ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ1. Ներածություն……………………………………………………….. 22. Ռուսաստանի Դաշնություն………………………………………. 33. Հյուսիսային մակրոշրջա...
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ     Այս թեման սովորեցնում է հետաքրքիր փաստական նյութեր ՌԴ-ի և նրաՀյուսիսային մակրոշրջանի մասին: Այն հիմանկանո...
ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆՏարածքը-17 մլն կմ2Բնակչությունը-141.9 2009թ մլն մարդՄայրաքաղաքը- Մոսկվա      Ռուսաստանի պատմության զ...
դիր      իշխանությունը        կենտրոնացած         է       նախագահի          ձեռքում,   որն       էլհանդիսանում է Զինված ու...
ինքնավար հանրապետությունները և երկրամասերը: 2001-ից երկիրը բաժանվեց7      դաշնային      օկռուգների,     որոնցում        նա...
ՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ԲՆԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸՄակերևույթը      խիստ       բազմազան      է:       Արևմուտքու      տարածվում ...
Պեզիննան:     Ատլանտյան օվկիանոսին պատկանող խոշոր գետերից                     են` Դոնը,Կուբան և Նևան: Վոլգա գետը` Ռուսաստա...
Ավազան, Թիմանո- Պեչորյան ավազան, Հյուսիսկովկասյան ավազան և Սախալինիավազան:      Բնական գազի պաշարներով Ռուսաստանը աշխարհու...
կալիումական աղի և կերակրի աղի հանքավայրերը:                    ԲՆԱԿՉՈւԹՅՈՒՆԸ      2009թ-ի դրությամբ Ռուսաստանի բնակչության...
տարբերվում են լեզվով, դավանանքով, ավանդույթներով, մշակույթով և կենսաձևով:Գծ.3 Ռուսաստանի բնակրության վերարտադրության ցուցա...
չուվաշները,   բաշկիրները,   մորդվանները,   չեչենները,   ինգուշները,   Դաղստանիժողովուրդները և այլն: Վերենշված ազգություննե...
ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱԿՐՈՇՐՋԱՆ       Կարելիայի և Կոմի Հանրապետություններ,       Արխանգելսկի, վոլոգդայի և Մուրմանսկի մարզեր       Տ...
Եվրոպական Հյուսիսը միշտ էլ առանձնացել է երկրի տնտեսական կյանքումունեցած իր կարևոր դերակատարությամբ (գծ.1) : Այս տնտեսաաշծա...
(348.3հզ.), Մուրմանսկը (311.2հզ), Չերեպովեցը (310հզ.) և Վոլոգդան             (286հզ.):       Տնտեսության        առաջատար  ...
ցիկլով     աշխատող       մետաոաձուլական կոմբինատի կիառուցումը, ներկայումսհանդիսանում է եվրոպական մասու միակ, իսկ երկրում խ...
Գունավոր մետաղաձուլություն                    5.3       7.7        13.8          23Սև մետաղաձույություն                   ...
շրջանում , բայց        այս     ճյուղերի զարգացումը               և դերը     չափազանց        բարձրնշանակություն         ուն...
շահագործում     է   ընդամենը     6    հանքավայր:   Այժմ   Հյուսիսային   տնտեսականշրջանում արդյունահանվում է շուրջ 19 մլն տ...
Ինքնավար      Օկրոգում:       Երկրաբանական-հետախուզական                 աշխատանքներեիրականացվում     նաև     Բարենցի     ծ...
ավանդական և կարևոր ճյուղերն են հանդիսանում փայտավերամշակաման ևթղթի-ցելյուլոզի    արտադրության         ճյուղերը:       Փայտ...
հոտագայում միացվելու է տրանսսիբիրական երկաթուղային ցանցին, տարանցիկմիջանցք          կապահովի              Արևմտյան        ...
ԹԵՄԱՅԻ ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ     Յուրաքանչյուր         թեմա դասվանդելիս պետք է կիրառել ուսուցման ինչ որմեթոդ: Այս թեմայի դ...
սության    մեթոդի     կիրառմանը: Դա              կարող     է   լինել    այն    ժամանակ, երբհնարավորություն      չի    լինո...
ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ     Այսպիսով, կարող ենք եզրակացնել, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը ունիհսկայական     տարածք    և   այն        հ...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

ռուսաստանի դաշնություն

3,692 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
3,692
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
17
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

ռուսաստանի դաշնություն

  1. 1. ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ1. Ներածություն……………………………………………………….. 22. Ռուսաստանի Դաշնություն………………………………………. 33. Հյուսիսային մակրոշրջան…………………………………………. 124. Թեմայի դասավանդման մեթոդիկան……………………………. 225. Եզրակացություն…………………………………………………….. 24 1
  2. 2. ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ Այս թեման սովորեցնում է հետաքրքիր փաստական նյութեր ՌԴ-ի և նրաՀյուսիսային մակրոշրջանի մասին: Այն հիմանկանում տնտեսական մասի մասինէ ներկայացնում: Այն իր մեջ ներառում է հիմնականում տնտեսությունը ևարդյունաբերությունը: Այս նյութում ասվում է ՌԴ-ի բոլոր տնտեսականխնդիրների և առավելությունների մասին: Այստեղ շատ թե քիչ չափով ներկայացված է նաև այս թեմայիդասավանդման մեթոդիկան: Այդտեղ ներկայցված է, թե ինրպես կարելի էդասավանգել այլ թեման: Այս նյութը պետք է ինանա աշխարհագրական գիտությամբ զբաղվողմարդը:
  3. 3. ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆՏարածքը-17 մլն կմ2Բնակչությունը-141.9 2009թ մլն մարդՄայրաքաղաքը- Մոսկվա Ռուսաստանի պատմության զարգացումը սկսել է միապետական կարգով:1917թ-ից սկսած` Սոցիալիստական հեղափոխությունից հետո երկիրը ընտրեցհանրապետական կառավարման ձևը: Ռուսաստանի անբոջ կառավարումըԿոմունիստական կուսակցության ձեռքում էր: 1991թ-ից հետո եիկրումկատարվեց ժողովրդավարական բարեփողումներ` արդյունքում երկիրը ընտրեցնախագահական հնրապետության կառավարման մոդելը: Երկրի ամբողջ գործա- 3
  4. 4. դիր իշխանությունը կենտրոնացած է նախագահի ձեռքում, որն էլհանդիսանում է Զինված ուժեր գլխավոր հրամանատարը: Երկրում օրենսդրականգործառույթները իրականացնում է Դաշնային Խորհուրդը, որը բաժանված է`վերին պալատից` Դաշնային Խորհուրդից և ստորին պալատից` ՊետականԴումայից: ՌԴ Դաշնային շրջանները Հ Շրջաններ Տարածք Բնակչություն Տարածքային Վարչական կմ2 սուբյեկտներ կենտրոններ1 Կենտրոնական 652.800 37 121 812 18 Մոսկվա2 Հարավային 589.200 22 901 524 13 Դոնի Ռոստով3 Հյուսիսայինարևմտյան 1.677.900 13 462 259 11 Սանկտ Պետերբուրգ4 Հեռավոր Արևելք 6.215.900 6 420 094 9 Խաբարովսկ5 Սիբիրի 5.114.800 19 545 470 12 Նովոսիբերսկ6 Ուրալի 1.788.900 12 254 976 6 Եկատիրինբուրգ7 Մերձվոլգյան 1.038.000 30 157 844 14 Նեժնի Նովգրոդ Ներկայումս Ռուսաստնը դաշնային հանրապետություն է` եռաստյճանպետական կառուցվածքով: Առաջին կարգի միավորներն են` մարզերը, 4
  5. 5. ինքնավար հանրապետությունները և երկրամասերը: 2001-ից երկիրը բաժանվեց7 դաշնային օկռուգների, որոնցում նախագահի ներկայացուցիչներըկոորդինացնում են վարչական գործունեություն: Ռուսաստանը, որպես ռաշնային հանրապետություն, իր մեջ ներառու էերեք աստիճանի ինքնավար միավորներ` ինքնավար հանրապետություն,ինքնավար մարզ, ինքնավար օկրուգեեր: ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՐՔԸ Ռուսաստանը տարածքի մեծությամբ և բնառեսուիսային ներուժով 1-ին,բնակչության թվով` 8-րդ, համախառը ազգային արդյունքով 10-րդ երկիրն է:Ռուսաստանը իր քաղաքական և ռազմական մերուժով մտնում է աշխարհիգերհզոր <<G-8-Մեծ Ութնյակի>>-ի մեջ: Ռուսասըանի սահմանագծի երկարությունը հավասար է 60.000 կմ, որի2/3-ը ծովային է: Երկրի ափերը ողողում երեք օվկիանոսներն պատկանող` Սև,Ազովի, Բալթիկ, Բարենցի, Սպիտակ, Կարայի, Լապտևների, Արևելասիբիրական,Չուկոտյան, Բերինգի, Օխոտի, Ճապոնական ծովերը: Երկիրը ցամաքայինսահման ունի 11 պետությունների հետ` Ֆինլիանդիայի, Էստոնիայի, Լատվիայի,Լեհաստանի, Բելոռուսի, Ուկրանիայի, Վրաստանի, Ադրբեջանի, Ղազախստանի,Չինաստանի և Մոնղոլիայի հետ: Երկրի տարածքի մեծության պատճառով տնտեսաաշխարհագրականդիիրքը հնարավոր չէ: Երկրում հարմար տրանսպորտաաշխագրական դիրքովաչքի է ընկնում երկրի եվրոպական մասը, որին զուգահեռ Սիբիրի և ՀեռավորՍրևելքի ոչ նպաստավոր պայմանների շնորհիվ տարածքը լիարժեքորեն չիյուրացվում: Երկրի օգտակար հանածոների մեծ մասը մեծ մասը կենտրոնացվածէ ասիալան մասում: Ռուսաստանի գլխավոր հիմնախնդիրը մնում է իրտնտեսաաշխարկագրական դիրքի լիարժեք իրացումը: Ռուսաստանիտնտեսաաշխարհագրական դիրքի ներուժի արդյունավետ իրացման համարկարևոր նախադրյալ է հանդիսանում ասիական հատվածում սահմանակիցերկրների հետ ակտիվ ապրանքաշրջանառության ապահովումը: 5
  6. 6. ՏՆՏԵՍՈւԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ԲՆԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸՄակերևույթը խիստ բազմազան է: Արևմուտքու տարածվում էԱրևելաեվրոպական կամ Ռուսական հարթավայրը: Ռուսաստանի հարավային և արևելյան շրջաններում տիրապետում ենլեռնային մարզերը: Երկրի հարավային մասում առոնձնացվում է Մեծ Կովկասիլեռնաշղթան` էլբրուս գագաթով (5642մ): Սիբիրի հարավու տարածվում է Ալթայ,Արևմտյան և Արևելյան Սայաններ, Մերձբալկանյան, Անդրբալկանյան և այլլեռնաշղթաններ: Միջին բարձրության լեռնային համակարգեր ևբարձրավանդակներ տարածվում են Սիբիրի հյուսիսարևելքում և ՀեռավորԱրևելքում: Խաղաղօվկիանուսյան ափով ձգվում են Կամչատկայի և Կուրիլյանկղզիների լեռները: Կլիմայական ռեսուրսները այստեղ բազմազան են: Այստեղ գերիշխում էբարեխառը կլիմայական գոտին, հյուսիսում արկտիկական և մերձարկտիկականգոտին, իսկ հարավու` միայն Կովկասի Սև ծովյան ափը` մերձարևադարձային է:Կլիման գրեթե ցամաքային է: Ռուսաստանում ամռանը տաք է, իսկ հարավու նույնիսկ` շոգ: հուլիսիմիջին ջերմաստիճանը տատանվում է 10C-ից մինչև մինչև 24-250C: Բացարձակաջերմաստիճանը դիտվել է Մերձկասպյան դաշտավայրում` 430C: Երկրում տեղումները խիստ անահավասարաչափ է բաշխված: Տարեկանտեղումների առավելագույն քանակը թափվում է Կովկասի և Ալթայի լեռներում2000մմ, իսկ նվազագույնը` Մերձկասպյան դաշտավայրի կիսաանապատայինշրջաններում` 150մմ: Ձմռանը գրեթե ամենուրեք առկա է կայունձյունածածկույթ, որը պահպանվում է 60-280 օր: Ռուսաստանը ջրային ռեսուրսներով հարուստ է: Երկրի բոլոր գետերիտարեկան հոսքի ծավալը կազմում է մոտ 4000 կմ3: Գետերի մեծ մասըպատկանում են Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսին ` Հս. Դվինան, Պեչորան,Օբը` Իրտիշի հետ, Ենիսեյը, Լենան, Ինդիգարկան, Կոլիման և այլն: Խաղաղօվկիանոսին պատկանող նշանավոր գետերից են` Ամուրը, Անադիրը և 6
  7. 7. Պեզիննան: Ատլանտյան օվկիանոսին պատկանող խոշոր գետերից են` Դոնը,Կուբան և Նևան: Վոլգա գետը` Ռուսաստանի մայր գետն է և պատկանում էներքիհ հոսքի ավազանին` թափվելով Կասպից լիճ: Գետերի մեծ մասը ունենտրանսպորտային նշանակություն: Ջրաէներգետիկ ներուժով օժտված գետերիցեն Վոլգան և Ենիսեյը: Այս գետերը ունեն նաև ռեկրացիոն նշանակություն: Ռուսաստանում հաշվվում է մոտ 2 մլն լիճ: Եիկիրը բավականին լայնսահման ունի աշխաչհի ամենախոշոր` Կասպից լճի հետ: Վերջինս շատհարուստ է նավթով և բնական գազով: Լիճը հարուստ է նաև կենդանականռեսուրսներով: Լճում հռչակ ունի թառափը: Երկրում է գտնվում նաև աշխարհի ամենախորը լիճը` Բայկալը: Երկրիեվրոպական մասի հյուսիսում շատ են սառցադաշտային ծագման լճերը`նշանավոր են Լադոգան և Օնեգան: Հարավում` Էլտոն և Բասկունչակ անհոսք,աղի լճերը: Բացի գետերից և լճերից երկրում մեծ տարածում ունեն նաևստորերկրյա ջրերը, հրաբխային շրջաններում գեյզեռները, տաք աղբյուրները,նաև երկիրը հարուստ է ճահիճներով, վերջինս զբաղեցնում է հսկայականտարածք երկրում: Երկրի ջրային ռեսուրսները արդյունավետ օգտագործելու համար երկրումկառուցված է բազմաթիվ ջրամբարներ: Ներկայումս ՌԴ-ում հաշվվում է մոտ2200 ջրամբար: Ռուսաստանը հարուստ է օգտակար հանածոների ռեսուրսներով:Գործնականում գոյություն չունի հանքայիմ հանածոների այնպիսի տեսակ, որերկրում որոշակի չափով առկա չլինի: Իրենց ծավալով և նշանակությամբ բացառիկ են ՌԴ-ի վառելիքայինռեսուրսները: Հատկապես նավթի և բնական գազի հսկայական արտահանմանմեջ մեծ է ռուսաստանի տնտեսական դիմագիծը աշխատանքի միջազգայինբաժանման համակարգում: Ռուսաստանում կենտրոնացված է համաշխարհային նավթիհետախուզված պաշարների 1/6-ը: Վառելիքային այս ռեսուրսը երկրումներկայացված է 5 ավազանում` Արևմտասիբիրական ավազան, Վոլգա- Ուրալյան 7
  8. 8. Ավազան, Թիմանո- Պեչորյան ավազան, Հյուսիսկովկասյան ավազան և Սախալինիավազան: Բնական գազի պաշարներով Ռուսաստանը աշխարհում ունի առաջատարդիրք: Հեղուկ այս վառելիքի տեղաբաշխումը կրկնում է նավթի տեղաբաշխմանաշխարհագրությունը: Ռուսաստանը հարուստ է ածխի, տորֆի և այրվող թերթաքարիպաշարներով, որոնք նույնպես ունեն վառելիքաէներգետիկ նշանակություն: ՌԴ-ում վիթխարի է մետաղային ռեսուրսների տեսակային և ծավալայինպաշարները: Վերջիններս ոչ միայն օգտագործվում են երկրիարդյունաբերության համար, այլ նաև մեծ չափով արտահանում են միջազգայինշուկա: Երկակաթաքարի պաշարների զգալի մեծ մասը տեղաբաշխված էՈւրալում, որտեղ կենտրոնացված է ՌԴ-ի երկաթաքարի ընդհանուր պաշարների1/6-ը: Այստեղ հանքաքարը աչքի է ընկնում բարձր որակով: Ռուսաստանըհարուստ է նաև մանգանի և քրոմի պաշարներով: Պղնձի հիմնական պաշարները կենտրոնացված են Գայի, Սիբայի,Բլյավինսկի, Սաֆյանովսկի, Ուչալայի, Կրասնոուրալսկի հանքավայրերում ևՆորիլսկի ու Կոլայի շրջաններում: Առկա են բազմամետաղներ, այլումինի հումք,նիկել և անագ: Ռուսաստանը հարուստ է նաև ոսկու պաշարներով, ոչի տարածմանհիմնական շրջանը Հեռավոր Արևելքի Մագադինի մարզն է և Սախա-Յակուտյան, որտեղ կենտրոնացված է ոսկու պաշարների 2/3-ը: Ոսկուպաշարներով հարուստ է նաև Արևելյան Սիբիրը` գլխավոր հանքավայրը ՍուխոյԼոգն է: Ադամանդի պաշարներով հարուստ է Ռուսաստանի Հեռավոր Արևելքը:Խոշոր հանքավայրերից են Միրնը, Ուդաչինը և Լոմոնոսովը: Ռուսաստանում շահագործվում է նաև գունավոր և հազվագյուտմետաղների հանքավայրերը: Երկրի օգտակար հանածոների մեջ իրենց լուրջ մասնաբաժինը ունեն ոչմետաղային ռեսուրսները: Այսօր ՌԴ-ում շահագործվում է ֆոսֆորատի, 8
  9. 9. կալիումական աղի և կերակրի աղի հանքավայրերը: ԲՆԱԿՉՈւԹՅՈՒՆԸ 2009թ-ի դրությամբ Ռուսաստանի բնակչության թիվը կազմում է 141.9 մլնմարդ: 1990թ-ից բնակչության աճը կազմել է 2.20/00, իսկ 2008-ին` կազմել `-6,40/00(գծ.3): Այժմ Ռուսաստանի կառավարությունը իր նպատակաուղղվածքազաքականու- թյունն է վարում փորձելով շտկել իրավիճակը և բնակչությանվերարտադրության ընդլայնումը դարձնելով երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացման առաջնահերթ հիմնախնդիրներից: Չնայած դրան, որ Ռուսաստանը ունի բնակչության բացասականցուցանիշ, երկիրը աչքի է ընկնում բնակչության մեխանիկական շարժի բաձրցուցանիշով: Ներգաղթողները հիմնականում գալիս են նախքին ԽՍՀՄ-ից,հատկապես` Ուկրանիայից, Ղազախստանից և Ուզբեկստանից: Բնակչությանվերարտադրության կրճատման ռեժիմով պայմանավորված` Ռուսաստանումնկատվում է աշխատուժի պակաս, որի պատճառով հատկապես ԱՊՀ երկրներիցմեծ <<մկանների>> ներհոսքը: Անկախությունից հետո երկրում անկում ապրեցգիտատար արդյունաբերությունը, որի պատճառներից է <<ուղեղների>>արտահոսքը: Բնակչության բնական վերարտադրության բացասական ցուցանիշն իրազդեցությունն է թողնում բնակչության տարիքային կազմի վրա: Մասնավորապես`ընդհանուր բնակչության կազմում անընդհատ նվազում է մինչաշխատանքայինտարիքի մասնաբաժինը և աճում է <<ծերացման>> միտումը (գծ.4) : Հետխորհրդայինշրջանում նվազել է բնակաևության կյանքի միջին տևողությունը: Ներկայումս այնկազմում է 66 տարի: Ռուսաստանը աչքի է ընկնում ազգային կազմի խայտաբղետությամբ ևհամարվում է աշխարհ ամենաբազմազգ պետություններից մեկը: ՆերկայումսՌուսաստանում բնակվում են մոտ 100 ազգի ներկայացուցիչներ, որոնք իրարից 9
  10. 10. տարբերվում են լեզվով, դավանանքով, ավանդույթներով, մշակույթով և կենսաձևով:Գծ.3 Ռուսաստանի բնակրության վերարտադրության ցուցանիշները (1000 մարդու հաշվով) 20 15 10 Ծնելիություն 5 Մահացություն Բնական ած 0 -5 -10 Գծ.4 Ռուսաստանի բնակրության տարիքային կազմը Արտահայտված տոկոսներով 17% 54% 0-14 տ 29% 15-64 տ 65-ից բարձրՌԴ-ում ամենամեծ ազգությանը ռոսներ են, որոնք կազմում ընդհանուրբնակչության 82.50/0-ը: ՌԴ-ում քանակով մեծ ազգություններ են` թաթարները, ուկրաինացիները, 10
  11. 11. չուվաշները, բաշկիրները, մորդվանները, չեչենները, ինգուշները, Դաղստանիժողովուրդները և այլն: Վերենշված ազգությունները Դաշնության կազմում հանդեսեն գալիս կիսանկախ, տարածքային քաղաքական միավորներ: Բնակրության 80%-ը բնակվում է երկրի եվրոպական մասում, որը կազմում էընդհանուր տարածքի ընդամենը 1/4-ը: Տարածքի 75%-ի վիա` բնակչությանընդամենը 20%-ը: Երկրում բանակչության միջին ցուցանիշը կազմում է9 մարդ/կմ2: Ռուսաստանի Դաշնությունում ուրբանիզացման մակարդակը կազմում է73% : Այս ցուցանիշով ՌԴ-ն առաջատարն է: ՌԴ-ի բնակչության 17%-ը ապրումքաղաքներում: ՌԴ-ում աշխատանքային ռեսուրսները կազմում են ընդհանուր բնակչության58%-ը`86 մլն մարդ: Տնտեսապես ակտիվ բնակչության բացարձակ թիվը կազմումէ մոտ 60 մլն մարդ: ՌԴ-ում գործազրկության մակարդակը 13% : 11
  12. 12. ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ՄԱԿՐՈՇՐՋԱՆ Կարելիայի և Կոմի Հանրապետություններ, Արխանգելսկի, վոլոգդայի և Մուրմանսկի մարզեր Տարածքը – 1.5 մլն կմ2 Բանակչությունը – 5.7 մլն մարդ Ռուսաստանի հյուսիսային մակռոշրջանը` Ռուսաստանի եվրոպական մասիհյուսիսն է, որը հարուստ է բնառեսուրսային ներուժով: Այն համեմատաբար մոտ էգտնվում երկրի կենտրոնական շրջաններին և ավելի լավ է յուրացված, քանՌուսաստանի Ասյական Հյուսիսը: Արկտիկայի արևմտան մասում, որտեղտեղաբաշխվախ են նավահանգիստները, որոնք չեն սառցակալվում և ապահովումեն շուրջօրյան նավագնացություն, ձևավորելով արտաքին առևտրի պայմաններըԵվրոպաում: Մակրոշրջանի դերը այս ասպեկտով ապագայում զգալի կբարձրանա,պայմանավորված աշխարհաքաղաքական նոր իրողություններով, քանի որՌոսաստանի ազգեցությունից դուրս են մնացել Եվրոպայի հետառեվտրատնտեսական դիրքը հարմարավետ է ինչպես արտաքին առևտրի, այնպեսէլ միջազգային տնտեսական կապերի համար: Նա սահմանակից է Նորվեգիային ևՖինլանդիային, Սպիտակ ծով-Բալթիկով ջրանցքով, Վոլգաբաթյան ջրայի ուղիով,ինչպես նաև բազմաթիվ եկաթուղիներով, ավտոճանապարհներով, ևխողովակաշարերով կապված է հարեվան Հյուսիսարևմտյան, Կենտրոնական ևՈւրալյան շրջանների հետ: Այս ամենը ուրվագխում են մակրոշրջանի տնտեսականնոր <<դիմագիծը>>: Բացի դրանից երկրի կենտրոնից դեպի բաց օվկիանոսամենակարճ ճանապարը ապահովելու հնարավորությունը, ռազմախովայինբազանները, ձևավորվախ ռազմատեղնիկական հզոր ենթակառուցվախքը`Պլեսեցկի տիեզերակայանն, այն բազադրիչներն են, որոնք ապահովում մոնՀյուսիսային շրջանի կարևոր ռազմավարական նշանակությունը Ռուսաստանիկազմում: 12
  13. 13. Եվրոպական Հյուսիսը միշտ էլ առանձնացել է երկրի տնտեսական կյանքումունեցած իր կարևոր դերակատարությամբ (գծ.1) : Այս տնտեսաաշծարհագրականշրջանին է բազին ընկնում Ռուսաստանի նիկելի և կոբալտի արտադրության 2/5-ը,երկակաթաքարի արտադրության 1/4-ը, ձկան որսի 1/4-ը և այլն: Հյուսիսըհանդիսանում է երկրի եվրոպական մասի սուպերֆոսֆատի արտադրությանորակյալ հումք մատակարարող գլխավր շրջանը: Մեծ է նրա ծովայինտրանսպորտր դերը երկրի արտաքին առևտրաշրջանառության և ՌուսասըանիՀյուսիսի ու Հյուսիս արևելքի հարստությունների յուրացման գործում: ՍակայնՀյուսիսայի շրջանում հասարակական կյանքի կազմակերպումը աչքի է ընկնում միշարք առանձնահատկություններով: Մասնավորապես` տարածքի ևկոմունիկացիոն ուղիների մեծ ձգվածությունը, տնտեսական գործնեությանծայրահեղ պայմանները, տարաբնակեցման և ենթակառուցվածքների զարգացմանհամեմատաբար ցածր մակարդակը, արտադրական ու տրանսպուրտային մեծծախսերը լուրջ խոչնդոտ են ստեղխում շրջանի ողջ ներուժի լիարժեք իրացմանհամար: Դա հատկապես վերաբերում է Հյուսիսային շրջանի բնառեսուրսայինհարուստ պաշարներին, որոնք աչքի են ընկնում խիստ բազմազանությամբ`վառելիքային, մետաղային, անըառային ռեսուրսներ, ծովամթերք և այլն:Այնուամենայնիվ, բնական շատ ռեսուրսներ ներառված են տնտեսականշրջանառության մեջ: Սոցիալ-տնտեսական զարգացման ժողովրդագրական պայմանները մեծչեն` երկրի մոտ 4%-ը: Տնտեսական ակտիվ բնակչության մոտ 27%-ը զբաղված էարդյաունաբերության, 8.2%` տրանսպորտային համակարգում: Արդյունաբերությանզարգացումը, նոր ինդուստրիալ կենտրոնների և հանգույցների ձևավորումըպահանջում է ներգրավել նորանոր աշխատանքային ռեսուրսներ և առավելարդյունավետ օգտագործել առկա խնդիրները: Շրջանում բնակվում են նաևսաամեր (Կոլա կղզում), նենեցներ, կարելներ, կոմիներ: Հյուսիսային մակրոշրջանինբնորոշ է ուրբանիզացման բարձր մակարդակը, ակայն 500հզ. և ավելիբնակչություն ունեցող քաղաքներ չկան: Խոշորագույն քաղաքներն են Արխանգելսկը 13
  14. 14. (348.3հզ.), Մուրմանսկը (311.2հզ), Չերեպովեցը (310հզ.) և Վոլոգդան (286հզ.): Տնտեսության առաջատար ճյուղը արդյունաբերություննէ, որիկառուցվածքում մեծ է արդյունահանող և նախնական վերանշակաման ենթարկվողճյուղերի մասնաբաժինը (աղյուսակ 1): Վերջիններիս դրրքը առավել ամրապնդեցտնտեսական Ճգաժամի տարիներին: Դա է պատճառը, որ հյուսիսային բազայինհամալիրներըը (Էլեկտրաէներգետիկական, վառելիքային արդյունաբերությունը,մետալուրգիական համալիրը, անտառամշակումը) մյուս բոլոր տնտեսականշրջանների համեմատությամբ ունեն ամենամեծ տեսակարար կշիռը`70%: Արդյաունաբերության կարևորագույն ճյուղը անտառսյինարդյունաբերությունն է: Այն իրենից ներկայացնում է բազմաճյուղ մի համայիր,որը թե` Ռուսաստանում, թե` նրա սահմաններց դուրս առանձնանում է իրմասնագիտացման խիստ բարձր մակարդակով: Անտառային արդյունաբերությունըշրջանի արդյունաբերության ճյուղերի շարքում ակնհայտ առաջատարն է իրարտադրական ծավալով, հմնական ֆոնդի արժեքով և զբաղվածներիմասնաբաժնով: Այս ճյուղի զզարգացման գլխավոր նախադրյալը` շրջանումձևավորված թայտամշակաման ժամանակակից ձեռնարկությունների լայն ցանցնէ: Դևանից կարելի է առանձնացնել Սեգեժի, Կոնդոպոգայի, Անխանգելսկի,Սոլոմբալսկի, Կոտլասի թղթի-ցելյուլոզի կոմբինատները, Անխանգելսկիփայտամշակաման և քիմիական վերամշակաման գործարանները: Փայտամթերումհիմնականում կատարվում է Հյուսիսային Դվինայի ավազանում, Սպիտակ ծով-բալթյան ջրանցքի, Վոլոգդա-Ալխանգելսկ, Կոտլաս երկաթուղիների երկյանքով: Ճյուղի արտադրական ծավալի մոտ կես բաժին է ընկնում Արխանգելսկիմարզին (անտառայի արդյունաբերությունը տալիս է արդյունաբերությանհամախառը արտադրանքի մոտ 45%-ը): Էական մասնաբաժին ումի նաև ԿոմիՀանրապետությունը և Վոլոգդայի մարզը: Հյուսիսայի տնտեսական շրջանի մասնագիտացման հաջորդ ճյուղըհանդիսանում է մետաղաձուլությունը: Այստեղ է ձուլվում Ռուսատանի թուջիարտադրության 23%-ը և պողպատի արտադրության 19%-ը: Ռուսաստանիեվրոպական մասի, հատկապես Պետերբուրգի մեքենաշինոիթյան կողմից սևմետաղի նկատմամբ մեծ պահանջակը պայմանավորվեց Չերեպովեցում լրիվ ցիկլո 14
  15. 15. ցիկլով աշխատող մետաոաձուլական կոմբինատի կիառուցումը, ներկայումսհանդիսանում է եվրոպական մասու միակ, իսկ երկրում խոշորագույներից մեկը:Այժմ ձեռնարկությունը վերակազմավորել է <<Սևեր-Ստալ>> ՓԲԸ-ն: Այսձեռնարկությունը աշխատում է Մուրմանսկի մարզից ներկրվող երկաթաքարի,Կուզենցկի և Պեչորայի ավազաններից ներկրող կոքսացող ածխի, ինցպես նաևԼենինգրադի մարզից ներկրվող դլյուսային հումքի հիման վրա: Գծ.1 Հյուսիսային շրջանի հիմնական ցուցանիշները Ռուսաստանի համապատասխան ոլորտում Արտահայտած տոկոսներով Տարածք Բնակչություն Համաախառն տարածաշրջ. Արդյունք Արդյունաբ. Արտադրանք Գյուղատ. արտադրանք Ապրանքաշրջանառություն Արտահանում Ներկրում 5% 16% 23% 10% 10% 9% 11% 16% Աղյուսակ 1. Ռուսաստանի և Հյուսիսային շրջանի արդյունաբերություն ճյուղայինկառուցվածքի փոփոխությունները: (Ամբողջի նկատմամբ տոկոսներով) Արդյունաբերություն Ռուսաստան Հյուսիսային Շրջան Ճյուղեր 1990 2008 1990 2008էլեկտրաէներգիա 4.3 17 4.1 15.3Վառելիքային 7.6 15.5 6.1 12.8 15
  16. 16. Գունավոր մետաղաձուլություն 5.3 7.7 13.8 23Սև մետաղաձույություն 5.7 7.6 6.5 7.3Քիմիական և նավթաքիմիական համալիր 7.3 7.3 4.2 6.3Մեքանաշինություն 31.2 18 15.6 6.2Անտառային արդյունաբերություն 5.4 3.9 21.5 16Շինանյութի արդյունաբերություն 3.8 4.2 4.6 1.8Թեթև արդյունաբերություն 12.1 1.6 5 0.6Սննդի արդյունաբերություն 15.2 15.2 17.6 9.7 Գունավոր մետաղաձուլությունը շրջանում հիամնականում ներկայացված էայլումինի և նիկելի արտադրությամբ: Այլումինաձուլական կոնբիանատրըհիմնականում տեղաբաշխված են Նադորցում (Կարելիա) և Կանդալակշայում(Մուրմանսկի մարզ): Դրանք օգտագործում են Լենինգրադի մարզից(Բոքսիտոգորսկ և Պիկալևո) ներկված արզնահողը և տեղի ՋրԷԿ-ների արտադրածէլեկտրաեներգիան: Իսկ նիկել և ռաֆինացված մետաղներ արտադրում ենՄոնչեգորսկի, Սևերոնիկելե, Զապոլյարնիի, Պեչերգանիկելե կոմբինատներում ևՄուրմանսկի Նիկել բնակավայրում: Նրանք օգտագործում են ինչպես տեղականհումքը`հանքաքարը և խտանյութը, այնպես էլն բերամշակում են Նորիլսկիցներկրած խտանյութը: Վերջիս նույնպես շահավետ է, քանի որ Մուրմանսկումտնտեսական գործնեություն ծավալելու համար անհրաժեշտ բնականպայմանները ավելի նախընտրելի են, քան Կրասնոյարսկի մարզի հյուսիսում,հետևաբար արտադրանքի ինքնարժեքը ավելի ցածր է ստացվում: Գունավորմետաղաձուլության զարգացման համար հետագայում խթան կարող հանդիասնալԹիմանի և Հյուսիսային Օնեգայի (Անխանգելսկի մարզ) բոքսիտի հանքավայիրամբողջական շահագործումը: Բացի այս հաքահումքայի հանածոներցԱրխանգելսկի մարզու հայտանաբերել են ալմաստի մի քանի հանքավայրեր,որոնց տեխնիկական շահագործումը արդեն սկսվել է: Լեռնաքիմիական և քիմիական համալիրը արդյունաբերությանհամախառը արտադրանքի ծավալում մեծ մասնաբաժին չունի այս տնտեսական 16
  17. 17. շրջանում , բայց այս ճյուղերի զարգացումը և դերը չափազանց բարձրնշանակություն ունի տնտեսության համար: Օրինակ` Մուրմանսկի մարզըապահովում է Ռուսաստանում ապատիտների հանքանյութի արդյունահանման100%-ը. որի խտանյութը օգտագործվում է գյուղատնտեսության համարանհրաժեշտ սուպերֆոսֆատային պարարտանյութերի արտադրության համար:Ապատիտների հետ մեկտեղ արտահանվում է նաև նեֆելին: Արդյունահանվածհանքաքարը տեղում հարստացվում է, իսկ խտանյութը ուղարկվում է Պիկալևո,որտեղ նրանց վերամշակման արդյունքում ստացվում է արզնահող և սոդա:Քիմիական արդյունաբերության կարևոր կենտրոն է դարձել Չերեպովեցը:Այստեղ կոքսի, գազի (մետալուրգիական կոմբինատի կոքսացմանարտադրամասի) հիման վրա արտադրվում են ազոտական պարարտանյութեր: Այս շրջանի սննդի արդյունաբերության գլխավոր ճյուղը ներկայումսհանդիսանում է ձկնարդյունաբերությունը: Հյուսիսային շրջանը ապահովում էՌուսաստանի ձկան որսի 20%-ը: Այսեղ ձկնարդյունաբերությունը իր զարգացմանտեմպերով այս շրջանը զրջում է միայն Հեռավոր Արևելքին: Միջշրջանային նշանակաություն ունի նաև վառելիքայինարդյունաբերությունը: Շրջանում արդյունահանվող նավթը, բնական գազը,կոքսացող ածուխը ոչ միայն սպառվում են Հյուսիսում, այլև արտահանվում ենԿենտրոնական, Վոլգա-Վյատկայի և Հյուսիսարևմտյան շրջանները: Սակայն, այսվառելիքային տեսակների արդյունահանումը երկրի ընդերքից ընկած էմերձբևեռային և բեվեռային աբարենպաստ պայմաններու, որը կտրված էհիմնական սպառողներից: Այս ամենի պատճառով արտադրական ևտրանսպորտային ծախսերը ազդում են վառելիքյին ռեսուրսների ինքնարժեքիվրա: Մասնավորապես` Պեչորայի ավազանում արդյունահանված ածուխիարժեքն ավելի բարձր է, քան Դոնգասում, չնայած Պեչորայում ածխայինհիմնական շերտերը տեղաբաշխված են երկրի մակերևույթին մոտ:Հետխորհրդային շրջանում ածխի հանքավայրը վերակազմակերպման պատճառովկեսից ավելին փակվել էր: Ներկայումս այս մակրոշրջանիածխարդյունաբերությունը ներկայացված է <<Վորկուտաածուխ>> ԲԸ-ով, որը 17
  18. 18. շահագործում է ընդամենը 6 հանքավայր: Այժմ Հյուսիսային տնտեսականշրջանում արդյունահանվում է շուրջ 19 մլն տ ածուխ (1990-ին` 30 մլն տ), որըկազմում է երկրի արդյունհանման ընդհանուր ծավալի ընդամենը 8%-ը: Սակայնտարածաշրջանում վառելիքի նկատմամբ օահանջարկի անւնդհատ աճը, ԱՊՀ-իեվրոպական մասում վառելեքային ռեսուրսների խրստ սակավությունը, նավթիգնի շարունակվող աճը, ձևավորում են այն օբյեկտիվ նախադրյալները, որոնքպայմանավորելու են Պեչորայի ավազանի ածխարդյուաբերության հետագազարգացումը: Հյուսիսային տնտեսական շրջանի համար հեռանակարային են համարվումնավթարդյունաբերության և գազարդյունաբերության ճյուղերը: հայտնաբերել եննոր նավթագազային հանքավայրեր Կոմի Հանրապետության հյուսիս արևելքում,Նենացական Իքնավար Օկրուգում և Կոլգուև կղզում: Բացի գրանից այստեղձևավորվել են Ուսինսկի նավթային հանգույցը, որի հզորագույնն է Ռուսաստանիողջ Հյուսիսում: Այն Վուկտիլի գազարդյունահանման հզոր կենտրոնի հետմիասին Հյուսիսային տնտեսական շրջանը դարձրել են Ռուսաստանինավթգազային արդյուաբերության կարևորագույն բազաներից մեկը: Ներկայումսայս տնտեսական շրջանում արդյունահանվում է շուրջ 19մլն տ նավթ և մոտ4մլրդ մ3 բնական գազ: Ուսիանսկ-Յարոսլավ-Կիրշի նավթամուղը, որն այսօրծանրաբեռնված է ոչ լրիրվ հզորությամբ, Հուսիսային տնտեսական շրջանիցնավթը տեղափոխվում է Հուսիսարևմտյան շրջան, որտեղ` Կիրիշիումարտադրվում է նավթամթերքի լայն տեսականի: Վուկտիլում արդյունահանվածգազը <<Հյուսիսային Ճաճանչ>> գազամուղով տեղափոծվում է Տորոժ, որըհանդիսանում է Ռուսաստանի գազաբաշխման կարևուր հանգույցներից մեկը:Այստեղից Հյուսիսի բնական դազը մատակարարվում է Սանկտ Պետերբուրգ ևայլ խոշոր քաղաքներ: Նավթարդյունաբերության հին շրջաններում` Ուսինսկում և Վոզեյսկումնավթի հիմնական պաշարները սպառվել են, այդ պատճառովնավթարդյունահանման աշխարհագրությունն շարժվում է դեպի հյուսիս: Նորհանքավայրեր են շահագործվում Արխանգելսկի մարզում և Նենեցական 18
  19. 19. Ինքնավար Օկրոգում: Երկրաբանական-հետախուզական աշխատանքներեիրականացվում նաև Բարենցի ծովի ծանծաղուտում, որտեղ յուրացվել էՇտոկմանովի նավթագազային հզոր հանքավայրը: Նավթի, բնական գազի և այլհանածոների հիմքի վրա նախատեսվում է ձևավորվել Տիմանո-Պեչորականէներգաարտադրական ցիկլը: Վառելիքային արդյունաբերության ճյուղերին սերտորեն կապված էէլեկտրաէներգետիկան: Արխանգելսկի, Վոլոգդայի մարզերում և ԿոմիՀանրապետությունում բոլոր էլեկտրակայանները գերազանցապես աշխատում ենՊեչորային ավազանի ածխի և Վուկտիլայի բնական գազի հիման վրա:Տնտեսական շրջանի արևնուտքում էներգետիկ հաշվեկշիռը դրական է, րսկարևելքում` բացասական: Հյուսիսի արդյունաբերությունը ներկայացված է նաև մեքենաշինության,շինանյութեին և թեթև արդյունաբերության ճյուղերուվ, որանք աժանդակ դեր ենկատարում շրջանի տնտեսական կյանքում: Այս առումով թերևս բացառությունեն կազմում ռազմական նավաշինություն, նավավերանորոգման ճյուղերը, որոնքտեղաբաշղված են Սևորոդինսկում, Սևերոմորսկում և Մուրմանսկում: Չնայած արդյունաբերության զարգացման ընդհանուր ուղվածոըթյանը`այնուամենայնիվ, նկատելի են նրա տարածքային տեղաբաշխման էականտարբերությունները: Արդյունաբերական համախառն արտադրանքի ծավալովառաջին տեղը զբաղեցնում է Վոլոգդայի, երկրորդը` Մուրմանսկի մարզերը, իսկերրորդը` Կոմի Հանրապետությունը (գծ.2): Տարածշրջանի արևմուտքում` Կարելիայում և Մուրմանսկի մարզումանտառային արդյունաբերությանը զուգահեռ ձևավորվել է լեռնահանքայինարդյունաբերության, գունավոր մետաղաձուլության, մեքենաշինության,դեկորատիվ շինանյութերի արդյունահանման և վերամշակման լայն ցանց:Մուրմանսկի մարզում առկա է ձկնավերամշակաման արդյունաբերության հզորհամալիր: Արտադրողական ոըշերի զարգացման միջին մակարդակով առանձնանումեն Վոլոգդայի և Արխանգելսկի մարզերը: Նշվածները արդյուաբերության 19
  20. 20. ավանդական և կարևոր ճյուղերն են հանդիսանում փայտավերամշակաման ևթղթի-ցելյուլոզի արտադրության ճյուղերը: Փայտապահեստավորման ծավալովառաջին տեղը զբաղեցնում է Արխանգելսկի մարզը: վոլոգդայի մարզը հայտնիէ իր բարձր զարգացած սև մետաղաձուլությամբ: Մարզում առաջնային տեղ էգրաբում նաև թեթև արդյուանաբերությունը, թղթի-ցելյուլոզի արտադրությունըև մեքենաշինությունը: Կոմի Հանրապետությունը Հյուսիսային շրջանում միակէ, որը առանձնանում է կարևոր էներգիառեսուրսների արդյունահանմամբ: Բնակալիմայական պայմանների ազդեցությամբ պայմանավորված`Հյուսիսային տնտեսական շրջանում գյուղատնտեսությունը մեծ զարգացում չիապահովել: Նույնիսկ նրա ամենահարավային շրջանը` Վոլոգդայի մարզըհանդիսանում է հողագործական բարձր ռիսկայնության գոտի:Գյուղատնտեսության համար նախատեսված հաղահանդակները կազմում են 2.3մլն հա, որը 6 անգամ զիջում Կենտրոնական-Սևահողային շրջանին, չնայածվերջինիս տարածքը գերազանցում է 9 անգամ: Բնական պայմաններիբացասական ազդեցությամբ պայմանավորված գյուղատնտական արտադրությանարդյունավետության խիստ ցածր լինելը` բացառություն են կազմումհարավային շրջանների կաթհատու անասանապահությունը: Գյուղատնտեսականմի քանի մշակաբույսերով պայմանավորված արտադրության ինքնարշեքըերկրում միջին ցուցանիշը բարձր է: Օրինակ` հացահատիկի բերքատվությունըտատանվում է 8.7-10.9 ց/հա, որը զգալիորեն զիջում է միջին ռուսականցուցանիշին: Վերջին տարիներին արագ թափով զարգանում է հյուսիսայինտնտեսական շրջանի տրանսպորտային ենթակառուցվածքը և տնտեսականկապերը: Երկաթուղային մայրուղիներով տեղափոխվում է փայտ, ածուխ,հանքաքար, ապատիտի խտանյութ և այլն: Կառուցվում է նոր երկաթուղի`Արխանգելսկ-Սիկտիվար-Պերմ, շուրջ 1300 կմ երկարությամբ: Այնոոոոոոոոուրալի համար կհնդիսանա ամենակարճ ուղին դեպի Սպիտակ ծովինավահանգիստներ և կկապի եվրոպական Հյուսիսի հարուստ ռեսուրսներըՈւրալի արդյունաբերական կենտրոնների հետ: Այս երկաթուղին, որը 20
  21. 21. հոտագայում միացվելու է տրանսսիբիրական երկաթուղային ցանցին, տարանցիկմիջանցք կապահովի Արևմտյան Եվրոպայի և Արևելյան Ասիայիարդյունաբերական ու առևտրային համաշխարհային կենտրոնների միջև: Մուրմանսկի և Արխանգելսկի ծովային նավահանգիստները կարևորգործառույթ են կատարում ամբողջ Ռուսաստանի արտաքինառևտրաշրյանառության մեջ:Գծ.1 Հյուսիսային շրջանի արդյունաբերության և գյուղատնտեսության տարածքային կառուցվածքը: 1.Կարելիա 2.Կոմի Հանրապետություն Արդյունաբերություն 3.Արխանգելսկի մարզ Գյուղատնտեսություն 4.Վոլոգդայի մարզ 5.Մուրմանսկի մարզ 0 10 20 30 40 501-1.9.3, 2.10.6, 2-1.20.2, 215.9, 3-1.16.4, 2.26,5, 4-1.32.5, 2.40.9, 5-1.21.6, 2.6.1 21
  22. 22. ԹԵՄԱՅԻ ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՆ ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ Յուրաքանչյուր թեմա դասվանդելիս պետք է կիրառել ուսուցման ինչ որմեթոդ: Այս թեմայի դասավանդման համար, որպես ուսուցման մեթոդ կարող ենքկկիրառել նաև խոսքային մեթոդներից մեկը` դպրոցական դասախոսությանմեթոդը, որը երթադրում է ուսումնական նյութի բանավոր շարադրումը ևտարբերվում է ավելի մեծ քանակով, քան պատմելը, տրամաբանականկառույցների, պատկերների, ապացուցումների ու ընդհանրացումներիբարդությունն է: Դասախոսությունը, որպես կանոն, զբաղեցնում է ամբողջ դասը:Դասախոսությունը` որպես մեթոդ, կիրառվում է բուհերում, սակայն չիբացառվում, որ այն կիրառվի նաև հանրակրթական դպրոցի բարձրդասարաններում: Դասախոսաության արդյունավետ անցկացման պայմաններնեն` դասախոսության պլանի հստակ կազմումը և հայտնումը, պլանի բոլորկետերի հաջորդականությունը, մտքերի և պարբերությունների միջևտրամաբանական կապերի ապահովումը: Շատ կարևոր է նաև շարադիանքիմատչելիության և պարզության ապաահովումը` բացատրելովհասկացությունները, բերելով օրինակներ, օգտագործելով զննական մեթոդներ:Դասախոսությունը պետք է կարդալ այնպիսի տենպով, որպեսզի աշակերտներըկարողանան կատարել անհրաժեշտ գրառումներ: Այս մեթոդը աշխարհագրության ուսուցիչները կիռառում եմ այն դասերի ութեմաների ժամանակ, որոնք ծավալուն են և համեմատաբար բարդ: Դպրոցականդասխոսաության մեթոդը իր մեջ պարունակում է պատմելու, բացատրելու,զրույցի, նկարագրելու և քարտեզներից օգտվելու տարրեր, այդ պատճառով էլայդ մեթոդի կիրառումը աշխարհագրության ընթցքում նպատակահարմար է ևարդյունավետ: Այս մեթոդը կիրառելու համար աշխարհագրության ուսուցիչն էընտրում և` թեման, և` դասարանը, հաշվի առնելով դասարանի ընդհանուրառաջադիմության մակարդակը: Անշուշտ, ընտրում է այնպիսի դասարան, որիմասսան ավելի խելացի, բանիմաց, համբերատար և կարգապահ է: Հարկ է նշել, որ ուսուցիչը կարող է հարկադրաբար անցնոլ դասախո- 22
  23. 23. սության մեթոդի կիրառմանը: Դա կարող է լինել այն ժամանակ, երբհնարավորություն չի լինում պալմել, բացատրել դասագիքի բացակայության,դասավանդման գործնթացի հարկադրաբար ընդհատման և այլ տեխնիկականխնդիրներ պատճառով: Ի տարբերություն բուհական դասախոսության`դպրոցական դասախոսության ժամանակ ուսուցիչը գրատաղտակին գրում էպլան, որը պետք է աշակերտները արտագրեն իրենց տետրերում: Այս դասախոսությունը զարգացնում է աշակերտների տրամաբանականմտածողությունը և հիշողությունը: Այս դասախոսության գործնթացում ուսուցիչը օգտագործում է նաևբացատրելու, պատմելու, զրույցի և քարտեզների վրա աշխատելու մեթոդները: ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԱԳՐՔԵՐԻ ԵՎ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ԱՅԼ ՆՅՈՒԵՐԻ ՀԵՏ ԱՇԽԱՏԵԼՈՒ ՄԵԹՈԴ Աշխարհագրության դասավանդնան գործնթացում աշխարհագրությանդասագրքերը աշխարհագրական գիտելիքների հաղորդման գործում ունենառանձնահտուկ նշանակություն: Աշխարհագրական դասագրքում շարադրված էծրագրին համապատասխան նյութը, որը անհրաժեշտ է յուրացման համար, բացիայդ դասագրքում կան նաև քարտեզներ, սխեմաներ, դիագրամներ, աղյուսակներ,որոնք նախատեսված են գործնական աշխատանքներ կատարելու համար:Դասագիրքը անհրաժեշտ է համակարգված գիտելիքը հաստատուն յուրացնելուհամար: Դասագրքերը հնարավորության են տալիս ուսուցումը կառուցել նախորդտարիներին ձեռք բերած գիտելիքների պաշարի հիման վրա: Կարևոր մեթոդ է նաև աշխարհագրության դասավանդման մեջքարտեզների կիրառումը: Քարտեզները դրանք աշխարհագրության երկրորդլեզուն են համարվում: Առանց աշխարհագրական քարտեզների և ատլասների,ցանկացած աշխարհագրական ռարածքի ուսումնասիրությունը դառնում էանորոշ ու վերացական: Ամեն մի աշխարհագրական դասանյութիբովանդակություն պետք է ներկայացվի քարտեզի վրա: 23
  24. 24. ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ Այսպիսով, կարող ենք եզրակացնել, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը ունիհսկայական տարածք և այն հեշտ կառավարելու համար բաժանված էդաշնային 7 շրջանների, որոնք կառավարում են նախագահի կողմի լիազոիվածմարմինները: Չնայած այս բաժանմանը, ՌԴ- ում կան ինքնավար մարզեր,ինքնավար հանրապետություններ: ՌԴ-ն բաժանվում է նաև մակրոշրջանների: Այս երկրում ապրում են տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներ: ՌԴ-նհամարվում է աշխարհի բազմազգ պետությումմերից մեկը, չնայած, որ այստեղբնակչության 82% կազմում է ռուս ազգաբնակչությունը: Ռուսաստանիբնակչությունը ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո ունի ծերացման միտում: Այս աշխատանքում ներկայացնում եմ նաև ՌԴ-ի մակրոշրջաններիցՀյուսիսային մակրոշրջանը: Այն ունի հարմար աշխարհագրական դիրք: Եվ քանի որ այս աշխատանքը հանձնարարված ՀՊՄՀ-իաշխարհագրության բաժնի ԱԴՄ ամբիոնի կողմից, պետք էր ներկայացնել նավթեմայի դասավանդման մեթոդիկան: Թեման ներկայացված է երկուդասավանդման մեթոդիկայուվ` դպրոցական դասախոսություն ևաշխարհագրության դասագիքերի և տպագրված այլ նյութերի հետ աշխատելումեթոդ: Վերենշվածը իրենից ներկայացնում է արտառոց պայմաններումդասավանդելու կարողություն: Ստորև նշվածը` դասագրքերի և այլ օժանդակնյութերի` քարտեզների, ուրվագծային քարտեզների և այլ փաստաթղթերի հետաշխատելու կարողությունն է: Այսպիսով, կարող ենք ասել, որ գիտական նյութը մատուցվում է ԱԴՄ-ինև այն այդ նյութը մշակելով դարձնում է մատչելի աշակետների համար ուփոխանցւ նրանց: 24

×