SKENA E JETES DHE PRAPASKENAT E POLITIKES. SHENIME ANALITIKE TE NJE REGJISORI

1,918 views

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
1,918
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
15
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

SKENA E JETES DHE PRAPASKENAT E POLITIKES. SHENIME ANALITIKE TE NJE REGJISORI

  1. 1. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Shënime analitike të një regjisori PUBLICISTIKE Triptik, 2010 1
  2. 2. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Shënime analitike të një regjisori Redaktor Miho Gjini © Të gjitha të drejtat janë të autorit. Ndalohet riprodhimi në pjesë të veçanta a tërësor të këtij libri. Kundravajtësit ndëshkohen sipas ligjeve në fuqi. ISBN 978-99956-828-3-5 Botim i parë, 2010 Triptik 2010 L. “28 Nëntori”, rr. “Dëshmorët”, Vlorë. Tel. +355 33 224 963 2
  3. 3. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon KAPITULLI I Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon 3
  4. 4. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës 4
  5. 5. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon E dua këtë vend (Në vend të parathënies) P ër ashpërsinë e tij, e dua. Për fisnikërinë, bujarinë, përsëri e dua. Për trimërinë, ca më tepër, e dua. Edhe të përçarë, edhe pse të vuajtur, e dua. E dua për atë që më ka dhënë: një shpirt të brishtë, të mbushur plot ndjenjë dhe emocion. E dua për guximin dhe urtësinë. Edhe pse jo rrallë, i mashtruar, por kurrë i nënshtruar, e dua. Edhe kur nuk e gjen dot mirëkuptimin me vetveten nga historia dhe politika e mbrapshtë, përsëri e dua, edhe pse grindet, përsëri e dua. Edhe pse të copëtuar në pjesëza, unë e dua, e dua… Për vitalitetin dhe energjinë e pa shterur. E dua për lavdinë e dikurshme. E dua për Skënderbeun, Nënë Terezën, Naimin, Fishtën, Nolin, Moisiun, Ismail Qemalin tim, Kadarenë, Agollin, Roshin, Vaçen dhe Naimin, që tronditën skenat tona. Oh, jo! Nuk e meriton ky popull që pas shekujsh robërie, ta mashtrojnë edhe më tej; qofshin ndërkombëtarët, qofshin edhe bijtë e tij. Ata politikanë çaprazë, që s’bëjnë dot pa pakëz pushtet. Por, unë, përsëri e dua dhe nuk i mbaj mëri. Një dashuri kjo që arrin të lulëzojë me çiltërsinë e saj lozonjare dhe ëmbëlsinë e nënave shamizeza. E dua se është vendi im, ku kam parë si çelin lulet, pranverat, si vallëzojnë acaret e dimrit. E dua për besnikërinë… edhe pse ndonjëherë harron, përsëri e dua; edhe pse zgjohet vonë, 5
  6. 6. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës përsëri e dua. Sepse beson shumë dhe besën e shenjtëron me burrërinë e fjalës së vet. E dua këtë vend plot virtyte e plot kontradiksione…, e dua, sepse nuk prodhon urrejtje për mikun, shokun, gjitonin. Edhe pse drama e tij është luajtur makabër për shekuj me radhë, por ai ka luftuar, ka luftuar i vetëm e pa përkrahje, i harruar dhe përsëri hordhitë nuk e mposhtën. Prandaj e dua. Mbeti në këmbë duke luftuar për jetën dhe jetës i këndoi me aq zjarr. E dua për meloditë që kanë buruar aq hareshëm, për fisnikërinë që rrjedh si krojet e kristalta, për ndjenjat e pastra që ruan për mikun, për bujarinë. E dua. Një popull i madh, me një zemër aq të madhe, që ka vend për aq shumë dashuri. E dua se më deshi, kur të tjerët më flakën. Më ruajti dhe më mbajti, kur çdokush do ishte përkulur nga drobitja, nga përbuzja e neveritshme. E dua për kthjelltësinë që ka, për dlirësinë e shpirtit, burrërinë, besën, trimërinë, e dua. Ndonëse, me kohë diçka nuk është më si më parë, unë përsëri e dua, sepse genet janë ato, të pandryshuara, shekullore. Prandaj e dua këtë popull fisnik, që rrezaton mirësinë në mbarë rruzullin e dheut. Dhe e meriton të jetë përkrah popujve më të ndritur. Ja, për këto e dua dhe do ta dua, në jetë të jetëve. 2009 6
  7. 7. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon Nostalgjia ime dhe e ardhmja e teatrit vlonjat T eatri “Petro Marko” dhe komuniteti vlonjat po përgatiten të kremtojë 50-vjetorin e krijimit të estradës, që do të shoqërohet me veprimtari të shumta kulturore. Në këtë kuadër u organizua edhe java e humorit shqiptar, duke e finalizuar me pjesën “Përsëri shtatzënë” të dramaturgut Ferdinand Hysi. Për Estradën e Vlorës, që u mbijetoi dy epokave, intervistuam regjisorin Luftar Veshi, i cili ka pranuar të flasë dje ekskluzivisht për gazetën “Ballkan”. - Kur e ka zanafillën Estrada e Vlorës dhe cilët janë protagonistët e saj? Nëse do flasim për zanafillën e Estradës së Vlorës, do të na duhej të kthehemi mbrapa në kohë. Ishin vitet ‘30, kur në rrethet shoqërore, në shfaqjet amatore dhe në ambiente intelektuale, u shfaq për herë të parë Gaq Vishi, aktori dhe interpreti i ardhshëm i humor­t vlonjat. Ne e shohim atë të i interpretojë krijimet filmike të aktorit të madh botëror, Çarli Çaplinit. Gaq Vishi është pionieri i humorit tonë. Pas tij vijuan aktorë të tjerë si Vangjel Panozaqi, Lek Kruta etj. Por ishte Gaq Vishi, ai, që nga një hokatar popullor, arriti ta kthente shakanë në art, humorin ta kultivonte si një domosdoshmëri shoqërore, duke e kaluar cakun e spontanitetit të një gaztori të thjeshtë. Por këto talente përsëri ishin sporadikë, veprimtaria e tyre nuk ishte e organizuar. Veprimtaria e mirëfilltë e estradës pak a shumë në atë formë, që siç e kemi edhe sot, e ka zanafìllën në shfaqjet partizane dhe më vonë, pas çlirimit të vendit, në 7
  8. 8. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës shfaqjet që jepeshin në shtëpinë e kulturës dhe ish-klubin “Halim Xhelo”. Në këto shfaqje kanë luajtur aktorët që më vonë i dhanë emër Estradës së Vlorës. Ata janë: Gaq Vishi, Leka Kruta, Myqerem Fer­ a, Minella Mina, Vangjel Panozaqi, r Liza Laska, Pirro Sava, Qiriako Sava etj. Regjisor ka qenë Shefqet Resuli. Në vitin 1955 formohet trupa profesioniste, ku përveç aktorëve që përmendëm më sipër marrin pjesë edhe muzikantët Dola Sorela, Koraq Islami, Dule Celo, Skënder Budja. Ndërsa këngëtarët që u ngjitën për herë të parë në skenën e estradës ishin: Meliha Doda, Kostandin Thana, Reshat Osmani, Piro Cakrani, si dhe kompozitori i këngës vlonjate Themistokli Mone. Shfaqjet e dhëna në fìllimet e saj mbajtën vulën e një koloriti tërësisht vlonjat për nga mënyra e konceptimit dhe nivelit artistik të skeçeve, këngëve me trion vlonjate, parodive dhe gjithçkaje tjetër. Mund të përmendim shfaqjet si: “Në rrugë”me regji të Nazmi Bonjakut dhe“Shokët” me regji të Myqerem Ferrës dhe libret të Flamur Laros. - Cila është rruga që ka ndjekur estrada në gjithë këto vite dhe arritjet e saj? Është një rrugë e vështirë, plot mund e sakrifica, plot arritje, por edhe zig-zake, gjithnjë në kërkim të formave të përshtatshme dhe mjeteve shprehëse. E rëndësishme është që ajo arriti të krijonte portretin e saj. U bë e njohur në të gjithë vendin, u bë e dashur për spektatorin. Premierat kanë përbërë kurdoherë eveniment në jetën e qytetit. Shfaqje pas shfaqje u kristalizua një letërsi artistike si nga forma, ashtu dhe nga përmbajtja, ku kontribuonin në harmoni mjaft individualitete artistësh që spikasnin me talentin e tyre. Skeçet që janë shkruar nga Flamur Laro, Gafur Shameti, Vangjel Pici etj., mbeten edhe sot model për nga kompozicioni artistik, gërshetimi i ngjarjes, situatave, karaktereve dhe tipave të goditur. Loja e aktorëve e organizuar rigorozisht mbi baza shkencore ka mbërritur deri në ditët tona si një model i papërsëritshëm artistik. Tipat 8
  9. 9. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon e spikatur me aq mjeshtëri nga Gaq Vishi, loja mjeshtërore plot intuitë e Myqer­ m Ferrës... Plastika dhe ekspresiviteti i e Leka Krutës, temperamenti i gërshetuar me elegancën e tij, duke mos lëne pa përmendur edhe kontributin e aktorëve të talentuar Evgjeni Shtrepi, Meliha Ferra, Qirjako Sava, si dhe punën e Petraq Gegës dhe Drita Mersinit, plotësojnë atë galeri të pafund krijimesh plot vlerë. Es­rada e Vlorës, duke thyer t barri­erat e kornizave ideologjike te kohës, ka operuar me guxim qytetar në vijën e parë të frontit për emancipimin e shoqërisë drejt përsosmërisë dhe virtytit. Ata ish­n pionierët e kurajës i dhe dallëndyshet e hershme të lirisë së munguar. Në fushën e muzikës, në qoftë se trioja vlonjate e bëri këngën vlonjate të njohur dhe të dashur anë e mbanë vendit dhe Meliha Doda i dha këngës shpirtin e saj, Kleopatra Skarço i dha melodisë parfumin e livadheve dhe erën e trëndelinës. - Kontributi i regjisorëve në sukseset e estradës. Cilat kanë qenë tiparet e kësaj regjie? Regjia është komponenti thelbësor në artin skenik. Kush e nënvleftëson këtë, e bën pa dyshim nga padija. E theksojmë këtë sepse kohët e fundit të përfshirë nga ethet e komercializmit, është vënë re që ka tendencë, sidomos në spektaklet televizive, por edhe në shfaqje të tjera që regjia thuajse të mungojë fare. Në të vërtetë është regjia në përgjithësi ajo që i jep jetë një ideje, një vizioni apo mesazhi të caktuar. Me kulturën dhe intuitën e tij regjisori materializon diçka që ekziston vetëm në fantazi. Ai rikrijon personazhet e autorit duke iu dhënë atyre trajta të qenësishme. Gjithçka që merr formë është vepër në radhë të parë e regjisorit, pastaj e aktorit. Në estradën e Vlorës, Nazmi Bonjaku ka mbetur regjisori që diti të krijonte një ansambël ku e veçanta shkrihej në shërbim të së tërës. Në këtë periudhë spikat edhe puna regjisoriale e Myqerem Ferrës. Ai ka vënë në skenë një numër spektaklesh, të cilët falë intuitës së tij sollën disa elemente të veçanta, ose më 9
  10. 10. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës qartë një mozaik artistik, ku përfshihen disa zhanre, si: skeçi, pantonima, monologu, teatri i hijeve, kënga, parodia, vallja, xhongleri etj. Por problemi gjithnjë mbetet te gjetja e formës, për të ngjizur këto në një vepër arti të mirëfilltë. Në fillimet e saj, Estrada e Vlorës ia servirte “menunë” spektatorit me anë të spikerit, i cili dinte të lidhte shfaqjen dhe t’ia prezantonte spektatorit. Këtë detyrë në Estradën e Vlorës e ka luajtur Qirjako Sava dhe duhet thënë se e ka realizuar me sukses. Ai dinte të vendoste një lidhje të mirë­ lltë ndërmjet skenës fi dhe spek­ atorit. Kjo nuk është një punë e lehtë, sepse kërkon t elokuencë, shkathtësi dhe intuitë për ta bëre spektatorin për vete. Por shabllonet që u shfaqën më vonë e zbehën rolin e konferencierit. Për ta kapërcyer këtë pengesë, u eksperimentua një koncept tjetër nga ana e regjisorëve për ndërtimin e shfaqjes. Regjisori Myqerem Ferra e ka materializuar me sukses këtë ide, së bashku me Nazmi Bonjakun ndërtuan të ashtuquajturën shfaqje me bosht. “Boshti” është një subjekt i thjeshtë që ngërthen rreth vetes gjithë materialin artistik. Lindën kështu shfaqjet me personazhe që lëvizin në mozaikun artistik të estradës. Një formë tjetër është aplikuar nga regjisori Luftar Veshi në fillim të viteve ‘70, pa spiker, pa fabul dhe bosht, por organizimi i lëndës artistike rreth një ideje apo mesazhi të caktuar. Sipas këtij vizioni regjisorial, ky mesazh që godet si “gong” herë pas here, pa prezencën e askujt, lidh gjithë lëndën artistike të spektaklit dhe harmonizon natyrshëm gjithë komponentët përbërës të tij. Shfaqje të ndërtuara në këtë koncept regjisorial sollën një freski në skenën e estradës. Ato dallohen veçanërisht nga kultura në lojën e aktorëve dhe në tërësinë e spektaklit nga krijimi i mjaft tipave dhe karaktereve, duke e vënë artin e estradës në shtratin e saj të natyrshëm me vlera të mirëfillta artistike interpretuese dhe lojën e aktorit drejt një organizimi të ri specifik. Shfaqja “Koha ecën, koha s’ndalet” në vitin 1975, me regji të Luftar Veshit dhe libret të Flamur Laros e Gafur Shametit, ka qenë një sukses i trupës së Vlorës në ato vite. 10
  11. 11. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon - Cili është evoluimi që ka pësuar Estrada e Vlorës? Sot shohim spektakle që kanë pak art. Tendenca jonë si përfaqësues të një arti që ka ditur të mbijetojë në dy epoka diametralisht të kundërta, ka qenë të ruajmë vlerat e një tradite që po shuhet duke iu imponuar shijeve të kohës. - Pra, si e shihni ju të ardhmen e Estradës së Vlorës? Evoluimi i formave dhe stileve është një proces i natyrshëm. Megjithatë, forma mbetet formë dhe si e tillë është pjesë e vlerës, por jo gjithçka. Por kur arti qëndron pranë jetës dhe e pasqyron atë, mbetet vital. Përvoja e Estradës së Vlorës e mishëron më së miri këtë të vërtetë universale. Kjo është arsyeja e kësaj mbijetese te gjate të gjithë trupës sonë në kushtet e diktaturës dhe sot. Bisedoi: Zenepe Luka Gazeta “Ballkan”, 22 nentor 2005 11
  12. 12. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Si kthehej diktatura në humor dhe si bëhet humori në demokraci J anë të paktë ata shqiptarë që nuk kanë qeshur me parodistët vlonjatë. Por nuk janë edhe të shumtë ata që e dinë se pas tyre është regjisori Luftar Veshi, që si një usta i vërtetë, i përgatit ata drejt suksesit. Ka mbi 15 vjet që ata nuk janë ndarë nga njëri-tjetri dhe duartrokitjeve të spektatorëve në gjithë Shqipërinë, u gëzohen së bashku. Ndonëse pas skene, Luftar Veshi jeton emocionet e njëllojta me ata që përballen me spektatorët dhe nuk e ndjen veten aspak në hije. Respekti i vlonjatëve në vite atij i mjafton të ndjehet komod në arritjet e deritanishme, por vitet që po ikin, jo për faj të tij, pa bërë art të plotë dhe pa nxjerrë talente të tjerë, i duken të pakuptimtë dhe ai nuk e ndjen të tepërt të ngrejë zërin për këtë. Respekton bashkëkolegun Shameti dhe drejtorin e tanishëm Skrami, por është i pakënaqur me ritmet e punës që kanë rënë për efekt të problemeve që nuk varen prej tyre. Regjisori i shumë shfaqjeve që kanë hyrë në historikun e shquar të humorit shqiptar kërkon të merret me politikë, vetëm e vetëm që ato që thuhen nëpër kafenera t’i thotë nga tri­ una b e parlamentit. Kur e pyet për më të dashurat e jetës, të përgjigjet menjëherë se skena është binjakja e tij. - Kur LuftarVeshi vendosi të bëhej regjisor estrade? Në të vërtetë nuk ka një datë fikse kur u mor ky vendim. Prej disa vitesh kam qenë aktor i teatrit të Vlorës. Realizova në këtë teatër disa role. Më së shumti në gjininë e humorit. Spikata në interpretimin e disa roleve në komeditë që luajtëm në atë 12
  13. 13. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon kohë dhe disa tipe e karaktere të atëhershëm mbetën gjatë në mendjen e spektatorëve vlonjatë sa disa prej tyre m’i kujtojnë edhe sot. Për shembull figurën e skalitur të Shero Neranxit tek komedia “Dasem pa nuse”, por edhe në disa vepra të tjera. Ishin pikërisht këto prirje ndaj humorit që e nxitën mikun tim, Miho Gjini, atëherë inspektor në Ministrinë e Kulturës, për të më përzgjedhur në një kurs regjisure, që zhvillohej në Tiranë. Ishte viti 1972 dhe këtu fillon bashkëpunimi im me humorin vlonjat. -Si ishin hapat e parë të ballafaqimit tuaj me rolin e ri të regjisorit? Padyshim, qe e vështire. Por dua të të them se ashtu si jeta, edhe puna ime regjisoriale ësh­ ë e ndarë në dy pjesë. Përballja t e parë pas mbarimit të kursit në vitet 70 pati vështirësitë e veta sepse në këtë trupë që unë vija të punoja kishte aktorë kalibri dhe virtuozë si Gaqi Vishi, Leka Kruta, Evgjeni Shtrepi (të gjithë artistë të merituar), Myqerem Ferra, Qirjako Sava etj, talenti dhe prestigji i të cilëve të donte të ishe në lartësi edhe ti si drejtues i tyre. Në këtë llogjikë po të them që edhe dy premierat e para që unë vura në skene nuk kishin atë nivel që pretendonim dhe nuk patën ndonjë sukses të dukshëm. Por ato që pasuan pas vitit 1973 qenë një sukses i vërtetë. Jo vetëm për spektatorët e Vlorës, por për gati të gjithë Shqipërisë sepse po dalloheshim në takimet konkuruese që u zhvilluan më së shumti në Tiranë, por edhe nëpër turnetë e ndryshme që zhvillonim atëherë. Filloi të shkruante edhe shtypi i kohës dhe gazeta letrare “Drita” e atëhershme i quajtì ato si “arritje te rëndësishme jo vetëm të trupës sonë, por të hu­ orit shqiptar m në përgjithësi”. Por kjo deri në vitin 1977 se pa dashjen time, pata një shmangie totale nga arti. Deri në fillimet e demokracisë emri im gati u harrua, ashtu siç dinte të bënte diktatura që shuante vlerat e vërteta që guxonin të flisnin me zërin e tyre dhe që dilnin nga kornizat e atyre kohërave. Rikthimi më 1990 në krye të es­ radës së Vlorës përbën edhe impenjimin tim më t 13
  14. 14. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës të madh dhe serioz në fushën e regjisurës. -Ju keni nxjerrë një numër të madh premierash, ai mbani mend të gjitha ato? Jo, jo, nuk mbahen mend të gjitha. Ato janë shumë, rreth pesëdhjetë dhe për shkak të shtrirjes së gjatë në kohë, nuk është e lehtë të mbahen mend të gjitha. Çdo premierë në vetvete është një proces i ndërlikuar artistik. Është sikur të lindësh dhe të krijosh diçka nga një frymë thuajse hyjnore, që në thelb përbën atë që quhet frymëzim. Kur artisti nuk rresht së pasqyruari jetën në krijimtarinë e tij, ajo nuk shteron kurrë, mbetet gjithnjë vitale dhe e shëndoshe dhe arti buron si një nevojë për t’u shprehur me spektatorin, për t’i komunikuar atij atë që ndjen, me mjetet që vetë arti disponon. Për të mos u larguar shumë në kohë, si më interesante do përmendja disa nga premierat që kanë pasur me tepër jehonë, si fjala vjen, “Dhëndërri me proteza”, dhënë 35 herë përpara spektatorit në vitin 1991; “No koment” në vitin 1994; Komedia “Një nuse për afendikonë” më 1995; “Horra dhe qorra” më 2003; “Shtyje ta shtyjmë”; “Një hajdut në zarf”, etj të cilat kanë ngjallur një interes tek spektatori vlonjat dhe një jehonë edhe në gjithë Shqipërinë. -Shumë artëdashës vlonjatë dhe më gjerë janë kënaqur me parodistët tashmë të talentuar vlonjatë dhe nuk e dinë se pas tyre është dora e usta Luftar Veshit. A ju mërzit ky fakt? Absolutisht që jo. Artëdashësit vlonjatë dine ta shprehin mirënjohjen dhe respektin ndaj meje në çdo rast. Edhe kur unë dal të përshëndes bashkë me trupën pas çdo shfaqjeje, duartrokitjet e tyre janë vlerësimi më i vyer për mua dhe sadisfaksioni më i madh që unë ndiej pas një pune të lodhshme, të gjatë dhe gati rraskapitëse. Por mirënjohjen e tyre unë e ndjej edhe në rrugë, në kafene, kur më urojnë për atë që kemi arritur. Unë e ndiej gjithandej dashurinë e tyre dhe kjo me shlodh e 14
  15. 15. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon njëkohësisht me frymëzon për të qenë gjithmonë kërkues ndaj vetes dhe kolegëve të tjerë. Dihet se regjisori “flet” përmes aktorëve, nëpërmjet figurave që ata krijojnë, në kompozimin e spektaklit, nëpërmjet harmonizimit të komponentëve të tij përbërës, që ato të marrin fizionominë e një vepre si dekori, muzika etj. Natyrisht që kjo që thoni ju nuk më mërzit aspak. Edhe trajnerët e mëdhenj mbeten ndonjëherë anonimë, por dihet nga të gjìthë se pas golit që shënon çdo lojtar, qëndrojnë skemat, puna, mundi dhe djersa e derdhur nga një trajner. Pastaj në prapaskenë nuk është vetëm regjisori. Në suksesin e arritur të aktorëve dhe të trupës në tërësi qëndron një staf i tërë artistik. Përkrah regjisorit qëndron përherë edhe autori i libretit, që më së shumti ka qenë Gafur Shameti, piktori ynë i njohur Agron Jakupi dhe veçanërisht sektori i muzikës që duhet lavdëruar për harmonimim e tërë shfaqjes dhe që drejtohet nga i talentuari Artur Dhamo. Dhe padyshim edhe drejtoria e institucionit, pa aspektin organizativ të së cilës as që bëhet fjalë për sukses të shfaqjes. Pra, janë shumë njerëz që derdhin me bujari kontributin e tyre në sukseset e vazhdueshme të estradës së Vlorës. -Ju jeni regjisor i dy epokave. Kur ishte më lehtë për të punuar? Edhe në kohën e diktaturës bëhej humor. Kjo është e vërtetë dhe nuk duhet ta mohojë kush. Ata të linin hapësira të fshikulloje të metat dhe dobësitë e sistemit deri në ato caqe që nuk iu prekej pushteti, ndryshe nuk do kishte si të lulëzonte arti dhe ne s’do kishim aq shume artistë të talentuar. Pastaj në kushtet e diktaturës qeshet më lehtë sepse humori, pra kritika, përbënte një lloj kurajoje apo dukej si një cope lirie e vjedhur tinëzisht. Në kushtet e liberalizimit që sjell demokracia, ndonëse duket se ke hapësira të pafundme për të krijuar, ato shpesh konfondohen me vulgaritete dhe komercializmin banal të një arti pa vlerë. Për fat të keq, duhet theksuar gjithashtu se në kushtet e reja artistët nuk janë vlerësuar ashtu siç duhet 15
  16. 16. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës dhe arti i vërtetë duket se pak nga pak po shuhet. Edhe në kushtet e diktaturës, shteti investonte shuma të mëdha për artin, sepse vlerësonte rëndësinë e tij dhe ndikimin që kishte në masat e njerëzve, si një ushqim i nevojshëm shpirtëror. Edhe në shtetet fqinjë apo tek ato të zhvilluara e me një kapitalizëm shekullor, shteti përsëri financon shuma të mëdha, sepse arti tek e fundit është pjesa më integrale e identitetit të një kombi. Kurse qeveritë tona e kanë parë artin me syrin e njerkës, si hiç e që nuk sjell asgjë. Ndry­ he, nuk ka si shpjegohen ato gjoja s investime qesharake që jepen sa për të mbajtur frymën gjallë. Rrogat 20.000 lekëshe të artisteve janë një tallje përballë rrogave milionëshe të zyrtarëve shtetërorë. Kështu, arti ka për të mbetur viktimë e tregut dhe do të jetë një surugatë merkatoje. - Prej vitesh janë betonuar vetëm parodistët. A nuk do të ketë shpërthim tjetër vlonjat në këtë fushë? Parodistët janë padyshim vlerat e papërsëritshme të hu­morit të qytetit tonë dhe me gjërë. Por rinovimi i trupës me talente të reja është aktualisht një punë përtej cakut të një regjisori. Edhe një projekt që bëmë për të financuar një shfaqje rinore, duket se nuk gjeti mbështetje nga ana e bashkisë dhe nuk ka për t’u realizuar. Talentet e reja nuk lindin vetvetiu. Ato janë produkt i përvetësimit të përvojës së kri­uar në breza të tërë j artistësh dhe që mua me dhemb kur e pohoj, por realisht sot nuk po ndodh një gjë e tillë. - Kush janë bashkëpunëtorët më të afërt në vite të Luftar Veshit? Bashkëpunëtori më i afërt mbetet autori i sa e sa parodive dhe skeçeve e libretisti i sa e sa premierave, Gafur Shameti. Me të ndajmë problemet, shqetësimet. Me të ideojmë dhe konkretizojmë skeçet, paroditë, spektaklet e reja. Por edhe zoti Kristaq Skrami, aktualisht drejtori i teatrit “Petro Marko” të qytetit mbetet një koleg dhe artist me të cilin punon dhe 16
  17. 17. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon gjen një mirëkuptim të plotë për problemet që sot shqetësojnë humorin tek ne. - A është vështire sot të bësh art të vërtetë në Vlorë? Vlora ka qenë dhe mbetet qytet artdashës dhe humori këtu buron nga të gjitha qelizat e tij. Ka një spektator të mrekullueshëm që e nxit krijimtarinë në skene dhe e do artin e vërtetë. Ka një përvojë që rrallëkush e ka. Pengesa e vërtetë për të bërë tamam art mbeten burimet financiare dhe sponsorizimet. - A ka rrugëzgjidhje në këtë drejtim? Padyshim që po. Mendoj se me pak më shumë përpjekje nga ana e bashkisë së qytetit mund të rregulloheshin shumë gjëra. Në qoftë se drejtuesit do ta donin me të vërtetë lulëzimin e artit në qytetin e tyre, atëherë do të dinin të këmbëngulnin më shumë deri në ministrinë përkatëse për të siguruar financat e duhura për të bërë përpara në këtë drejtim. Por mund të bënin më shumë edhe për të sensibilizuar edhe botën e madhe të biznesit të qytetit. Ligji i sponsorizimeve ka vite që është miratuar, por nuk gjen përkrahjen e duhur nga organet kompetente. Arti ka nevojë te merret nën mbrojtjen financiare, për të mos mbetur bonjak. Nëse e pate nga afër edhe fushatën elektorale që sapo u mbyll, asnjë nga partitë politike nuk kishte një program të qartë dhe te detajuar në drejtim të mbështetjes që duhet t’i jepet artit. - Në të vërtetë, nuk kisha ndërmend të futja politikën në mes nesh, por meqë ma prure në shteg, edhe ju më duket se kandiduat për deputet? Po, kandidova, dhe për të mos e zgjatur shumë, po të them vetëm se qëllimi imediat imi ishte që të kisha mundësi që ato gjëra që gjerësisht i diskutojmë nëpër klube e kafenera, të 17
  18. 18. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës mund t’i beja publike në tempullin e parlamenti, nëse do të më jepej mundësia. Vetëm kaq. -Cilat janë planet më të afërta të krijimtarisë tuaj? Përpara, estrada e qytetit tonë ka një eveniment që nuk mund të kalohet në heshtje. Ajo mbush 50 vjet që kur dha shfaqjen e parë të saj. Që atë­ erë kanë kaluar aq e aq pre­ iera h m të suksesshme dhe janë ngjitur në skenë aq e aq artistë të shkëlqyer të humorit vlon­at. Një pjesë e mirë e tyre nuk janë j më midis nesh, ndaj ne do të përulemi me respekt përpara veprës që ata lanë në historikun e estradës. Një pjesë e tyre gëzojnë pensionin e pleqërisë, por në këto ditë përkujtimore ne do të mundohemi t’i kemi midis nesh për të ndarë së bashku gëzimin e këtij përvjetori historik. Ne do të dimë dhe do të gjejmë mbështetjen e duhur për të bërë të mundur festimin ashtu siç e meriton një përvjetor i tillë. Premiera e këtìj festimi besoj se do të jetë kurora më e bukur e humorit vlonjat në vite. Të shpresojmë. Botuar në gazetën “Sot”, gusht 2005 18
  19. 19. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon Agonia që po provon arti N dërtohen spektakle madhështore ku yjet që nuk mungojnë vërshojnë si lumë. Tam-tamet dhe jehona e tyre përhapen si rrufe në vatrat tona mjerane që edhe ashtu jetojnë dimrat e acartë në zbrazësinë e vet. Derdhen miliona për të krijuar idenë e një arti “madhështor” ku “modernizma”, si zhgarravinë, po e vret artin e vërtetë. Daullet e zhurmshme të çajnë timpanin (në fakt janë zhdukur prej kohësh!). Drita verbuese, tymnaja, femra thuajse lakuriq, dridhen e përdridhen gjithandej. E po ky është zhvillimi, ky është progresi, kjo ësh­ të Europa. Do të arrijmë kohën e humbur, jemi vonë? Treni i fundìt po ikën dhe bota do të na lërë përsëri në vetminë tonë të përjetshme. Në këtë art të madh që ka mbushur skenat dhe podiumet tona, flitet çdo gjë ...veç njeriu është harruar. Këto janë spektaklet show që na kujtojnë ne shqiptarëve se edhe arti si çdo gjë tjetër është biznes, pavarësisht nga vlerat që bart. Është lojë për të fìtuar disa miliona dhe për të harruar atë që baballarët tanë na patën lënë si trashëgim. Spektatorët, edhe ashtu, i mbushin sallat me shpresë se kushedi mund të harrojnë diçka nga ajo që jetojnë në realitetin absurd që e kemi gatuar po vetë. Po ku është arti, ku janë institucionet që dikur aq të shumtë në numër, na bënin që ta ndjenim veten NJERËZ në mjerimin që na kish pllakosur? Ku janë artistët e vërtetë që me talentin e tyre thyen muret e izolimit, duke krijuar premisat e mbijetesës?! Çdo gjë po shkon drejt komercializmit. Ar­istët, t këta gjeni të shpirtit njer­ zor, përsëri mbeten pishtarë të jetës. ë Ndërsa krimi në familje po bën kërdinë, roli dhe funksioni 19
  20. 20. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës i artistit qëndron më poshtë se ai që shet banane në anë të rrugës. Familja është tronditur frikshëm. Terri shpirtëror na ka pllakosur të gjithëve, kudo, në të gjithë qenien tonë; urrejtja e mbjellë; diku do të shpërthejë, varfëria që i shtrin përditë kthetrat e saj, ka këtë fytyrë mjerane. Perspektiva e humbur të afron pranë humnerës; streset që mbillen përditë dhe që na bombardojnë nga të gjitha anët, nuk kurohen me manaferra. Kur shpirti shteron, jeta është një amulli e vrarë. Për çdo komb, ky është ndoshta momenti më i vështirë. Është e vështirë të mendosh se shpirtin njerëzor do ta fisnikërojnë, në vend të artit, skenat kllouneske që shohim përnatë në parlament. Ato veç e lodhin atë. Atë nuk e lartësojnë as gërmadhat e së kaluarës që ruajmë si relike. Ato e zbehin atë. Shpirtin e një kombi nuk e lartëson varfëria. Ajo e vret atë. Ngrehinën e shpirtit njerëzor e lartësojnë artistët me artin e tyre, me magjinë e tyre, me fisnikërinë dhe talentin e tyre... Si mund të lulëzojë një shoqëri pa art?! Ësh­ ë e vështirë të gjykosh se qeveritarët tanë, pushtetarët, t poli­ikanët e çdo lloji apo kallëpi, e kanë vrarë ndonjëherë t mendjen si si ta shërojnë njeriun në këtë tranzicion të gjatë e të gjatë... Si ta rigjenerojmë këtë konsum të madh energjish në këto”beteja” shterpe që nuk prodhojnë asgjë , vec urrejtje dhe sherre pa fund? Si ta përgatitim këtë njeri, i cili duke qenë i lidhur akoma me vargonjtë e së kaluarës, prapambetjes etj, kërkon të kapërcejë në kohët moderne? Në zallamahinë e madhe që quhet poli­tikë, nuk ka vend për këtë luks. Arti rrjedh, shpirti varfërohet, krimi rritet, familja shkon drejt shpërbërjes. Arti, ndoshta do të na shëronte nga sëmundjet e trashëguara nga e kaluara siç është psikoza e sherrit. Gjetkë gjen edhe shtëpi kulture me jetë të gjallë artistike! Ne i patëm dhe i zhdukëm ato. Por më shqetësuese është jeta artistike dhe kulturore edhe në qytetet e mëdha si Durrësi, Shkodra, Korça, Elbasani, Gjirokastra etj. Pabet, dancingjet, diskot nuk e plotësojnë kurresesi boshllëkun e institucioneve profesioniste ku jeta artistike gëlon si në moçal! Edhe ajo 20
  21. 21. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon shtojcë e ligjit në fjalë favorizon vetëm institucionet e Tiranës, duke diskriminuar hapur ato të qyteteve të tjera. Por financimet, përveç shtetit janë të mundshme edhe nga donatorë dhe ndërmjetës ndërmjet palëve. Në këtë agoni që ka përfshirë jetën tonë artistike në të gjitha sferat dhe nivelet, është e vështirë të mendosh se qeveritarët tanë, pushtetarët, politikanët (që për të rrëmbyer pushtetin s’lënë gurë pa lëvizur) në gjithë këto vite kur në pushtet ka qene e majta, ta kenë vrarë mendjen ndonjëherë se si ta shërojnë njeriun në këtë tranzicion të gjatë. Si ta rigjenerojmë këtë konsum të madh energjish në këto luftëra shterpë që nuk prodhojnë veç urrejtje, sherre dhe mëri. Kjo, padyshim përbën një temë madhore ku ka vend të japin opinionet e tyre sociologët, analistët, psikologët, politikanët, juristët etj, por arti ka forcën dhe magjinë të bëjë përmbysje të mëdha në mentalitetìn shoqëror në rrethana të caktuara social-ekonomike dhe historike. Është për të ardhur keq që arti në mënyrë të çuditshme iu shmanget problemeve që preokupojnë sot shoqërinë. Temat e dìtës janë një lloj tabuje. Nëpër festivalet e teatrove mungon krejtësisht drama shqiptare. Tendenca e një arti “extra vergine” është e theksuar sikur shoqëria jonë të ketë arritur “standartet” e nevojshme të emancipimit dhe evoluimit social-kulturor dhe nuk ka më asgjë për të thënë. Misioni i artit, me sa duket po reduktohet vetëm në një lloj argëtimi jashtë realitetit, duke lënë pas dore detyrat e tij utilitare dhe edukative. Estrada, një zhanër që në të kaluarën ka patur një audi­ nce aq të madhe, e po fiket dhe është duke u zëvendësuar me një art të mbushur me zhargone rrugësh, që nuk ka asgjë të përbashkët me krijimtarinë e mirëfilltë. Është e kuptueshme, se me evoluimin e shijeve të spektatorëve, pësojnë ndryshime nga for­ a e stili edhe gjinitë m e artit tradicional, por këto nuk vijnë vetëm duke imituar forma të huaja në mënyrë shabllone. Ash­ u si po shuhet estrada po t shkon drejt degradimit edhe muzika e mirëfìlltë popullore. Ato që me të drejtë janë konsideruar si perla të folklorit, po bien 21
  22. 22. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës pre e eksperimentimeve pseudo-vulgare që nuk kanë asgjë të përbashkët me zhvillimin e vërtete progresiv të artit muzikor. E gjithë kjo është pjesë e një çoroditje të përgjithshme që na ka përfshirë pa mëshirë për të coptuar dhe shkatërruar çdo vlerë të trashëguar dhe të ruajtur në breza. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për krijimtarinë në fushat e tjera, ku vihet re e njëjta amulli, si në pikturë, poezi, roman etj. Varfëria edhe këtu është e madhe; sundojnë botime mediokre, pa vlerë dhe nivel artistik; çdo gjë shitet, çdo gjë blihet. Mekanizmat rregulluese për ta mbrojtur publikun nga mediokriteti nuk ekzistojnë. Njeriu gëlltit lloj-lloj çorbash të gatuara dosido, viktimë e antivlerave të një morali çoroditës. Madje edhe shtypi prodhon antivlera; vetëm ngjarje të kobshme që të rrënqethin, duke i lënë pak hapësirë (ose aspak) qëmtimit të së bukurës, fìsnikes, njerëzores, humanes. Traumat tronditëse që po shoqërojnë të ashtuquajturin tranzicion, janë jo vetëm shpirtërore, por edhe morale, e sidomos psiqike; vetëdija e errësuar nuk kursen jo vetëm shokun, por edhe vëllane, nënën, babanë. E çfarë mbetet më për njeriun, në qoftë se shkatërrimi moral mbërriti deri këtu? Tronditja që ka pësuar themeli i shoqërisë - familja, do të zgjerohet përditë e më shumë, dukë vënë në pikëpyetje gjërat më thelbësore të vetë ekzistencës! Lodhja shpirtërore që ka ardhur si rezultat i politikave sociale të ndjekura deri më sot nga e majta në pushtet, ka sjellë në mënyrë të pashmangshme shpërbërjen e virtytit, të etikës dhe kultivimin e një psikologjie vrastare që godet çdo vlerë. E djathta që po vjen në pushtet ka përpara një shkretëtirë shpirtërore që po e lë trashëgim e majta progresiste. Dhe kjo ndoshta do të përbëjë një ndër prioritetet e saj për ta nxjerrë shoqërinë nga kolapsi moral që e ka përfshirë. Përkrah reformave të tjera që ajo do të ndërmarrë për të luftuar varfërinë, krimin korrupsionin etj, padyshim vënia e artit në vendin dhe rolin që i takon, do të përbënte atë hap vendimtar që në gjithë këto vite është lënë pas dore. Këtu fjala nuk është që t’u kthehemi si qëmoti, megjithëse edhe 22
  23. 23. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon ato duhen. Këtu nuk është fjala që ekranet e televizioneve t’i mbushin emisionet me programe folklorike, por është për të ardhur keq që brezi i ri nuk e njeh thuajse fare këngën popullore. Ne nuk mund të shkojmë në Evropë të zhveshur nga vlerat tona, nga identiteti ynë, sepse vërtetë nuk kemi akoma infrastrukturën e duhur nëpër qytetet tona, ato nuk ofrojnë atë pamje magjepsëse që të tjerët i kanë me bollëk, sepse kanë punuar me shekuj; por ne disponojmë një thesar të paçmuar me të cilin mund dhe duhet të tërheqim të huajt, t’i joshim ata me vlerat tona që janë thuajse të pakrahasueshme, qoftë përsa i përket folklorit tonë, ashtu edhe bukurive të natyrës që janë të rralla dhe të mahnitshme. Ne nuk kemi arritje të teknologjisë moderne, por kemi zbulimet tona arkeologjike, kalatë tona që të lënë pa mend me madhështinë, dhe që dëshmojnë për heroizmin e një populli martir. Amfìteatrot tona të lashtësisë, siç dëshmojnë edhe zbulimet e fundit arkeologjike të bëra në Butrint e gjetkë, flasin për një art të kultivuar mjaft herët, kur shumë popuj të tjerë gjendeshin akoma në shpërgenjtë e primitivizmit. Kjo flet për një popull artdashës që ka ditur të luftojë, ka ditur të këndojë dhe lulëzoje dhe, duke qenë i vetëm, ka mundur të ruajë identitetin e vet. Në rast se sot arti dhe kultura do të marrin përsipër rolin që u takon, atëherë urrejtja e kultivuar do të zbutet, njerëzit do të jenë më njerëzorë, humanizmi do të zbresë në tokë. Do të ketë më pak krime e vrasje; ligjet e së bukurës do të mbushin me jetë shpirtrat tanë. Atëherë arti nuk do të mbetet jetim dhe vlera e tij do të rritet si buka, si drita dhe ajri që marrim përditë. Gazeta “55”, 15 gusht 2005 23
  24. 24. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës A është televizioni shqiptar, simbol i unitetit kombëtar? T elevizioni shtetëror si një mjet i fuqishëm komunikimi me të gjitha shtresat e popullsisë, mbart mbi vete një përgjegjësi të madhe të cilat i kalojnë kufìjtë e një institucioni thjesht informativ. Aq më tepër né një vend si Shqipëria ku mungojnë ose janë në embrion stacionet private té komunikimit masiv. Por dhe sikur këto stacione rajonale te jenë në efiçencë të plote, rëndësia e televizionit shtetëror është mbarë kombëtare dhe e pa zëvendësueshme. Përveç faktorëve të tjerë, ne shqiptarët, për vetë kushtet e izolimit total për 50 vjet me radhë, tek ekrani i televizionit jemi mësuar jo vetëm thjesht të ndjekim një lajm për të shuar kureshtjen, por bëjmë edhe prognoza. Dimë më mirë se çdo popull tjetër të nënkuptojmë dhe atë që thuhet, dimë më mirë se çdo popull tjetër të nënkuptojmë edhe atë që s’thuhet. Kjo ndodh sepse ne të gjithë merremi me politikë. Jemi mësuar të merremi me politikë që kurse nga ekrani dikur merrnim “Direktivat e Partisë” për të korrat, për të mbjellat, për kohën, për armiqtë. Sytë, gjithë këto vite na mbetën te ekrani. Prandaj jemi shumë të ndjeshëm ndaj asaj ç’ka thuhet në televizion. Madje nuk janë të paket ata që pakënaqësitë apo hallet e tyre i zbrazin në formë monologu “përballë spikerit të televizionit”. Është e tepërt të flasim për atë ç’ka ndodhi me televizionin shtetëror gjatë fillimeve të qeverisjes së PD- së. Jo vetëm që iu mohua dhe ajo pak frymëmarrje që pati në nisjen e demokratizimit të vendit, 24
  25. 25. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon por mund të themi me bindje televizioni u bë sindromë e qëndrimeve më të indoktrinuara. Kjo u pasqyrua jo vetëm në deformimin e informacionit të përditshëm, por edhe në deformimin e trashëgimisë tonë kombëtare. Në vend të një vlerësimi me kritere shkencore të të gjitha periudhave kyçe të historisë së popullit tonë, larg ngjyrave partiake, duke filluar ndoshta qysh nga periudha e mbretit Zog, të luftës nacionalçlirimtare, të periudhës së diktaturës dhe deri në ditët tona, me programet që transmetonte televizioni, krijoi një mjedis tronditës të një kaosi të vërtetë. Pa hyrë në hollësi të gjithçkaje, që u përjetua nga ne, në këto vite gjithsecili e kishte të vështirë të gjente vetveten. Në mjegullën që lëshonte përditë televizioni, veterani që dikur kishte luftuar kundër fashizmit, i inspiruar nga ideale të shenjta, padashur pyeste veten; po unë kujt i përkas? Mos vallë jam tradhëtar? Në të vërtetë tradhëtarët ishin ata që i braktisën idealet e luftës antifashiste nacional çlirimtare dhe jo ata që derdhën gjakun për çlirimin e vendit nga okupatorët fashistë. Në qoftë se do të vijmë në ditët tona, është flagrant deformimi që iu bë revoltës popullore të fìllimit te vitit të kaluar në qytetin e Vlorës nga ana e televizionit. Aq i madh ishte ky dizinformim saqë njerëzit kur shkonin në qytete të tjera të pyesnin “More, ç’po bëhet në Vlorë se s’po merret vesh”? Pra, duhej një sqarim i gjatë suplementar për të nxjerrë të vërtetën e asaj çka ndodhi, e cila ishte deformuar nga mjetet e informacionit. Ndërkohë që njerëzve u kishte vajtur thika në palcë, televizioni e paraqiste popullin e revoltuar si një turmë që “bën xhiron e zakonshme për në Skelë”. Është e natyrshme dhe e paevitueshme tensionimin që i bëri situatës një lajm i tillë. E pra, këto qëndrime, këto te ashtuquajtura lajme, mund t’i shërbenin kujtdo, por jo unitetit kombëtar. Televizioni ka për detyrë që edhe pse ndërrohen sistemet, lëvizin partitë, bëhen qeveri, ai duhet të qëndrojë, si të thuash, përmbi ngjarjet, dhe pse jo, si një arbitër i paanshëm i tyre. Me gjithë përmirësimet që televizioni ka bërë në këto muajt e fundit, përsëri ka shumë 25
  26. 26. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës për të bërë që të arrijë standartet që kërkon emancipimi kombëtar. Dy janë pikat kyçe që do ta bënte televizionin të dilte përfundimisht nga amullia; Në kushtet e krizës së rëndë që kalon vendi ynë, televizioni mund dhe duhet të bëhet si një faktor i shpresës (jo i gënjeshtrës), si një rreze drite në këtë terr të gjatë që po jetojmë. Është jo normale që akoma emisionet e lajmeve që emeton televizioni, nuk mund të dalin dot nga klishetë e stampave të trashëguara nga e kaluara. Dihet tashmë se sapo të përfundojë sigla muzikore e lajmeve do të dalë në ekran udhëheqësi kryesor, i pasuar nga udhëheqës të tjerë sipas rangut që mbajnë në oligarkinë shtetërore, do të pasohen nga mbledhja e jashtëzakonshme e qeverisë, e cila ka aprovuar dekretin kaq e aq për pyjet. Me vonë do të maresh vesh me hollësi se çfarë kanë bërë gjithë ministrat gjatë 24 orëve dhe do të përfundojë me të dhënat e shërbimit sinoptik...! Asnjë udhëheqës apo burrë shteti në botë, nuk bëhet i dashur për popullin e vet, sepse del para televizorit! Përkundrazi, ata servilë që projektojnë një paraqitje të tillë, ndoshta e dinë se kështu në popull bëjnë efekt të kundërt. Kjo bëhej në qeverisjen e mëparshme. Kjo bëhet dhe tani. Por popullit çfarë i intereson? Populli do të dijë se si do t’i jepet fund krizës që e pruri vendin në këtë gjendje. Do të dijë ç’punë bëhet konkretisht për kontrollin e firmave piramidale. Ekziston ndonjë shpresë për kthimin e parave të vjedhura apo do të luhet përsëri në kurriz të tij...Nuk ka pse puna që bëhet në këtë drejtim të mos informohet, apo, më keq akoma, të mbulohet me një mjegull misterioze. Sepse kështu iu lë shteg hamendjeve, dyshimeve, supozimeve, thashethemeve, keqinformimeve vesh më vesh, dhe pse jo të gjitha këto përgatitje e çojnë vendin përsëri në prag të kaosit të ri. Është detyrë e gazetarëve të televizionit ta ushqejnë popullin rregullisht me këtë informacion aq të domosdoshëm. Një problem tjetër që ka rëndësi të jashtëzakonshme për forcimin 26
  27. 27. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon e unitetit kombëtar, ka të bëjë me hapësirën e nevojshme që i duhet krijuar opozitës në mjetet elektronike të informimit. Jo vetëm që është një nga elementët bazë të demokracisë, respektimi i opozitës, por edhe në traditën e shqiptarit gjithmonë të mundurin e kanë respektuar. Por, të indoktrinuar siç jemi nga konceptet unitariste mbi shtetin dhe shoqërinë, nuk jemi mësuar që opozitën ta shohim si forcë lëvizëse. E djathta, kur ishte ne pushtet preferonte te përmendte vazhdimisht sloganin “Opozitarë, por vëllezër”, por në fakt e shikonte opozitën si “Armikun e klasës” që kërkon të marrë pushtetin dhe të cilit i duhet shtypur koka sa s’është vonë. Mospasqyrimi sa duhet i opozitës në mjetet e informacionit, mbart “me vete gjithmonë tensione politike, të cilat kurrsesi nuk i shërbejnë unitetit kombëtar. Të mos harrojmë se pas çdo force opozitare qëndrojnë me mijëra a qindra simpatizantë, të apasionuar, të hipnotizuar, të cilët dashur pa dashur i vendos në “llogore lufte”. Kundërshtarin politik e kthen në një armik. Një nismë interesante e televizionit kohët e fundit ka qenë dialogu “E Diela Debat”. Është ndoshta i vetmi rast që politikanët tanë ndodhen përballë njëri-tjetrit. Ky është një hap emancipues që do t’i afrojë ata më shumë me njëri-tjetrin. Në qoftë se flasim për unitetin mbarë kombëtar ne shqiptarët nuk duhet të nënvleftësojmë faktin se jemi një komb jo vetëm i gjymtuar, por dhe i shpërndarë thuajse në gjithë botën. Mire do të ishte që televizioni të shkonte tek këta bashkëkombas kudo që janë që nga Arbëreshët e Italisë që kanë emigruar 500 vjet përpara, tek ata të Amerikës në fillimet e këtij shekulli, e deri tek emigrantët e sotëm të cilët përditë po marrin rrugët e botës. Jeta e tyre ashtë e rënde, e trazuar me dhimbje me mall. Shpesh ata durojnë dhe diskriminimin. Por pse të mos pasqyrohet kjo jetë në televizionin shqiptar!? Kjo luftë ndonjëherë shkon deri në vetesakrifìkim!! Duke pare këto vuajtje dhe sakrifica, atje në dhe të huaj, të vëllezërve tanë për të mbijetuar, kjo ndoshta do të na bëjë edhe ne këtu ku jemi në atdheun tonë, që ta duam 27
  28. 28. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës më shumë njëri-tjetrin.” Valët e emigracionit që i kanë detyruar shqiptarët të largohen nga vendi i tyre, siç thamë, janë të ndryshme. Por, ç’lidhje ata kanë me atdheun, si i ruajnë traditat, zakonet, çfarë kontributi kanë dhënë si një detyrim moral për atdheun e tyre? Pra, gama e problemeve që mund të trajtohen në emisione të veçanta është e madhe dhe e larmishme. Por të mos harrojmë se përveç emigrantit, kemi dhe diasporë. Dihet që, nga historia jemi një vend me kufìj të sakatosur, ku më shume se gjysma e kombit jeton jashtë kufijve shtetërorë. Detyrimet që ne, si trungu mëmë, kemi ndaj kësaj di­ spore, janë të mëdha, gjë së a cilës televizioni duhet t’i kushtojë më tepër interes. Ne, jemi një popull vital, i etur për progres që ka ditur t’i bëjë ballë tallazeve të historisë, që me aq mençuri i hapi rrugë proceseve demokratike, që diti të shmangë luftën civile në pragun e të cilës e çuan ngjarjet tragjike të vitit të kaluar. Ky popull ka ditur të nxjerrë figura të shquara në momente kyçe të historisë. A nuk tingëllon sot më aktuale se kurrë thirrja e rilindësit të madh se “Feja e shqiptarit është shqiptaria”? Atëherë s’do të jetë nevoja të vijnë përsëri të huajt të pajtojnë shqiptarët! Në gjithë këtë temperature të lartë në kokat tona, televizioni duhet të jetë i kthjellët, i paanshëm, simbol i unitetit kombëtar. Një rol të tillë duhet që ta bëjë televizioni shqiptar, por nuk duhet lënë pas dhe media e shkruar, e cila më tepër se kurrë po tregohet mjaft e ashpër në informacionet dhe komentet që nxjerr në faqet e të përditshmeve të “pavarura” (!) dhe partiake. Një ligj i tillë për shtypin, sigurisht që ka nevojë për rinovim!.. Botuar në gazetën “Vlora News”, 5 janar 1998 28
  29. 29. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon “Portokalli” nën trysninë e komercializmit N jë“art i ri”?! As që bëhet fjalë. Ne dimë vetëm të kopjojmë të tjerët. Variete? Vështirë të thuash. Një show? Ndërsa humori rrjedh nga “copëza jete”, rrëfimesh të rastit, nga tipa të kthyer në prototipa që provokojnë të qeshurën prej batutave (herë me kripë, por edhe bajate), nga gjestikulacionet që në ndonjë rast arrijnë në ekstreme që të kujtojnë karikaturat apo bufonatat… Ne shohim në ekran spektatorë që gajasen! Dhe në skenë dalin tipa idiotesh defiçentë, që parakalojnë si në paradë. Batuta banale që të lënë një shije të hidhur. Qëndrojmë para ekranit në ambientin familjar dhe presim këtë show të dëshiruar. Por gati po ato gjëra, po ato trajtime e tipa përsëriten e përsëriten me një lloj kokefortësie sikur kërkojnë të na kujtojnë që ne vetë jetojmë në në mes të banalitetit dhe absurdit të përditshëm. Aktorët vihen në garë për të “prodhuar humor”, me çdo kusht humor, sikur botës i ka ardhur fundi dhe duhet që patjetër të jemi të qeshur. Pra, në këtë fillimshekulli, humori qenka i nevojshëm, si buka, si ajri, si drita. Pjesë e një biznesi që prodhon të mira materiale… Madje njeriu, ku të shkojë, ç’të bëjë, ka nevojë të qeshë, të harrojë. Në torrovitjen e përditshme të trurit, e qeshura shërben si një lavazh. Atëherë të qeshim, të qeshim pafundësisht të qeshim. Po si? Të rrëmbyer nga efekte “gasprodhues” harrojmë që e qeshura e fisnikëron njeriun, e tjetërson atë kur buron nga 29
  30. 30. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës ndjesi estetikisht të virtytshme. E qeshura na bën ta duam më shumë jetën kur ajo vetë është pjesë e saj. E thënë më hapur, e qeshura si qëllim në vetvete, e zhveshur nga forma e duke lënë krejt pas dore përmbajtjen, e mbështetur në batuta, bëhet vështirësisht e perceptueshme, ndonëse aty për aty “prodhohet” një lloj humori që duket sikur na dëfren, por që s’lë thuajse asnjë gjurmë më pas. Petku komercial e vret artin e mirëfilltë, e asfikson krijimtarinë artistike, i shteron shpejt burimet e krijimtarisë aktoriale dhe artistike. Madje e tjetërson atë. Urojmë që në sezonin tjetër,“Portokalli”, e cila ka në gjirin e vet një staf të talentuar artistësh të rinj, të na japë shfaqje të një niveli cilësor gjithnjë në rritje. Ndoshta spektatori s’ka nevojë vetëm të qeshë, por diku edhe të shlodhet. Pra, të marrë kënaqësi të tjera estetike me vlera artistike të patjetërsueshme. Kështu, ndoshta, mund t’i shmangemi humorit të sforcuar dhe vulgariteteve! 2006 30
  31. 31. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon “Marinando” në Ostuni të Italisë Në festivalin teatror të vendeve mesdhetare për të rinjtë me pjesëmarrjen e grupit rinor të Qendrës Kulturore Vlorë. (Reportazh) J emi mësuar prej vitesh që drejt brigjeve të Italisë të nisen karvanët e pafund të refugjatëve. Deti është bërë dëshmitar i sa e sa tragjedive të jetëve të humbura në netët pa hënë, me erë e stuhi, ndërmjet brigjeve që lidhin Pulian me brigjet tona. Por Shqipëria tanimë ndodhet në një proces të vazhdueshëm transformimi social-ekonomik e kulturor. Shoqëria po zhvillohet. Vendi po i afrohet përditë e më shumë standarteve evropiane në drejtim të artit, kulturës dhe zhvillimit të traditave tona. Ndonëse lëvizjet kulturore akoma nuk kanë arritur atë zhvillim që do të dëshironim, megjithatë diçka lëviz. Janë zhvilluar festivale të këngës popullore të polifonisë labe, të valleve popullore për trevat e Labërisë. Pranë Qendrës Kulturore të Pallatit “Labëria” funksionojnë grupet e teatrit për të rinj, ansambli i këngëve dhe valleve, ansambli i cirkut, teatri i kukullave… Pikërisht grupi teatror i të rinjve ndërmorri këto ditë një turne në qytetin Ostuni të Italisë për të marrë pjesë në Festivalin Teatror të të rinjve ndërmjet vendeve që lagen nga ujërat mesdhetare, i cili zhvillohet nën patronazhin e Presidentit të Italisë. Vetëm ky fakt flet për rëndësinë që shteti italian i jep aktiviteteve të këtij lloji, ku marrin pjesë një numër i konsiderueshëm të rinjsh nga të gjitha krahinat e vendit (rreth 31
  32. 32. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës 450 vetë) si dhe të ftuar nga vendet e Mesdheut si: Shqipëria, Spanja, Egjipti dhe Kroacia. Ç’përfaqëson “Marinando”? Tematika dhe thelbi i përmbajtjes së “Marinandos” është deti; si burim ushqimi, shlodhjeje, argëtimi. Me detin është e lidhur jeta e brezave të tërë. Anës detit ndodhen plazhet e magjishme që na japin kënaqësi dhe jetë. Me detin janë të lidhura histori tronditëse për jetën dhe punën e peshkatarëve, balada, legjenda për trimëritë e tyre në dallgë e stuhi, në luftën për të siguruar jetesën, kështu ka qenë në të kaluarën, por edhe sot deti mbetet burim i pashteruar të mirash materiale. Synimi i autorëve të festivalit mbetet që të mbajnë gjallë tek të rinjtë këtë dashuri për detin, për ta ruajtur këtë pasuri të paprekshme nga brezi në brez. Deti ka nevojë për ne, ashtu si edhe ne kemi nevojë për detin. Kjo simbiozë përshkonte si një pe i kuq të gjithë festivalin. Spektaklet e paraqitura nga të rinjtë me një larmi formash e gjetjesh artistike, përcollën emocione të jashtëzakonshme te spektatorët e Ostunit që i ndiqte këto shfaqje me interes të veçantë, me duartrokitje të vazhdueshme, gjë që flet për nivelin e lartë cilësor dhe mesazhet që ata përcollën në sallë gjatë gjithë ditëve të festivalit. Në këto spektakle ndërthureshin harmonishëm elementet e dramaturgjisë (fjalës), me ato të lëvizjeve plastike të aktorëve, të gërshetuara me kërcimet, dhe muzikës që padyshim luante një rol parësor në kompozimin artistik. Njëri pas tjetrit, për tetë ditë me radhë, u dhanë shfaqje nga pesëmbëdhjetë shkolla nga krahina dhe qytete të ndryshme të Italisë të përzgjedhura nga një numër i madh projektesh nga një juri selektive. 32
  33. 33. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon Shfaqja jonë Ishim të gjithë në ankth se si do të pritej? Çfarë përshtypjesh do të krijonte te spektatori, si do të priteshin të rinjtë tanë në këtë ballafaqim kulturash, traditash, vlerash. Regjisori i shfaqjes, Halim Halimi, ishte i merakosur se shfaqja jonë “Shokë të një klase” nga ana kompozicionale, por edhe tematike ndryshonte nga të tjerat. Ne nuk flisnim për detin, ndonëse vinim nga një qytet bregdetar. Por edhe forma artistike ishte tjetër. Një teatër klasik me interpretim realist, ashtu si gjithë shkolla jonë teatrale, e cila bazohet në principet e Stanisllavskit. Por pikërisht pse sillte diçka tjetër, kjo me sa duket ngjalli një interes të veçantë. Të gjithë ishim në pritje të asaj që do të ndodhte në skenë. Dhe çasti i shumëpritur erdhi. Sapo trupa jonë doli në skenë, u thanë batutat e para, atmosfera sikur u elektrizua. Mbi shpatullat e njoma të këtyre artistëve të rinj ndihej një barrë e rëndë, një përgjegjësi e lartë. Ata përfaqësonin Shqipërinë. Aty në shesh ishte ngritur flamuri ynë krahas atyre të Italisë, Egjiptit, Spanjës dhe Kroacisë. Duhet thënë që në fillim se këta të rinj të talentuar e kaluan me sukses këtë provë të vështirë. Nga interpretimi plot temperament i lojës së aktorëve salla shpërtheu disa herë në duartrokitje. Për t’u kuptuar më mirë mesazhi i pjesës, disa momente të veçanta të saj ishin përkthyer në italisht, duke u alternuar bukur nga shqipja në italisht dhe anasjelltas. Kjo krijoi emocione te spektatori, i cili vlerësoi ato momente ku shqipja shpërthente bukur, lirshëm. Ishte një pritje e ngrohtë për artistët tane që na bëri të ndiheshim mirë. Pas shfaqjes erdhën urime të ngrohta dhe të sinqerta. Ditën tjetër nisën të na shikonin me një farë admirimi, sepse jo vetëm loja, por edhe mesazhi i pjesës ishte njerëzor, per dashurinë dhe miqësinë e pastër midis të rinjve. Papritur Shqipëria u bë pjesë e bisedave të pjesëmarrësve. 33
  34. 34. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Ndoshta s’e prisnin, ndoshta na njihnin pak, shumë pak… Në shfaqjen përshëndetëse në mbyllje të festivalit të rinjtë tanë u vendosën në qendër të spektaklit. Kjo shfaqje e ndërtuar si një formë e teatrit antik me korin dhe personazhe të mitologjisë, pati në epiqendër vajzat dhe djemtë e trupës sonë, së bashku me ata italianë. Dhe ajo që na bëri më shumë përshtypje ishte fakti se aty frazat thuheshin italisht dhe shqip apo shqip dhe italisht dhe tingëllonin çuditërisht bukur. Shqipja jonë e bukur tingëlloi madhërishëm në “Sheshin della liberta” s’ka si të mos ishim krenarë për atë ç’ka bëmë për veten tonë, por sidomos për vendin e shqipeve. Qyteti Ostunit Ostuni, qyteti ku u zhvillua ky aktivitet kishte një histori të lashtë. I themeluar qysh në shekullin II pas Erës së Re quhej edhe “Qyteti i bardhë”. Muret e tij ishin ngritur mbi një kodër dhe zbardhnin qysh së largu, në trajtën e një përkrenareje zhytur në luginën plot ullinj. Kur e vizituam qytetin në pjesën historike pamë nga afër muret e kalasë që rrethonin kodrën si kurorë. Shtëpitë e ndërtuara me gurë mbështeteshin te njëra-tjetra si një masë vigane, prej nga dukeshin vetëm disa dritare të vogla, të cilat lejonin të shikoje luginën me ullinj gjatë luftërave që banorët e Ostunit patën bërë. Nga bedenat e mureve e mbronin fortesën duke derdhur prej mureve vaj ulliri të nxehtë. Qyteti i mbushur me vepra historike dhe ndërtesa monumentale, të linte të shtangur me madhështinë e tyre, me harqet, gdhendjet në gurë dhe veprat e artit, të cilat i ndeshje kudo: në katedralen e qytetit, në Sheshin e Lirisë, te shtëpi e murgjve, te monumenti i shenjtit; në gjithçka ishte vula e një populli të paepur që e do jetën, i cili me gjenine e vet të bind se ke të bësh me një popull artist. I gjithë qyteti i ngjan një vepre arti të skalitur nga një dorë anonime, deri në përsosmëri. Gjatë 34
  35. 35. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon ditëve të qëndrimit në Ostun vizituam gjithashtu shpellat e Alberobellos, si dhe qytetin Truli di Alberobello, që dallohej për ndërtesat krejt të veçanta nga arkitektura e tyre. Shtëpi të rrumbullakta si kasolle prej guri që përfundonin në një majë të mprehtë. E veçanta e këtyre qyteteve të lashtë ishte se ndonëse shumë të vjetra, ato banoheshin; asnjë nuk ishte e braktisur; Brenda tyre gëlonte jeta si dikur në lashtësi, duke qenë kështu objekte vazhdimisht tërheqëse për turistët. Kthimi Erdhi dita e largimit. Lamë pas një “det” miqësish, takimesh, njohjesh, ëndrrash, mbresash të pashlyera mikpritjeje dhe bujarie fisnike. Arti i bashkon popujt në një gjuhë universale. Lamë pas copa autografesh, lotë, përqafime, numra telefonash, adresa, fjalë që mbetën pa thënë. Ne morëm me vete një mesazh të veçantë që ndoshta s’e ka pasur fatin asnjë grup tjetër artistik: dashurinë për detin, për ta ruajtur atë të pastër, siç e ka krijuar natyra, si një burim mirëqënieje dhe jete. I hodhëm këto mbresa teksa anija po i afrohej Vlorës sonë, në mëngjesin e lagësht të shtatorit, ndërsa s’më linte të qetë mendimi se sa shumë kemi për të bërë ne shqiptarët që deti të mbetet miku ynë i përjetshëm për ne dhe brezat që do të vijnë. Vlorë, 2007 35
  36. 36. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Mediat, sa larg njeriut B umi mediatik që pasoi fillimin e mijëvjeçarit të ri është impresionues. Të mos harrojmë se dhjetë vjet më parë të gjithë i mbanim sytë te televizioni shqiptar (TVSH-ja); të prirur për të thithur çdo gjë që ai jepte. Aty ishin sukseset, arritjet dhe po aty bëhej manipulimi i opinionit, fallsifikoheshin zgjedhjet, jepeshin rezultate fiktive dhe ne i besonim. Aty argëtoheshim, shlodheshim. Dhe gënjeshtrat i merrnim për të vërteta; na dukeshin të ëmbla si mjalti!... pranonim çdo gjë, gëlltisnim gjithçka. Kjo ishte jeta jonë e varfër, por dhe e pasur njëkohësisht. Natyrshëm, krijimi i menjëhershëm i shumë kanaleve televizive ku, përveç arritjeve të padiskutueshme, do të sillte edhe problemet e veta. Fizionomia Mediat tona, sidomos ato televizive, qe kanë një ndikim të drejtpërdrejtë në opinionin publik, vuajnë nga një lloj varfërie në konceptimin e tyre strukturor. Janë thuajse të njëtrajtshme me programe gati uniforme. Mjafton të hapësh televizorin në orët e mbrëmjes dhe do të shohësh se njëri pas tjetrit të gjitha stacionet japin vetëm lajme, të njëjtat lajme, të njëjtat ngjarje, të njëjtat kronika. Lajme në mëngjes, sa hap sytë pastaj vijnë titujt e gazetave, pastaj përsëri lajme në orën 8, 10, 13, 15, 17, 21, 23. lajme edhe në turnin e natës. Lajme që zgjasin deri 45 minuta. Po të kërkosh të shpëtosh prej tyre s’ke nga të shkosh; je i rrethuar nga lajmet natë e ditë, pa pushim. Në orët 36
  37. 37. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon e mbrëmjes, kur pritet të fillojë ndonjë program shlodhës apo argëtues, menjëherë nisin bisedat me të ftuarit në studio, të cilat, të gjitha stacionet, i nisin thuajse në të njëjtën orë. Janë po ata të ftuar që kanë qenë edhe një natë më parë, vetëm kanë ndryshuar studiot, që thone të njëjtat gjëra, që gjykojnë të njëjtat probleme. E gjithë kjo, merr trajtën e një paravolie të padurueshme. Asgjë nuk zgjidhet, asgjë nuk sqarohet. Është bërë e lodhshme kjo përsëritje e pafund. Po ata, të njëjtët, …dhe vetëm ata kritizerë, llafollogë, që marrin poza gjenish për të nxjerrë prej goje “margaritarët e vyer”! S’paska të tjerë kjo tokë e shtrenjtë? Nuk gjenden dot forma të tjera, konceptime të ndryshme, mënyra më të mira për të tërhequr realisht mendimin e teleshikuesit, qytetarit të thjeshtë?! Ecim më tej, në vijim të programeve të mbrëmjes. Epo, më në fund, do të ndahemi nga lajmomania. Teleshikuesi përgatitet të shohë diçka argëtuese. Por, nuk është e mundur. Programi në vijim “Kafazi i artë”. Në qoftë se një televizion do të japë “kafazin e artë”, tjetri ka gati “kafazin e argjendtë”, “kafazin prej alumini” e kështu me radhë, derisa ky program detyrimisht të bëhet i mërzitshëm. Sapo diku sajohen “ethet” e së premtes, menjëherë ethet marrin dhenë, duke u përsëritur, identikë, pa asnjë ndryshim, nëpër stacione të tjera. Kjo flet për varfëri idesh, formash, larmi gjetjesh artistike. Ne jemi larguar nga vetvetja, duke kopjuar vetëm programet e huazuara të televizioneve të huaja më në zë. Ku është këtu origjinaliteti, ku është krijimtaria artistike e stafeve drejtuese, regjisorëve, skenaristëve, piktorëve, dhe ajo që është më kryesorja iu mungon një platformë mbi të cilin të konceptohet dhe mbështetet e gjithë krijimtaria artistike dhe do të përcaktohet fizionomia e mirëfilltë. Ajo që është e papërsëritshme, unikale, e veçantë. Pa pasur vizione të qarta, gjithçka do t’i mbetet spontanitetit dhe uniformiteti do të jetë i pranishëm. Produkti që “prodhon” televizioni, ndonëse është i destinuar për tregun “mediatik”, më tepër se mall, është vlerë shpirtërore që tenton të përgatisë njeriun të përballet me jetën, 37
  38. 38. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës ta ndihmojë atë në rrugën e vet drejt së ardhmes dhe këtu gjendet dhe krijohet profili i çdo televizioni. Krijohet portreti dhe gjenden mjetet për ta ngjizur atë drejt mishërimit. Qytetari dhe televizioni Nuk mund të jetë ndryshe. Vlerat e televizionit zbehen në qoftë se nuk vendoset në qendër qytetari (shikuesi). Ai të jetë edhe protagonist, dhe interpret i programeve. Kjo nuk realizohet thjesht nëpërmjet disa intervistave që merren në rrugë nga kalimtarët, ku atyre iu kërkohet të shprehin mendimin e tyre të lirë. Temat sociale ku janë? Ato që trondisin sot shoqërinë shqiptare nuk i sheh të trajtuara asgjëkundi. Sa me interes do të ishte të trajtohej p.sh tema e gjakmarrjes, çfarë e nxit sot, protagonistin e gjakmarrjes, të ndërmarrë aktin mesjetar të vetegjyqësisë. Një akt barbar dhe i pamëshirshëm, që e ka mbajtur shqiptarin për shekuj me radhë të kërcënuar, për ta çuar drejt shfarosjes?! Ky lloj debati, që nis në television, zbret nëpër familje; vetëdija nis të kthjellohet dhe nis diçka të lëvizë drejt transformimit dhe opinioni që e dënon këtë fenomen bëhet më aktiv dhe pengesë në vend që ta ushqejë atë dhe ta mbajë gjallë. Po kështu temat për rininë jo vetëm janë lënë krejtësisht në harresë nga shoqëria dhe ato nuk trajtohen as nga televizionet tona. “Droga që vret” pse të mos trajtohet sikur të ishte tabu… Si e gjykojnë të rinjtë këtë traumë të rëndë me pasoja katastrofike për të ardhmen e vetë shoqërisë, e cila ndihet e kërcënuar si asnjëherë tjetër më parë. Ka aq shumë probleme që mund të trajtohen sa do të nevojiteshin vite e ndoshta dekada të tëra që do të ezauroheshin. Marrëdhëniet ndërmjet të rinjve, krijimi i familjes në kushtet e reja shoqërore ku po bëhet zotëruese bashkëjetesa dhe poligamia janë në rend të ditës. Ç’po ndodh me familjen tonë? Tronditja e saj është e madhe. Kush do ta trajtojë këtë problem në qoftë 38
  39. 39. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon se nuk e bëjnë televizionet? Përballja e opinioneve dhe e filozofive nga shtresa të ndryshme do të nxirrte në shesh të vërtetat që i ndeshim përditë në “kronikat e zeza”, që mbushin faqet e shtypit me tituj ogurzinj. Po lidhjet ndërmjet brezave dhe kundërshtitë ndërmjet tyre? Si mund të trajtohet krimi në familje? Një dukuri e shfaqur frikshëm dhe që kërcënon dhe vendos në pikëpyetje ekzistencën e një prej kollonave të shoqërisë, siç është familja. Këtu estetët, psikologët, opinionistët, analistët, filozofët e të gjitha kategorive kanë se ç’të flasin në vend që të merren natë e ditë vetëm me politikë. Familja për shqiptarin ka qenë dhe mbetet e shenjtë dhe ato që ndodhin nuk kanë të bëjnë aspak as me traditat, as me zakonet e nderit, të dinjitetit dhe të moralit tonë. Atëherë ç’po ndodh? Ku vemi? Këtu ka shumë të thuhet, ndërsa shoqëria hesht. Mediat japin vetëm ngjarjet makabre, gjëmat që ndodhin dhe kaq! Po si mund të heshtësh kur babai vret djalin dhe ai, o Zot, kërkon të iki, të shpëtojë, pasi ka lënë pa jetë birin e vet, apo gjëra të tjera të kobshme që s’mundesh dot kurrë jo, nuk mundesh t’i përmendësh… Këto nuk janë krime brenda familjes, por është thjesht shkatërrimi i saj. Ne kemi kanale televizive, të cilat janë bërë krenari kombëtare, me të cilat sot mburremi para botës, por emancipimi i shoqërisë sonë, për t’iu afruar vlerave evropiane, nuk mund të kufizohet vetëm me përpjekjet që bëhen për të ç’rrënjosur korrupsionin. Ky transformim është kompleks dhe mjaft i ndërlikuar. Atë s’mund ta bëjnë partitë sepse ato merren me luftën për pushtet; sepse s’kanë forcën dhe mjetet e duhura. Nuk duhet të presim të bëhet vetiu, sepse kërcënimi që na kanoset është i madh… Që televizionet të jenë më kombëtare Dikur flisnim për fizionomi kombëtare si një kërkesë e një doktrine filozofike, që me kalimin e kohës u kthye në një dogmë. 39
  40. 40. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Ne e kemi kuptuar keq lirinë dhe jemi turrur, siç e kemi zakon, në skajin tjetër. Nga patetizmi patriotik, kaluam në apatizëm patriotik; nga diktatura, kaluam në një liri të shfrenuar; nga metoda e realizmit socialist në krijimtari vulgare, pa vlerë. Prej fizionimisë kombëtare kaluam në antikombëtarizëm. Të flasësh sot për pak fizionomi kombëtare shumëkush do të te shohë me çudi. Madje mund të të marrin edhe për të marrë sepse revani ynë është i papërmbajtur. Të mos shkojmë larg, por të shohim televizionet e fqinjëve tanë. Stacionet italiane dhe greke të televizionit kanë në themel kulturën dhe traditën e atij populli, këngët kanë veçoritë e tyre specifike të papërsëritshme. Edhe me sllavët ndodh e njëjta gjë. Televizionet tona, me përjashtime të vogla, duket janë zhveshur nga çdo gjë shqiptare. Po të ndjekësh stacionet tona televizive nuk do të dëgjosh kurrekund një melodi me lahutë. E pra, kjo është shqiptare. Ato janë pjesë e vlerave tona që na bën të shquar prej popujve të tjerë, përndryshe mund të jesh më mirë majmun! Kjo është një çështje thelbësore sepse televizioni është një mjet i fuqishëm i komunikimit masiv prej nga do të formohen brezat që do të vijnë. Por është edhe një dritare që na prezanton para botës. Ekranet e programeve të filmave që shfaqin janë mbushur me tmerre që e ka të vështirë t’i perceptojë mendja njerëzore e aq më tepër e brezit që është në formimin e vet. Krime, vrasje, grabitje, “horror”, janë temat e filmave që ndjekim përnatë. Kjo lloj “lirie”, pa asnjë kriter nuk aplikohet edhe në vende shumë më të qytetëruara, siç në rastin e Italisë. Ndiqni me kujdes dhe do të konstatoni se çdo gjë është brenda kufijve të edukimit dhe etikës qytetare, përndryshe bota rrezikon që një ditë të gjendet para një marrëzie masive. Filmat shqiptarë ndonëse të prodhuar në një kohë tjetër, tek-tuk bartin vlera të mirëfillta dhe që ndiqen jo pa kureshtje nga brezi i ri. Ata kanë të drejtë që ta njohin atë jetë në të cilën punuan dhe jetuan prindërit e tyre. Dhjetor 2007 40
  41. 41. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon Kaq shumë lajme J emi të vetmit në rruzullin e dheut që dëgjojmë vetëm lajme. E hap televizorin: lajme. Ndërron stacionin, lajme; kalo kanal tjetër: përsëri lajme.Vetëm lajme! Shqiptarët gëlltisin lajme. Mos vallë dikush kërkon të na indoktrionojë? Kjo kohë tashmë ka kaluar. Ka një trullosje totale, mpirje të qënies në ekzistencën e vet fatlume. Paradite, pasdite, në mbrëmje deri natën vonë, 24 orë. Një bombardim i paparë! Shqiptarët nuk mund të jetojnë dot pa “lajme”. Ato janë bërë një dozë, madje edhe overdozë, pa të cilën nuk mund të jetojmë. Ekzistenca e çdo stacioni televiziv apo gazete nuk varet nga ekonomia, nga prosperiteti i saj dhe i mbarë shoqërisë’ nuk varet nga bursa, nga zhvillimet sociale, nga lulëzimi i artit. Ato s’kanë atë vlerë që ta mbajnë teleshikuesin të gozhduar para ekranit. Pa ato (“lajmet”) asgjë nuk lëviz. Gjithçka mbetet në vend! Lajme… lajme… lajme gjithandej, lajme dhe shqiptarët janë të lumtur. Duket sikur “hanë” vetëm lajme! Atje gjejmë gëzimin, atje gjejmë humorin, argëtimin. A nuk ndeshen deputetët në parlament si gladiatorët dikur? Në lajme njeriu gjen gjithçka që i nevojitet. Madje ato janë edhe burim ushqimi (shpirtëror - të kuptohemi). Aty ndjekim betejat klanore midis gjigantëve dhe korifejve të politikës. Aty dalin në ekrane ata që e kullandrisin këtë vend dhe shikojmë të mahnitur si i kanë krehur flokët. Një krehje “ala kapricioze” do të thotë shpartallim i kundërshtarit, me shijen tonë të hollë nuhasim se cili pushtetmbajtës rrezikon postin. Vip-at e politikës sonë të rrethuar (përveç bodigardëve) 41
  42. 42. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës edhe nga gazetarët, të cilët, të etur, turren të marrin vesh ndonjë frazë që padashur e lëshojnë për popullin. Dhe njeriu i thjeshtë qëndron i mahnitur para ekranit. E tha, e tha. Ai foli. Do kemi jetë (d.m.th. drita). Do kemi ajër (d.m.th. bukë). Ndërsa lumturia vazhdon. Pasi kalojnë lajmet për bëmat e politikanëve në dobi të Atdheut dhe të gjithë ndodhemi të mallëngjyer, menjëherë na shfaqen në ekran ngjarjet e zeza. Tregu i prostitutave zë një vend kryesor. Sa janë shitur, sa janë blerë, sa përdhunime janë kryer, sa vjehrra janë vrarë nga dhëndurët dhe sa baballarë (o Zot! Si mund të jepen gjëma të tilla!!)… kanë vrarë bijtë e tyre. Si mund të jetohet pa këto zullume që po e përçudnojnë shqiptarin anë e kënd botës...! Mbase për shkak të kërkesave të mëdha që ka për lajme ato shtohen dita-ditës. Një lajm brenda lajmit për shkak të profesionalizmit përsëritet tri herë. Fillon, mbaron dhe përsëri nis nga e para po ai lajm se mos dikush është shurdh dhe nuk e ka dëgjuar mirë. I njëjti lajm përsëritet pa mbarim deri sa të ngulitet mirë në kokë. Këtu arrihet kulmi i profesionalizmit gazetaresk. Të gjithë ndihen të kënaqur dhe në ekstazë shijojnë copëzën e kafshatës që mund t’ju kishte ngelur në fyt po të mos e degjonin të gjithë. Shqipëria jeton me lajme dhe, në saj të lajmeve. Ato na sjellin begatinë! Ato na lumturojnë dhe zemra gati sa nuk na pëlcet nga hareja. Ç’na duhen artistët në ekranet tona, ç’na duhen ngjarjet artistike! Ata janë ca parazitë të shoqërisë që kërkojnë të na mashtrojnë me artin e tyre. Ç’na duhen fabrikat e reja që ndërtohen me djersën e ballit, investimet e ndryshme që po i ndërrojnë faqen këtij vendi dhe po punësojnë të papunët kudo që janë! Kujt i shërbejnë emisionet sociale për emancipimin e marrëdhënieve në familje? Ato s’përbëjnë sensacion. Fansat e politikanëve, që e presin gojëhapur daljen e tyre para ekranit, do të mbeteshin të zhgënjyer. Ç’na duhen programet që civilizojnë qytetarin, debatet televizive për korrupsionin, drogën, krimin në familje që po bën kërdinë. Larg këtyre temave se mos kushedi na keqkupton dikushi. 42
  43. 43. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon Intervista me artistët tanë, por edhe ata që na nderojnë emrin e këtij vendi nëpër botë. Ç’na duhen emisionet për vlerat e kulturës tonë, për traditat, për bukuritë e trevave shqiptare, për turizmin dhe mundësitë që ofron Shqipëria në këtë fushë, këto nuk përbëjnë lajme tronditëse. Përkundrazi na ngrenë vlerat. Përse duhen të gjitha këto, kush na e sjell neve Evropën më pranë? Emisionet politike, që bota të shikojë se si ne bëjmë gërr-vërr me njëri-tjetrin! Aty shikohen trimat që fundosin bajlozët! Ne jetojmë në legjendë ! Ku ka përleshje, ka jetë. Spektakle monumentale për të argëtuar të madh e të vogël, që shqiptari të “notojë” në sherre; ndryshe ku vemi me kaq gëzim e hare, me kaq lumturi e mirëkuptim?! Dashuria është një nocion i kapërcyer! Pjellë e kohëve idilike. Sipas nocioneve moderne të ekzistencës, dashuria nuk të sjell në pushtet, nuk të jep para, begati e parajsë. Pasi dëgjojmë gjithë këto lajme të mbushura me lakuriqësinë e frikës, përçarjes dhe të dizarmonisë në familje, në politikë, në shoqëri e kudo, në mbrëmje ndihemi të lehtësuar dhe të kënaqur për përparimin që kemi bërë. Për të qenë më të sigurt se lajmet nuk do të na mungojnë gjatë 24 orëve… kemi edhe stacione (ekskluzive) që japin vetëm lajme…. Natë e ditë lajme se lajmet janë si jeta, uji, ajri. Cili vend në botë emeton kaq shumë lajme?! C.N.N.-i, e pamundur apo E.N.I.T.V-ja. Ato mbulojnë tërë botën dhe megjithatë nuk arrijnë të japin 24 orë lajme. Kjo ndodh vetëm në Shqipëri. Në këtë vend që për nga bukuria i ka të rralla shoqet në botë; për nga begatia, lajmin e kanë në vend të bukës! Shqiptarëve mund t’ju mungojë çdo gjë, drita, uji, buka, veç lajmin e duan. Pa atë nuk jetojnë dot! Ajo do të ishte mosekzistenca e një populli lajmexhi që jeton në euforinë e absurdes dhe qesharakes, ndërsa jetën e vlerëson pak ose shumë pak, sikur ajo të mos kishte asnjë vlerë. Ndërsa lajmi mbetet si mbreti i ekzistencës dhe universit. 10 nëntor 2007 43
  44. 44. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Liri e shtypit apo liri e sherrit! Ç ’është kjo urrejtje e verbër që na ka errësuar vetëdijen?! Sa pak humanizëm na ka mbetur në shpirt. S’ka më vend për fisnikërinë njerëzore, për dashurinë. Shpirti ynë po vyshket nga thatësira e tejzgjatur politike. Gjithçka është zverdhur. Ka humbur idealizmi, atdhetaria, shpresa dhe besimi tek e ardhmja. Në këtë vorbull marramendëse, ku i ndershmi qëndron i strukur dhe i moralshmi është dizekuilibruar, ku hajdutëria është bërë dominuese dhe vesi e ka zhvlerësuar virtytin; në një realitet si ky, vështirë se mund të gjesh rrugëdalje për zgjidhje optimale. Nuk mund të ndërtohet e ardhmja duke nëmur e mallkuar vetveten, duke sharë e përçmuar. Nuk mund të luftohet vesi me virusin e vesit. Asnjë e ardhme s’mund të ngrihet e bazuar mbi urrejtjen. Vallë kaq të pazotë qenkemi ne shqiptarët për t’u shkëputur nga meskinitetet dhe për të dalë në kohët moderne bashkë me popujt e tjerë? Ne e dimë mirë që kemi patur boll armiq dhe kemi akoma pseudomiq që na duan të dobët, të varfër, të përçarë, që të mbesim përjetë çirakë të mjerë e lypsarë pa vlerë, shërbëtorë në çifligjet e tyre. Ç’bën shtypi, ç’bën media për të shpërndarë mjegullën që akoma kemi në kokat tona, për të na ndërgjegjësuar të gjithëve që jemi një kombi vogël, vlerat e të cilit duhet t’i mbrojmë të gjithë pa përjashtim, pavarësisht përkatësive partiake, dasive krahinore dhe aq më keq të baltosim veten tonë? Të shkojmë poshtë e lart nëpër Evropë e t’i nxjerrim sytë vetes duke sharë, nëmur e përgojuar njëri-tjetrin. Asnjëherë shqiptari s’e ka nxjerrë në 44
  45. 45. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon treg nderin, dinjitetin e tij. Për fat të keq duhet të pranojmë se një pjesë e shtypit tonë e prirur ndoshta nga interesa imediate apo e nxitur nga partitizmi është bërë pjesë e këtij skenari rrënues i vlerave të shoqërisë shqiptare. Nuk gjen thuajse asnjë shkrim, rubrikë ose debat ku të thithet mendimi intelektual për të evidentuar gjithë këtë maskaradë vesesh që po na zënë frymën dhe që e kanë ngrirë jetën në kufijtë e vdekjes. Gazetat tona të përditshme periodike, partiake, pseudo-patriotike e qeveritare, si dhe ato që iu pëlqen ta quajnë veten “të pavarur” janë gllabëruar nga ethet fitimprurëse, duke e konvertuar gjithçka në mall. Edhe normat e moralit duhet të kenë vlerë malli, edhe dinjiteti s’mund të jetë veçse mall, edhe atdhetaria, e tashmja, e ardhmja, ëndrrat, shpresat, aspiratat duhet të pjellin para që të kenë vlerë. Ndryshe mund t’i shkelësh me këmbë. Është flagrant rasti i njoftimit sensacional që dhanë mediat tona, për gjoja ekzistencën në vendin tonë të bazave të stërvitjes dhe përgatitjes së terrorit. Kush e shpiku këtë thashethemnajë monstruoze, e cila për ditë të tëra u bë kryefjalë e titujve kapitalë të gazetave dhe mediave televizive? Askush s’u mor me origjinën e tij, me domethënien dhe vërtetësinë e tij. Veç të gjithë u futën në një garë se kush mund t’i bënte më shumë jehonë. Sikur ky të ishte shpëtimi i Shqipërisë, lajmi më i gëzuar që ishte dhënë ndonjëherë…?! Menjëherë u vunë në lëvizje mendjet keqdashëse, të gatshme për të njollosur çështjen tonë kombëtare. Kjo lloj “devotshmërie” antikombëtare që e cënon akoma më tej imazhin tonë në arenën e jashtme u ndërpre vetëm pas ndërhyrjes energjike të vetë faktorit ndërkombëtar. Kjo dëshirë e çuditshme për ta paraqitur hamendësinë për të vërtetë, buron prej ndjenjës së një megallomanie boshe. Por kjo ishte një farë naiviteti foshnjarak, me dëshirën për të bërë sensacion me çdo gjë dhe me këdo, veç që të nxjerrë prej saj përfitime materiale. Ky lloj konceptimi i lirisë së shtypit natyrshëm e shton edhe më tej pështjellimin që ekziston në 45
  46. 46. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës shoqërinë e parcelizuar shqiptare. Ekzistojnë disa kufij etikë brenda caqeve të lirisë që e bëjnë shtypin të moralshëm dhe për pasojë të dobishëm. Në rast të kundërt, gjithçka kthehet në një bumerang në shërbim të antivlerave që e çojnë shoqërinë drejt shthurjes dhe dekompozimit . Në gazeta gjen tituj kapitalë që të bëjnë të mendosh se ne, pluralizmin e kemi konceptuar si një sherr i madh, ku secili në mënyrën e vet ka perfeksionuar në maksimum aftësinë e të grindurit. Zënka apo debati për njërin apo tjetrin problem paraqiten si përplasje gjigande për të shfarrosur njëri-tjetrin. Në një të përditshme, jo pa prestigj, me gërma kapitale mund të lexoje këtë titull bombastik: “Vlora rrëmben armët, qyteti në prag të trazirave”. Pyes veten, ç’ka ndodhur në qytet, që ishte shpallur gjithë ky alarm?! E vërteta ishte e thjeshtë. Pak ditë më parë ishin prishur ndërtimet e para anës detit pa leje. Megjithatë gjithandej mbretëronte qetësia. Atëherë lind pyetja: ç’ishte ky shkrim ogurzi? Ndoshta një dëshirë cinike për të hedhur në zjarr qytetin me të cilin është abuzuar aq shumë. Ose thjesht një dëshirë e neveritshme për të shitur gjithçka! Ngjarjet e fundit në P.S kanë tronditur jo vetëm opinionin e saj të brendshëm, por ato kanë rënë si një tërmet në mbarë shoqërinë shqiptare. Pavarësisht motove që e kanë vënë në lëvizje këtë debat, përbën një rast unikal në llojin e vet. Edhe pse në pamje të parë ajo ç’ka po ndodh i ngjan një mërie të madhe, një tendence grupimi apo rigrupimi forcash, s’ka si të mos i shërbejë progresit, shërimit të plagëve që po gërryejnë partitë nga brenda dhe gjithë shoqërinë në tërësi. A nuk është ky debat i munguar, transparenca e harruar, si dhe toleranca aq e dëshiruar? Qëndrimet për këtë ngjarje kanë qenë nga më të ndryshmet. Disa bëjnë kritika në adresë të atyre që e kanë inicuar sepse po “shahen” shokët e armëve. Disa të tjerë se po nxirren të palarat në shesh. Të tjerë, përkundrazi, e quajnë një hap drejt emancipimit të përgjithshëm. Sidoqoftë, të gjithë kemi nisur të meditojmë. Si në një monolog gjigand me veten tonë, gjë 46
  47. 47. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon që s’ka si të mos sjellë zhvillime të reja pozitive. Për fat të keq shtypi edhe në këtë rast me ndonjë përjashtim të vogël u tregua komercial në trajtimin e problemit. Titujt, si me një gëzim foshnjarak njoftonin lexuesin për një përçarje të re që duhej të ndodhte patjetër. Si nuk u ngopëm vallë nga përçarjet?! Në këtë kohë instiktesh të shfrenuara ku erërat e pasioneve bëjnë kërdinë, ku lufta për ekzistencë po bëhet i vetmi “stil” i jetës, s’kërkon shumë mund për t’i hedhur njerëzit njërin kundër tjetrit. Zor se mund të gjesh lirinë e kulluar të shtypit të lirë. Më lehtë mund të gjesh moralin e shitur dhe të gjunjëzuar para pangopësisë. Liria e shtypit ka dalë në treg për t’u shitur. Ai që blen atë ka blerë edhe ndërgjegjen e çoroditur të kombit që s’di më kujt t’i besojë, kujt t’i qahet, ku të mbrohet. 47 2000
  48. 48. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Enveromania e dytë…! N ë mediat e sotme, në emisionet televizive po zënë gjithnjë e më shumë vend fotografi të udhëheqësve të dikurshëm, komente, ngjarje, episode të ndryshme ku gjithçka po serviret me ngjyra rozë. Gjithë ato histori zhdukjesh dhe spastrimesh të elitës së atëhershme të zhveshura nga tragjizmi i kohës, ngjasojnë më tepër me romanet policeske dalëmode. Kjo gjë, megjithatë s’ka si të mos ndjellë te nostalgjikët e asaj kohe enveromaninë e dytë. Në këto shfaqje mediatike, nuk flitet për luftën e klasave që përpiu gjithë inteligjencën shqiptare, nuk flitet për genocidin ndaj një populli të tërë, nuk flitet për varfërinë që kishte pllakosur vendin, nuk flitet për izolimin 50- vjeçar nga bota mbarë! Nuk flitet as për modelin e “njeriut të ri”, krijesë sterile, pa ndjenja dhe emocione, e zhveshur nga mendimi dhe i shpërbërë nga personaliteti, nën peshën e dhunës ushtruar mbi të, pjellë e inkuizicionit të kuq. Mediat e sotme, në vend që t’i servirin publikut këto paçaure dalëboje, do bënte mirë të kujdesej për ngritjen lart të vlerave, të shpresës, të dinjitetit të nëpërkëmbur të shqiptarit, si brenda dhe jashtë vendit. Sepse duket sikur harmonia dhe mirëkuptimi njerëzor kanë marrë arratinë. Urtësinë proverbiale dhe mençurinë mund t’i gjesh vetëm në legjendat e lashta. Kush na solli këtu? Të gjithë do t’i përgjigjemi njëzëri: Politika! Natyrisht që politika ka përgjegjësinë e saj në këtë shpërbërje morale. Por të mos harrojmë se edhe mediat kanë rolin e vet në këtë drejtim. Ato, siç dihet janë pjesë e rëndësishme e formimit të ndërgjegjes kombëtare. Jemi ne ata që, pasi u dehëm në delirin 48
  49. 49. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon e të qenit të lirë, shkretuam gjithçka që patëm ngritur me djersë e mund. Tani rrimë dhe pyesim njëri-tjetrin, duke belbëzuar fjalë pa kuptim: ç’bëri media për ta ndalur. Asgjë. Artificat politike, gjuetia e shtrigave ndërmjet pozitës dhe opozitës, apo edhe ndërmjet vetë klaneve rivale, Brenda vetë forcave politike, mbushin rëndom faqet e shtypit të sotëm. Gazetarët rendin pas yjeve të politikës sikur të ishin artistë hollivudianë. Ndërsa atyre iu ikën goja shtrembër nga shëndeti (sa shumë politikanë të shpërfytyruar nga grykësia e tepërt!). dhjetëra e dhjetëra mikrofonë mbushin tavolinat e konferencave, sikur ajo që do të dalë nga goja e tyre atë çast përbën nektarin e botës! Kjo servilosje e rëndomtë e medias pas politikës i bën ata të vuajnë nga “politico-mania”. Por zellin më të madh mediat tona e tregojnë për të njollosur veten në sy të opinionit të huaj. Pa na u dridhur qerpiku fare i nxjerrim vetes aq të palara sa do na kishin zili edhe ata që s’na duan. Dhe këtë mesa duket e bëjmë për t’u paraqitur sa më modernë, bashkëkohorë, të hapur. Ku liria e shtypit është një me lakuriqësinë para botës. Në vend që të harxhojmë aq energji duke u marrë me figura të cilat historia i ka konsumuar tashmë, duke ringjallur viktima të perënduara, do të ishte e udhës që gjithë atë zell, ta vëmë në shërbim të përmirësimit të imazhit të përbaltur të këtij populli që nuk e meriton. Në historinë e tij të lashtë dhe moderne, me luftërat që ka bërë ndaj hordhive të panumërta, me kontributin që ka dhënë në mbrojtje të vlerave të qytetërimit të sotëm perëndimor. Në vend të zhvishemi para botës, le të veshim petkun e vlerave dhe fisnikërisë që na karakterizon. Vlorë, 18.08.2004 49
  50. 50. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Promemorja e një intelektuali E kzistojnë shumë lloj promemorjesh, për ngjarje të ndryshme të historisë, për figura të shquara, për heronj dhe trima legjendarë… Ne duam të bëjmë një promemorje për një intelektual që s’ka bërë asgjë për t’u kujtuar. Thjesht për një të vuajtur të këtij vendi të prapë që na mori shpirtin e na treti jetën. Ecën intelektuali i kërrusur, i lodhur, i përhumbur në mendime. I shfaqen copëza jete nga ditët e bukura të rinisë kur mendonte se do ta lëvizte botën me majë të gishtit. Ndërsa ecën me vetëdijen e topitur nga pesha e viteve. Por ai mbijetoi, luftoi për ekzistencë dhe vijoi rrugën të ecë, të ecë… Askush nuk u kujtua për të, sikur të ishte hije. Një krijesë pa formë e trajtë. Por megjithatë jetoi. Ngadalë, pa u ndier, zëri iu mek, iu fashitën ëndrrat, lodhja e mposhti, hapat iu bënë më të vogla. Ecën dhe mendon. E vret ndërgjegja. S’ka bërë sa duhet për ta merituar jetën. Dhe megjithatë është intelektual. Por përsëri ekziston… merr frymë. Sado ndihet i sfilitur, mendja i punon vrullshëm, hovet jetëdhënëse, i rikthehen për një çast. Diç kërkon të bëjë, të ndryshojë. Veç të mos rrijë kështu i mbështjellë me mantelin e heshtjes dhe frikës. Frikë, nga se. S’është e mundur? Të lëvize, të transformoje, çfarë? Si ta bëje? Çfarë më ka penguar në tërheqjen time?! Çfarë? Ekonomia, përherë ekonomia. Bota e qytetëruar e paguan mendjen, intelektin, madje e blen. Kurse ne e braktisëm atë në fatin e vet. I lënë mënjanë, varfëri, skamje, mjerim. Mendja ngec, truri nuk punon, mpihet, 50
  51. 51. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon t’kurret. Ndjenjat vyshken. Frika. Një frikë e madhe i shfaqet si fantazmë që e ndjek nga pas. Pasiguri për jetën, veten. Ç’është ajo frikë. Kërkon ta mposhtë, por ajo e rrethon nga të gjitha anët. Nuk i lë asnjë shteg të lirë që të shfaqë mendimin, ta thotë atë. Ç’është ajo frikë, prej nga vjen. Jemi të lirë e mund të flasim. Por diçka e pengon intelektualin. Frika se mund ta heqin nga puna mbetet e përjetshme. Mjerimi i mundshëm i mpin gjymtyrët, mezi ecën. E si do të jetojë pas kësaj… frymëmarrje, nuk ka ajër… më vjen koka rrotull… do të vijë kriza… kriza e zemrës. Lëviz me kujdes se mos cik ndokënd. Frika se mos i marrin jetën, po u shfaq, po foli… xhungla të egra nëpër të cilat lundron politika. Politikanët! Ah, këta politikanë paskan qenë një lloj i veçantë specie, pushtetngrënës, të egër, mizorë. Ku t’i shprehë intelektuali mendimet dhe të mos ketë frikë nga persekutimi para shokëve të vet, para miqve? Ata gjenden të strukur nëpër skuta e titujt shkencorë i kanë varur nëpër garderoba si relike të braktisura. Kërkon të ngrihet, të shfaqet. Po, po, do ta thotë atë që mendon. Kërkon të nxjerrë zë. Një piskamë e tmerrshme i vjen nga jashtë si një kërcënim dhe struket përsëri në vetmi. Partitë nuk i duan se mençuria për çudinë e të gjithëve përbën sakrilegj. Partia, si një instrument pushtetmarrës është më e kompletuar dhe produktive e mbushur me ca gjysmë budallenj të cilët i kthen nga të duash, i ndersen, i bën të ulërasin. Si të duash. Mençuria iu prish punë, prandaj partitë i shmangen, bëjnë sikur nuk i dallojnë, i lënë mënjanë dhe i shtypin herë-herë. Intelektuali nuk ndihet as për problemet e mëdha që e preokupojnë vendin. Flitet dhe grindemi edhe për datën e çlirimit ndërsa mendimi intelektual hesht. Përdhosen dëshmorët që dhanë jetën për lirinë (pavarësisht krahut që i përket) dhe intelektuali hesht. Luhet me votën, intelektuali përsëri hesht. Zien debati për integrimet evropiane, përsëri hesht intelektuali sikur të ishte kjo çështje që i përket vetëm turmave të eksituara. Lozet me llafet, afrohemi, largohemi, grindemi. E kthejmë kuvendin në arenë cirku, perseri opinioni 51
  52. 52. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës intelektual hesht. Kush janë këta zotërinj që i gatuajnë këto çorba “demokratike”? Do të thërrasë fort, të klithë, po s’ka forcë, mezi merr frymë… Nuk shikon më… Kujt i intereson të mos hyjmë në Evropë. Na lënë të endemi si lypsarë dyerve të botës. Kujt i intereson të mos forcohet shteti që drejtësia të jetë e padrejtë. Në shtetin që është edhe i imi, përse të mbes i huaj. Ku janë partitë, ku janë bijtë tanë që i kemi rritur vetë, i kemi selitur për këtë vend, që ta duan nënën dhe babanë?! Oh, ç’dhembje! Zemra po e lëshon. Përse presidenti hesht?! Kush i jep përgjigje kësaj pyetjeje, zbaton kushtetueshmërinë me heshtje, pret të vijnë të huajt të na zgjojnë nga letargjia. Apo mendon edhe ai si intelektual i lodhur nga hallet e popullit. Kur duhen zgjidhur mosmarrëveshjet dalin sherre të reja. Në cilat kuzhina përgatiten sherret tona që po çudisin botën. Duhet të presim vetëm gjëma të mëdha (si bëmat e Kosovës) që të bashkohemi. A nuk ka ardhur koha sot, kur ndodhemi përballë ngjarjeve të tilla që nuk i ka njohur më parë historia e popullit tonë, të lëmë mënjanë sherret, inatet, ligësitë, ndotjen e vetes dhe të bashkohemi rreth një ideali të vetëm?! Zëra… thirrje.. “dua votën time” ! Zotërinj! Më lini, do flas. Më tepër se votën time, dua popullin tim, atdheun tim. Mos më ndërprisni. E di, e vrava frikën… Në qoftë se këto fjalë nuk i dëgjon kush, le të shkruhen te varri si epitaf me mbishkrimin: “Promemorja e një intelektuali”. 2009 52
  53. 53. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon Sikur të ndodhte çudia! S ikur të ndodhte çudia dhe shqiptarët të bashkoheshin në një qëllim të vetëm, në një ideal! Oh, ç’mrekulli do të ishte! Njerëzit, të gëzuar do të punonin, do ta donin njëri-tjetrin si vëllanë e vet. Do të shkundnin nga supet pluhurin mesjetar, do të flaknin tej meskinitetin, shpirtvogëlsinë, atavizmat, hipokrizitë, urrejtjet, mëritë, grindjet. Do t’i flaknim pas krahëve dhe do të bëheshim një komb vital, ashtu siç e ka thënë Zoti; të urtë e krenarë, si kemi qenë dikur me dinjitet e burrëri të rrallë, të hekurt dhe besëdhënës, bujare dhe mikprites. Sikur të ndodhte përsëri një çudi tjetër dhe politikanët tanë të zënë rrugën e mbarë, ta donin një çikë më shumë Atdheun e tyre që e lëvdojnë ditën dhe e vrasin natën. Të ishin më të përkryer për vepra në dobi të kombit. Se ai i ka lindur, rritur dhe edukuar si qytetarë të vet. Të jetonin ca më shumë me vuajtjen e popullit se iu ka dhënë dritën tok me hallet, shqetësimet, gëzimet dhe t’i qëndronin pranë, se nga ai kanë dalë. O Zot! Sikur të mos ishin aq të panginjur, të etur për pasuri. Të ishin të besës, të mos tallen aq shumë me të paditurin. Të ishin të nderit e lezetit me të mjerin popull që iu shkon nga pas dhe i brohorasin duke i parë plot shpresë si perënditë në Olimp. Sikur… sikur të ishim ca më shumë tolerantë dhe kur Atdheu të na e kërkojë, të harrojmë grënjat shekullore me njëri-tjetrin dhe t’i përvishemi bëmave (jo gjëmave) të mëdha në dobi të atyre që na kanë lindur. Atëherë ky vend i bekuar më shpejt do të begatohej e lumturohej. 53
  54. 54. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Çudia do të ndodhte më tej dhe do të ishte çudia e çudive, sikur të bënim qoftë edhe një herë zgjedhje të ndershme në këtë vend. Sikur opozita dhe pozita t’i pranonin ato, atëherë do të zbrisnin kuriozë nga e tërë bota, për të parë që në tokën e shqipeve, mrekullia më në fund kishte ndodhur. Dhe bota do ta kuptonte se jemi ku e ku edhe ne të qytetëruar, ndoshta edhe më shumë se të tjerët sepse jemi djep i qytetërimit. Sikur deputetët të mos e vrisnin kohën aq shumë në Rogner dhe të ishin më tepër të preokupuar ndaj intelektit se sa ndaj barkut, do t’i bënin vetes dhe neve që i kemi zgjedhur, goxha nder… Këta burra të shquar, gojëtarë të padëgjuar janë krenaria e kombit, nderi dhe lavdia e tij. Sytë tanë u tretën duke i parë e duke i parë, e përsëri duke i parë se na merr malli për djemtë tanë. Sikur populli që ka aq shumë halle, t’i kursente ca këpucët e të mos rendte pas idhujve, ndoshta do të dilnin edhe të tjerë burra të zotë që t’i çonin punët përpara. Sikur të ndërgjegjësohej ky popull dhe të kuptonte se demokracia nuk është nënshtrim dhe të dilte paqësisht në rrugë kur s’ka drita, ujë… Kur na flakin në rrugë. Kur çmimet ngrihen e nuk ulen më. Kur i pandershmi na merr nëpër këmbë dhe tallet me varfërinë, atëherë do të themi se filloi demokracia. Sikur intelektualit të mos i merrej goja dhe të mos strukej vrimave siç edhe është strukur, të mos kishte frikë për kafshatën e gojës, por të luftonte. Pra t’i dëgjohej zëri sepse kur flet mençuria, frenohet marria dhe e liga me siguri do tërhiqet. Sikur… Sikur… Oh, ç’u lodha me gjithë këto sikure. E pra rinia, e ardhmja që po vjen, ta kuptonte me të vërtetë se ç’është Skënderbeu për këtë popull, Naim Frashëri, Çerçiz Topulli, Asdreni, Migjeni, Fishta, Noli, Ismail Qemali që na dhuroi mëvetësinë, e të tjerë si këta burra të zgjuar e mëmëdhetarë, sa bukur do të ishte. Pranvera e përjetshme do të binte mbi këtë tokë e do të çelnin lule gjithandej. Ajo, rinia, do ta zhdukë krejtësisht varfërinë. Të mos mbesim plotësisht 54
  55. 55. Kapitulli i parë Unë, artisti, përballë jetës që më rrethon vendi i shpresës së plagosur. Sa bukur do të ishte sikur një ditë, vetëm një ditë, të ndodhte mrekullia dhe të gjitha këto të bëheshin realitet. O Zot, …mos po ëndërroj pak si shumë? A mund të jetë e vërtetë…?! 2004 55
  56. 56. Luftar Veshi Skena e jetës dhe prapaskenat e politikës Qorrsokaku kulturor K u po shkon kultura jonë kombëtare? Askush nuk e di. Kur pretendojmë të hyjmë në bashkësinë e popujve të qytetëruar (dhe kjo, një ditë do të ndodhë), të mos harrojmë që jemi një popull i lashtë dhe nuk do të na bënte hijeshi“kostumi i lakuriqësisë që kemi hedhur përsipër duke u endur nëpër botë. Të mos harrojmë që kemi një kulturë të pasur me tradita dhe origjinalitet të papërsëritshëm në fushën e folklorit. Ndërkohë që kënga labe shpallet “pronë e trashëgimisë botërore” , për fat të keq po degradon përditë e më shumë, para syve tanë, pa mëshirë dhe keqardhje nga ndokush. Në qoftë se do ta shohim sot artin, kulturën, institucionet, lëvizjet teatrore, festivalet që organizohen, mund të thuash se lënë mjaft për të dëshiruar. Lind pyetja: çfarë po ngjet me kulturën tonë, po zhvillohet, po transformohet, deformohet, degradon apo ecën në rrugën e saj të zhvillimeve të reja nëpërmjet pasurimit të vlerave ekzistuese. Kjo është një pyetje e vështirë. E keqja nis me digasterin që ka për detyrë ta formëzojë artin, që do t’i japë trajtë, do te çelë perspektivë, do të hartojë plane e strategji. Është fjala për Ministrinë e Kulturës. Kjo ministri, në të vërtetë nuk i përket vetëm artit dhe kulturës, por edhe sektorëve të tjerë që nuk kanë lidhje, siç është turizmi, sportet dhe rinia. Çfarë e bashkon artin me gjithë këtë konglomerat. Një ministri e tillë nuk do të jetë në gjendje t’i bëjë ballë turizmit, i cili në vetvete është një fushë e gjerë veprimtarie që kërkon një angazhim maksimal. Mandej vjen sporti. Çfarë e lidh këtë me artin. E njëta gjë mund të thuhet edhe për rininë. Kjo tregon se nomeklatura shtetërore, 56

×