανακριτική, που έχει ως αντικείµενο την εξιχνίαση των εγκληµάτων και την ανακάλυψη τωνδραστών τους», ό.π., σελ. 21.
  7. 7. 7Σύµφωνα µε τον ελληνικό Ποινικό Κώδικα του 1951 (άρθρο 14) έγκληµα είναι µιαπράξη άδικη και καταλογιστή στο δράστη, που τιµωρείται από τον νόµο.Χρησιµοποιώντας τον όρο πράξη, ο νοµοθέτης εννοεί την ηθεληµένη εξωτερικήανθρώπινη συµπεριφορά, µια πράξη δηλαδή εκούσια, που δεν είναι δυνατόν ναπροκληθεί χωρίς την συγκατάθεση του δράστη. Επιπλέον ως πράξη προσµετράται καικάθε παράλειψη, δηλαδή αποφυγή µιας ενέργειας που θα έπρεπε οπωσδήποτε να γίνει.Βέβαια, από όλες τις ανθρώπινες πράξεις, το Ποινικό ∆ίκαιο διώκει τις άδικεςπράξεις. Μια πράξη θεωρείται άδικη όταν έρχεται σε αντίθεση µε το δίκαιο, δηλαδή µεαυτό που ο νόµος ορίζει ως δίκαιο, και, παράλληλα, δεν µπορεί να δικαιολογηθεί απόκάποιες ιδιάζουσες συνθήκες (π.χ. νόµιµη άµυνα).
  8. 8. 82. ∆ΙΑΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΝΟΜΙΚΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ:Εκτός από την βασική διάκριση των εγκληµάτων σε πταίσµατα4, πληµµελήµατα5και κακουργήµατα6, υπάρχουν και πολλοί τρόποι να τα διαχωρίσουµε, ανάλογα µε τοκριτήριο µε το οποίο επιλέγουµε αυτό τον διαχωρισµό.Για παράδειγµα έχουµε:Εγκλήµατα από δόλο7ή αµέλεια8.Εγκλήµατα βασικά (π.χ. σωµατική βλάβη), παραλλαγές των βασικών (π.χ. βαριάσωµατική βλάβη) και ιδιώνυµα (τα οποία εµπεριέχουν και ένα πνεύµα ηθικοκοινωνικό,όπως η ανθρωποκτονία µε συναίνεση του θύµατος).Εγκλήµατα βλάβης (π.χ. ανθρωποκτονία) και διακινδύνευσης (τα οποία δηλαδή,απειλούν ένα αγαθό που προστατεύει ο νόµος, π.χ. περιουσία).Εγκλήµατα στιγµιαία (π.χ. κλοπή) και διαρκή (που έχουν, δηλαδή, µεγαλύτερηχρονική διάρκεια, π.χ. απαγωγή και παράνοµη κράτηση ατόµου).Εγκλήµατα απονοµής δικαιοσύνης (π.χ. ψευδορκία), κατά της ζωής (π.χ. φόνος), κατάτης ιδιοκτησίας (π.χ. κλοπή), κατά της τιµής (π.χ. εξύβριση, δυσφήµηση), κατά τηςπεριουσίας (π.χ. απάτη), επικίνδυνα (π.χ. εµπρησµός).4Πταίσµα: ∆ιάφορες παραβάσεις του Κ.Ο.Κ., η διατάραξη της κοινής ησυχίας, η παράνοµη άσκησηεπαγγέλµατος κ.λ.π.5Πληµµέληµα: Σωµατικές βλάβες, συκοφαντική δυσφήµηση, εξύβριση, κλοπή, απάτη, ανθρωποκτονία απόαµέλεια, υποκλοπές τηλεφώνων και επιστολών κ.λ.π.6Κακούργηµα: Εσχάτη προδοσία και κατάλυση της ∆ηµοκρατίας, η επιβουλή της ακεραιότητας της χώρας,οικονοµικά εγκλήµατα κατά του ∆ηµοσίου, ανθρωποκτονία από πρόθεση, εµπορία ναρκωτικών κατ’επάγγελµα και κατά συνήθεια, βιασµοί, ληστείες, µεγάλες απάτες και πλαστογραφία, εµπορία ναρκωτικώνκ.λ.π..7∆όλος: Ο δράστης γνωρίζει το εγκληµατικό αποτέλεσµα της συµπεριφοράς του και είτε το επιδιώκει είτε τοαποδέχεται8Αµέλεια: Σηµαίνει την έλλειψη προσοχής εκ µέρους του δράστη, ο οποίος είτε δεν προβλέπει τοεγκληµατικό αποτέλεσµα είτε το προβλέπει ως πιθανό, πιστεύει όµως ότι δεν θα επέλθει.
  9. 9. 9Ανάλογες είναι και οι τυπολογίες των εγκληµάτων, που εξαρτώνται και αυτές απότο κριτήριο που θα επιλέξουµε. Έτσι, υπάρχουν:Εγκλήµατα βίας (π.χ. ανθρωποκτονία, βιασµός, ληστεία).Εγκλήµατα οικονοµικά (π.χ. όσα διαπράττονται στα πλαίσια των επαγγελµατικώνδραστηριοτήτων των ατόµων, όπως δωροδοκία, αθέµιτος ανταγωνισµός κ.λ.π.).Εγκλήµατα συµβατικά (π.χ. κλοπή, φόνος, ληστεία).Εγκλήµατα αντισυµβατικά (π.χ. όσα συνδέονται µε κατάχρηση πολιτικής καιοικονοµικής ισχύος, όπως απάτες σε αγοραπωλησίες, εκµετάλλευση εργαζοµένων,εγκλήµατα πολέµου, φυλετικές διακρίσεις, δουλεία κ.λ.π.).Εγκλήµατα οργανωµένα (π.χ. όταν υπάρχει οργανωµένο σχέδιο µε διασυνδέσεις µεταξύπολλών εγκληµατιών, όπως το εµπόριο όπλων και ναρκωτικών, τα γραφεία παράνοµωνστοιχηµάτων κ.λ.π.).Εγκλήµατα πολιτικά (π.χ. στις περιπτώσεις που θίγεται ένα αγαθό όπως η ελευθερία,όταν κάποιοι προσπαθούν να ανατρέψουν το δηµοκρατικό πολίτευµα κ.λ.π.).
  10. 10. 103. Η ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΣ:Το έγκληµα, όπως άλλωστε όλα τα κοινωνικά φαινόµενα, προσδιορίζεται ιστορικάκαι κοινωνικά. Η κάθε κοινωνία απαντά µε διαφορετικό τρόπο σε ορισµένα κοινάερωτήµατα. Οι διαφορετικές απαντήσεις που δίνονται σε παρόµοια προβλήµαταεξαρτώνται από ποικίλους παράγοντες, γεωγραφικής, κοινωνικής, πολιτικής καιοικονοµικής φύσης. Αυτό σηµαίνει ότι και η προσέγγιση του εγκλήµατοςδιαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή.Οι βασικότερες απόψεις για την ερµηνεία του φαινοµένου «έγκληµα» είναι οι πιοκάτω:Παλαιές δοξασίες: Στις πρωτόγονες αλλά και τις αρχαίες κοινωνίες πίστευαν ότι ηεγκληµατική συµπεριφορά οφειλόταν στην παρέµβαση των δαιµόνων ή άλλωνσκοτεινών δυνάµεων. Με την πρόοδο της επιστήµης, οι αντιλήψεις αυτέςξεπεράστηκαν. ∆ιατηρήθηκε, όµως, η ιδέα ότι τα εγκλήµατα διαπράττονται από άτοµαεκ γενετής «διαφορετικά».Ανθρωπολογική προσέγγιση: Υποστηρίζει ότι µπορούµε να αναγνωρίσουµε τονεγκληµατία από τα εξωτερικά του χαρακτηριστικά9, διότι φέρει συγκεκριµένα «φυσικάστίγµατα» (βασικός εκπρόσωπος ο Lombroso)10. Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι οεγκληµατίας έχει τα «σπέρµατα του εγκλήµατος» που του έχουν µεταβιβαστείκληρονοµικά, είναι δηλαδή εκ γενετής εγκληµατίας και µε την έννοια αυτή, διαφέρειαπό τους άλλους «οµαλούς ανθρώπους». Οι απόψεις αυτές δεν είναι αποδεκτέςσήµερα, αλλά αποτέλεσαν την πρώτη επιστηµονική προσέγγιση του εγκλήµατος.9Μέγεθος κρανίου και, συνεπώς, εγκεφάλου, σχήµα κρανίου, των αυτιών ή του σαγονιού, ασύµµετραχαρακτηριστικά στο πρόσωπο, κ.λ.π.10Ιταλός θετικιστής (1835-1909). Τα συµπεράσµατα της έρευνάς του περιέχονται στο βιβλίο του «Οεγκληµατίας άνθρωπος».
  11. 11. 11Βιολογική προσέγγιση: Αποτελεί την σύγχρονη εκδοχή της ανθρωπολογικήςπροσέγγισης και υποστηρίζει ότι οι εγκληµατικές τάσεις ορισµένων ατόµων οφείλονταισε συγκεκριµένες βιολογικές ανωµαλίες11που µεταβιβάζονται κληρονοµικά. Ωστόσο,βασίζεται περισσότερο σε ενδείξεις παρά σε αποδείξεις.Ψυχολογική και Ψυχαναλυτική προσέγγιση: Τονίζει την σηµασία των ψυχολογικώνπαραγόντων στη γένεση του εγκλήµατος και ενδιαφέρεται κυρίως για την ψυχικήυγεία του εγκληµατία, καθώς και για τις αντιδράσεις του στις διάφορες προκλήσεις τουκοινωνικού περιβάλλοντος.Ειδικά η ψυχανάλυση12προσπαθεί να συνδυάσει την ψυχολογική κατάσταση κάθεατόµου µε την επιρροή του περιβάλλοντος, ιδίως του οικογενειακού κατά την παιδικήηλικία. Οι θεωρίες αυτές υποστηρίζουν ότι οποιοσδήποτε άνθρωπος είναι ικανός ναδιαπράξει έγκληµα κάτω από ορισµένες συνθήκες. Μια άποψη επίσης είναι και ηαντιψυχιατρική προσέγγιση, που εµφανίστηκε κατά τη δεκαετία του 1960 καιυποστηρίζει ότι ο εγκληµατίας δηµιουργείται και διαµορφώνεται από αυτό πουονοµάζουν παθολογία της κοινωνίας και όχι εξαιτίας κάποιας πνευµατικής ή ψυχικήςπάθησης13.Κοινωνιολογική προσέγγιση: Εστιάζει το ενδιαφέρον της όχι στον ίδιο τονεγκληµατία αλλά γενικότερα στο φαινόµενο που ονοµάζεται έγκληµα και τονίζει τονσηµαντικό ρόλο του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος. Υπάρχει µεγάλη ποικιλίακοινωνιολογικών προσεγγίσεων, αφού κάθε µελετητής µελετά µε διαφορετικό τρόπο11Π.χ. η ύπαρξη 47 χρωµοσωµάτων σε ορισµένα άτοµα, αντί 46 που είναι το φυσιολογικό έχει ωςαποτέλεσµα την εκδήλωση επιθετικής, βίαιης ή εγκληµατικής συµπεριφοράς (σύνδροµο Klinefelter).12Ορµές, δυσάρεστες αναµνήσεις ή εντυπώσεις από την παιδική ηλικία, ενοχές, αντιλήψεις κ.λ.π. προκαλούνσφοδρές εσωτερικές συγκρούσεις σε κάθε άτοµο, που είναι πολύ πιθανό να αναζητήσει τη λύτρωση και µέσααπό το έγκληµα (Sigmunt Freud, 1856-1939). Επίσης ο Alfred Adler (1870-1937), αποδίδει τηνεπιθετικότητα και την ροπή ορισµένων ατόµων προς το έγκληµα στο συναίσθηµα µειονεξίας που αισθάνεταικάποιος από την παιδική ηλικία, καθώς και στην αντίληψη ότι η ζωή είναι µια διαρκής πάλη µέσα σε έναεχθρικό περιβάλλον. Βασική έννοια στις θεωρίες αυτές είναι το «Εκείνο» ή «Αυτό», µια ισχυρή ασυνείδητηδύναµη της προσωπικότητας. (Βλέπε επίσης, Angelo Hesnard (1886-1969), Jacgues Lacan (1901-1973).13Ronald Laing, D. Cooper.
  12. 12. 12την επιρροή του περιβάλλοντος (κοινωνικοοικονοµικές συνθήκες στο καπιταλιστικόσύστηµα, συνθήκες που επικρατούν στο περιβάλλον του εγκληµατία, έλλειψηδιαπαιδαγώγησης και αδιαφορία για τον συνάνθρωπο στις σύγχρονες κοινωνίες,επιβολή της κυρίαρχης ιδεολογίας στην εκπαίδευση και την νοµοθεσία, σχέσηεγκληµατικότητας και πολιτισµικής παράδοσης ή συστήµατος, διαδοχή εποχών καικλίµατος κ.λ.π.)14. Το γενικό συµπέρασµα είναι ότι η λειτουργία και οι δοµές τηςκοινωνίας στην οποία ζούµε επηρεάζουν την συµπεριφορά όλων µας και οπωσδήποτεπαίζουν σοβαρό ρόλο στην εγκληµατογένεση.Σύγχρονες αντιλήψεις: Καµία όµως από τις παραπάνω προσεγγίσεις δεν εξηγεί απόµόνη της ικανοποιητικά το φαινόµενο έγκληµα. Επικρατέστερες σήµερα µπορούν ναθεωρηθούν η ψυχαναλυτική και η κοινωνιολογική προσέγγιση. Ωστόσο και αυτέςρίχνουν το βάρος σε ορισµένους µόνο από τους παράγοντες που γεννούν το έγκληµα.Έτσι, δεχόµαστε ότι ένας άνθρωπος ωθείται στο έγκληµα, εξαιτίας µιας ολόκληρηςσειράς παραγόντων που επιδρούν επάνω του, τον επηρεάζουν και, σε µεγάλο βαθµό,τον διαµορφώνουν. Όπως είδαµε, οι σηµαντικότεροι από αυτούς είναι οι εξής:• Βιολογικοί (=κληρονοµούµενα γνωρίσµατα και στοιχεία, εγκεφαλικές βλάβες,ενδοκρινολογικές ανωµαλίες κ.λ.π.).• Ψυχολογικοί (=ψυχικά τραύµατα, νευρώσεις15, ψυχώσεις16, ψυχασθένειες κ.λ.π.).14A. Quetelet (1796-1874), Guerry (1802-1856), Σχολή της Λυών (τέλη 19ουαιώνα), K. Marx (1818-1883), F.Engels (1820-1895), W. Bonger (1916), E. Ferri (1856-1929), E. Durkheim (1858-1917), Σχολήτου Σικάγο (1925), Θεωρία διαφορικών συναναστροφών (1939), Θεωρία των συστηµάτων ελέγχου(1945), A. Cohen (1956), Θεωρία ουδετεροποίησης (1957), R. Merton (1957), Vold (1957) .15Νεύρωση: ψυχική ασθένεια που εµποδίζει το άτοµο να είναι πραγµατικά ευτυχισµένο και θετικό για τηνκοινωνία ( άγχη, ψυχοσωµατικά, φοβίες, δυσκολίες στις σχέσεις µε τους άλλους κ.λ.π.)16Ψύχωση: ψυχική ασθένεια που κάνει τον άνθρωπο να χάνει την επαφή µε τον κόσµο γύρω του. Αυτός πουπάσχει από ψύχωση έχει µια πολύ παραµορφωµένη εικόνα για τη ζωή, τους ανθρώπους, τον εαυτό του.Κινδυνεύει να κάνει κακό στον εαυτό του ή στους άλλους και δεν ανταποκρίνεται στις καθηµερινέςαπαιτήσεις του περιβάλλοντος. (Ζόζεφ Ρόσνερ, «Όλα όσα πρέπει να ξέρετε για την Ψυχανάλυση»,σελ. 27-28, Εκδόσεις Γλάρος, Αθήνα, Γενάρης 1982).
  13. 13. 13• Κοινωνικοί (=αρνητικές συνθήκες που επικρατούν στο περιβάλλον, παρακµή τηςκοινωνίας, δυσλειτουργία των κοινωνικών κανόνων κ.λ.π.).• Οικονοµικοί (=ανεργία, φτώχεια, εξαθλίωση, έλλειψη βασικών αγαθών κ.λ.π.).Ο βασικότερος όµως από τους παράγοντες που οδηγούν στο έγκληµα είναι οψυχισµός του δράστη, ο οποίος όµως διαµορφώνεται µε έναν τρόπο ιδιαίτεραπολύπλοκο και ξεχωριστό για κάθε άτοµο και, συνεπώς, δεν µπορεί να µελετηθείεύκολα.Για παράδειγµα, ο αριθµός των ατόµων που δέχονται αρνητικές επιδράσεις από τοπεριβάλλον είναι πολύ µεγάλος αλλά δεν γίνονται όλοι εγκληµατίες. Όσοι, όµως,παρουσιάζουν επιπλέον διαταραχές εξαιτίας συγκεκριµένων βιολογικών ή ψυχολογικώνπαραγόντων, έχουν πολύ µεγαλύτερες πιθανότητες να εγκληµατήσουν (οι εξωγενείςπαράγοντες ενδέχεται να διογκώσουν τις ιδιοµορφίες του ψυχισµού τους).Το προβλέψιµο ή το απρόβλεπτο, το καθοριστικό ή τυχαίο της ανθρώπινηςσυµπεριφοράς και ιδιαίτερα της εγκληµατικής, ταλανίζει τους εγκληµατολόγους µεσυνέπεια να διατυπώνονται συνεχώς νέες µονοσήµαντες θεωρίες (που διαψεύδονταιαπό τις επόµενες). Το παιχνίδι του εγκλήµατος (όπως άλλωστε και αυτό της φύσης καιτης ζωής) παίζεται «κάπου ανάµεσα στην τύχη και στη βεβαιότητα σαν µια παρτίδασκάκι» (όπου οι κανόνες είναι απλοί και γνωστοί, αλλά οι κινήσεις / συνδυασµοίπολλοί). Η θεωρία του εγκλήµατος αποτελεί ταυτόχρονα µια θεωρία εναλλαγών στηµεταβαλλόµενη µίξη τάξης και αταξίας.Όλες οι θεωρητικές κατασκευές (βιολογικής, ψυχολογικής, κοινωνιολογικήςαφετηρίας) µπορεί να αφορούν σε κάθε είδους συµπεριφορά (νόµιµη ή παράνοµη).
  14. 14. 14Αντιφατικά ευρήµατα των επιστηµόνων αποδεικνύουν ότι η ίδια η αιτιότητα µπορείνα οδηγήσει σε διαφορετικά αποτελέσµατα. Το θέµα είναι πόσες αστάθειες κάθε φοράένα συγκεκριµένο άτοµο αντέχει και µπορεί να διαχειριστεί χωρίς να παραβιάσει τονόµο. ∆εν υπάρχουν µηχαν(ιστι)κά «περάσµατα» ούτε από τον ένα τρόπο ζωής στονάλλο ούτε από το ένα έγκληµα στο άλλο. Η ελευθερία συνίσταται ακριβώς στον αριθµόεπιλογών κίνησης που διαθέτουµε στην κρίσιµη «χαοτική» στιγµή.Κάθε «λογική δράση» προβάλλεται από µη λογικά στοιχεία και το αντίστροφο. Ηπρόβλεψη του εγκλήµατος µε βάση την αρχική συνθήκη (π.χ. άνεργος, αµόρφωτος,φτωχός) µοιάζει περισσότερο µε λαθεµένη εξιδανίκευση. Πλήρης αιτία καιολοκληρωµένο αποτέλεσµα δεν εντοπίζονται εύκολα στις ανθρώπινες σχέσεις καισυµπεριφορές. Άλλωστε είναι γνωστό ότι ακόµα και µια µικρή αιτία µπορεί ναπροκαλέσει ένα µεγάλο αποτέλεσµα17.Πάντως, ακόµη και σ’ αυτή την περίπτωση, ο συνδυασµός κοινωνικών,βιολογικών, ψυχολογικών ή άλλων παραγόντων δεν οδηγεί απαραίτητα στοέγκληµα. Οι παράγοντες αυτοί µπορούν να λειτουργήσουν ως στοιχεία πουενεργοποιούν τάσεις ή ορµές του ατόµου, δηµιουργώντας µια ιδιαίτερη κατάστασηπου οδηγεί σ’ ένα επόµενο στάδιο στην εγκληµατική πράξη.Γενικότερα, µπορούµε να πούµε ότι η ψυχική κατάσταση του ατόµου τη στιγµήπου διαπράττει το έγκληµα αποτελεί τον κεντρικό άξονα όλων των καταβολών του καιτων επιδράσεων που έχει δεχτεί από το παρελθόν, την ίδια την ουσία της ύπαρξής τουκαι της συνολικής προσωπικότητάς του.17Γ. Πανούσης, «Θεωρία του Χάους και έγκληµα», Κοινωνιόγραµµα, Περιοδική Έκδοση του ΣυλλόγουΕλλήνων Κοινωνιολόγων, τεύχος 61, Ιούλιος Σεπτέµβριος 2003.
  15. 15. 154. ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝΠολλοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι το έγκληµα έχει αλλάξει ποιοτικά τα τελευταία χρόνιακαι έχει γίνει περισσότερο οργανωµένο, βίαιο και κερδοσκοπικό. Έχουµε δηλαδή, τηνεµφάνιση και στη χώρα µας του οργανωµένου εγκλήµατος, µε κύρια χαρακτηριστικά τηνιεραρχική οργάνωση, το ευρύ δίκτυο συνεργατών, ακόµη και την κρατική µηχανή, τονεξορθολογικό σχεδιασµό εγκληµατικής δραστηριότητας µε στόχο τα τεράστια κέρδη, καιτην προσφυγή στη χρήση βίας όταν άλλοι, ηπιότεροι τρόποι επίτευξης κάποιου στόχου δεναποδίδουν18– παραδείγµατα πολλά: µεγαλεµπόριο ναρκωτικών, παροχή «προστασίας» σενυχτερινά κέντρα, επιχειρήσεις κ.λ.π., λαθραία διακίνηση διαφόρων προσώπων καιαντικειµένων όπως λαθροµεταναστών, εκδιδόµενων γυναικών, όπλων, τσιγάρων, ποτώνκαι ανθρωπίνων µελών, κλοπή αυτοκινήτων, εκτέλεση εγκληµάτων κατά παραγγελία,απαγωγές, ξέπλυµα χρήµατος.Από την άλλη πλευρά, έχουµε την ανάπτυξη και στην Ελλάδα του οικονοµικούεγκλήµατος, εκείνης δηλαδή της οικονοµικής δραστηριότητας που για την πραγµάτωσήτης τίθεται σε κίνδυνο η καλή λειτουργία της οικονοµίας ή λειτουργικά σηµαντικώνκλάδων και θεσµών της, π.χ. µονοπωλιακές συνεννοήσεις, προσβολή δικαιωµάτωνπνευµατικής και βιοµηχανικής ιδιοκτησίας, πτωχευτικά, φορολογικά και τελωνιακάαδικήµατα σοβαρού χαρακτήρα, αθέµιτος ανταγωνισµός, απάτες, υπεξαιρέσεις,επικίνδυνες µεθοδεύσεις στο χρηµατιστήριο, υφαρπαγή κονδυλίων της ΕυρωπαϊκήςΈνωσης κ.λ.π.Χωρίς να επικαλύπτονται πλήρως, το οργανωµένο και το οικονοµικό έγκληµα, όµωςέχουν πολλά κοινά σηµεία, κυρίως ως προς την οικονοµική τους διάσταση, την18Βλέπε στην ενότητα: 8. «Η µεταβατική περίοδος της σύγχρονης κοινωνίας και το έγκληµα», σελ. 24.
  16. 16. 16εξορθολογισµένη δολιότητα στον τρόπο µε τον οποίο ενεργούν οι δράστες19, και τονδυσχερέστατο τρόπο εξιχνίασής τους20.Σε ποιο βαθµό συµµετέχουν άνδρες και γυναίκες στα διάφορα είδη εγκληµατικότητας,φαίνεται στα επόµενα κεφάλαια αυτής της εργασίας.19Σκοτεινός αριθµός εγκληµατικότητας: δεν έχουµε ολοκληρωµένη εικόνα για τον πραγµατικό αριθµό τηςεγκληµατικότητας γιατί υπάρχουν εγκλήµατα ανεξιχνίαστα και εγκληµατίες που δεν έχουν συλληφθεί.20«Εγκλήµατα του λευκού κολάρου»: είναι τα εγκλήµατα που διαπράττονται από άτοµα µέσης ή ανώτερηςκοινωνικής θέσης και αφορούν κυρίως οικονοµικές συναλλαγές (υπεξαιρέσεις, πλαστές επιταγές κ.λ.π.). Ταάτοµα αυτά, λόγω της κοινωνικής τους θέσης είτε δεν συλλαµβάνονται (είναι π.χ. «υπεράνω υποψίας» είτεαν συλληφθούν δεν τιµωρούνται (λόγω υψηλών γνωριµιών, χρηµατισµού των φορέων δικαστικής εξουσίαςκ.λ.π.).
  17. 17. 175. ∆ΡΑΣΤΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ:Σε όλη την πορεία της ζωής του, ο εγκληµατίας δεν µπόρεσε να δηµιουργήσειεπαρκείς αντιστάσεις. Από την πλευρά της, η κοινωνία δεν κατόρθωσε να τονεπηρεάσει έτσι ώστε, να τον κάνει να βιώσει την αυτοσυγκράτηση, τον έλεγχο τωνορµών του, που οδηγούν σε συµπεριφορές απορριπτέες από την ίδια.∆εν πρέπει να ξεχνάµε, ότι η σχέση ατόµου – κοινωνίας είναι σχέση διαλεκτική,δηλαδή µια σχέση συνεχούς αλληλεπίδρασης.Αντίθετα, όταν το άτοµο έχει κοινωνικοποιηθεί οµαλά, σηµαίνει ότι έχει ενταχθείστο κοινωνικό σύνολο, έχει την αίσθηση του «εµείς», σέβεται τον συνάνθρωπο και έτσιείναι δύσκολο να παρουσιάσει εγκληµατική συµπεριφορά. Βέβαια, ο καθένας από εµάςκουβαλάει µέσα του έναν εγκληµατία, µε την έννοια ότι υπό δεδοµένες συνθήκες δεναποκλείεται να ξεπεράσουµε τα όρια του εαυτού µας, να φτάσουµε στο έγκληµα. Όµωςαυτό θα είναι η εξαίρεση, η απρόβλεπτη πιθανότητα. Σε ορισµένες περιπτώσεις, οιπιθανότητες είναι πολύ µεγαλύτερες, είτε διότι ο δράστης από πολύ µικρόςεξοικειώθηκε µε την ιδέα του εγκλήµατος λόγω αρνητικών βιωµάτων και ανατροφής,είτε διότι υπάρχουν µέσα του κάποιες καταβολές που ενισχύουν την ροπή προς τηνεπιθετικότητα και την εγκληµατικότητα.Άλλωστε, όπως προέκυψε από πρόσφατες έρευνες στο εξωτερικό, εάν ένα νήπιουποστεί στα πρώτα τρία κυρίως χρόνια της ζωής του κάποιες καταστάσεις που τουδηµιουργούν stress, π.χ. ξυλοδαρµούς, εγκατάλειψη από του γονείς κ.λ.π., τότε οοργανισµός του παράγει κάποιες ορµόνες που µειώνουν τη µετέπειτααποτελεσµατικότητα των αναστολών του απέναντι στο έγκληµα και το καθιστούν πιοευάλωτο σ’ αυτό (επίδραση τόσο του βιολογικού όσο και του κοινωνικού παράγοντα).
  18. 18. 18Ο «Θεός δεν παίζει ζάρια» συµφώνησε ο Αϊνστάιν, αλλά το έγκληµα ακολουθείµάλλον τη ρήση «όχι µόνο παίζει, αλλά τα ρίχνει εκεί που εµείς δεν µπορούµε να ταδούµε». Ο εγκληµατίας, ως πρωταγωνιστής της πράξης (αλλά πολλές φορές και ωςθεατής), θα έχει υποστεί και την τελική πλέον ήττα, εάν τον αφήσουµε να νιώσει«ζάρι»21.Σ’ αυτό το σηµείο θα ήταν χρήσιµο να δούµε τον τρόπο που κοινωνικοποιούνταιάνδρες και γυναίκες στη σύγχρονη κοινωνία και τον βαθµό επίδρασης αυτού τουπαράγοντα στην διαµόρφωση της προσωπικότητας και κατά συνέπεια στηνσυµπεριφορά των ατόµων.21Γ. Πανούσης, «Θεωρία του Χάους και έγκληµα», Κοινωνιόγραµµα, ό.π.
  19. 19. 196. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ - ΣΕΞΙΣΜΟΣ - ΕΓΚΛΗΜΑ:Ο διαφορετικός τρόπος που κοινωνικοποιούνται τα δυο φύλα µέσα στους αιώνες,έχουν ως αποτέλεσµα να εκδηλώνονται διαφορετικές συµπεριφορές από άνδρες καιγυναίκες.Ο όρος σεξισµός22εκφράζει τις προκαταλήψεις και τις διακρίσεις σε βάρος ατόµωνµε κριτήριο το φύλο τους. Είναι ένα σύνολο αρνητικών στάσεων, οι οποίες αναφέρονταισε υποτιθέµενες διαφορές των δύο φύλων, δηλαδή στην διάκριση αρσενικού/ θηλυκού.Οι σεξιστικές προκαταλήψεις αποδίδουν συγκεκριµένους ρόλους στους άνδρες και στιςγυναίκες και θεωρούν ότι τα δύο φύλα δεν είναι εξίσου κατάλληλα για την άσκηση τωνίδιων ρόλων23. Σε µια ανδροκρατούµενη κοινωνία, ο ανδρισµός συνδέεται µε τιςιδιότητες του ανεξάρτητου, εξουσιαστικού, ισχυρού και αποτελεσµατικού αρσενικού,ενώ η γυναίκα χαρακτηρίζεται ως συναισθηµατική, εγκάρδια, εξαρτηµένη, παθητική,υποχωρητική, εκφραστική24, κ.λ.π.Αυτές οι αντιλήψεις για τα δύο φύλα είναι αποτέλεσµα του συσχετισµού δύναµης25που διαµορφώθηκε αιώνες τώρα. Προκειµένου να καθιερωθεί η ανδρική κυριαρχία,πρέπει να παγιωθούν συγκεκριµένες πρακτικές κοινωνικοποίησης. Με την βοήθειααυτών των πρακτικών οι διαφορές ανάµεσα στα δύο φύλα, βιώνονται ως κάτι τοφυσιολογικό, ως κάτι το αναγκαίο.22Κοινωνιολογία Γ Λυκείου, σελ. 225-227, Ο.Ε.∆.Β., Αθήνα 1998.23Κοινωνικός ρόλος: θεωρείται ο προδιαγραµµένος τρόπος συµπεριφοράς που συνδέεται µε µια ορισµένηκοινωνική θέση.24Patricia J. Turner, «Βιολογικό φύλο, κοινωνικό φύλο και ταυτότητα του Εγώ», Εκδόσεις ΕλληνικάΓράµµατα, Αθήνα 1998, σελ.23-27.25Κοινωνική ισχύς (δύναµη): η ευκαιρία που έχει ένας άνθρωπος ή ένας αριθµός ανθρώπων να επιβάλλουντη θέλησή τους σε µια συλλογική πράξη ακόµα και παρά την θέληση των άλλων που συµµετέχουν στηνπράξη αυτή.Είδη κοινωνικής ισχύος:Πολιτική ισχύς: εκφράζεται µέσα από την δυνατότητα ελέγχου της πολιτικής εξουσίας και συµµετοχής σ’αυτήν.Οικονοµική ισχύς: αποτελεί στην ουσία τη δυνατότητα ελέγχου της αγοράς.Πολιτισµική ισχύς: αφορά την δυνατότητα που έχουν ορισµένα άτοµα να εκφράζουν άποψη που από τουςυπόλοιπους να θεωρείται «έγκυρη».
  20. 20. 20Από πολύ νωρίς τα παιδιά µαθαίνουν και αφοµοιώνουν τα χαρακτηριστικά ταοποία το κοινωνικό περιβάλλον θεωρεί απαραίτητα για να αποκτήσουν τα άτοµα«ταυτότητα φύλου». Πολλές από τις προσδοκίες των γονιών, εξαρτώνται από το φύλοτου νεογέννητου. Οι προσδοκίες αυτές σχετίζονται µε κριτήρια οικονοµικά, κοινωνικά,συµβολικά κ.λ.π. (π.χ. γαλάζιο χρώµα για τα αγόρια – ροζ για τα κορίτσια,«κοριτσίστικα» και «αγορίστικα» παιχνίδια, περισσότερες ελευθερίες στα αγόριασυγκριτικά µε τα κορίτσια). Η κοινωνικοποίηση αυτή συµπληρώνεται και από άλλουςφορείς, κυρίως µέσα από την λειτουργία των Μ.Μ.Ε. (βιβλία, περιοδικά, τηλεόραση)όπου αναπαράγονται τα κοινωνικά στερεότυπα26. Με βάση αυτές τις στερεοτυπικέςπεποιθήσεις, αναµένονται διαφορετικές συµπεριφορές από τα αγόρια και τα κορίτσιακαι µε κριτήριο αυτές τις προκαταλήψεις αξιολογούνται και οι αντίστοιχεςσυµπεριφορές τους. Η κοινωνία δηλαδή, αξιολογεί θετικά τα άτοµα πουανταποκρίνονται στα στερεότυπα που συνδέονται µε το φύλο τους (π.χ. «δυνατόςκαι επιτυχηµένος άνδρας» ή «ελκυστική γυναίκα»).Τα άτοµα µε τον καιρό, εσωτερικεύουν τα κυρίαρχα αυτά πρότυπα και µε κριτήριοαυτά, αυτοαξιολογούνται. Μέσω της διαδικασίας αυτής, αποκτούν την ατοµική27καικοινωνική τους ταυτότητα28(αποδοχή ή όχι του εαυτού, υψηλή ή χαµηλήαυτοεκτίµηση, αισθήµατα ντροπής, άγχους29, ενοχής κ.λ.π.). Με αυτό τον τρόπο επίσης,26Στερεότυπο: προκατασκευασµένη, υπεργενικευµένη και απλοποιηµένη εικόνα για κάποιο άτοµο ή οµάδα.Είναι µια πεποίθηση για µια οµάδα ανθρώπων που, ακόµα κι αν δεν είναι ολωσδιόλου εσφαλµένη, είναι πολύγενικευµένη και περιλαµβάνει όλα τα µέλη της οµάδας. Έτσι η στερεοτυπική σκέψη διαστρεβλώνει τηναντίληψή µας για την γύρω µας πραγµατικότητα. Τα στερεότυπα προσδιορίζουν το περιεχόµενο των ρόλων.Κάθε κοινωνία διοχετεύει στα µέλη της τα στερεότυπα που κρίνει ότι τη συµφέρουν περισσότερο.27Ατοµική ταυτότητα: ∆ιαµορφώνεται καθώς το άτοµο συγκρίνει τα επιτεύγµατά του µε τα επιτεύγµατατων άλλων. Αν το άτοµο θεωρεί τον εαυτό του ικανότερο από τα άλλα άτοµα µε τα οποία κάνει τηνσύγκριση, τότε εκτιµά θετικά τον εαυτό του. Ορισµένες φορές, η ανάγκη των ατόµων να διατηρούν σε υψηλόεπίπεδο την αυτοεκτίµησή τους, γίνεται αιτία προκατειληµµένων στάσεων απέναντι σε άτοµα ή οµάδες.28Κοινωνική ταυτότητα: ∆ιαµορφώνεται µέσω της ταύτισης ή της συµµετοχής των ατόµων ή έστω τηςένταξής τους σε ορισµένες κοινωνικές οµάδες ή κοινωνικές κατηγορίες (άνδρες – γυναίκες).29Άγχος: «Είναι ένα ιδιαίτερο είδος φόβου ή ανησυχίας. Σύµφωνα µε την Ψυχανάλυση, είναι κάθεδυσάρεστη συγκινησιακή κατάσταση, στην οποία το άτοµο νιώθει συνειδητά ή ασυνείδητα πως θα τουσυµβεί κάτι κακό. Το συναίσθηµα αυτό µπορεί, µε τον δικό του τρόπο, να µας κάνει να υποφέρουµε έντονα»,Ζ. Ρόσνερ, ό.π., σελ. 29.
  21. 21. 21διαµορφώνουν την συµπεριφορά τους απέναντι στο άλλο φύλο και αναµένουν και µιασυγκεκριµένη συµπεριφορά από το άλλο φύλο. Συνδέουν το κάθε φύλο µε ορισµένεςικανότητες, δικαιώµατα και υποχρεώσεις.Σύµφωνα µε την επικρατούσα κουλτούρα, ο άνδρας δρα, ενεργεί, αποφασίζει,δηµιουργεί, διεκδικεί, επιβάλλεται, καταπιέζει, βιάζει, ενώ αντίθετα η γυναίκα,παρακολουθεί, υφίσταται, υποµένει, διατάσσεται, διεκδικείται, καταπιέζεται,ταπεινώνεται και βιάζεται καθηµερινά. Έχει αποδειχτεί ότι η κοινωνικοποίηση τηςγυναίκας στο ρόλο του φύλου της παράγει συναισθήµατα αδυναµίας σχετικά µε τηθυµατοποίηση. Η κοινωνικοποίηση των γυναικών, στον ρόλο του φύλου τους πουδιαµορφώνεται από την κυρίαρχη ιδεολογία, τις καθιστά επιρρεπείς στο να θεωρήσουντη θυµατοποίηση ως δική τους ευθύνη. Εκπαιδεύονται µε τέτοιο τρόπο ώστε ναπείθονται πως είναι οι κυρίως υπεύθυνες για να ελέγχουν καταστάσεις πουδηµιουργούνται στις σχέσεις τους µε τους άνδρες.Οι παραστάσεις της µέσης γυναίκας για το ρόλο του φύλου της την καθυποτάσσουν στησιωπή, την υποµονή, την υπακοή, την παθητικότητα30.Όλα τα παραπάνω, δηµιουργούν ένα ψυχολογικό υπόβαθρο, δηλαδή κάποιασυνήθεια υπακοής και υποταγής της γυναίκας στις ανδροκρατούµενες κοινωνίες. Έτσι ηγυναίκα αυτών των κοινωνιών είναι φυσικό να δίνει στις αποστερήσεις της, στηνανάσχεση ικανοποίησης των βασικών τάσεών της, συχνότερα από τον άνδρα διέξοδοπρος νευρωτικές καταστάσεις παρά προς εγκληµατικές δραστηριότητες. Υπάρχει και τοενδεχόµενο, µε βάση την διαφορετική κοινωνικοποίηση, η γυναίκα συχνά να έχειεντονότερα αισθήµατα φιλαλληλίας, µεγαλύτερη ικανότητα συµπάθειας. Γι’ αυτό και οιπερισσότερες αξιόποινες πράξεις των γυναικών είναι ελαφρές (αρκετά συχνά κλοπέςκαταστηµάτων) και πολύ σπάνια βαριά εγκλήµατα.30http://www.imera.ws/?id=3362&disp=1, 28/11/2006.
  22. 22. 22Η δύναµη και η ανδρική σεξουαλικότητα, είναι δυο στοιχεία στενά συνδεδεµέναστην κοινωνία µας. Συνεπώς η επιθετική συµπεριφορά του άνδρα είναι µια πράξηεπιβολής, δύναµης και εξουσίας, από τους άνδρες που τις στερούνται, που στερούνταιδηλαδή τους απαραίτητους όρους δόµησης του ανδρισµού τους.Με βάση τα παραπάνω, έχει υποστηριχτεί ότι οι άνδρες µε τις περισσότερεςανασφάλειες σχετικά µε τον ρόλο τους στον κόσµο, αυτοί που αισθάνονται την έλλειψηµιας σηµαντικής θέσης ή ενός αισθήµατος εξουσίας, ή γενικότερα αυτοί πουαισθάνονται αλλοτριωµένοι31, είναι πιθανότερο να εκδηλώσουν βίαιη επιθετικήσυµπεριφορά στις σχέσεις τους µε τις γυναίκες.Η σύνδεση της αρρενωπότητας µε την ενεργητικότητα και τη δύναµη και τηςθηλυκότητας µε την παθητικότητα και την υποταγή, έχουν δηµιουργήσει µια ευρέωςαποδεκτή αντίληψη της σεξουαλικότητας στην οποία ο άνδρας αναµένεται να είναι τοενεργητικό και η γυναίκα το παθητικό υποκείµενο. Οι άνδρες που είναιπροσκολληµένοι σε διπλά κριτήρια µε βάση τα οποία προσδιορίζουν την ανδρική και τηγυναικεία συµπεριφορά, είναι πιθανότερο να εκδηλώσουν βίαιη, επιθετικήσυµπεριφορά.Παρόλο που οι άνδρες εξακολουθούν να εγκληµατούν σ’ όλες τις χώρες σηµαντικάπερισσότερο από τις γυναίκες, θα ήταν αστείο να θεωρήσουµε την ανδρική ιδιότητα ωςαιτία της εγκληµατικότητας. Ούτε καν ως άµεσο παράγοντα εγκληµατικότηταςµπορούµε να τη θεωρήσουµε. Μόνο έµµεσος παράγοντας θα µπορούσε να θεωρηθείεξαιτίας ορισµένων ψυχικών ιδιοτήτων του άνδρα (εντονότερη τάση επικράτησης καιεπιβολής, µεγαλύτερος εγωισµός από τις γυναίκες κ.λ.π.), ιδιοτήτων που θεωρούνται31Αλλοτρίωση σηµαίνει αποξένωση. Αποξένωση του ανθρώπου από τους άλλους ανθρώπους, αλλά κυρίωςαπό τον ίδιο τον εαυτό του. Κι αυτό γιατί ο άνθρωπος χάνει, παραχωρεί αναγκαστικά ένα µέρος του εαυτούτου, χωρίς να αναπληρώνει αυτή την απώλεια, µε αποτέλεσµα να µη µπορεί να αναγνωρίσει την ύπαρξή τουµέσα στον φτωχότερο εαυτό του, να µην µπορεί να συµφιλιωθεί µαζί του και να βρει τρόπους να ξεπεράσειτην απώλεια.
  23. 23. 23µάλλον ως συνέπεια της αγωγής στην ανδροκρατική κοινωνία παρά ως γνήσια καιέµφυτα χαρακτηριστικά του φύλου. Αλλά και πάλι θα πρέπει να συνδυάζονται και µεδιάφορους άλλους παράγοντες για να δηµιουργηθούν οι ψυχικές αυτές ιδιότητες, πουχαρακτηρίζουν τους άνδρες, εγκληµατογόνες. Γιατί, διαφορετικά, όλοι σχεδόν οι άνδρεςτης κοινωνίας µας θα γίνονταν εγκληµατίες.Αποτελεί πάντως ευνοϊκή συνθήκη για τη µετάβαση σε εγκληµατική πράξη, ηκατάσταση µερικών γυναικών κατά την διάρκεια της εµµηνορρυσίας, της κλιµακτήριαςπεριόδου ή µετά τον τοκετό, οπότε ο έλεγχος του Εγώ32και του Υπερεγώ33µπορεί ναµειώνεται, ακόµα δε και να εµφανίζονται συµπτώµατα ψυχικά όχι οµαλά.Αλλά και οι άνδρες που αρχίζουν να αισθάνονται ότι γερνούν ή διανύουνκλιµακτήριο υπάρχει, όχι πολύ σπάνια, µειωµένη αντίσταση σε ωθήσεις αξιόποινωνπράξεων, ιδίως πράξεων που έχουν σχέση µε την σεξουαλική δραστηριότητα καιτείνουν στην επιβεβαίωση της ακµαιότητας του «ανδρισµού» τους (π.χ. κατάχρησηχρηµάτων για να κρατήσουν την νεαρή ερωµένη τους)34.Απ’ όσα προηγήθηκαν, γίνεται σαφές ότι οι παραδοσιακές στάσεις και οισυντηρητικές απόψεις, σχετικά µε το ρόλο των φύλων, προσφέρουν τη βάση γιατην αιτιολόγηση της βίαιης εγκληµατικότητας µε θύµα συνήθως την γυναίκα.32Εγώ: το συνειδητό κοµµάτι της προσωπικότητας (σύµφωνα µε τον Freud), Ζ. Ρόσνερ, ό.π., σελ.37.33Υπερεγώ: το κοµµάτι της προσωπικότητας που διαµορφώνεται µέσω κοινωνικοποίησης όπου το άτοµοεσωτερικεύει τις απαγορεύσεις που θέτει η κοινωνία, Ζ. Ρόσνερ, ό.π., σελ.36.34Α. Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου, «Παραδόσεις εγκληµατολογίας», Τόµος Α, Εκδόσεις Σάκκουλα,Αθήνα – Κοµοτηνή 1979, σελ.67.
  24. 24. 247. ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ – ΦΥΛΟ - ΑΥΤΟΑΝΤΙΛΗΨΗ (ΜΙΑ ΕΜΜΕΣΗΠΑΡΑΜΕΤΡΟΣ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ):Μια από τις βασικότερες παραµέτρους στη διαµόρφωση της αυτοαντίληψης35είναιη επίδραση του φύλου. Οι κατηγορίες του αρσενικού και θηλυκού αποτελούν κύριαγνωστικά σχήµατα τα οποία επηρεάζουν τόσο τον τρόπο µε τον οποίο κατανοεί τονπερίγυρο, όσο και τα χαρακτηριστικά που αποδίδει στον εαυτό του. Ένα από τααποτελέσµατα της κοινωνικοποίησης είναι η διαµόρφωση διαφορετικών αντιλήψεων ωςπρος τον εαυτό. Υποστηρίζεται ότι µια βασική πηγή των διαφορών των δύο φύλωναποτελεί η οριοθέτηση του εαυτού του που κάνει το άτοµο ως προς τους άλλους.Γυναίκες και άνδρες φαίνεται ότι βιώνουν διαφορετικά τη διάκριση εαυτός / µη εαυτός.Οι µεν άνδρες αντιλαµβάνονται τον εαυτό τους ως αυτόνοµα, ανεξάρτητα όντα,αυστηρά περιχαρακωµένα και δυνάµει ανεξάρτητα, οι δε γυναίκες αντιλαµβάνονται τονεαυτό τους σε άµεση αλληλεξάρτηση µε άλλους, γεγονός που τις κατευθύνει σε, πλήρηή µερική, ευθυγράµµιση µε τις ανάγκες και τις απαιτήσεις του άµεσου κοινωνικούπεριβάλλοντος. Τα αποτελέσµατα πολλών ερευνών δείχνουν ότι οι άνδρεςχρησιµοποιούν χαρακτηριστικά όπως η επιθετικότητα, η δράση, η κυριαρχικότητα, γιανα αυτοχαρακτηριστούν, ενώ οι γυναίκες χρησιµοποιούν χαρακτηριστικά πουαναφέρονται στην τρυφερότητα, την εξάρτηση, την ανασφάλεια36, την ευαισθησία καιτη στοργή. Τα παραδοσιακά στερεότυπα χαρακτηριστικά κάθε φύλου συνήθως γίνονταιδεκτά και ενσωµατώνονται στην εικόνα του εαυτού µε σχετική ευκολία. Αυτή ηυιοθέτηση των στερεοτύπων έχει µια επιπλέον επίδραση στην αυτοαντίληψη τωνατόµων. ∆εδοµένου ότι οι ανδρικές ιδιότητες αξιολογούνται πολύ θετικότερα από ό,τι οι35Η έννοια της αυτογνωσίας αποδίδεται σήµερα µε πιο επεξεργασµένους όρους στο χώρο της Ψυχολογίας,όπως: «αυτοαντίληψη», «αυτοεικόνα», «αυτοεκτίµηση», «ταυτότητα του εγώ». Ο όρος «αυτογνωσία»πάντως, διατηρείται και δηλώνει τη διαδικασία δόµησης της κατανόησης του εαυτού µας, την διαδικασίαδόµησης της συνειδητότητάς µας, την διαδικασία διερεύνησης και µετασχηµατισµού του εαυτού.36Ανασφάλεια: Μια µορφή βαθιά ριζωµένης αβεβαιότητας πάνω στον εαυτό.
  25. 25. 25γυναικείες στις δυτικές κοινωνίες, ένα σύνηθες εύρηµα των ερευνών είναι ότι οιγυναίκες έχουν λιγότερο θετική αυτοαντίληψη από ό,τι οι άνδρες37.Μην ξεχνάµε ότι υπάρχει σε κάθε άνθρωπο µια διαπάλη σε δυνάµεις που εξωθούνστο έγκληµα, τα λεγόµενα εγκληµατικά κίνητρα, και σε άλλες που απωθούν και πουλέγονται αναστολές (π.χ. φόβος τιµωρίας, ντροπή για την κοινωνική κατακραυγή,αυτοσυγκράτηση για λόγους αρχών και ηθικής κ.λ.π.). Οι γυναίκες συνήθως εξαιτίαςτου τρόπου που κοινωνικοποιούνται διακατέχονται τις περισσότερες φορές απόαναστολές και χαµηλή αυτοεκτίµηση.Όπως είναι φυσικό, τα άτοµα µε χαµηλή αυτοεκτίµηση έχουν λιγότερεςπιθανότητες να υιοθετήσουν ακραίες µορφές συµπεριφοράς γιατί διακατέχονταιαπό διλήµµατα, ανασφάλεια, φόβους, ενοχές και αισθήµατα ανεπάρκειας. Τα άτοµαµε αυτά τα χαρακτηριστικά συνήθως χρησιµοποιούνται από επιτήδειους ως συνεργοί σεδιάφορες εγκληµατικές ενέργειες.37Α. Λεονταρή, «Αυτοαντίληψη», σελ.149-151, Εκδόσεις Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα 1998.
  26. 26. 268. Η ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΕΓΚΛΗΜΑ:Ανοµία είναι η έλλειψη κοινών κατευθυντήριων αρχών και κανόνων καισυνακόλουθα τα προβλήµατα που προκύπτουν από αυτή την έλλειψη στη σκέψη καιστη συµπεριφορά των ατόµων, στο πως αντιµετωπίζουν τον ίδιο τους τον εαυτό, καθώςκαι τα προβλήµατα που προκύπτουν στις µεταξύ τους σχέσεις. Παρατηρείται σεµεταβατικές κυρίως περιόδους, στις οποίες δεν ισχύουν πια σε µεγάλο βαθµό οι παλιοίκανόνες, αξίες και αρχές και οι νέοι δεν έχουν ακόµα διαµορφωθεί ή αφοµοιωθεί και οιπαλιοί δεν έχουν πλήρως αντικατασταθεί.38Στις πιο αναπτυγµένες βιοµηχανικά καιτεχνολογικά κοινωνίες, όπου οι αλλαγές είναι συνεχείς και οι άνθρωποι πρέπει ναπροσαρµόζονται διαρκώς στις νέες συνθήκες, νέες σχέσεις, νέες αρχές και νέουςκανόνες, το φαινόµενο είναι πιο έντονο και δηµιουργεί µεγαλύτερα προβλήµατα. Καθώςδεν υπάρχουν σταθεροί κανόνες που να ρυθµίζουν τις πράξεις των ατόµων και τιςσχέσεις τους, οι άνθρωποι θέτουν στόχους ή δηµιουργούν προσδοκίες πουδιαψεύδονται. Η διάψευση που αισθάνονται τους οδηγεί σε απογοήτευση και σεακραίες συµπεριφορές.Επίσης, ενώ η κοινωνία θέτει ορισµένους στόχους και ταυτόχρονα εγκρίνεισυγκεκριµένα µέσα για να µπορέσουν τα µέλη της να επιτύχουν τους στόχους αυτούς,κάποιες κοινωνικές κατηγορίες (π.χ. γυναίκες) δεν έχουν πρόσβαση στη χρήση αυτώντων µέσων και χρησιµοποιούν παράνοµους τρόπους για την επίτευξη των στόχων39.Μια τέτοια περίοδο διανύουν οι σύγχρονες κοινωνίες και αυτό επηρεάζει σεµεγάλο βαθµό τόσο τις συµπεριφορές των ανδρών όσο και των γυναικών. Σήµερα, ίσωςνα υπάρχει πράγµατι µια ροπή προς τις εγκληµατικές πράξεις για λόγους µιµητισµού,38Σύµφωνα µε τον Emil Durkheim (1858-1917).39Σύµφωνα µε τον Robert Merton (1910-1979).
  27. 27. 27χαλαρότητας της κοινωνικής ηθικής και κρίσης των αξιών, καθώς και για λόγουςοικονοµικής δυσπραγίας.Για την ερµηνεία της αύξησης της γυναικείας εγκληµατικότητας πρέπει να λάβουµευπόψη µας και αυτόν τον παράγοντα. Το γεγονός ότι η γυναίκα ζει σε µια µεταβατικήπερίοδο, που το παλιό πρότυπο γυναίκας σβήνει (νοικοκυράς, υποταγµένης καιεξαρτηµένης από κάποιον άνδρα της οικογένειάς της, «βασίλισσας του σπιτιού») καιστη θέση του µπαίνει ένα νέο πρότυπο, της ανεξάρτητης γυναίκας που σταδιοδροµεί καιδιακρίνεται στην κοινωνία, αλλά που συναντάει ακόµα πολλές δυσκολίες. Οι δυσκολίεςπροέρχονται πρώτα από µέσα της, γιατί ακόµα παραπαίει µεταξύ παλιού και νέουπροτύπου. Έπειτα, είναι το βαρύ φορτίο των πολλαπλών ρόλων της (δηλαδή του νέουεπαγγελµατικού της ρόλου παράλληλα µε τους παραδοσιακούς ρόλους της µητέρας καιτης νοικοκυράς που συχνά εξακολουθεί να σηκώνει εντελώς µόνη). Τέλος από τηναντίδραση της κοινωνίας, που της στήνει συνεχώς παγίδες και εµπόδια σε µιασταδιοδροµία ισότιµη µε του άνδρα.Όλα αυτά δηµιουργούν πιέσεις συναισθηµατικής φύσης και συγκρούσεις στηνψυχή της, που ευνοούν αντικοινωνικές τάσεις.Αλλά και η γυναίκα, που σήµερα ακόµα εξακολουθεί να µένει µόνο στουςπαραδοσιακούς ρόλους, αισθάνεται πια ανικανοποίητη. Αρχίζει να αισθάνεται ότιυστερεί απέναντι στη γυναίκα που σταδιοδροµεί και αποκτάει από µόνη της κύρος στηνκοινωνία. Το νέο γυναικείο πρότυπο, δηλαδή, την κάνει να νιώθει αισθήµαταµειονεξίας, τα οποία µε την σειρά τους και αυτά γεννούν αντικοινωνικές στάσεις.
  28. 28. 289. ΜΕΣΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑ40:Τα Μέσα Μαζικής Ενηµέρωσης παίζουν χωρίς αµφιβολία καθοριστικό ρόλο στηνδιαµόρφωση της προσωπικότητας του σύγχρονου ανθρώπου41. Ειδικότερα η τηλεόραση,µέσα από τη συνεχή «βία» και «τροµολαγνεία»42που παρουσιάζει, ηρωποιεί,εντυπωσιάζει, δηµιουργεί µια ανοσία43προς τα φαινόµενα αυτά, τα δραµατοποιεί44,δηµιουργεί µια στερεότυπη αντίληψη για τις πραγµατικές διαστάσεις τηςεγκληµατικότητας και προκαλεί κενά ανασφάλειας στην κοινωνία. Εξίσου στερεότυπεςείναι και οι αντιδράσεις που προκαλεί η µυθοποίηση της βίας. Οι αντιδράσεις αυτέςδιευρύνουν το πρόβληµα και καλλιεργούν την υστερία και τον ηθικό πανικό. Όταν στηνερµηνεία των κοινωνικών φαινοµένων χρησιµοποιούνται οι οργισµένες αντιδράσεις45και ηαπόρριψη των νόµιµων διαδικασιών, που βρίσκονται µακριά από την λογική και ταεπιστηµονικά επιχειρήµατα, τότε καταλύονται τα ατοµικά δικαιώµατα46, εµποδίζεται ηψύχραιµη αντιµετώπιση του προβλήµατος και η κοινωνία δηµιουργεί την εντύπωση ότιπλήττεται και απειλείται συνεχώς από το έγκληµα.Ο τρόπος λειτουργίας των Μ.Μ.Ε. επηρεάζει φυσικά, τόσο τους άνδρες όσοκαι τις γυναίκες αλλά η επίδραση αυτή δεν σηµαίνει ότι αυτά συνδέονται αυτόµαταµε το έγκληµα ή ότι οπλίζουν το χέρι του δράστη.40Γ. Ματσόπουλος, Γ. Παρίσης, «Εισαγωγή στο ∆ίκαιο και τους Πολιτικούς θεσµούς», τόµος Β, σελ. 103-105 και 111-112, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, Μάρτιος 2000.41Κοινωνικοποίηση δια των αντένων: επιβάλλει µια σειρά από αξίες, αρχές και πρότυπα συµπεριφοράς,καθοδηγεί και οµοιοµορφοποιεί τις ανθρώπινες προσωπικότητες.42Τροµολαγνεία: Το νοσηρό ενδιαφέρον και η επιθυµία για τη συνεχή επίδειξη βίας και τρόµου.43Ναρκωτικό της πρίζας.44Παρουσίαση των γεγονότων µε τρόπο υπερβολικό και εξεζητηµένο, χωρίς ψυχραιµία.45Εκτελέσεις υποτιθέµενων µαγισσών ή εφαρµογή του λιντσαρίσµατος, δηλαδή της βίαιης θανάτωσης τωνυπόπτων ή ακόµα και των ενόχων, από τον όχλο, χωρίς νόµιµες διαδικασίες (Μεσαίωνας).46Αστυνοµοκρατία, υπερβολική αυστηρότητα κ.λ.π.
  29. 29. 2910. ∆ΗΜΟΣΙΑ ΖΩΗ – ∆ΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ:Οι διακρίσεις αφορούν τόσο την οικογενειακή και ιδιωτική ζωή, όσο και τιςδηµόσιες δραστηριότητες (κοινωνικές, οικονοµικές, πολιτικές). Μην ξεχνάµε ότι όταν ηγυναίκα βγήκε στην αγορά εργασίας οι αµοιβές για ίσης αξίας εργασία, ήτανχαµηλότερες από εκείνες των ανδρών.Στη χώρα µας, ακόµα και σήµερα, παρά το γεγονός ότι οι γυναίκες ξεπερνούν το50% του εκλογικού σώµατος, ελάχιστο είναι το ποσοστό των εκλεγµένων γυναικών –αντιπροσώπων του λαού µας στο ελληνικό κοινοβούλιο, στις νοµαρχίες, στους δήµους ήστα συνδικαλιστικά σωµατεία. Μετά τις εκλογές του 1996 στην Ελλάδα, η χώρα µαςκατείχε την προτελευταία θέση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όσον αφορά το ποσοστό τωνγυναικών – βουλευτών, µε την Γαλλία στην τελευταία θέση. Όµως µετά τις εκλογές του1997 στην Γαλλία, η Ελλάδα πλέον κατέχει την τελευταία θέση. Επιπλέον, στο χώροτης εργασίας, παρά το µεγάλο αριθµό των εργαζόµενων γυναικών, ελάχιστος είναι οαριθµός των γυναικών που κατέχουν διευθυντικές θέσεις.Η ανεργία επίσης, µε βάση τις τελευταίες στατιστικές πλήττει περισσότερο τιςγυναίκες παρά τους άνδρες.Η ανεργία (%) κατά φύλο και επίπεδο εκπαίδευσης (2006 Γ΄ τρίµηνο)47:Επίπεδο εκπαίδευσης ΑΡΡΕΝΕΣ ΘΗΛΕΙΣ∆ιδακτορικός ή µεταπτυχιακός τίτλος 5,6 9,8Τριτοβάθµια εκπαίδευση 3,9 9,1Ανώτερης τεχνολ. Εκπαίδευσης 6,7 15,8Απολυτήριο Μέσης εκπαίδευσης 5,4 15,647Πηγή: Ε.Σ.Υ.Ε.
  30. 30. 30Απολυτήριο Γυµνασίου 5,5 14,6Απολυτήριο ∆ηµοτικού 4,1 9,7Μερικές τάξεις ∆ηµοτικού 4,1 4,0∆εν πήγε καθόλου 6,8 5,5Η κοινωνική θέση48της γυναίκας ακόµα και σήµερα εξακολουθεί να είναιυποβαθµισµένη σε σχέση µε εκείνη του άνδρα.Η γυναίκα πάντως, είχε άλλοτε λιγότερες ευκαιρίες να διαπράξει διάφοραεγκλήµατα που έχουν σχέση µε την άσκηση επαγγέλµατος και µε τις οικονοµικέςσυναλλαγές, αφού κατά κανόνα ασκούσε εργασίες που δεν της παρείχαν τέτοιεςδυνατότητες (π.χ. ενασχόληση µε το νοικοκυριό ή µε αγροτικές δουλειές). Εξάλλου οιασθενέστερες µυϊκές δυνάµεις της δεν ευνοούν την ροπή σε πράξεις βίας.Το ανδρικό φύλο δείχνει πολύ µεγαλύτερη εγκληµατική ετοιµότητα από τογυναικείο. Σ’ όλες τις χώρες του κόσµου η γυναικεία εγκληµατικότητα είναι πολύχαµηλότερη από την αντρική, σε σηµείο ώστε η διάσηµη Αγγλίδα εγκληµατολόγοςBarbara Wootton να γράψει ότι «αν οι άνδρες συµπεριφέρονταν όπως οι γυναίκες,οι ποινικοί δικαστές θα ήταν τεµπέληδες και οι φυλακές θα ήταν άδειες»49.Όσο για την αύξηση της γυναικείας εγκληµατικότητας σήµερα, οιπερισσότεροι υποθέτουν ότι οφείλεται στην εντονότερη ανάµιξή της στηνκοινωνικο – οικονοµική δραστηριότητα, που της παρέχει περισσότερες ευκαιρίεςσύγκρουσης συµφερόντων.48Κοινωνική θέση: καθορίζεται κυρίως από την κατανοµή της κοινωνικής ισχύος (δηλαδή από τηνποσότητα, το βαθµό της κοινωνικής ισχύος και από το είδος της κοινωνικής ισχύος που κατέχει το κάθεάτοµο). Από την κοινωνική θέση απορρέουν συγκεκριµένα δικαιώµατα και υποχρεώσεις. Από την κοινωνικήθέση επίσης, εξαρτάται η κατανοµή του κοινωνικού γοήτρου µέσα στους κόλπους ενός κοινωνικούσυστήµατος. Οποιαδήποτε εκτίµηση κοινωνικής θέσης κάνουµε, αυτή ισχύει για ένα συγκεκριµένοκοινωνικό σύστηµα, σ’ ένα συγκεκριµένο χρόνο και σε ορισµένο τόπο.49Α. Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου, «Παραδόσεις Εγκληµατολογίας, ό.π. σελ.63-69.
  31. 31. 3111. ΠΟΡΝΕΙΑ: ΕΝΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΟ ΤΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ:Ο Lobroso και άλλοι σύγχρονοι συγγραφείς, υποστηρίζουν ότι η πορνεία είναιυποκατάστατο της εγκληµατικότητας ειδικά στην γυναίκα. Βέβαια η πορνεία χωρίςνα είναι έγκληµα αποτελεί αποκλίνουσα συµπεριφορά50. ∆εν πρέπει όµως να ξεχνάµεότι τελευταία είναι επίσης διαδεδοµένη και η ανδρική πορνεία, είτε µε πρόσωπα τουάλλου φύλου, είτε µε πρόσωπα του ίδιου φύλου. Βέβαιο επίσης είναι ότι η πορνεία,όπως και η εγκληµατική συµπεριφορά, έχει βαθύτερα ψυχικά και κοινωνικά αίτια, ιδίωςβαθύ συναισθηµατικό ανικανοποίητο, που έχουν τις ρίζες τους στην παιδική καιεφηβική ηλικία. Κάποτε τα βαθιά συναισθηµατικά τραύµατα ή κενά καταλήγουν σεσυναισθηµατική και ηθική αδιαφορία, που και αυτή ευνοεί την κατάληξη σεαντικοινωνικές στάσεις51.50Αποκλίνουσα συµπεριφορά: συµπεριφορά που αποµακρύνεται από τους γενικά παραδεκτούς κανόνες,δηλαδή από τα κρατούντα πρότυπα οργάνωσης της σκέψης και της συµπεριφοράς που µια κοινωνία ή µιαοµάδα επιβάλλει µε διάφορους τρόπους στα µέλη της.Οι αποκλίνουσες συµπεριφορές διακρίνονται στις εξής κατηγορίες:Παραβατικές (που παραβαίνουν έναν κανόνα χωρίς η παραβίαση αυτή να περιέχει αµφισβήτηση ήενδιαφέρον του δράστη για την ανατροπή του κανόνα). Αντικοµφορµιστικές (ο δράστης θέλει µ’ αυτές ναεκφράσει την έµπρακτη απόρριψη του κανόνα). Επαναστατικές (ο δράστης όχι µόνο εκφράζει την αντίθεσήτου στον συγκεκριµένο κανόνα που παραβιάζει, αλλά και στο όλο σύστηµα της έννοµης τάξης και τωνοργάνων που την εκφράζουν. (Α. Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου, «Εγχειρίδιο Εγκληµατολογίας», ό.π.,σελ. 37.51Α. Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου, «Παραδόσεις Εγκληµατολογίας Α», ό.π., σελ. 68.
  32. 32. 3212. ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ:Ένας στους δέκα κακοποιούς είναι πλέον γυναίκα. Οι ελληνίδες και αλλοδαπέςγυναίκες έχουν πλέον σηµαντικό µερίδιο, της τάξεως του 10% στην εγχώριαεγκληµατικότητα.Το 199452συνελήφθησαν σε όλη την επικράτεια για διάφορα αδικήµατα 4.651αλλοδαπές και ελληνίδες ενώ το 1998 ο αριθµός είχε ανέλθει στις 10.168 γυναίκες.Σύµφωνα µε τα στοιχεία της πενταετίας 1994 – 1998 του Υπουργείου ∆ηµόσιαςτάξης που αφορούν συλλήψεις γυναικών, οι γυναίκες έχουν πραγµατοποιήσει 3.107ληστείες, κλοπές και διαρρήξεις, 2.190 έχουν εµπλακεί σε υποθέσεις ναρκωτικών, 1.480έχουν παραπεµφθεί στη ∆ικαιοσύνη για συµµετοχή σε παράνοµα τυχερά παιχνίδια,1.403 είναι συνεργοί ανδρών σε υποθέσεις βιασµών, ασελγειών και απαγωγών και τέλος1.268 έχουν προχωρήσει σε επιθέσεις µε βαριές σωµατικές βλάβες. Το 1998 έχουµεσυλλήψεις 255 γυναικών για ανθρωποκτονία και απόπειρα ανθρωποκτονίας.Στις κλοπές σηµαντική συµµετοχή έχουν οι αθίγγανες, οι οποίες αρπάζουν διάφορατιµαλφή και αντικείµενα αξίας µε τη µέθοδο της απασχόλησης ανυποψίαστων πολιτών.Σύµφωνα µε αναφορές αξιωµατικών της ΕΛ.ΑΣ., το τελευταίο διάστηµα έχουνπαρουσιαστεί κρούσµατα στα οποία οικιακοί βοηθοί – συνήθως αλλοδαπές – εκτελούνεντολές από σπείρες κακοποιών και πραγµατοποιούν διαρρήξεις και κλοπές σε σπίτιαόπου εργάζονται. Οι γυναίκες επίσης, στις απαγωγές εµφανίζονται συχνά ως συνεργοίτων ανδρών. Αργά αλλά σταθερά γυναίκες εµφανίζονται να διαδραµατίζουν κάποιορόλο στα οικονοµικά εγκλήµατα, όπως απάτες και τοκογλυφίες. Ειδικά σε χώρους γύρωαπό τα καζίνα έχουν συλληφθεί γυναίκες που υπόσχονται αναπλήρωση των χαµένωνποσών µε υψηλό, ηµερήσιο τόκο. Πάντα σύµφωνα µε αξιωµατικούς της Ασφάλειας,52http://tovima.dolnet.gr/print.php?e=B&f=12852&m=A52&aa=1, 14/12/2006.
  33. 33. 33υπάρχει ένα ποσοστό γυναικών που κινείται µε την µορφή της συνέργιας, σεκυκλώµατα κλεπταποδοχής και αρχαιοκαπηλίας. Μέσα στην τελευταία πενταετία έχουνσυλληφθεί 38 γυναίκες ως συνεργοί αρχαιοκάπηλων. Τέλος, στις ανθρωποκτονίες,κύριοι λόγοι είναι η ερωτική ζήλια, η βία στις προσωπικές σχέσεις και λιγότερο λόγοιοικονοµικοί και ιδιοκτησιακοί.Οι γυναίκες αποτελούν ποσοστό 5% των κρατουµένων σε φυλακές όλης της χώρας.Το 2000 στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού βρίσκονταν 336 κρατούµενες, από τιςοποίες 105 ήταν υπόδικες και 231 κατάδικες. Από αυτές 170 ήταν Ελληνίδες και 166αλλοδαπές. Μεταξύ των κρατουµένων βρίσκονταν 26 ανήλικες.Ποινές ισόβιας κάθειρξης εκτίουν 18 γυναίκες. Άλλες 16 γυναίκες είχανκαταδικαστεί µε ποινή 15 χρόνια και άνω, σε 10 – 15 χρόνια κάθειρξης είχανκαταδικαστεί 36 και άλλες 40 σε 5 – 10 χρόνια. Ποινές φυλάκισης από 6 – 12 χρόνιαείχαν 24 γυναίκες, από 2 – 5 χρόνια 36, από 1 – 2 χρόνια 30 και τέλος έως 6 µήνες 26.Από τις 336 κρατούµενες, οι 142 γυναίκες είχαν συλληφθεί για διακίνηση και χρήσηναρκωτικών ενώ 3 για χρέη. Οι υπόλοιπες 191 είχαν συλληφθεί και καταδικαστεί γιαανθρωποκτονίες, πορνεία, κλοπές και παράνοµη είσοδο στη χώρα, που σε αρκετέςπεριπτώσεις συνοδεύεται από τα αδικήµατα της πορνείας, της µαστροπείας και τηςκλοπής.Οι περισσότερες κρατούµενες γυναίκες (κατά το 1994-1995)53, γεννήθηκαν καιέζησαν στην Αθήνα, ήσαν ηλικίας 31-40 χρονών, εργάζονταν πριν τον εγκλεισµό τουςσε εµπορικά επαγγέλµατα, διέθεταν απολυτήριο δηµοτικού, ήσαν άγαµες, είχαν ένα έωςτρία παιδιά 12-17 ετών. Τα παιδιά τους δεν ζούσαν µαζί τους (ούτε τα ήθελαν στη53Γ. Πανούσης, Ε. Καραγιαννίδου, Σ. Τσακοτέλλη, Εργαστήριο Εγκληµατολογικών Επιστηµών της ΝοµικήςΣχολής του ∆ηµοκρίτειου Πανεπιστηµίου Θράκης, Έρευνα µε θέµα: «Συναισθηµατική, οικογενειακή καιερωτική ζωή κρατουµένων γυναικών στην Ελλάδα», Φυλακές Κορυδαλλού, 1994-1995, Κοινωνιόγραµµα,ό.π. τεύχος 61, Ιούλιος- Σεπτέµβριος 2003,.

×