wateenKunst!
                 Twaalf toppers
 Klaas de Jong
      uit de moderne kunst
WAT IS KUNST?
                                                                                                            ...
Voorwoord
          Inleiding
         PABLO PICASSO 8
          DE JONGEDAMES VAN AVIGNON, 1907


         WASSILY KANDIN...
In 1904 reist Pablo Picasso van Barcelona naar
                                  Parijs. De Franse hoofdstad is op dat mom...
Er zijn meer dan achthonderd van deze studies bewaard;                 ook niet om de uitbeelding van de werkelijkheid, ma...
Wassily
                                                                      Kandinsky
                                  ...
en Isis ontsluierd, waarin mystieke ideeën uit het westen wor-
                                                      DE BL...
Marcel
                                            Duchamp
                                            1887–1968
         ...
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
wateenKunst
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

wateenKunst

4,121 views

Published on

Published in: Travel, Entertainment & Humor
1 Comment
0 Likes
Statistics
Notes
  • Fioricet is often prescribed for tension headaches caused by contractions of the muscles in the neck and shoulder area. Buy now from http://www.fioricetsupply.com and make a deal for you.
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
4,121
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
14
Actions
Shares
0
Downloads
33
Comments
1
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

wateenKunst

  1. 1. wateenKunst! Twaalf toppers Klaas de Jong uit de moderne kunst
  2. 2. WAT IS KUNST? VOORWOORD OVER KUNST HEEFT BIJNA IEDEREEN EEN MENING. Kijk voor meer informatie over de kinder- en jeugdboeken van de Gottmer Uitgevers Groep op www.gottmer.nl ER WORDT VEEL OVER KUNST GESCHREVEN, EN NOG VEEL MEER GEPRAAT OF GEDISCUSSIEERD. GELUKKIG VERANDERT EEN KUNSTWERK NIET DOOR AL DIE WOORDEN. VAN NEGATIEVE KRITIEK WORDT HET NIET LELIJKER, VAN LOVENDE WOORDEN NIET Deze uitgave kwam tot stand dankzij een bijdrage van de Mondriaan Stichting en van het VSB Fonds MOOIER. EEN MENING OVER EEN KUNSTWERK KAN OVERIGENS VERANDEREN: WAT JE EENS ERG MOOI VOND, KUN JE LATER VRESELIJK VINDEN. OF ANDERSOM. HET KAN OOK ZIJN DAT JE EEN WERK Tweede, herziene druk, 2005 © 2001 tekst Klaas de Jong © 2001 voor deze uitgave: EERST NIET BEGRIJPT, MAAR LATER WEL. HET IS Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV, Postbus 317, 2000 AH Haarlem, post@gottmer.nl Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV is onderdeel van de Gottmer Uitgevers Groep BV DUS NIET ALTIJD EEN KWESTIE VAN SMAAK. Voor de rechten op de diverse afbeeldingen zie de illustratieverantwoording achter in het boek. Vormgeving omslag en binnenwerk: Anton Feddema, Amsterdam HET MEEST BIJZONDERE VAN KUNST IS MISSCHIEN Schilderij omslag en pagina 64: Jean Pierre Voogt Fotografie omslag: Anton Feddema Fotografie pagina 4 en pagina 62: Peter Dellenbag Redactie: Dr. Herbert van Rheeden WEL DAT HET VOOR IEDEREEN IETS ANDERS KAN Druk en afwerking: Proost N.V. Turnhout ZIJN. ALS JE DIT BOEK GELEZEN HEBT, KIJK JE ISBN 90 257 3279 8 / NUR 247 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige WELLICHT MET ANDERE OGEN NAAR KUNST. OF DAT vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel DE BEDOELING WAS VAN DE KUNSTENAAR? IN IEDER 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgaven in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, GEVAL WEL VAN DE SCHRIJVER VAN DIT BOEK. Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro). JET MANRHO, DIRECTEUR VILLA ZEBRA, KINDERKUNSTHAL ROTTERDAM
  3. 3. Voorwoord Inleiding PABLO PICASSO 8 DE JONGEDAMES VAN AVIGNON, 1907 WASSILY KANDINSKY 12 EERSTE ABSTRACTE WATERVERF, 1910 MARCEL DUCHAMP 16 FONTEIN, 1917 GERRIT RIETVELD 20 ROOD BLAUWE STOEL, 1923 SALVADOR DALÍ 24 DE HARDNEKKIGHEID VAN DE HERINNERING, 1931 CLEMENT GREENBERG, KUNSTCRITICUS 28 DE AMERIKAANSE KUNST TUSSEN 1940 EN 1960 ANDY WARHOL 32 MARILYN, 1962 Inhoud JOSEPH KOSUTH 36 ÉÉN EN DRIE STOELEN, 1965 JOSEPH BEUYS 40 HOE JE AAN EEN DODE HAAS SCHILDERIJEN UITLEGT, 1965 CHRISTO 44 VALLEIGORDIJN, 1972 ROB SCHOLTE 48 UTOPIA, 1986 JODI 52 000.HQX, 1998 Verder lezen 56 Stijlen en stromingen 60 Verantwoording 62
  4. 4. In 1904 reist Pablo Picasso van Barcelona naar Parijs. De Franse hoofdstad is op dat moment het centrum van de kunstwereld en heeft op de jonge Spaanse schilder een onweerstaanbare aantrek- kingskracht. In Parijs gebeurt het. Het is niet de eerste keer dat hij hier is, maar nu wil hij definitief zijn geluk beproeven. In een bouwvallig huis – het Bateau-Lavoir – in de wijk Montmartre huurt hij een atelier en hij stort zich op zijn werk. Pablo Picasso wordt de beroemdste kunstenaar uit de Picasso 20ste eeuw, maar net aangekomen in Parijs is hij nog onbekend en kan met moeite zijn kostje bij elkaar scharrelen. Picasso is een vat vol creatief dynamiet. Hij maakt 1881–1973 in zijn leven meer dan twintigduizend kunstwerken. In 1906 begint hij aan een van de belangrijkste schilderijen uit de geschiedenis van de moderne kunst: Les Demoiselles d’Avignon (De jongedames van Avignon). geld met de klanten naar bed gaan. Picasso kwam wel eens in het bordeel – wat in zijn vriendenkring niet zo bijzonder was. Maar het onderwerp van dit schilderij is niet zo belangrijk. Picasso had niet de bedoeling een verhaal te vertellen of een emotie op te roepen. Je kunt de figuren op het schilderij wel herkennen, Van jongs af aan is er maar één ding dat Pablo Picasso maar ze zien er niet uit zoals je gewend bent. Ze zijn vreemd interesseert en dat is tekenen en schilderen. En hij heeft gedraaid, vooral het zittende meisje rechts. Je ziet haar zowel talent. Het kost hem geen moeite om zich verschillende stijlen van voren, als van achteren, als van opzij. Het is alsof Picasso eigen te maken. Hij maakt rustige en evenwichtige composi- om haar heen is gelopen en wat hij zag in één beeld heeft ties zoals hij het leerde op de kunstacademies in Barcelona samengevat. Ook de gezichten van de anderen lijken van ver- en Madrid, maar ook onstuimige doeken in felle kleuren. schillende kanten tegelijk geschilderd. Bij de linkervrouw zie je één oog dat je recht – en face – aankijkt, terwijl de rest Doch ondanks de erkenning die hij in Spanje krijgt wil hij van het gezicht van opzij – en profil – is weergegeven. naar Parijs, want dat is het centrum van de kunstwereld. Als hij in 1904 in de Franse hoofdstad gaat wonen verandert En dan de ruimte waarin de figuren zijn afgebeeld. Traditio- hij weer zijn stijl. Hij schildert nu veel droefgeestige clowns, neel is een schilderij een soort raam waardoor je een blik acrobaten en andere circusartiesten in rode en roze tinten, werpt in een wereld die de kunstenaar heeft bedacht. Om die vandaar dat dit zijn ‘roze periode’ wordt genoemd. Als je deze voorstelling zo echt mogelijk te laten lijken maakt de schilder schilderijen ziet, verbaas je je over het gemak waarmee hij gebruik van perspectief, waarmee de illusie van diepte wordt opgeroepen. Maar De jongedames heeft bijna geen diepte; alles op het doek zet. Het is alsof de figuren moeiteloos uit zijn penseel vloeien. Het duurt niet lang of zijn kwaliteiten alles is heel vlak en de personen en voorwerpen hebben geen beginnen ook in Parijs op te vallen en het lukt hem om regel- schaduw. Vooral bij de gordijnen op de achtergrond is dat matig werk te verkopen. goed te zien. Ze bestaan uit rechte lijnen en driehoeken en elk perspectief ontbreekt. Je wordt je ervan bewust dat je eigen- Maar dit succes is voor hem niet genoeg. Hij is een heel lijk naar een plat stuk schilderdoek kijkt. zelfbewust en eigengereid mannetje en wil niets liever dan zijn Al die elementen collega’s overtreffen. Hij wil schilderen zoals nog nooit – een schilderij zonder verhaal, figu- iemand dat vóór hem heeft gedaan. Met het idee om een ren die niet meer natuurgetrouw zijn afgebeeld en de nieuwe allesovertreffend meesterwerk te maken begint hij in 1906 manier om ruimte uit te beelden – werden door Picasso samen- aan De jongedames van Avignon. gebracht in De jongedames. Het schilderij staat daarmee op Het grote doek – het is bijna tweeënhalve meter hoog en een kruispunt in de kunstgeschiedenis, omdat het laat zien maar iets minder breed – maakt nog steeds indruk: het is ver- dat kunst niet meer afhankelijk is van de realiteit. Een schil- rassend, maar ook verwarrend. Het is geen schilderij dat je in derij hoeft niet langer een afbeelding van de wereld om ons DE JONGEDAMES VAN AVIGNON één gedachte kunt samenvatten. Je ziet vijf naakte vrouwen in heen te zijn, maar het heeft zijn eigen regels en werkelijkheid. 1907 verschillende houdingen. Op de voorgrond ligt wat fruit en de Picasso zet deze grote stap Olieverf op doek achtergrond bestaat uit rode en blauwe gordijnen. De voor- niet zomaar even. Voor hij in juli 1907 aan de definitieve versie van De jongedames stelling speelt zich af in een bordeel in Barcelona dat was 244 x 234 cm gevestigd in de Carrer d’Avinyo – de Straat van Avignon –, begint, heeft hij bijna een jaar lang voorstudies gemaakt. Museum of Modern Art, New York vandaar de naam. De ‘jongedames’ zijn de meisjes die voor Als in een laboratorium experimenteert hij met zijn ideeën. 9 Pablo Picasso
  5. 5. Er zijn meer dan achthonderd van deze studies bewaard; ook niet om de uitbeelding van de werkelijkheid, maar om de obsessies. In het Trocadéro leest hij de onderschriften bij de schetsblokken vol probeersels, waarin hij elke figuur en elk weergave van een idee in gestileerde vormen. Precies datgene beelden: ‘Geneest krankzinnigheid’, of ‘Beschermt tegen ver- detail bestudeert. Het is spannend om te zien welke ontwikke- waar Picasso mee bezig is. Als je kijkt naar de koppen van de vloekingen’. Picasso is ook door dat aspect van de Afrikaanse kunst gefascineerd. De jongedames wordt zo een talisman ling Picasso doormaakt en hoe hoog hij de lat voor zichzelf twee vrouwen rechts op het doek, dan zie je de overeenkom- heeft gelegd. Nog tijdens het schilderen blijft hij zijn stijl ver- sten. Ze lijken wel uitgehakt in plaats van geschilderd. waarmee hij zich van zijn eigen angsten en onzekerheden kan anderen en nieuwe dingen uitproberen. Je voelt de twijfel en bevrijden – want dat is zijn ware gezicht achter alle bravoure. Naast het schilderkunstige avontuur heeft De jongedames onzekerheid bij zijn zoektocht. Soms weet hij echt niet meer Als een geheime schat bewaart Picasso het schilderij in zijn hoe het verder moet en dan zet hij het werk een tijdje omge- voor Picasso een persoonlijke betekenis. Afrikaanse kunst is atelier. Hij laat het alleen zien aan vrienden en collega’s die bij keerd tegen de muur. Het is uiteindelijk zelfs niet zeker of het vaak religieus en magisch en geeft een vorm aan angsten en hem op bezoek komen. Die weten eigenlijk niet wat ze met het schilderij wel is afgemaakt – het is bijvoorbeeld niet gesigneerd. schilderij aan moeten. ‘Een verschrikkelijke puinhoop,’ zegt Maar misschien moet je het ook niet zien als een onveranderlijk Leo Stein, een bekende verzamelaar, die toch wel wat gewend kunstwerk, maar meer als het verslag van Picasso’s zoektocht is. Georges Braque vindt dat het eruitziet alsof iemand een in deze periode. brandbom heeft gegooid - maar gaat vervolgens wel in dezelf- De KUNSTENMAKERS- de stijl werken. Een andere kunstenaar, André Derain, denkt FAMILIE Het knappe van Picasso is dat hij niet al zijn schepen dat Picasso op het punt staat om zichzelf op te hangen. 1905 • Olieverf op doek achter zich verbrandt. Het schilderij is vernieuwend, maar Ondanks de kritiek was het schilderij het startpunt van de 213 x 230 cm • National verwijst tegelijkertijd op allerlei manieren naar andere kunst- eerste moderne kunststroming: het kubisme. Picasso en zijn Gallery of Art, Washington werken.Vooral de zogenaamde primitieve kunst helpt hem op vriend Georges Braque, met wie hij een tijd zeer nauw samen- De beginperiode van Picas- so in Parijs wordt ‘de roze werkte, gaan verder op de weg die met De jongedames is weg. Tijdens een bezoek aan het Trocadéro, een museum in periode’ genoemd. Hij schil- Parijs, bewondert hij de grote verzameling maskers en beelden ingeslagen. Het lijkt alsof ze de onderwerpen die ze schilderen dert veel circustaferelen in uit Afrika die daar te zien is. Hij begint zelf ook een verzame- eerst uit elkaar halen en tot geometrische vormen terugbren- roze en rode tinten. Je zou ling aan te leggen van kunstwerken uit andere culturen - waar- gen, die vervolgens opnieuw in elkaar worden gezet. Het met zo’n onderwerp feeste- bij hij met zijn vrienden soms wel eens wat ontvreemdt uit een onderwerp kan daardoor op één schilderij vanuit verschillende lijke schilderijen verwach- museum. Picasso ziet de Afrikaanse beelden niet als primitief gezichtpunten worden weergegeven, ook de onderdelen die ten, maar het lijkt alsof er en onbeholpen, maar als serieuze kunstwerken. ‘Toen begreep niet zichtbaar zijn. De kubisten schilderen dus niet meer wat een sluier van zwaarmoe- ik waar het bij schilderen om gaat,’ zegt hij. (Maar Picasso is ze zíén, maar wat ze wéten over de werkelijkheid. digheid over de figuren hangt. Ze zijn vaak somber niet erg betrouwbaar als hij over zijn werk praat. Bij een Pas in 1916 en in zichzelf gekeerd. is De jongedames voor het eerst te zien op andere gelegenheid doet hij het voorkomen of hij alles op Als je deze toch wel brave eigen kracht, zonder invloeden van buitenaf, heeft ontdekt: een tentoonstelling van moderne Franse kunst, en daarna schilderijen vergelijkt met ‘Negerkunst? Ken ik niet!’) In de Afrikaanse kunst gaat het duurt het nog tot 1937 voordat het een vaste plaats krijgt in De jongedames van Avignon het Museum of Modern Art in New York. Langzaam dringt zie je de reuzenstap die het besef door dat het werk het beginpunt vormt van de fasci- Picasso heeft genomen. STUDIE VOOR DE GEHURKTE DAME ZITTENDE VROUW IN EEN STOEL nerende speurtocht naar de relatie tussen werkelijkheid en Maart 1907 • Potlood op beige papier • 19 x 24 cm 1941 • Olieverf op doek • 130 x 97 cm • Particuliere verzameling afbeelding: het avontuur van de moderne kunst. Musée Picasso, Parijs Picasso blijft zijn hele leven experimenten en dingen uitproberen. Soms werkt hij in ver- schillende stijlen tegelijk. Maar hij is wel trouw aan zijn onderwerpen. Ruim dertig jaar na De jongedames houden vrouwenportretten hem nog steeds bezig. Rond 1940 schildert hij een serie zittende vrouwen, elk schilderij in een andere stijl. In het schilderij dat je hier ziet verwijst hij op een speelse manier naar zijn eigen kubistische werk. meer... PICASSO IN HET BATEAU-LAVOIR LEZENDE VROUW CEREMONIEEL 1908 • Fotograaf Gelett Burgess Georges Braque • 1911 • Olieverf MASKER (FANG) Picasso in het Bateau-Lavoir op Montmartre, de kunste- op doek • 130 x 81 cm • Musée Uit Gabon • 19de eeuw naarswijk in Parijs. Het Bateau-Lavoir was een bouw- National d’Art Moderne, Centre Beschilderd hout • 48 cm vallig pand waar verschillende kunstenaars een goed- Pompidou, Parijs hoog • Musée National koop atelier De jongedames van Avignon is d’Art Moderne, Centre huurden. de aanzet tot het kubisme. Pompidou, Parijs Op de achter- De eerste fase van deze stro- Primitieve kunst speelt in grond zie je ming wordt wel het analytisch de moderne kunst een kunstvoor- kubisme genoemd. Braque en belangrijke rol. ‘Primitief’ STUDIE VOOR DE GEHURKTE DAME werpen die Picasso halen de onderwerpen is eigenlijk niet het goede Juli 1907 • Houtskool op beige papier • 19 x 24 cm Picasso had die ze schilderen als het ware woord, het is kunst uit een Musée Picasso, Parijs verzameld, uit elkaar; ze analyseren ze. andere cultuur, maar niet Een aantal voorstudies uit de schetsblokken van waaronder Ze gaan hierin zover dat het beter of slechter dan de westerse. Aan het begin van de Picasso op een rij laat zien waar hij mee bezig is. beelden onderwerp bijna niet meer te 20ste eeuw worden deze voorwerpen voor het eerst als Het gezicht van het gehurkte meisje op de voor- uit andere herkennen is, zoals je goed kunt kunst bekeken en niet langer als curiositeit. Picasso en grond verandert in een paar schetsen van een her- culturen. zien bij dit werk van Braque. andere kunstenaars zijn grote bewonderaars van Afrikaanse kenbaar portret in een bijna abstracte vorm. Alleen de titel zet je nog op het kunst en verzamelen de maskers en beelden – dit masker De meeste van deze schetsboeken bevinden zich in spoor. Een stap verder in hun was van een vriend van Picasso, André Derain. het Parijse Musée Picasso, een heel museum ontwikkeling (vanaf ongeveer 1912) keren ze weer terug naar meer her- De vormen van deze kunstvoorwerpen komen voort uit gewijd aan de Spanjaard. kenbare vormen. Ook komt er meer kleur en versiering in de schilderijen. een heel lange traditie – het zijn vaak religieuze ideeën Het is alsof ze de voorwerpen opnieuw in elkaar zetten. Dit wordt wel het die de maker heeft willen uitbeelden – en niet uit een 10 Pablo Picasso synthetisch kubisme genoemd. experiment, zoals in de westerse kunst.
  6. 6. Wassily Kandinsky 1866–1944 Terwijl Picasso bezig was met zijn kubistische experi- menten had de kunst in het noorden van Europa, en met name in Duitsland, een andere wending genomen. Hier Een tijd later zit Kandinsky achter een nog maag- hielden de kunstenaars zich niet bezig met de weergave delijk wit vel aquarelpapier. Naast hem liggen zijn verfdoos, een paar penselen en nog wat tekenspulletjes. Hij probeert van de uiterlijke, materiële wereld, maar probeerden ze zich, zo goed als hij kan, af te sluiten voor alle indrukken van af te beelden wat er in hen omging. In felle kleuren en buiten en concentreert zich op zijn eigen gedachten en emo- met emotioneel geladen lijnen schilderden ze hun diep- ties. Zonder plan of voorstudie begint hij te werken. Op het lege vel verschijnen lijnen, vlekken en onherkenbare krabbels. ste zielenroerselen. Binnen deze stroming – die het Soms gebruikt hij met kracht zijn penseel, maar even later expressionisme wordt genoemd – was het Wassily Kand- zwiert zijn hand weer losjes over het papier. Langzaam wordt insky die de uiterste consequentie durfde te trekken. In het werk opgebouwd uit verschillende ondefinieerbare vormen zonder samenhang. Met potlood en Oost-Indische inkt geeft 1910 maakte hij het eerste abstracte kunstwerk; een hij af en toe een accent. Het is alsof hij geen keuze heeft en aquarel zonder herkenbare ruimte, zonder herkenbare het kunstwerk zich aan hem dicteert, uit een soort innerlijke voorwerpen, en zonder onderwerp. noodzaak. Met veel moeite weet hij de concentratie vast te houden. Op zijn voorhoofd verschijnen een paar zweetdrup- peltjes, zo intens is hij bezig. Soms geeft hij zichzelf hardop Het is het jaar 1910 en we zijn in de Duitse stad Mün- pratend aanwijzingen: ‘In die hoek een donkere kleur!’ chen. Op een avond komt de van oorsprong Russische Wassily Als hij na een uurtje zijn spullen neerlegt, ligt voor hem op tafel de Eerste abstracte waterverf. De aquarel – een schilde- Kandinsky terug in zijn atelier. Als hij binnenstapt ziet hij in het half donker opeens een onbeschrijfelijk mooi schilderij. rij in waterverf – biedt geen enkel houvast. Het is een werk Kandinsky blijft staan en laat het op zich inwerken. Het fasci- zonder herkenbare vormen, zonder herkenbare ruimte, en neert hem mateloos, hij kan zijn ogen er niet van afhouden. zonder onderwerp. Maar dat wil niet zeggen dat Kandinsky Het is net alsof er een innerlijke gloed van het schilderij af- er niets mee wilde vertellen, of beter gezegd, overdragen. straalt. Hij probeert in de schemer de voorstelling te herkennen, Je moet het vergelijken met muziek. Muziek is niet tastbaar, maar die lijkt uit niets anders dan kleuren en onherkenbare maar toch kan een melodie je ontroeren. Maar welke snaar vormen te bestaan. En toch roept ze een emotie bij hem op. wilde Kandinsky raken? Wat was de boodschap? Nieuwsgierig stapt Kandinsky dichterbij. Dan pas merkt hij Om daarachter te komen dat het een van zijn eigen schilderijen is, dat ondersteboven moet je iets meer weten tegen de muur staat. over de tijd waarin Kandinsky leefde. Het was een periode Iedereen heeft zoiets wel eens meegemaakt, in de schemer waarin veel mensen zich afwendden van een maatschappij van de slaapkamer, of ’s avonds in het bos. Je ziet een vage waarin alles om geld en macht draaide, waarin alleen de fei- vorm die je aandacht trekt en die een vreemd gevoel oproept. ten telden en de dingen die men kon meten en waarnemen. Er EERSTE ABSTRACTE WATERVERF Je weet niet wat het is en toch raakt het je. Voor Kandinsky werd gedroomd van een betere wereld, een Utopia. Kandinsky 1910 was deze belevenis net het zetje dat hij op dat moment nodig zag dat ook zo: ‘Onze periode is een tijd van een tragische Waterverf, potlood en Oost-Indische inkt had. In zijn eigen werk kwam hij steeds meer los van de botsing tussen materie en geest en de ondergang van de natuur. Hij zocht naar abstracte vormen die aansloten bij de materiële kijk op de wereld. Voor heel veel mensen is het een 50 x 65 cm spirituele wereld die hij in zichzelf had ontdekt. En deze erva- tijd van een verschrikkelijk, onvermijdbaar vacuüm, een tijd Musée National d’Art Moderne, ring in zijn atelier was voor hem het bewijs dat een kunstenaar van enorme vragen; maar voor een kleine groep mensen is het Centre Pompidou, Parijs met alleen kleuren en lijnen toch een gevoel of idee kon over- de tijd van een voorgevoel of van voorkennis van het pad van brengen. de Waarheid.’ 13 Wassily Kandinsky
  7. 7. en Isis ontsluierd, waarin mystieke ideeën uit het westen wor- DE BLAUWE RUITER ALMANAK den vermengd met Indiase filosofie en godsdienst. 1912 • Houtsnede in kleur • 28 x 21 cm Kandinsky las deze boeken heel grondig -de exemplaren die Städtische Galerie im Lenbachhaus, München uit zijn eigen bibliotheek bewaard zijn gebleven staan vol In 1911 richtte Kandinsky samen met Franz Marc een kunstenaarsgroep op: De Blauwe aantekeningen. Ruiter. Naast het organiseren van tentoon- De ideeën van de theosofen stellingen werd gewerkt aan een almanak, zijn ingewikkeld. De pira- die in 1912 verscheen. Kandinsky liep niet miden in Egypte, yoga, het verzonken Atlantis, astrale ver- rond met oogkleppen. Ook in andere kunst- schijningen, maar ook de laatste wetenschappelijke ontdek- vormen herkende hij het verlangen om de kingen – ze hebben allemaal een plaats in een allesomvattende innerlijke essentie over te brengen. theorie. Een van de belangrijkste punten is het idee dat er De Blauwe Ruiter Almanak laat niet alleen ‘hogere sferen’ zijn. Werelden die je niet met het blote oog abstracte kunst zien, maar ook primitieve kunst, muziek, theater, poëzie, van verschil- kunt waarnemen, maar waar gedachten en emoties bestaan lende kunstenaars uit verschillende perioden als vibraties, waarin je kleuren kunt proeven en geluiden kunt en landen. zien. En hoe hoger je doordringt in deze sferen, hoe puurder en abstracter ze worden. In het boek Gedachtenvormen van de theosofen Annie Besant en Charles W. Leadbeater vind je In die sfeer werd gezocht naar een alternatief voor afbeeldingen waarin die geestelijke wereld zichtbaar is gemaakt het traditionele geloof van de kerk. Vooral mystieke en esote- met vage kleurvlekken en vreemde vormen. En – het belang- rische bewegingen zoals de Rozenkruisers en de Theosofische rijkste punt – dit soort vormen kan bij de kijker, als die er Vereniging trokken de aandacht van intellectuelen, kunstenaars gevoelig genoeg voor is, dezelfde sensaties oproepen. COMPOSITIE VIII en architecten. Je kunt het je nu niet meer voorstellen, maar En dat maakt kunst in de ogen van de theosofen zo belang- 1923 • Olieverf op doek•140 x 201 cm•The Solomon R. Guggenheim Museum, New York Het is die innerlijke wereld serieuze wetenschappers hielden zich bezig met zweverige rijk: het kunstwerk is een voertuig om geestelijke waarden die Kandinsky in zijn Later in zijn leven werd Kandinsky docent aan de belangrijkste kunstopleiding van de 20ste eeuw: het Bauhaus. Het was een brede opleiding, waarin niet alleen schilder- en zaken als het oproepen van geesten, aura’s en de vierde over te dragen. schilderijen wilde weergeven. Maar om de ervaringen uit die tekenvakken op het programma stonden, maar ook keramiek en weven. In het begin dimensie. Kandinsky deed zijn best om door meditatieoefeningen die wereld om te zetten in kunstwerken was niet zo makkelijk. was het een opleiding waarin het ambachtelijke centraal stond. Veel van de docenten Kandinsky was in Rusland altijd naar de orthodoxe kerk gegaan hogere, innerlijke wereld te ervaren. En volgens eigen zeggen Stapje voor stapje werd zijn werk abstracter en vond hij de waren expressionisten en hadden dezelfde ideeën over kunst als Kandinsky. Later werd en voor hem waren de ‘hogere’ dingen in het leven eigenlijk lukte hem dat soms. Zo zat hij een keer bij een concert waar- vormen en kleuren waarmee hij ze kon weergeven. Tot hij uit- in een meer functionele stijl gewerkt en werd gekeken hoe kunst en industrie het best op Richard Wagners Lohengrin werd uitgevoerd en plotseling heel vanzelfsprekend. De theosofie sprak hem dan ook meteen eindelijk de waarneembare werkelijkheid helemaal durfde los kunnen samengaan. aan. Hij las de boeken van belangrijke theosofen als Helena zag hij de muziek als kleuren en ‘wild bewegende, bijna bal- te laten. Kandinsky’s werk werd onder invloed daarvan geometrischer en strakker. Hij ontwikkelde Blavatsky en Rudolf Steiner: dikke pillen met mysterieuze dadige lijnen’; een andere keer beschreef hij hoe hij de smaak Kandinsky wilde er zeker van zijn dat zijn schilderijen geen een eigen lesmethode, waarin de driehoek, het vierkant en de cirkel gebruikt werden titels als De geheime leer, De zichtbare en onzichtbare mens van blauw had geproefd. willekeurige behangpatroontjes of betekenisloze ornamentjes in combinatie met de primaire kleuren rood, geel en blauw. Maar de ideeën die hij aan het begin van zijn carrière ontwikkelde liet hij nooit los; hij zocht alleen naar andere werden. De kleuren en vormen moesten een effect bereiken. vormen om ze weer te geven. Het was daarbij niet genoeg om alleen maar naar zijn schil- derijen te kijken. Die moesten worden ‘uitgewerkt’, waarmee IMPRESSIE III (CONCERT) hij bedoelde dat de kijker zich actief opstelt en probeert om 1911 • Olieverf op doek • 77,5 x 100 cm het schilderij binnen te dringen. Kandinsky zag wel in dat Städtische Galerie im Lenbachhaus, München Kandinsky maakte dit schilderij direct na een deze stap erg groot was en liet in zijn eerste abstracte werken meer... bezoek aan een concert. De concertgangers nog sporen zien van de zichtbare wereld – een engel met een zijn nog net herkenbaar. Maar het ging hem trompet, een kanon of een kasteel –, die een soort opstapjes er vooral om muziek weer te geven als kleur. zijn naar het spirituele universum van Kandinsky. Ook in Eerste Geel klonk voor hem ‘…als een steeds harder abstracte waterverf zit – bijna onzichtbaar – een verwijzing geblazen schelle trompet of een opgeschroef- SCHIPBREUK naar een berg en een kasteel. de fanfaretoon’. Als Kandinsky over zijn Boekillustratie uit In 1912 publiceerde Kandinsky het boekje Über das Geistige eigen werk schreef gebruikte hij vaak Gedachtenvormen in der Kunst (Over het geestelijke in de kunst). muziek als vergelijking. Hij had het over de van Annie Besant en ‘innerlijke klank’ of de ‘melodie’ van een Charles W. Lead- Over zijn eigen werk schreef hij: schilderij. beater • 1905 ‘De inhoud van In dit boek lieten de mijn schilderijen is inderdaad wat de toeschouwer beleeft en theosofen Annie voelt terwijl hij onder het effect is van de kleur- en vorm- Besant en Charles combinaties van het schilderij…’ Maar of dat ook werkelijk W. Leadbeater de lukt? Als je Kandinsky’s theorieën niet kent, blijft zijn werk abstracte vormen een gesloten boek, iets dat je alleen kunt waarderen om de zien die hoorden bij verrassende motieven en het sprekende kleurgebruik. Maar bepaalde emoties, in dit voorbeeld die dat is de buitenkant van het schilderij, en daar was het van een schipbreu- Kandinsky juist niet om te doen… keling. Kandinsky bezat een exemplaar van het boek en het had grote invloed op hem. In zijn schilderijen probeerde hij op dezelfde manier abstracte vormen te vinden die zijn gevoelens konden 14 Wassily Kandinsky 15 Wassily Kandinsky uitdrukken.
  8. 8. Marcel Duchamp 1887–1968 dat ze de waarheid in pacht had. Dat gold ook voor vooruit- strevende kunstenaars. Ik heb vooral al die zogenaamde Marcel Duchamp was een buitenbeentje in de kunstwereld. zekerheden omver willen halen. De dingen die echt van waarde zijn kunnen toch wel tegen een stootje. Hij was op een heel objectieve, bijna wetenschappelijke manier op zoek naar de grens tussen wat kunst is en wat niet. Misschien moeten we naar een voorbeeld kijken om te Daarbij telde voor hem vooral de gedachte achter het werk, zien hoe u dat in praktijk bracht. In 1917 koos u een urinoir uit als kunstwerk. U noemde het Fontein en en niet per se de indruk op het netvlies. wilde het tentoonstellen. Wilt u dat verhaal nog een Soms werkte hij jaren aan een kunstwerk, maar een andere keer vertellen? keer stelde hij voorwerpen tentoon die iedereen in de winkel Met plezier. In 1915 kwam ik aan in Amerika. Ik werd met kan kopen. In 1917 zocht hij een urinoir uit om het, met een open armen ontvangen door de Amerikaanse kunstwereld en alle deuren gingen voor me open. Zo was ik al snel als paar minimale veranderingen, te exposeren. bestuurslid betrokken bij de Vereniging van Onafhankelijke Duchamp sloot zich nergens bij aan en was erg op zichzelf. Kunstenaars. We wilden een tentoonstelling organiseren waar Hij relativeerde alles en zijn eigen persoon misschien nog wel iedereen tegen een kleine vergoeding een kunstwerk tentoon kon stellen – of je nou amateur was of een groot talent. Het het meest: ‘Ik ben alleen maar een ademer.’ Af en toe ver- motto was: ‘Geen jury, geen prijzen, opgehangen in alfabeti- dween hij voor een tijd en vertelde niemand waar hij was of sche volgorde.’ De gedachte erachter was dat niemand het ant- wat hij deed. Stel nu dat zijn dood in 1968 zijn grootste grap woord weet op de vraag: Wat is kunst? Dus is het ook niet mogelijk om er een oordeel over uit te spreken. En omdat nie- was en dat hij ergens ongestoord met zijn geliefde schaak- mand het weet kan alles kunst zijn. Ik wilde alle waarden en bord verder leeft: het zou echt iets voor hem zijn. normen met betrekking tot de kunst loslaten, maar ik kreeg En stel dat we hem zouden vinden, wat zou hij ons dan te ver- steeds meer in de gaten dat de andere bestuursleden minder objectief waren. Ze bleven vasthouden aan hun ideeën over tellen hebben? mooi en lelijk, over wat wel en geen kunst is. Met mijn vriend Walter Arensberg, die ook lid was van de vereniging, wilde ik Marcel Duchamp, bent u het echt? de boel eens flink op stelten zetten. Ach, wat zal ik zeggen. De dingen zijn vaak niet wat ze lijken. Dat was wel aan u besteed, geloof ik. Was uw werk de logische volgende stap in de geschiede- Inderdaad. Humor, of eigenlijk meer relativering, is altijd een nis van de moderne kunst? belangrijk onderdeel van mijn werk. Maar enfin, om het bestuur Toen ik in München was, in 1912, lag het boekje over abstracte te testen zou ik onder een andere naam een kunstwerk inbren- FONTEIN kunst van Kandinsky in alle boekwinkels. Ik heb het met plezier gen, in de hoop dat het zich erin zou verslikken. Ik ging naar 1917 gelezen. Ook het werk van de kubisten kende ik, maar mijn een sanitairwinkel en zocht een porseleinen urinoir uit, een Porseleinen urinoir kunstwerken gaan toch over iets heel anders. Ik heb altijd een ordinaire pisbak. Het enige wat ik ermee deed was het ding heel objectieve, bijna wetenschappelijke houding tegenover op zijn kant zetten en het signeren met R. Mutt. En zo wilde Ongeveer 23,5 x 60 cm mezelf en de kunst aangenomen. ik het tentoonstellen. (origineel is verloren gegaan) U staat bekend als een anti-kunstenaar, als een iconoclast, En toen? een vernietiger van beelden. Nou, wat ik al dacht: het bestuur tuinde er met open ogen in. Nou, dat lijkt me wat te simpel. Het ging er mij vooral om, Ze wilden het werk er niet bij hebben en het ook niet opnemen alle dingen die als vanzelfsprekend worden aangenomen aan in de catalogus. En dat was tegen alle afspraken: ik had mijn de kaak te stellen. De kunstwereld bleek schijnheilig en dacht zes dollar betaald en ze moesten me exposeren. Het bestuur 17 Marcel Duchamp

×