ÍÝÝËÒÒÝÉ
ÍÈÉÃÝÌ
ÔÎÐÓÌ
ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒ
ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒÛÃ
ÁÎËÎÂÑÐÎÍÃÓÉ ÁÎËÃÎÕ ÍÜ
Áîäëîãûí ñóäàëãààíû òàéëàí
Cóäàëãààíû áà...
ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒ
ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒÛà ÁÎËÎÂÑÐÎÍÃÓÉ ÁÎËÃÎÕ ÍÜ
Cóäàëãààíû áàã:
Ñ. Öýäýíäîðæ
Áîäëîãûí ñóäàëãààíû áàãèéí àõëàã÷...
3
ÃÀÐ×ÈÃ
Òîâ÷èëñîí ¿ãèéí òàéëáàð 4
Óäèðòãàë 5
Ñóäàëãààíû çîðèëãî 7
1. Óóðõàéí õààëòûí îíöëîã, ò¿¿íèé ýðõ ç¿éí
çîõèöóóëàëò ...
4
ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯ÃÈÉÍ ÒÀÉËÁÀÐ
ÀÌÃ Àøèãò ìàëòìàëûí ãàçàð
ÀÌÒÕóóëü Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëü
ÁÎÍÁͯ Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áà...
5
ÓÄÈÐÒÃÀË
Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð (ÓÌÕÃ)-ûí äýðãýäýõ
Óóë óóðõàéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àëáàíû ãàðãàñàí ìýäýýãýýð
“....
6 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
óõñàí í¿õýý äàðàà æèë äàõèí ã¿íçãèéð¿¿ëýýä ÿâàõ òóë áèä
æèë...
7
ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÇÎÐÈËÃÎ
2008 îíû ä¿í ìýäýýãýýð Ìîíãîë Óëñàä àøèãò ìàëòìàë
õàéõ, îëáîðëîõ 5,160 òóñãàé çºâøººðºë îëãîãäîîä áàé...
1. ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒÛÍ ÎÍÖËÎÃ,
Ò¯¯ÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ
1.1. Óóðõàéí õààëò, ò¿¿íèé îíöëîã
Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéí ¿éë àæèëëà...
9 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
çàñàã, àðä ò¿ìíèé èðýýä¿éä äàðàìò áîëãîõã¿éãýýð õààæ
¿ëäýýõ...
10 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
1990-ýýä îíä õýðýãæñýí “Àëò õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä
àëòíû øî...
11 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
- Àãààð, õºðñ, ãàäàðãûí áîëîí ã¿íèé óñ áîõèðäîæ
ýêîëîãèéí ...
12 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
áàéõààñ ¿¿äýëòýé îðîí íóòàãò äàðàìò ¿¿ñýõ àñóóäàë
ãàð÷ áàé...
13 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
0-5 6-20 21-100
Àëò Æîíø Í¿¿ðñ Òºìðèéí õ¿äýð Öàãààí òóãàëã...
14 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
áàéäàã áºãººä ¿¿íä áýëýí áàéæ, óã òîãòîëöîîã öààøèä óëàì
ò...
15 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0
ͺºöøàâõàãäñàí
Çàðäàïºíäºð/¿íýáàã...
16 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
äàãóó çàðöóóëàõààð õóðèìòëóóëæ áóé ñàíãèéí ìºíãºí ä¿íã
òàé...
17 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
óóðõàéã íýýõýýñ ºìíº òóõàéí óóðõàéí àæèëëàãààíààñ ¿¿ñýõ
ñº...
18 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
àíõààðàë õàíäóóëæ áàéíà. Æèøýýëáýë, Äýëõèéí Áàíê
Equator P...
19 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
áàéäàã. Õýäèéãýýð ýðõ ç¿éí õ¿ðýý íü îëîí õóóëèéã áàãòààñàí...
20 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
áàéãóóëàìæóóäààñ ã¿íèé óñàíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë
çºâøººðºãäºõ...
2. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒÛÍ ÝÐÕ
ǯÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒÛÍ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË
ªìíºãîâü àéìãèéí íóòàã äàõü Íàðèéíñóõàéòûí îðäîä
ºí...
22 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
õèéñýí ä¿í øèíæèëãýýíèé ä¿íãýýð òóõàé õóóëèéí õ¿ðýýíä
çîõè...
23 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
Óóðõàéã ò¿ð áîëîí
á¿ðìºñºí õààõ æóðàì.
Ò¿ð áîëîí á¿ðìºñºí
...
24 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
2. Àøèãò ìàëòìàëûí íººöèéí èæ á¿ðýí àøèãëàëò
Ýðõç¿éí àêòûí...
25 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
5. Õààëòûí õîëáîãäîëòîé íèéãìèéí àñóóäëóóäûã ýðõç¿éí
àêòàà...
26 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
- Õààëò õèéãäñýí òàëáàé äàõü õààëòûí äàðààõ õÿíàëò,
ìîíèòî...
27 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
ñóóæ ºãñºí áàéíà. ªºð ººð õóóëèàð íýã àñóóäëûã çîõèöóóëæ
á...
28 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
òîäîðõîéã¿é, òóñãàé çºâøººð뺺 õóóëèéí õóãàöààíä
øèíý÷ëýí ...
29 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
àâòîìàòààð áóöààí àâàõ ïðîöåäóð á¿õèé ýðõ ç¿é ¿éë÷èëæ áóéã...
30 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
- Óóë óóðõàéí òºñëèéí áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí
¿íýë...
31 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
- Óóðõàé á¿ðèéí õààëò õàðèëöàí àäèëã¿é îð÷èí íºõöºëä
ÿâàãä...
3. ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ
ØÈÍÝ ÎÐ×ÈÍ ÁÈÉ ÁÎËÃÎÕ ÀÐÃÀ ÇÀÌÓÓÄ
ªíººã õ¿ðòýë Ìîíãîë Óëñûí óóë óóðõàéí íºõºí
ñýðãýýëò, õààëòà...
33 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
ÇÎÕÈÖÓÓËÀÕ ÕÓÂÈËÁÀÐÓÓÄÛÍ ÕÀÐÜÖÓÓËÀËÒ
Õàéãóóë, òºñëèéí øàòà...
34 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
Áèäíèé ñàíàë áîëãîæ áóé ýíý ñõåìýýð óóðõàéí õààëòûí
ýðõç¿é...
35
4. įÃÍÝËÒ
Ñóäàëãààíû àæëûí ÿâöàä öóãëóóëñàí ìýäýýëýë,
áàðèìòóóäàä òóëãóóðëàí äàðààõ ä¿ãíýëòèéã õèéæ áàéíà. ¯¿íä:
- ªíº...
36 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü
- Õààëò õèéãäñýí óóðõàéã áóöààí õ¿ëýýæ àâàõàä îðîí
íóòãèéí...
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь

1,722 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,722
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
5
Actions
Shares
0
Downloads
7
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Уурхайн хаалт эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох нь

  1. 1. ÍÝÝËÒÒÝÉ ÍÈÉÃÝÌ ÔÎÐÓÌ ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒÛà ÁÎËÎÂÑÐÎÍÃÓÉ ÁÎËÃÎÕ ÍÜ Áîäëîãûí ñóäàëãààíû òàéëàí Cóäàëãààíû áàã: Ñ. ÖÝÄÝÍÄÎÐÆ Æ. ÁßÌÁÀ-ÞÓ Ì. ÄÀÃÂÀ Óëààíáààòàð 2010 îí
  2. 2. ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒÛà ÁÎËÎÂÑÐÎÍÃÓÉ ÁÎËÃÎÕ ÍÜ Cóäàëãààíû áàã: Ñ. Öýäýíäîðæ Áîäëîãûí ñóäàëãààíû áàãèéí àõëàã÷, Ïðîôåññîð, äîêòîð Ph.D, Æ. Áÿìáà-Þó Äýä ïðîôåññîð, äîêòîð Ph.D Ì. Äàãâà ØÓÒÈÑ-èéí áàãø, ìàãèñòð Ýíýõ¿¿ òàéëàíãààð ãàðãàñàí ¿íýëýëò ä¿ãíýëò íü óã òîéìûã áîëîâñðóóëñàí ñóäëàà÷äûí áàéð ñóóðèéã èëýðõèéëíý. ©Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóì Çîõèîã÷èéí ýðõ õóóëèéí äàãóó õàìãààëàãäñàí áîëíî. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû òàéëàíã õóâèéí õýðýãöýýíýýñ áóñàä çîðèëãîîð õýñýã÷ëýí áîëîí á¿òíýýð íü õóâèëæ, õýâëýõèéã õ¿ñâýë äîîðõè õàÿãààð õàíäàæ çîõèõ çºâøººðºë àâíà óó. Õàÿã: Æàìúÿí ã¿íèé ãóäàìæ-5/1 Õýâëýëèéí õóóäàñ 14.5 Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, Óëààíáààòàð-48, Õýâëýñýí õóâü 500 Óòàñ: 976-11-313207 DDC Ôàêñ: 976-11-324857 343.077 Âýá: http://www.forum.mn Ó-594 È-ìýéë: osf@forum.mn ISBN 978-99962-0-299-5 “ÀDMON” êîìïàíèä ýõèéã áýëòãýæ õýâëýâ. Ìîíãîë Óëñ, Óëààíáààòàð õîò, 2010 îí ÍÝÝËÒÒÝÉ ÍÈÉÃÝÌ ÔÎÐÓÌ
  3. 3. 3 ÃÀÐ×Èà Òîâ÷èëñîí ¿ãèéí òàéëáàð 4 Óäèðòãàë 5 Ñóäàëãààíû çîðèëãî 7 1. Óóðõàéí õààëòûí îíöëîã, ò¿¿íèé ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò 8 1.1. Óóðõàéí õààëò, ò¿¿íèé îíöëîã 8 1.2. Ìîíãîë óëñ äàõü óóðõàéí õààëòûí ºíººãèéí áàéäàë 9 1.3. Äýëõèéí óëñ îðíóóäûí ÿâóóëæ áóé æèøèã áîäëîãî, òóðøëàãà 13 1.4. Óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí õ¿ðýý: ßìàð àñóóäëóóäûã çîõèöóóëäàã âý? 17 2. Ìîíãîë Óëñûí óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûí ºíººãèéí áàéäàë 21 3. Óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí øèíý îð÷èí áèé áîëãîõ àðãà çàìóóä 32 4. Ä¿ãíýëò 35 5. Ǻâëºìæ 37 Õàâñðàëò 1. Ìîíãîë Óëñûí ñòàíäàðò Óóë óóðõàé. Óóðõàéí õààëò Íýð òîìú¸î, òîäîðõîéëîëò 41 MNS……… : 2010 42 ÑÕ¯Ò 2010 43 Õàâñðàëò 2. ÿíèé òîãòîöòîé îðäûí àøèãëàëò, õààëòûí ¿¿ä àþóëã¿é áà àøèãòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä áàðèìòëàõ æóðàìä òóñãàõ çààëòóóä 48 Àþóëã¿é îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëýõ áàðèìòëàë 49 Ñóäàëãààíû àðãà ç¿é 56 Íîìç¿é 58
  4. 4. 4 ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯ÃÈÉÍ ÒÀÉËÁÀÐ ÀÌà Àøèãò ìàëòìàëûí ãàçàð ÀÌÒÕóóëü Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëü ÁÎÍÁͯ Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí íàðèéâ÷èëñàí ¿íýëãýý ÍÍÔ Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóì ÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ÒÝǯ Òåõíèê ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýë ÓÌÕà Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð ÝÁÌÇ Ýðäýñ áàÿëãèéí ìýðãýæëèéí çºâëºë ÝÁÝÕß Ýðäýñ áàÿëàã, Ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàì
  5. 5. 5 ÓÄÈÐÒÃÀË Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð (ÓÌÕÃ)-ûí äýðãýäýõ Óóë óóðõàéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àëáàíû ãàðãàñàí ìýäýýãýýð “...ºíººäðèéí áàéäëààð Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðò àøèãëàëò äóóñààä îðõèãäñîí óóðõàéí ãàçàð òàëáàé 5000 ãàðóé ãà áàéíà. Ýäãýýð ãàçàð òàëáàéä íºõºí ñýðãýýëòèéí áîëîí îð÷íû àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõòàé õîëáîîòîé àñóóäëóóä õàðèóöàõ ýçýíã¿é îðõèãäñîí òóë Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãààñ ýçýí õîëáîãäîã÷èéã òîãòîîõ òîäîðõîé àðãà õýìæýýã òºëºâëºí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà...” Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãîëëîí àëòíû øîðîîí îðä àøèãëàñàí óóðõàéíóóäûí àøèãëàëò äóóñàæ, íºõºí ñýðãýýãäýõã¿é îðõèãäîæ áàéñíààñ ¿¿ññýí ñºðºã íºëººëºë íü îðîí íóòãèéí ìàë÷èä áýë÷ýýðã¿é áîëîõ, ãîë ãîðõè øèðãýõ, õ¿ì¿¿ñ ãýíýò îëíîîð àæèëã¿é áîëîõ çýðãýýð èëýð÷ áàéãààòàé äýýðõ ìýäýý õîëáîãäîõ áºãººä óã àñóóäëûã çîõèöóóëàõ çîðèëãîîð “...íºõºí ñýðãýýëòèéí ñòàíäàðòóóä áîëîâñðóóëæ, õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã ÷èãëýëýýð àæèëëàæ áóé...” áîëîõûã ìºí äóðüäæýý. Ìîíãîë Óëñàä ñ¿¿ëèéí 20-èîä æèëä óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí öàð õ¿ðýý ýð÷èìòýé òýëæ ºñºí, îëîí àðâàí óóðõàé øèíýýð íýýãäýí àøèãëàëò ÿâóóëñàí íü óóë óóðõàéí ìýðãýæèëòíèé áàðèìæààãààð àâ÷ ¿çâýë ãîë÷ëîí “æèæèã” óóðõàéíóóä áàéæ, ãàçðûí ãàäàðãààñ äîîø 50ì îð÷èì ã¿í ìàëòàëòóóä õèéñýí. Áàãà ã¿íòýé óã ìàëòàëòóóäûã íàëóóëàõ, ä¿¿ðãýõ áîëîìæ áàéõ òóë ýíý ÷èãëýëýýð çààâàð æóðìóóä ãàð÷, õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäààñ øààðäàæ, êîìïàíèóä øààðäëàãûí äàãóó àæèëëàí ýõíèé ¿ð ä¿í ãàð÷ ýõëýâ. Áèä óóðõàéí õààëòûí àñóóäëûã øèéäýõ ãàðöàà îë÷èõ íü ýíý ¿¿? Õóóëü ýðõç¿é, æóðàì çààâàð, ñòàíäàðòóóä ìààíü õàíãàëòòàé, îäîî çºâõºí óóë óóðõàéí êîìïàíèóäûã øàõààä ºãºõºä áîëîî þó? Óóë óóðõàéí ñàëáàðò Îþó òîëãîé, Òàâàí òîëãîé çýðýã äýëõèéí ò¿âøèíèé òîìîîõîí áèçíåñèéí òºñë¿¿ä õýðýãæèõòýé çýðýãöýí í¿¿ðñíèé óóðõàé îëíîîð íýýãäýæ ýõýëëýý. Àëòíû øîðîîí îðäóóäààñ ÿëãààòàé íü ýäãýýð óóðõàé õàìààã¿é îëîí æèë àøèãëàãäàæ, 200 ì ÷ 600 ì ìàãàäã¿é ò¿¿íýýñ ÷ èë¿¿ ã¿í óõàø ¿¿ñãýõ áºãººä äàãàëäàõ ýåðýã áîëîí ñºðºã íºëººëºë íü á¿ñ íóòãèéí áîëîí óëñûí õýìæýýíä ìýäðýãäýõ áîëíî. Ýíý æèë
  6. 6. 6 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü óõñàí í¿õýý äàðàà æèë äàõèí ã¿íçãèéð¿¿ëýýä ÿâàõ òóë áèä æèë æèëäýý íºõºí ñýðãýýëò õèé ãýæ øààðäàæ ÷àäàõã¿éä õ¿ð÷ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 10 ãàðóé æèëä áèé áîëãîæ, áàãà ÷ ãýñýí ¿ð ä¿íä õ¿ðãýñýí æóðàì çààâðóóä ìààíü øèíý íºõöºë áàéäëûí ºìíº äàõèí õ¿÷èí ìºõºñäºæ, òà áèä ººð öàð õ¿ðýý á¿õèé, ººð çîõèöóóëàëò øààðäàõ óóë óóðõàéí öàã ¿åèéí ºìíº çîãñîæ áàéíà. Óóðõàéí àñóóäëûã ººð÷ëºãäºæ áóé ¿éë àæèëëàãàà, ò¿¿íýýýñ ¿¿ñýõ íºëººëëëèéí ºðãºí õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çýí ýðõç¿éí èæ á¿ðýí çîõèöóóëàëò õèéõ öàã ¿å èðýýä áàéíà. Óëààí áóóäàé òàðèõ áèçíåñýý áèä õ¿ñâýë ìÿíãà ìÿíãàí æèëýýð òóõàéí ãàçàðò ¿ðãýëæë¿¿ëæ áîëîõ áàéõ. Õàðèí õàðàìñàëòàé íü óóë óóðõàéã õàà íýãòýý ýõë¿¿ëæ áàéãàà áîë ýðò îðîé íýãýí öàãò ãàçðûí äîðõè áàÿëàã øàâõàãäàõ òóë õààõ, îðõèõ íü çàéëøã¿é òîäîðõîé áàéäàã. Óóðõàéã õààñíû äàðàà óëààíáóóäàé òàðèõûã õ¿ñâýë ýðòíýýñ áîäëîãîî òîäîðõîéëæ ýðõç¿éí çîõèöóóëàëòòàé ÿâàõ øààðäëàãàòàé.
  7. 7. 7 ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÇÎÐÈËÃÎ 2008 îíû ä¿í ìýäýýãýýð Ìîíãîë Óëñàä àøèãò ìàëòìàë õàéõ, îëáîðëîõ 5,160 òóñãàé çºâøººðºë îëãîãäîîä áàéãààãèéí 1,096 (408,407.2 ãà) íü àøèãëàëòûí, 4,064 (47,600,537.8 ãà) íü õàéãóóëûí òóñãàé çºâøººðºë áàéíà. ßíç á¿ðèéí ýõ ñóðâàëæèä Ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýðèéí 30-60 õóâüä íü àøèãëàëòûí þìóó õàéãóóëûí ëèöåíç îëãîãäîîä áàéãàà ìýäýýëýë äóðüäàãäñàí áàéäàã. Ýðãýæ ñýðãýõã¿é áàéãàëèéí áàÿëàã áîëîõ àøèãò ìàëòìàëûã îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãàà íü ýõëýë, òºãñãºëòýé ó÷èð óóë óóðõàéí õààëòûí èæ á¿ðýí çîõèöóóëàëòûí ìåõàíèçìûã óðüä÷èëàí áèé áîëãîñîí áàéõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ, óã çîõèöóóëàëòûã áèé áîëãîõ, íýâòð¿¿ëýõ õýðýãöýý, áîëîìæ, àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõûã ñóäàëãààíû çîðèëãî áîëãîí äýâø¿¿ëñýí þì. Äýýðõ çîðèëãîä õ¿ðýõèéí òóëä äàðààõ çîðèëòóóäûã òàâèëàà. ¯¿íä: - Óóðõàéí õààëòûí àñóóäëûã çîõèöóóëàõòàé õîëáîîòîé îäîî ¿éë÷èëæ áàéãàà õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ, - Àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ òºñëèéí ýõíýýñ äóóñàõ õ¿ðòýë á¿õ õóãàöààíä óóðõàéí õààëòûã òºëºâëºæ, õýðýãæèëòýíä íü õÿíàëò òàâèõ çàð÷ìûã ãàðãàæ èðýõ, ¿¿íèéã äýëõèéí áóñàä îðíû òóðøëàãàòàé õàðüöóóëàí ñóäëàõ, - Óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí òîãòîëöîîã Ìîíãîë Óëñàä á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãöýý øààðäëàãà, áîëîìæèä ¿íýëãýý ä¿ãíýëò ºãñíèé ¿íäñýí äýýð áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷, õýðýãæ¿¿ëýã÷ òàëóóäàä õàíäñàí áîäëîãûí çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ çýðýã áîëíî. Ýíý ñóäàëãàà íü óóðõàéã õààõòàé õîëáîîòîé àñóóäëààð áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä ÷èãëýñýí ýõíèé îðîëäëîãî ó÷ðààñ öààøèä òåõíîëîãè, ýêîëîãè, ýäèéí çàñàã, ýðõ ç¿éí îëîí òàëò ¿çýãäýë, ¿éë ÿâöûã íýãòãýñýí óóðõàéí õààëòûí çîõèöóóëàëòûã ñóäàëãààíû îíîâ÷òîé àðãà ç¿éä òóëãóóðëàí áîëîâñðóóëàõ èõ àæèë õèéãäýõ íü çàéëøã¿é þì.
  8. 8. 1. ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒÛÍ ÎÍÖËÎÃ, Ò¯¯ÍÈÉ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒ 1.1. Óóðõàéí õààëò, ò¿¿íèé îíöëîã Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä ãàçðûí õýâëèéä ýâäðýë ººð÷ëºëò ãàð÷, õ¿í áà àìüòíû àìüäðàõ îð÷èíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ, àþóë îñîëòîé, ýêîëîãèéí òýíöâýð àëäàãäñàí îð÷èí ¿¿ñýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. ̺í òîäîðõîé õóãàöààíä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéã äàãàæ áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðèãäàí, äýä á¿òýö áèé áîëæ, îðîí íóòãèéí õ¿ì¿¿ñèéí àæ àõóé ýðõëýí ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà, àìüäðàëûí õýâøèëä ººð÷ëºëò îðäîã òóë óóë óóðõàéí êîìïàíèéí áèçíåñ ¿éë àæèëëàãàà íü á¿ñ íóòãèéí õºãæèë, áàéãàëü îð÷íû õàìãààëàë, íèéãìèéí õàìãààëàë çýðýã îëîí àøèã ñîíèðõëûã õºíäºæ áàéäàã. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéã äàãàëäàí òóõàéí áàéãàëü îð÷èí, íèéãýìä á¿ðýëäýí áèé áîëæ áóé ýäãýý𠺺ð÷ëºëòººñ óóðõàéã õààãäàõ ¿åä ýåðýã ¿ð ä¿íã íü õàäãàëàí ¿ëäýõ, ñºðºã ¿ð äàãàâðûã àðèëãàõ, ãýòëýí äàâàõàä ÷èãëýñýí öîãö àðãà àæèëëàãààã óóðõàéí õààëò ãýíý. Åðºíõèé áàéäëààð àâ÷ ¿çâýë óóðõàéí õààëòààð äàðààõ àñóóäëûã øèéäýõ ¸ñòîé: - Óóðõàé àøèãëàæ áàéãààä õààæ îðõèñîí ãàçàðò àþóëã¿é îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýí áàéõ; - Ýâäýðñýí ãàçðûã íºõºí ñýðãýýõ; - Íýãýíò áèé áîëñîí äýä á¿òýö, áàðèëãà áàéãóóëàìæèéã öààøèä àëü áîëîõ ¿ð àøèãòàé àøèãëàõ; - Óóðõàé õààñíààñ ¿¿äýí ãàðàõ íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ñºðºã íºëººëëèéã áàãàñãàõàä ÷èãëýñýí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëñàí áàéõ; - Õààñàí óóðõàéí îð÷èì áà ò¿¿íèé îáúåêòóóäàä óðò õóãàöààíä ìîíèòîðèíã õèéõ, õÿíàëò òàâèõ. Óóðõàé òîì, æèæèã ÿìàð ÷ õýìæýýòýé áàéæ áîëíî. Ãîë íü òýð õýðýýðýý òóõàéí îðîí íóòàãòàà, ýñâýë óëñûíõàà íèéãýì ýäèéí çàñàãò òîäîðõîé íºëºº ¿ç¿¿ëæ èðñýí óã óóðõàéã òóõàéí îðîí íóòàã, á¿ñ íóòàã, óëñ ¿íäýñòíèé ýäèéí 8
  9. 9. 9 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü çàñàã, àðä ò¿ìíèé èðýýä¿éä äàðàìò áîëãîõã¿éãýýð õààæ ¿ëäýýõ íºõöºëèéã õàíãàõ áîäëîãî, çîõèöóóëàëò çààâàë áàéõ ¸ñòîé þì. Ýíý àñóóäëûã óóðõàéã õààõàä ÿðüæ ýõëýõ áèø õàðèí óóðõàéã íýýõ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ áàéõ ¿åýñ ë òºëºâëºæ, óóðõàéã àæèëëàæ áàéõ íèéò õóãàöààíä õýðýãæ¿¿ëæ ÿâàõ ¸ñòîé. Ýíý çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä òàâèãäàõ øààðäëàãà, õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ àðãà÷ëàë íü õóóëü ýðõç¿éí ìàø òîäîðõîé çîõèöóóëàëòòàé áàéõ ó÷èðòàé. 1.2. Ìîíãîë Óëñ äàõü óóðõàéí õààëòûí ºíººãèéí áàéäàë Åðºº, Õàðàà, Áîðîî, Áàðóóí áà Áàðóóí õîéä Õýíòèéí àëò á¿õèé á¿ñ íóòãóóäàä XIX çóóíû ýõýýð “Ìîíãîëîð” íèéãýìëýãýýñ ÿâóóëæ áàéñàí óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýë, ò¿¿íýýñ ºìíºõ ¿åèéí ãàð îëáîðëîëòûí áàðèìò ìýäýý îëîí áàéäàã áîëîâ÷ 1922 îíä Íàëàéõûí í¿¿ðñíèé óóðõàéã óëñûí ìýäýëä àâñíààð Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí øèíýõýí ¿åèéí ò¿¿õ ýõýëæýý. 90 øàõàì æèëèéí ò¿¿õýíä õààãäñàí áîëîí îðõèãäñîí óóðõàéíóóä öººíã¿é áèé. Óã ò¿¿õèéã ýõë¿¿ëæ áóé Íàëàéõûí óóðõàéä 1989 îíä øàòàìõàé õèéí òýñðýëò áîëæ, îëîí õ¿íèé àìü ýðñäýí, óóðõàéí ìàëòàëòóóä ýâäðýëä îðñíîîð õààãäñàí. ¯¿íèé óëìààñ Íàëàéõ ñóóðèíä ºíººäºð àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë çýðýã íèéãìèéí õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóä èõýýð õóðèìòëàãäñàí íü óóðõàéí õààëòûã òºëºâ뺺ã¿é, ýíý òàëààð ÿìàð ÷ òºñººëºëã¿éãýýð ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ èðñýíòýé õîëáîîòîé. 1960-ààä îíîîñ ýõëýí àøèãëàñàí Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàéä íººöèéã íü á¿ðýí àøèãëàæ ÷àäàëã¿é óóðõàéã õààõ õ¿ðòýë íºõöºë áàéäàë òóëãàðààä áàéãàà áºãººä óóðõàé õààãäñàí òîõèîëäîëä Øàðûí ãîë ñóóðèíãèéí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ¿íäñýí ýõ ¿¿ñâýðèéã õàíãàæ, àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëààñ ñýðãèéëýõýýñ ãàäíà õîòõîí, òºìºð çàì, óóðõàéí çàñâàð, ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëàìæóóä, öàõèëãààíû ñ¿ëæýý áîëîí áóñàä äýä á¿òöèéã ¿ð àøèãòàé àøèãëàõàä ÷èãëýñýí øèéäë¿¿äèéã ãàðãàæ èðýõ õýðýãöýý òóëãàð÷ áàéíà. ̺í òóñ óóðõàéã òºð àøèãëàõ ÿâöäàà õààëòûí çàðäàëä çîðèóëàí ñàí á¿ðä¿¿ëýýã¿é, óóðõàéí òàëáàéã õýðõýí áóöààí íºõºí ñýðãýýõ òàëààð òºëºâëºëò õèéãýýã¿é áºãººä ñ¿¿ëä õóäàëäàí àâñàí êîìïàíè íü ººðèéí õºðºí㺺ð óã àæëûã ã¿éöýòãýõ ÷àäàìæã¿é áàéãàà þì.
  10. 10. 10 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü 1990-ýýä îíä õýðýãæñýí “Àëò õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä àëòíû øîðîîí îðä àøèãëàõûã èäýâõèòýé äýìæñýí áºãººä ºíººäðèéí áàéäëààð èõýíõ øîðîîí îðäóóäàä àøèãëàëò äóóññàí áîëîâ÷ õààëò, íºõºí ñýðãýýëòèéã ñèñòåìòýé õèéãýýã¿éãýýñ àëòíû á¿ñ íóòãóóäàä îëîí àñóóäàë ¿¿ñýæ áàéíà. Ýíä ãîë óñíû áîõèðäîë, ãàçðûí ãàäàðãûí ýâäðýë, òîîñ øîðîî, áýë÷ýýðèéí äîðîéòîë çýðýã áàéãàëü îð÷íû õîëáîãäîëòîé àñóóäëààñ ãàäíà ãàð àðãààð àëò îëáîðëîã÷èä îëíîîð òºâëºðñíººñ ãàçðûí ýâäðýë óëàì äààìæðàõààñ àâàõóóëààä íèéãìèéí õýâ æóðàì áîëîí õ¿íèé ýðõèéí çºð÷èë çýðýã íèéãìèéí ÷àíàðòàé îëîí ñºðºã ¿ð äàãàâàð õóðèìòëàãäàæ ¿ëäñýí áàéíà. Øîðîîí îðä àøèãëàäàã àëòíû óóðõàéíóóä íü ãîëëîí 10- 20 ì, èõäýý 40-50 ì ã¿íä àøèãëàëò ÿâóóëäàã áºãººä óóðõàéí òàëáàé íü ñóíàæ òîãòñîí áàéäàã òóë ýõíèé æèë àøèãëàñàí òàëáàéã äàðàà æèë íü íºõºí ñýðãýýõ áîëîìæòîé áàéäàã. Îäîîãèéí óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí îð÷èí íü çîíõèëîõ áàéäëààð ãàäàðãûí òîãòîöòîé øîðîîí îðäûí íóòàã äýâñãýðò õèéõ íºõºí ñýðãýýëò, õààëòûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõàä ÷èãëýñýí æóðàì, çààâðààñ á¿ðäýæ1 áàéíà. Ãîëäóó äîòîîäûí óóë óóðõàéí êîìïàíèóäûí õýðýãæ¿¿ëñýí àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãààíä õààëòûí áîäëîãî, òºëºâëºãºº, çîõèöóóëàëò áàéõã¿é áàéñíû óëìààñ äàðààõ ¿ð äàãàâàð ãàð÷ áàéíà: à) Áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëñýí ñºðºã íºëººëºë - Ýðãýæ ñýðãýõ áîëîìæã¿é áàéãàëèéí ¿íýò áàÿëãèéã ã¿éöýä àøèãëàëã¿é îðõèñíîîñ òóõàéí ¿ëäýæ áóé áàÿëàã öààøèä àøèãëàãäàõ áîëîìæã¿éãýýð õàÿãäàæ áàéíà. Çààìàðò àæèëëàñàí çàðèì óóðõàéí áàÿæóóëàõ òºõººðºìæ ìåòàëëûí 90-ýýñ äýýø õóâèéã àâàõààð òºëºâëºæ áàéñàí ÷ áîäèò áàéäàë äýýð 50 îð÷èì õóâèéã àâ÷ áàéñàí òóõàé ÿðèãääàã. - Ãàçðûí ãàäàðãà, õýâëèéä í¿õ, óõàø, îâîîëãî ¿¿ñãýñíýýñ áîëæ ãàäàðãûí òºðõ áàéäàë äîðäîâ. Òóóë ãîë äàãóóõ õàéðãàíû îðõèãäñîí óóðõàéíóóä ¿¿íèé æèøýý áîëíî. 1 Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëü. 30-40, 45-ð ç¿éë
  11. 11. 11 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü - Àãààð, õºðñ, ãàäàðãûí áîëîí ã¿íèé óñ áîõèðäîæ ýêîëîãèéí äîðîéòîë ¿¿ñëýý. ªâºðõàíãàé àéìãèéí Óÿíãà ñóìûí íóòàãò ýíý æèøýý ìàø òîä õàðàãäàæ áàéíà. - Óðãàìëûí òºðºë ç¿éë ººð÷ëºãäºõ, àìüòàä äàéæèõ, óñòàæ ¿ã¿é áîëîõ ¿ð äàãàâàð ¿¿ñýæ áàéíà. Õàðàìñàëòàé íü ñóóðü ñóäàëãàà, ÿâöûí ìîíèòîðèíãèéí ìýäýýëýë áàéõã¿é ó÷ðààñ ýíý òàëààð èø òàòàõ áýëýí æèøýý áàéõã¿é áàéíà. - Óóë óóðõàéí àøèãëàëò äóóññàíû äàðààãààð óã ¿éë àæèëëàãààíû ñºðºã íºëººëºë íü èõ áàãà õýìæýýãýýð îëîí æèëèéí òóðø ¿ðãýëæèëæ áàéäàã ÷ ýíý òàëààð ÿìàð íýã ¿íýëãýý, ìîíèòîðèíã õèéãäýõã¿é áàéíà. á) Á¿ñ íóòãèéí áîëîí îðîí íóòãèéí íèéãýì ýäèéí çàñàãò òóñàõ íºëºº - Óóë óóðõàéí òºñºë õýðýãæèõ ÿâöàä òóõàéí îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñàã óã òºñ뺺ñ òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàðààò áîëæ áàéíà. - Íóòãèéí îðøèí ñóóã÷äûí àìüäðàëûí õýâøèë, àæèë ýðõëýëòèéí á¿òýö ººð÷ëºãäºæ áàéíà. Õºäºëìºðèéí íàñíû íèéò õ¿í àìûí 30 ò¿¿íýýñ ÷ èë¿¿ õóâü íü óóðõàéä àæèëëàõ, óóðõàéä àæèë ¿éë÷èëãýý íèéë¿¿ëýõ çýðãýýð îðîí íóòãèéíõàà íýã óóðõàéòàé õîëáîîòîé ÿìàð íýã áèçíåñèéã ýðõýëäýã ñóìóóä áèé áîëæ ýõýëëýý. Öààøäàà èéìýðõ¿¿ á¿òýöòýé àéìàã ÷ áèé áîëæ ìàãàäã¿é áàéíà. - Óóë óóðõàéí êîìïàíè äàìïóóðàõ òîõèîëäîëä îðîí íóòãèéí õóâüä òºëºâëºã人ã¿é îëîí ñºðºã àñóóäëóóä õóðèìòëàãäàæ ¿ëääýã. - Òºñºë õýðýãæèæ äóóññàíû äàðààãààð óóë óóðõàéä àæèëëàæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéí àæèë ýðõëýëòèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõã¿é îðõèâîë ÿäóóðàë, àæèëã¿éäýë íýìýãäýíý. Íàëàéõûí óóðõàé ãýíýò õààãäñàíû äàðàà íèéòèéã õàìàðñàí àæèëã¿éäýë ¿¿ññýí, óëìààð èðãýä àìü íàñàà àëäàõ ýðñäýë á¿õèé ãàð àðãààð í¿¿ðñ îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ áîëñîí çýðýã íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí îëîí ñºðºã íºëººëºë ºíººäºð ÷ ¿ðãýëæèëñýýð áàéíà. - Òºñëèéã äýìæèæ áàéãóóëàãäñàí äýä á¿òöèéã öààøèä îðîí íóòàã àøèãëàõàä àð÷èëãàà, çàðäëûã íü äèéëýõã¿é
  12. 12. 12 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü áàéõààñ ¿¿äýëòýé îðîí íóòàãò äàðàìò ¿¿ñýõ àñóóäàë ãàð÷ áàéãààã ªðãºíèé óóðõàéí òîñãîíû æèøýý õàðóóëæ áàéíà. Äýýðõ öººí õýäýí æèøýýíýýñ õàðàõàä óóðõàéí õààëò íü ýðõ ç¿éí íàðèéí çîõèöóóëàëò, òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷, õÿíàã÷ áîëîí áóñàä á¿õ îðîëöîã÷ òàëààñ èõýýõýí õ¿÷èí ÷àðìàéëò øààðäñàí, àíõíààñ íü òºëºâëºæ, òºñºâëºæ áàéõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýðäýñ áàÿëàã, Ýð÷èì õ¿÷íèé ÿàìíû äýðãýäýõ Ýðäýñ áàÿëãèéí ìýðãýæëèéí çºâëºë (ÝÁÌÇ) íü Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð àøèãò ìàëòìàë àøèãëàõ òºñë¿¿äèéã õ¿ëýýí àâ÷ õýëýëöýí, õóóëèéí ýòãýýäýä óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºë îëãîäîã. ÝÁÌÇ äýýð öóãëàñàí Òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýë (ÒÝǯ)-¿¿ä íü ñóäàëãààíû ºãºãäëèéí ñàíä îðæ, îäîî ìýäýýëëèéí áààç áîëæ á¿ðäýýä áàéíà. Àøèãò ìàëòìàëûí ãàçàð (ÀÌÃ)-ò ñ¿¿ëèéí ãóðâàí æèëèéí õóãàöààíä õ¿ëýýí àâñàí, ¿éë àæèëëàãàà íü ýõýëñýí áóþó ýõëýõ øàòàíäàà ÿâæ áóé ÒÝǯ-¿¿äèéã ñóäàëæ ¿çýõýä íèéò 39 îðä äýýð (Çóðàã 1.) àëò, í¿¿ðñ, òºìðèéí õ¿äýð, áàðèëãûí ìàòåðèàë, æîíø áîëîí áóñàä àøèãò ìàëòìàëûã îëáîðëîõ óóðõàé áàéãóóëàõààð òºëºâëºãäñºí áàéíà. Õààãäàõòîî Æèë 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 7 6 5 4 3 2 1 Çóðàã 1. ÀÌÃ-ò á¿ðòãýëòýé ÒÝǯ äýõ àøèãëàëòûí õóãàöàà Òºñë¿¿äèéã òºð뺺ð íü àâ÷ ¿çâýë îéðûí òàâàí æèëä àëò, æîíøíû óóðõàéí õààëò çîíõèëîõ áîë 6-20 æèëèéí áóþó äóíä õóãàöààíä òºìðèéí õ¿äýð, í¿¿ðñíèé óóðõàéí (Çóðàã 2.) õààëòûí àñóóäàë ò¿ëõ¿¿ òàâèãäàõààð áàéíà.
  13. 13. 13 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü 0-5 6-20 21-100 Àëò Æîíø Í¿¿ðñ Òºìðèéí õ¿äýð Öàãààí òóãàëãà Ýëñ õàéðãà 16 14 12 10 8 6 4 2 0 Çóðàã 2. Õààãäàõ óóðõàéíóóä àøèãò ìàëòìàëûí òºð뺺ð Îäîîãèéí áàéäëààð õ¿äðèéí óóðõàéíóóä íü äóíäæààð 50-250 ì ã¿íä, èõäýý 300-600 ì õ¿ðòýë ã¿íä àøèãëàëò ÿâóóëæ áàéíà. Õààëò, íºõºí ñýðãýýëòèéí ãîë àæëóóä õ¿äðèéí îðäûã á¿ðýí àøèãëàæ äóóñàõ ñ¿¿ëèéí ¿å øàòàíä áîëîí äóóññàí õîéíî íü õèéãääýã îíöëîãòîé. Òèéìýýñ øîðîîí îðäûã àøèãëàæ, õààæ èðñýí áàéäëààñ ýðñ ÿëãààòàé íºõöºë áèäíèé ºìíº òóëãàðàõ íü ýý. Èéìä óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò íü çºâõºí ºíººäðèéí òóëãàð÷ áóé õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóäûí õ¿ðýýíä áóñ èðýýä¿éä õààãäàõ óóðõàéí îíöëîãèéã òóñãàñàí áàéõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà. Áèä ýíýõ¿¿ áîäëîãûí ñóäàëãààíäàà óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã äýýðõ àñóóäëóóäàä ÷èãë¿¿ëýõ çîðèëãî, çîðèëòóóäûã òàâüñàí. 1.3. Äýëõèéí óëñ îðíóóäûí ÿâóóëæ áóé æèøèã áîäëîãî, òóðøëàãà Äýëõèéí óóë óóðõàéí ïðàêòèêò òóõàéí îðäûã àøèãëàõ ÒÝǯ áîëîâñðóóëàõ øàòíààñ ýõëýí óóðõàéí õààëòûí àñóóäëûã òºëºâëºõ, øèéäâýðëýõ íü ç¿éòýé ãýñýí íýãäñýí îéëãîëò íýãýíò òîãòîæ õýâøèæ áàéíà. 2008 îíîîñ ýõýëñýí Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí óëìààñ ãýíýò ¿éë àæèëëàãààãàà çîãñîîñîí îëîí óóðõàéí (Çóðàã 3.) õààëòûí àñóóäàë ãàð÷ èðñýí íü óóðõàéí õààëò òºëºâëºæ áàéñíààñ ýðò õèéãäýõ ýðñäýë
  14. 14. 14 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü áàéäàã áºãººä ¿¿íä áýëýí áàéæ, óã òîãòîëöîîã öààøèä óëàì òºãºëäºðø¿¿ëýõ íü ÷óõàë ãýäãèéã íîòëîí ñàíóóëëàà. 30 25 20 15 10 5 0 ÀëòÍ¿¿ðñ Äèö Çýñ Àëìààç Òºìðèéí õ¿äýð Öàãààí àëò Öàéð, õàð òóãàëãà Çóðàã 3. 2008/2009 îíä òîâëîñîí õóãàöààíààñ ºìíº õààãäñàí óóðõàéíóóä (Ä.Ëàóðåíñ) Òîãòîîãäñîí íººöèéã àøèãëàæ äóóñààä òºñ뺺ð àíõ òºëºâëºñºí õóãàöààíä óóðõàéã õààõ ¸ñòîé, óëìààð õààëòûí àñóóäëûã òýð ¿åä õýðýãæ¿¿ëýõ ó÷ðààñ õààëòàä çàðöóóëàõ ñàíõ¿¿æèëòèéã àøèãëàëòûí ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé ãýñýí îéëãîëò ò¿ãýýìýë áàéäàã. Ãýòýë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õààãäñàí íèéò óóðõàéí ¼ íü ë íººö øàâõàãäñàíû óëìààñ áóþó àíõíû òºëºâëºñºí áàéäëààð, áóñàä íü ººð øàëòãààíààð (Çóðàã 4.) õààãäñàíûã ñóäëàà÷ Ä.Ëàóðåíñ2 á¿ðòãýñýí áàéíà. Ëàóðåíñ äîêòîðûí ñóäàëãààíû àæèë áèäíèé óëàìæëàëò îéëãîëò áóðóó áîëîõûã õàðóóëàõûí äýýð òºëºâëºã人ã¿é õààëòûí òàëààð ýðõç¿éí çîõèöóóëàëò áàéõ ¸ñòîéã ñàíóóëæ áàéíà. Ýðõç¿éí õóâüä àíõààðàõ ººð íýã àñóóäàë íü õààëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿æèëò áàéäàã. Òóðøëàãààñ ¿çýõýä áàðóóí Àâñòðàëè çýðýã óóë óóðõàé ò¿ëõ¿¿ õºãæñºí ãàçðóóäàä õààëò, íºõºí ñýðãýýëòýä çàðöóóëàõ õºðºíãèéã áîíäûí ìåõàíèçì àøèãëàí á¿ðä¿¿ëýõ çàìààð óóðõàéí õààëòûí ¿åä ãàðàõ ñàíõ¿¿ãèéí ýðñäýë¿¿äèéã áàãàñãàäàã áºãººä ¿¿íä óóðõàéí 2 Ä. Ëàóðåíñ – Àâñòðàëèéí Øèíý ªìíºä Óýëñèéí Èõ ñóðãóóëèéí ïðîôåññîð. “Óóðõàé ÿàãààä õààãääàã âý?” ºã¿¿ëëýãèéí çîõèîã÷.
  15. 15. 15 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0 ͺºöøàâõàãäñàí Çàðäàïºíäºð/¿íýáàãà Óäèðäëàãûí Èëíººöäóóññàí Ãåîòåõíèêèéíàñóóäàë Êîìïàíèéíáîäëîãîäíèéöýýã¿é Àãóóëãàáàãà Çàõçýýëýýàëäñàí Çàñãèéíãàçðûííºëºº ¯åðóñíû ¯éëäâýðëýëèéíõ¿íäðýë Òîíîãòºõººðºìæèéíõ¿íäðýë Õàéãóóëäóòìàã Àþóëã¿éàæèëëàãààíûóëìààñ Õ¿ðýýëýíáóéîð÷íû Àãóóëãûãáóðóóòîîöñîí ¯éëäâýðëýëèéíõàðèëöàà Ìåòàëëóðãèéí Áóñàä Çóðàã 4. Óóðõàé õààãäàõàä íºëººëñºí ãîëëîõ øàëòãààíóóä (Ä. Ëàóðåíñ) òàëáàé äàõü áàéãóóëàìæóóäûã áóóëãàæ çàéëóóëàõ, òàëáàéã çàñàæ õýëáýðæ¿¿ëýí óðãàìàëæóóëàõ çýðýã õààëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí àæèë áîëîí óã àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íã 5-10 æèëèéí õóãàöààíä õÿíàæ áàéõ ìîíèòîðèíãèéí õîëáîãäîëòîé àæëûã îðóóëäàã áàéíà. Áîíä àøèãëàí õºðºí㺠äàé÷ëàõ àæëûí øóäàðãà áàéäëûã õàíãàõ ¿¿äíýýñ àøèãëàëòàä ºðòºæ áóé ýäýëáýðèéí õ¿ðýýíèé ãàçðûã äîòîð íü àíãèëæ òýäãýýðò íîîãäîõ áîíäûí ¿íýëãýýã ÿëãàâàðòàé òîãòîîí õóóëü÷èëäàã òóðøëàãûã Àâñòðàëè, Êàíàä áîëîí áóñàä îðíû æèøýýíýýñ õàðæ áîëíî. ¯¿íä: 1. Óóðõàéí òóñëàõ áàéãóóëàìæóóä, çàì õàðèëöàà, äýä á¿òöèéí çîðèóëàëòûí ãàçàð òàëáàéí ¿ç¿¿ëýõ ñºðºã íºëººëºë áàãà áàéõ òóë íýãæèéí ¿íýëãýý íü áàãà áàéíà. 2. Óóðõàé áîëîí îâîîëãîä ýçëýãäýõ ãàçàð äóíä çýðãèéí ýâäðýëä îðîõ òóë íýãæèéí ¿íýëãýý íü äóíäàæ áàéíà. 3. Öèàíèä, õ¿õðèéí õ¿÷èë çýðýã õîðòîé áîäèñîîð óóñãàëò ÿâóóëñàí îâîîëãî, áàÿæóóëàõ ¿éëäâýðèéí õàÿäàñíû õóðààãóóð áàéðøóóëñàí òàëáàéä àþóëòàé áîëîí õîðòîé íºëººëºë ¿¿ñãýæ áîëçîøã¿é òóë óã ãàçàðò íýãæèéí ¿íýëãýýã ºíäºð òîãòîîíî. ̺í õºðºíãèéí áèðæèä á¿ðòãýëòýé õóâüöààò êîìïàíèóäûí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí ãàðãàõ çààâàðò æèë á¿ðèéí òàéëàíäàà óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààã õààõòàé õîëáîîòîé õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí
  16. 16. 16 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü äàãóó çàðöóóëàõààð õóðèìòëóóëæ áóé ñàíãèéí ìºíãºí ä¿íã òàéëàãíàõûã æóðàìëàñàí3 áàéíà. Óóë óóðõàéí êîìïàíèóäûí õóâüä óóðõàéí õààëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäàæ, áîíäîîð áàðüöààëàãäñàí ¿éë àæèëëàãààíóóäûã ã¿éöýòãýõýýñ ãàäíà áóñàä ýðñäýëèéã õààõàä ÷èãëýí äàðààõ àðãà áóþó õóâèëáàðûã áàðèìòàëäàã òóðøëàãà áàéíà. ¯¿íä: - Ëèöåíçýý óëñàä áóöààæ ºãºëã¿é ººðòºº õàäãàëæ áàéõ áºãººä èðýýä¿éä ãàðàõ çàðäàë, ýðñäýëèéã õààõ çîðèóëàëò á¿õèé êîìïàíèéí äîòîîä õóðèìòëàë ¿¿ñãýíý. Òóõàéí õóâèëáàð íü èõýýõýí ýðñäýë á¿õèé áóþó àþóëòàé, õîðòîé íºëººëºë ¿¿ñãýæ áîëîõ óóðõàé áà ò¿¿íèé çàðèì îáúåêòîä õàìààòàé. - Àøèãëàëòûí ëèöåíçýý óëñàä áóöààæ ºãºõ áºãººä äàãàëäóóëàí õààëòûí äàðààõ çàðäàë áîëîí ¿ëäýãäýë ýðñäýëèéã õààõ òºëáºð òºëíº. Ýðñäýë áàãàòàé óóðõàé áà ò¿¿íèé îáúåêòîä ýíýõ¿¿ õóâèëáàð òîõèðîìæòîé. - Òóõàéí ãàçðûí ýçýìøëèéã òóñãàé çîðèóëàëò ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã êîìïàíèä øèëæ¿¿ëýõäýý òàëáàéòàé õîëáîîòîé ¿ëäýãäýë ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã ìºí øèëæ¿¿ëýõ áà äààòãàëæóóëíà. Óóðõàéí õààëò áà ò¿¿íèé õ¿ðýýíä ÿâóóëàõ íºõºí ñýðãýýëòèéí àæëààð ìýðãýøñýí êîìïàíè, ýñâýë óã óóðõàéí îáúåêòóóäûã õ¿ëýýí àâ÷ öààøèä àæ àõóéí ýðãýëòýíä îðóóëàõ ñîíèðõîë á¿õèé êîìïàíè óã ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã øèëæ¿¿ëýí àâäàã ïðàêòèê áàéíà. - Õààëò õèéãäñýí òàëáàéã èðýýä¿éä õàðæ õàíäàõ, àð÷ëàõ, áîëçîøã¿é ýðñäýë¿¿äèéã íü õàðèóöàõ íºõöºëòýéãýý𠺺ðèéí ºì÷, ýçýìøëèéí çàðèì õýñãýý îðîí íóòàãò áóþó óëñàä øèëæ¿¿ëíý. Õàðüöàíãóé ýðñäýë áàãàòàé óóðõàé áà îáúåêòûí õóâüä òóõàéí õóâèëáàð òîõèðîìæòîé. Ìîíãîë Óëñ íýãýíò áèé áîëñîí äýýðõ çàãâàð, øèéäë¿¿äèéã àíõààðàëòàé ñóäàëæ, ººðèéí îðíû ýðõ ç¿éí îð÷èíã óóðõàéí ºâºðìºö îíöëîãò òîõèðóóëàõ ÷èãëýëýýð íàðèéâ÷ëàí áîëîâñðóóëàõàä àøèãëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ãàäíû óëñ îðíóóä 3 Asset Retirement Obligation, Canada or FAS 143, USA.
  17. 17. 17 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü óóðõàéã íýýõýýñ ºìíº òóõàéí óóðõàéí àæèëëàãààíààñ ¿¿ñýõ ñºðºã íºëººëëèéã óðüä÷èëàí òîîöîîëñíû ¿íäñýí äýýð óóðõàéí õààëòûí ¿éë àæèëëàãàà, òýäãýýðèéí ñàíõ¿¿æèëòýä àíõààðñàí ýðõ ç¿éí îð÷èí áèé áîëãîí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. ̺í ãàäààä îðíû òóðøëàãààñ óóðõàé õààãäàõ ÿëãààòàé íºõöºëä, õààëòòàé õîëáîîòîé ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº, ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õºðºíãº íººö íü áýëýí áàéõ ¸ñòîéã áèä îëæ õàðñàí áºãººä ¿¿íèéã ÷ ýðõ ç¿éí îð÷èíäîî òóñãàõ ¸ñòîé. Ýäãýýðýýñ õàðàõàä, óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí îð÷èí íü óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû ÿëãààòàé òºðºë õýëáýðò òîõèðñîí áàéõààñ ãàäíà óóðõàé õààãäàõ ÿíç á¿ðèéí íºõöºëä áýëýí áàéõ çàð÷èìä íèéöñýí áàéõ ¸ñòîé þì. 1.4. Óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí õ¿ðýý: ßìàð àñóóäëóóäûã çîõèöóóëäàã âý? Ìîíãîë Óëñ óóðõàéí õààëòûí ýðõç¿éí îð÷èíã èðýýä¿éä ÿìàð ò¿âøèíä õ¿ðãýõ çîðèëòûã áàðèìæààëàõ ¿¿äíýýñ ãàäíû óëñóóäûí ýðõç¿éí îð÷èíã õàðüöóóëàí ñóäàëæ òîéì õ¿ðýýã ãàðãàëàà. Áîäëîãûí òîäîðõîé øèéäýë (îëîí óëñûí õýìæýýíä áàðèìòëàõ çàð÷èì, ýñâýë òîäîðõîé íýã óëñûí ýðõ ç¿éí îð÷èí) á¿ð íü òóõàéí îð÷èí, îðíû îíöëîãò íèéöñýí íàðèéâ÷èëñàí çîõèöóóëàëòóóäûã àãóóëæ áàéãàà íü òîäîðõîé ÷ ìºí ¿¿íèé çýðýãöýý óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, ò¿¿íèéã äóóñãàâàð áîëãîõòîé õîëáîîòîé íèéãýì, áàéãàëü îð÷íû õóâüä àíõààðàõ íèéòëýã àñóóäëóóäûã ìºí õàìàðñàí áàéãàà. Òèéìýýñ ìàø ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð (èíòåðíåòýýð îëäñîí ñóäàëãààíû ìàòåðèàëûí õ¿ðýýíä) ñîíãîæ àâñàí äîîðõ õýäýí æèøýý ÷ ãýñýí Ìîíãîëä óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí îð÷èíã áýõæ¿¿ëýõýä ñàíàà àâàõ ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ áîëíî õýìýýí íàéäàæ áàéíà. Îëîí óëñûí õýìæýýíä áàðèìòàëæ áóé çàð÷èì, øàëãóóð Îëîí óëñûí ò¿âøèíä óóðõàéí õààëòûí çîõèöóóëàëò, õÿíàëòûí àñóóäëûã ýðõëýí àæèëëàäàã áàéãóóëëàãà áàéõã¿é ÷ äýëõèéí áîëîí îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä ýíý ÷èãëýëýýð ñàíàà÷èëãà ãàðãàí èäýâõèòýé àæèëëàæ áàéíà. Ýíý íü íèéãìèéí õàðèóöëàãà áºãººä àþóë ýðñäýë áàãàòàé ñàíõ¿¿, áàíêíû ¿éë àæèëëàãààã ýðõëýí ÿâóóëàõòàé õîëáîîòîé ÷óõàë àñóóäàë òóë îëîí óëñûí áàíêóóä ¿¿íä
  18. 18. 18 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü àíõààðàë õàíäóóëæ áàéíà. Æèøýýëáýë, Äýëõèéí Áàíê Equator Principles õýìýýõ çàð÷ìóóäûã áîëîâñðóóëñàí, çýýëäýã÷ îðíóóäûí áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä íü íèéãìèéí áîëîí áàéãàëü îð÷íû ýðñäýëèéã ¿íýëñíèé äàðàà òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëò õèéæ áàéõ øààðäëàãà þì. Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí êîðïîðàöèàñ òºñëèéã áàéãàëü îð÷èí áîëîí íèéãýìä ¿ç¿¿ëýõ íºëººë뺺ð íü A (õ¿÷òýé áºãººä çàñàæ çàëðóóëàõ áîëîìæã¿é ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ìàãàäëàëòàé), B (õàðèó àðãà õýìæýýãýýð çàñàæ çàëðóóëæ áîëîõ çàðèì ñºðºã íºëººëòýé), C (ñºðºã íºëººëºë ìàø áàãà þìóó áàðàã ¿ã¿é) ãýñýí àíãèëàëä õóâààäàã áàéíà. ¯íäýñíèé õýìæýýíä ìºðäºæ áóé æóðàì ªìíºä Àìåðèê. ªìíºä Àìåðèêèéí Àðãåíòèí, Áîëèâè, Êîëóìáè, Ýêâàäîð, Áðàçèë, ×èëè, Ïåðó óëñóóäàä óóðõàé ýðõýëæ áàéñàí ãàçàð íóòãèéã íºõºí ñýðãýýõ àñóóäëààð ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò áàòëàí ìºðä¿¿ëæ áàéíà. ×èëèéí óóë óóðõàéí õóóëèóäàä óóðõàéí õààëòàä òàâèõ øààðäëàãóóä, ìºí õààëòûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõ òàëààð åðºíõèé óäèðäàìæ áàãòñàí áàéíà. Õýäýí æèëèéí ºìíº "Óóðõàéí õààëòûí òóõàé õóóëü"-èéí òºñºë áîëîâñðóóëàãäñàí ÷ ºíººã õ¿ðòýë áàòëàãäààã¿é áàéãàà áºãººä ýíý õóóëèéí òºñºëä óóðõàéã õààõ òåõíèêèéí òºñºë, îëîí íèéòýä íýýëòòýé çàðëàõ ìýäýýëýë, ñàíõ¿¿ãèéí áàòàëãàà çýðýã àñóóäëûã òóñãàñàí áàéõ ¸ñòîé. Ãýòýë Ïåðóãèéí õóóëèàð óóë óóðõàéí êîìïàíè íü ãàçðûã íºõºí ñýðãýýõ àðãà õýëáýð, õààëòûí ¿éë àæèëëàãààíû òºñâèéí òºñººëºë, õÿíàëò áîëîí áàòàëãààæóóëàõ ¿éë ÿâö, õààëòûí áîëîí õààëòûí äàðààõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº, ñàíõ¿¿ãèéí áàòàëãàà çýðãèéã íàðèéâ÷ëàí çààñàí òºëºâëºãºº ãàðãàæ ºãºõ øààðäëàãà õýâøñýí áàéíà. 2006 îíä Ýðäýñ áàÿëàã, óóë óóðõàéí ÿàì íü óóë óóðõàé ýðõëýã÷ êîìïàíèóäàä òóñëàìæ áîëãîæ óóðõàé õààëòûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éí ãàðûí àâëàãà õýâë¿¿ëæ òàðààæýý. Õîéä Àìåðèê. Êàíàä, Ìåêñèê, ÀÍÓ íü óóðõàéã õààõ çîõèöóóëàëòòàé óëñóóäûí òîîíä îðíî. ÀÍÓ, Êàíàäàä òóñãàéëñàí õóóëü áàéõã¿é ÷ õýä õýäýí õóóëèéí ç¿éë, çààëòóóäààð óóðõàéí õààëòûã íýëýýä íàðèéí çîõèöóóëæ ºãñºí
  19. 19. 19 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü áàéäàã. Õýäèéãýýð ýðõ ç¿éí õ¿ðýý íü îëîí õóóëèéã áàãòààñàí ýýäðýýòýé á¿òýöòýé ìýò õàðàãäàæ áàéãàà ÷ õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ õ¿÷òýé òîãòîëöîî, ºíäºð áàðüöàà çýðýã íü õýðýãæèëòèéã çàéëøã¿é øèíæòýé áîëãîæ ÷àääàã. Ìåêñèê Óëñ óóðõàéí ãàçðûã íºõºí ñýðãýýõ òóõàé òóñãàéëñàí õóóëü áàéõã¿é ÷ áàéãàëü îð÷íû áàãö õóóëèéí ç¿éë çààëòóóäààð íàðèéí çîõèöóóëæ ºãñíèé äýýð óóðõàéã õààõàä òàâèãäàõ øààðäëàãóóäàà áîëîâñðóóëæ áàéãàà þì áàéíà. ÀÍÓ-ä óóðõàéí õààëòûí àñóóäëààð Õîëáîîíû óëñûí ò¿âøèíä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû õýä õýäýí õóóëèóä, ìóæ óëñ, îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä ìºí æóðìóóäààð çîõèöóóëæ áàéäàã. Èõýíõ ìóæóóäàä òóñãàéëñàí õóóëèóä, òåõíèêèéí øààðäëàãà á¿õèé æóðìóóä, çààâàð÷èëãóóä ìºðäºãäºæ áàéíà. Æèøýýëýõýä, Àðèçîíàä õààëòûí àñóóäàë õàðèóöñàí õî¸ð àãåíòëàã áàéãàà íü Àðèçîíàãèéí Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû ÷àíàðûí õýëòýñ (ADEQ) áà Ìóæèéí Óóë óóðõàéí Õÿíàëòûí Îôôèñ õýìýýõ áàéãóóëëàãóóä áîëíî. ADEQ íü õ¿ðýýëýí áóé îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ åðºíõèé íºëººëºëòýé (õºðñ, óñ, àãààð) õîëáîîòîé àñóóäëûã õàðèóöàæ áàéõàä Óóë óóðõàéí õÿíàëòûí îôôèñ íü òóõàéí óóðõàéí àþóëã¿é áàéäëûã (õààëò õèéãäñýí õàÿãäëûí äàëàíãèéí òîãòâîðæèëò, äàëä óóðõàéí ìàëòàëòûí àþóëã¿é áàéäàë ã.ì) õàðèóöàæ áàéíà. Óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä áîëîí òºëºâëºæ òºñººëæ áóé õààëòûí äàðààõ íºõöºë áàéäëûí íàðèéâ÷èëñàí ¿íýëãýý õèéñíèé ¿íäñýí äýýð õààëòûí çºâøººðºë îëãîãääîã. Õààëòûí òºëºâëºãºº äàðààõ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéã àãóóëñàí áàéäàã. ¯¿íä: - Îðä ãàçðûí òóõàé ìýäýýëýë (ãàçðûí ãàäàðãà, ëèöåíçèéí õèë, áàéãóóëàìæóóä ã.ì); - Õààëò õèéõ ïðîöåäóðûã çààñàí òîäîðõîéëîëò, ìºí õààëòûí ººð áóñàä õóâèëáàðóóäàä ºãñºí ñóäàëãàà ä¿ãíýëò; - Òóõàéí ãàçðûí áîëîí á¿ñ íóòãèéí óñ ç¿é, ãåîëîãèéí òîãòîö; - Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ òóñ á¿ðèéã õààõ íàðèéâ÷èëñàí àðãà àæèëëàãàà; - Õààëòûí äàðàà ¿ðãýëæë¿¿ëýí íºëººëºë ºãºõ
  20. 20. 20 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü áàéãóóëàìæóóäààñ ã¿íèé óñàíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë çºâøººðºãäºõ õýìæýýíýýñ õýòðýõã¿é áîëîõûã íîòîëñîí çàãâàð÷ëàë òîîöîî; - Êîìïàíè õààëòûã çîõèõ ¸ñîîð õèéæ ÷àäàõûã áàòàëñàí ñàíõ¿¿ãèéí áàòàëãàà; - Êîìïàíè áîëîí ò¿¿íèé òóñëàí ã¿éöýòãýã÷ íü õààëòûã èæ á¿ðýí õèéõ òåõíèêèéí ÷àäàìæòàéã õàðóóëàõ çýðýã áîëíî. Õààëòûí äàðààõ íºõöºë áàéäàë, óðò õóãàöààíû õÿíàëò ìîíèòîðèíãèéí òºëºâëºãººíä ¿íäýñëýí õààëòûí çºâøººðëèéã îëãîäîã. ¯¿íä: - Öààøèä ¿ëäýæ õîöðîõ áàéãóóëàìæóóäàä õààëò õèéãäñýí áàéäàë (óóñãàëò õèéãäñýí îâîîëãî, õàÿãäëûí äàëàí ã.ì); - Õààëòûí äàðààõ õºðñíèé íºõöºë áàéäëûí ¿íýëãýý; - Õààëò õèéãäñýí áàéãóóëàìæóóäàä õèéãäýõ ¿çëýã; øàëãàëò, ã¿íèé óñíû ÷àíàðûí õÿíàëò, ìîíèòîðèíãèéí òºëºâëºãºº; - Ǻâøººðºãäºõ õýìæýýíýýñ äàâñàí áîõèðäîë ãàðàõ, ã¿íèé óñíû ÷àíàð ìóóäàõ, õààëò õèéãäñýí áàéãóóëàìæóóä ýâäðýõ çýðýã òîõèîëäîëä àâàõ àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãºº; - Á¿ðòãýë, òàéëàãíàëûí òºëºâëºëò; - ÿíèé óñíû ìîäåëèéã èðýýä¿éä øèíý÷èëæ áàéõ àñóóäàë çýðýã áàãòàíà.
  21. 21. 2. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ÇÎÕÈÖÓÓËÀËÒÛÍ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË ªìíºãîâü àéìãèéí íóòàã äàõü Íàðèéíñóõàéòûí îðäîä ºíººäºð ãóðâàí êîìïàíè í¿¿ðñ îëáîðëîæ áàéíà. Ýäãýýð óóðõàéä àøèãëàëò ýõëýõèéí ºìíº òóñ á¿ðä íü Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí íàðèéâ÷èëñàí ¿íýëãýý (ÁÎÍÁͯ) õèéñýí áàéíà. Óóðõàé á¿ðò ººð ººð ¿íýëãýýíèé êîìïàíè àæèëëàñàí áºãººä òóõàéëáàë, óóðõàéãààñ óëñûí õèë õ¿ðòýë í¿¿ðñ òýýâýðëýõ àâòîìàøèíóóäààñ ãàðàõ òîîñíû íºëººëëèéã óóðõàé á¿ðýýð ñàëàíãèä òîîöñîí. Óã ãóðâàí óóðõàé çýðýã àæèëëàõ ¿åä áèé áîëñîí çàìûí òîîñíû íèéëáýð íºëººëºë íü òóõàéí îð÷èíäîî ãàìøãèéí õýìæýýíä õ¿ð÷, íîöòîé àñóóäàë ¿¿ñýæ áàéñíûã áèä ìàø ñàéí ñàíàæ áàéíà. Àøèãëàëòàä ºðòºæ áóé îðä áîëãîíä õààëòûí öîãö àñóóäàë òóëãàðíà. ×èã áàðèìòëàë, õýðýãæ¿¿ëýõ öàã õóãàöàà, îðîí çàé, õºðºí㺠õ¿÷, õ¿ðýõ ¿ð ä¿í òàëààñàà óóðõàé á¿ðèéí õààëò äàâòàãäàøã¿é øèíæòýé áàéíà. Èéìýýñ óóðõàéí õààëòûí áîäëîãûã òºñëèéí õ¿ðýýíä á¿õ òàëààñ íü ñàéí áîäîæ áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Òåõíèê, òåõíîëîãèéí òàëààñ õààëòûí õîëáîãäîëòîé á¿õ ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ òºñëèéí øèéäë¿¿äèéã áîäîæ, òîìú¸îëæ áîëîõûã àìüäðàë, ïðàêòèê õàðóóëæ áàéíà. Õàðèí íóòãèéí îíöëîã, óóðõàéí ºâºðìºö øèíæèéã õàðãàëçñàí ñàëàíãèä øèéäë¿¿äèéã íýãäñýí òºëºâëºãºº áîëãîæ áîëîâñðóóëàõ, óëìààð ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ õàðèóöëàãûã øààðäàõ ñóóðü äýâñãýð íü óóðõàéí õààëòûã çîõèöóóëñàí ýðõ ç¿éí îð÷èí áàéõ þì. ªíººãèéí óóë óóðõàéí ïðàêòèêò óóðõàéí õààëòûí àñóóäëûã èæ á¿ðýí òîäîðõîéëæ øèéäâýðëýõèéí òóëä õàìãèéí áàãàäàà 30 îð÷èì àñóóäëûã àâ÷ ¿çýæ áàéãààãèéí 10 íü ýðõç¿éí àêòóóäààð çîõèöóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Êîìïàíèé ò¿âøèíä ñóäàëñàí àñóóäàë á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíèé øèéäýëã¿éãýýð îíîâ÷òîé áîëæ ÷àääàãã¿éã õàðóóëñàí Íàðèéíñóõàéò äàõü æèøýýíýýñ ¿¿äýí Ìîíãîë Óëñûí õóóëü ýðõç¿éí àêòóóäûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîî áîëîí óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé ñóóðü 10 àñóóäëûã õýðõýí çîõèöóóëæ áóé áàéäàëä øèíæèëãýý õèéâ. Óã øèíæèëãýýíä Ìîíãîë Óëñûí òîäîðõîé õóóëèéí ç¿éë çààëò íü óóðõàéí õààëòûí ÿìàð àñóóäëûã çîõèöóóëæ áàéãààã õàðóóëààä, ººðñäèéí 21
  22. 22. 22 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü õèéñýí ä¿í øèíæèëãýýíèé ä¿íãýýð òóõàé õóóëèéí õ¿ðýýíä çîõèöóóëàëòã¿é ¿ëäñýí àñóóäëóóäûã õ¿ñíýãòýýð õàðóóëëàà. 1. Õààëòûí àñóóäëûã çîõèöóóëñàí ¿íäñýí àêò Ýðõç¿éí àêòûí íýð Çààëò Àíõààðàõ àñóóäàë Ãàçðûí õýâëèéí òóõàé õóóëü ªíººãèéí áîëîí õîé÷ ¿åèéíõíèé àøèã ñîíèðõîëä íèéö¿¿ëýí ãàçðûí õýâëèéã àøèãëàõ, õàìãààëàõòàé õîëáîãäñîí íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ çîðèëòòîé õóóëü 20 äóãààð ç¿éë. Ãàçðûí õýâëèéã àøèãëàã÷èéí ¿íäñýí ýðõ ¿¿ðýã. 20.2.4 Ãàçðûí õýâëèéã àøèãëàõ ÿâöàä ýâäýðñýí ãàçðûã àþóë îñîëã¿é áîëãîæ, óëñ àðäûí àæ àõóéí õýðýãöýýíä öààøèä àøèãëàæ áîëîõóéöààð çàñàæ òîõèæóóëàí àíõ çºâøººðºë îëãîñîí íóò- ãèéí çàõèðãààíû áàé- ãóóëëàãàä õ¿ëýýëãýí ºãºõ Õóóëèéí 7 äóãààð á¿ëýãò ãàçðûí õýâëèéã õàìãààëàõ òàëààð çààñàí. Óã á¿ëýãò áîëîí õóóëèíä íèéòýä íü óóðõàéí õààëòûí ¿åèéí áà õààëòûí äàðààõ àðãà õýìæýý, õÿíàëòûí òàëààð ¿íäñýí çààëò ñóóëãàæ ºãºõ øààðäëàãàòàé. ÀÌÒÕóóëü. Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðò àøèãò ìàëòìàë ýðýõ, õàéõ, àøèãëàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëíà. Òóñãàé çºâøººðºë ýçýì- øèã÷ íü óóðõàéã á¿õýëä íü ýñâýë õýñýã÷ëýí õààõ áîë íýã æèëýýñ äîîøã¿é õóãàöààíû ºìíº ìýð- ãýæëèéí õÿíàëòûí àëáàíä ýíý òóõàé àëáàí áè÷ãýýð ìýäýãäýõ áºãººä óã àëáàíû ãàðãàñàí æóðìûí äàãóó çîõèõ áýëòãýëèéã õàíãàõ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëíý ãýæ çààæýý. Óóðõàéí õààëòûí íèéãýì, ýäèéí çàñàã, áàéãàëü îð÷íû îëîí òàëò àñóóäëûã öîãöîîð àâ÷ ¿çñýí çîõèöóóëàëò áîëæ ÷àäàõã¿é. Àøèãëàëò ÿâàãäñàíû äàðààõ òîäîðõîé õóãàöààã ìºí õóóëèàð çîõèöóóëäàã áîëîõ øààðäëàãàòàé. Ãàçðûí òóõàé õóóëü. Ãàçðûã èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ áîëîí ò¿¿íòýé õîëáîãäñîí áóñàä õàðèëöààã çîõèöóóëíà. Ãàçðûã ¿ð àøèãòàé çîõèñòîé àøèãëàõ, õàìãààëàõ Ãàçðûí õýâëèéã àøèãëàã÷ íü áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýý, ãàçðûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ òºñºëòýé áàéíà ãýæ çààãäñàí. Ãàçðûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ òºñºë íü óóðõàéí õààë- òûí òºñºë, õààëòûí äàðààõ ìîíèòîðèíãèéí òºñëèéã á¿ðýí òºëººëæ ÷àäàõã¿é. Õààëòûí òºñëèéí òàëààð çààæ ºãºõ øààðäëàãàòàé.
  23. 23. 23 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü Óóðõàéã ò¿ð áîëîí á¿ðìºñºí õààõ æóðàì. Ò¿ð áîëîí á¿ðìºñºí õààõ óóðõàé, óóëûí ìàëòàëòûí á¿ñ äîòîð õ¿í àþóëã¿é áàéõ, àæèë ã¿éöýòãýõ íºõöºëèéã õàíãóóëæ, óóðõàéí ýäýëáýðèéí äîòîðõè àøèãò ìàëòìàëûí õàéãäñàí íººöèéã èæ á¿ðýí, ýäèéí çàñãèéí õóâüä àøèãòàé, àþóë îñîëã¿éãýýð àøèãëàíà. Óóðõàéí óóë-ãåîëîãè, ãèäðîãåîëîãè, òåõíèê ýäèéí çàñãèéí íºõöºë çýðýã ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýä ººð÷ëºëò ãàðñàí áîë ò¿ð õààæ, õàðèí óóðõàéí ýäýëáýð ãàçðûí õèëèéí äîòîðõè àøèãò ìàëòìàëûí òîãòîîñîí íººöººñ îëáîðëîí óëñûí ýðäñèéí áàÿëãèéí íººöèéí á¿ðòãýëýýñ õàñàæ, íººöèéã ºñãºõ èðýýä¿éã¿é ãýæ ¿çâýë óóðõàéã á¿ð ìºñºí õààíà ãýæ çààñàí. Óóðõàéã õààõòàé õîëáîîòîé òåõíèê àæèë, ïðîöåäóðò àíõààðñàí, ëèöåíç ýçýìøèã÷èä õàíäñàí òóë áóñàä îðîëöîã÷äûí àñóóäëûã îðõèãäóóëñàí. Ò¿ð õààëòûí ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà, òóõàéí õóãàöààí äàõü ëèöåíç ýçýìøèã÷èéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã òîäðóóëæ æóðàìëàõ øààðäëàãàòàé. Õààëòûã èë¿¿ ºðãºí óòãààð õàðñàí õýä õýäýí æóðàì øààðäëàãàòàé. Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýíèé òóõàé õóóëü. Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, ýêîëîãèéí òýíöýë àëäàãäàõààñ ñýðãèéëýõ, áàéãàëèéí áàÿëãèéí àøèãëàëòûã çîõèöóóëàõ, òºñëèéí áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûã ¿íýëýõ, òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ýñýõ òàëààð øèéäâýð ãàðãàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëíà. Øèíýýð áàéãóóëàõ áîëîí îäîî àæèëëàæ áóé ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýý, áàðèëãà áàéãóóëàìæ, òýäãýýðèéã øèíý÷ëýõ, ºðãºòãºõ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð áàéãàëèéí íººö áàÿëàã àøèãëàõ òºñºëä áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí åðºíõèé ¿íýëãýý õèéëãýõ áºãººä ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíèé õ¿ðýýíä òºñëèéí áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã óðüä÷èëàí òîãòîîæ ä¿ãíýëò ãàðãàíà ãýæ çààñàí.
  24. 24. 24 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü 2. Àøèãò ìàëòìàëûí íººöèéí èæ á¿ðýí àøèãëàëò Ýðõç¿éí àêòûí íýð Çààëò Àíõààðàõ àñóóäàë Ãàçðûí õýâëèéí òóõàé õóóëü. ªíººãèéí áîëîí õîé÷ ¿åèéíõíèé àøèã ñîíèðõîëä íèéö¿¿ëýí ãàçðûí õýâëèéã àøèãëàõ, õàìãààëàõòàé õîëáîãäñîí íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëíà. ¯íäñýí áîëîí ò¿¿íòýé õàìò îðøèõ äàãàëäàõ àøèãò ìàëòìàëûã èæ á¿ðýí, á¿ðýí ã¿éöýä àøèãëàõ ìºí àøèãò ìàëòìàëûí íººöèéã àøèãëàõàä ¿¿ñ÷ áîëçîøã¿é àþóë, õîðòîé íºëººíººñ ãàçðûí õýâëèéã õàìãààëàõ ãýæ çààñàí. ͺºöèéã á¿ðýí ã¿éöýä àøèãëàõ ¿çýë áàðèìòëàë ýíý õóóëèíä ñóóñàí áºãººä ÀÌÒÕ-ä ¿¿íèéã äýëãýð¿¿ëýí íàðèéâ÷èëæ çîõèöóóëñàí çààëòóóä áàéõã¿é. Õóóëèóä õîîðîíäûí óÿëäààã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé. 3. Áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë Ýðõç¿éí àêòûí íýð Çààëò Àíõààðàõ àñóóäàë ÀÌÒÕóóëü. Õóóëèéí 37-45-ð ç¿éë¿¿äýä áàéãàëü îð÷íû õàìãààëàë, õààëòûí àñóóäëààð çààëòóóä îðñîí. 4. Àøèãò ìàëòìàë àøèãëàõ çºâøººðºë îëãîõ øàòàíä õààëòûí àñóóäëûã çîõèöóóëæ áàéãàà ýñýõ Ýðõç¿éí àêòûí íýð Çààëò Àíõààðàõ àñóóäàë ÀÌÒÕóóëü. Õàéãóóëààð òîãòîîãäñîí àøèãò ìàëòìàëûí íººöèéí õýìæýý, ¿íýëãýý íü îëáîðëîëòîîñ ¿¿ñ÷ áîëîõ ýêîëîãèéí õîõèðëûã íºõºí ñýðãýýõýä õ¿ðýëöýõ ýñýõ Óóðõàéí õààëòûí òºëºâëºãººã åðºíõèé áàéäëààð õèéãýýä öààøèä óëàì á¿ð íàðèéâ÷èëæ ÿâàõ çàð÷ìûã íýìæ îðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
  25. 25. 25 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü 5. Õààëòûí õîëáîãäîëòîé íèéãìèéí àñóóäëóóäûã ýðõç¿éí àêòààð çîõèöóóëæ áàéãàà ýñýõ Ýðõç¿éí àêòûí íýð Çààëò Àíõààðàõ àñóóäàë ÀÌÒÕóóëü. Ýäèéí çàñàã íèéãìèéí á¿õ õ¿ðýýíä áàéãàëèéí õ¿÷èí ç¿éë áîëîí õ¿íèé ¿éë àæèëëààãààíààñ ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºëä ãåîýêîëîãèéí ñóäàëãàà õèéæ ¿íýëãýý ºãºõ ìºí óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëýýñ óëñ îðíû ýäèéí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ñàëáàðò ¿ç¿¿ëæ áàéãàà íºëººëëèéã ¿íýëýõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ ãýæ çààñàí. Àøèãëàëòûí ëèöåíç îëãîõ, àøèãëàëò ÿâóóëàõ, õààëò õèéõ, õààëòûí äàðààõ øàò á¿ðýýð íèéãìèéí àñóóäëûã òóñãàéëàí àâ÷ ¿çýæ òºëºâëºëòºä òóñãàõ øààðäëàãûã íýìæ îðóóëàõ. 6. Õààëò õèéãäñýí óóðõàéí òàëáàé, ýäýëáýð ãàçðûã óëñàä áóöààí õ¿ëýýëãýí ºãºõ àñóóäàë Ýðõç¿éí àêòûí íýð Çààëò Àíõààðàõ àñóóäàë ÀÌÒÕóóëü. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí óëìààñ ¿¿ñ÷ áèé áîëñîí, àþóë ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é ãàçðóóäûã çîõèõ ìàñøòàáûí ãàçðûí çóðàã äýýð íàðèéâ÷ëàí òýìäýãëýæ, øààðäëàãàòàé òýìäýã, äîõèî, ñàíóóëãûã óóðõàéí ýäýëáýðèéí îð÷èíä áàéðëóóëàõ áºãººä ãàçðûí çóðãèéã ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí àëáà áîëîí òóõàéí ñóì, áàã, ä¿¿ðãèéí çàñàã äàðãàä õ¿ëýýëãýí ºãíº ãýæ çààñàí. Óóðõàéí õààëò õèéñýí òàëáàéã áóöààæ õ¿ëýýí àâàõ îëîí òàëò øàëãóóðûí çàð÷èì áèé áîëãîõ, òºðèéí øàò øàòíû áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã èë¿¿ òîäîòãîõ øààðäëàãàòàé. ¯ëäýæ áóé 5 àñóóäàëä ÿìàð íýãýí ýðõç¿éí çîõèöóóëàëò áàéõã¿é áàéãàà áºãººä ýäãýýð íü: - Óóðõàéí õààëòûí áàðüöàà õºðºí㺠á¿ðä¿¿ëýõ, õàäãàëàõ, çàðöóóëàõ, áóöààí îëãîõ;
  26. 26. 26 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü - Õààëò õèéãäñýí òàëáàé äàõü õààëòûí äàðààõ õÿíàëò, ìîíèòîðèíãè; - Îðä/Óóðõàéí ýçýìøèã÷ õóóëèéí ýòãýýä ººð÷ëºãäºõòýé õîëáîîòîé õààëòûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãa; - Òºëºâëºã人ã¿é õààëò; - Áàðüöààëàãäñàí òóñãàé çºâøººðëèéí õààëòûí ýðõ ¿¿ðãèéí àñóóäëóóä þì. Äýýðõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòóóäûã ñóäàëæ ¿çýõýä åðºíõèé人 óóðõàéã õààõòàé õîëáîîòîé íºõºí ñýðãýýëòýä ãîëëîí àõóéí áîëîí õºäºëìºðèéí àþóëã¿é àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé àñóóäàëä áàãà çýðýã àíõààðñàí áºãººä áóñàä àñóóäëóóä òîäîðõîéã¿é, á¿ðõýã, ýñâýë á¿ðìºñºí îðõèãäñîí áàéíà. Óóðõàéí õààëòûã ÿìàð ¿å øàòàíä, õýí õýðõýí òºëºâëºõ, ¿ð äàãàâðûã íü èæ á¿ðýí õýðõýí ¿íýëýõ, õàðèóöëàãûí ÿìàð òîãòîëöîî áàéõ òàëààð ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò õàíãàëòã¿é áàéãààãààñ äàðààõ ñºðºã ¿çýãäýë, ¿ð äàãàâàð, õîð õºíººë ó÷èð÷ áîëîõûã îëîí óëñûí áîëîí ìàíàé îðíû óóë óóðõàéí ïðàêòèê õàðóóëæ áàéíà. 1. Óóðõàéí õààëò áîë ÷èðýãäýë èõòýé, áýðõøýýëòýé ¿éë àæèëëàãàà ãýæ óóðõàé ýðõëýã÷èä ¿çýí, ýðõ ç¿éí øàõàëò, õàðèóöëàãà òîîöîõ ìåõàíèçì ñóë áîë õýðýãæ¿¿ëýëã¿é îðõèæ ÿâäàã. 2. Óóðõàé ãýíýò õààãäàõàä áýëýí áèø ó÷ðààñ õýðõýí õààõàà òºëºâ뺺ã¿é, õºðºí㺠ñàíõ¿¿æèëò á¿ðäýýã¿é áàéäàã. 3. Óóðõàéí õààëòûí ÷èã áàðèìòëàë, õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí öàð õ¿ðýý, äýñ äàðààëàë áîëîâñðóóëàãäààã¿éãýýñ çºâõºí íºõºí ñýðãýýëò, õààëò õàìãààëàëò ìýòýýð îéëãîãäîæ, äóòóó äóëèìàã øèéäëèéã õýðýãæ¿¿ëäýã. 4. Õîðòîé íºëººëºë íü óðò õóãàöààíû äàðàà èëýð÷ áîëîõ çàðèì òºñëèéí õààëòûã îéð çóóðûí ¿éë àæèëëàãààãààð îðëóóëàí òºñººëºõ áà õîæìûí ¿ð äàãàâðóóä ýçýíã¿éäýæ õºíººëò ¿çýãäýë áîëæ õóâèðàõ òàëòàé. Äýýð òàíèëöóóëñàí ýðõ ç¿éí îð÷íîîñ õàðàõàä áîäëîãî, ýðõ ç¿éí îð÷èíä óóðõàéí õààëòûí òàëààð íýãäñýí çàð÷èì, öîãö îéëãîëò áàéõã¿é áàéãààãààñ ¿¿äýí óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé çààëòóóä íü ÿíç á¿ðèéí õóóëèéí ç¿éë, çààëòóóä áîëæ ñàëàíãèä
  27. 27. 27 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü ñóóæ ºãñºí áàéíà. ªºð ººð õóóëèàð íýã àñóóäëûã çîõèöóóëæ áîëîõ áîëîâ÷ óóðõàéí õààëò ãýäýã áîäëîãûí ÷óõàë àñóóäëûí çîõèöóóëàëòûã ººðòºº ÿìàð íýã õýìæýýãýýð àãóóëæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëîõ ºíººãèéí ýðõç¿éí àêòóóä èéíõ¿¿ õîîðîíäîî óÿëäàà õîëáîîã¿é áàéíà. Ýíý áàéäàë íü, òóõàéëáàë, óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé ¿¿ðã¿¿äýýñ çàéëñõèéõ áîëîìæèéã óóë óóðõàéí êîìïàíèóäàä îëãîæ áàéãààã çàðèì áîäèò æèøýýãýýð àâ÷ ¿çüå: - ÀÌÒÕóóëü-èéí äàãóó àøèãò ìàëòìàë õàéõ, àøèãëàõ òóñãàé çºâøººðë¿¿äèéã øèëæ¿¿ëýõ, áàðüöààëàõ áîëîìæòîé áºãººä øèëæ¿¿ëýí àâñàí òàë ¿¿ñýõ ýðõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãààã íîòëîõ áàðèìò áè÷ãèéã4 òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà øààðäàõààð çààñàí áîëîâ÷ òîäîðõîé õóóëèóäûí5 äàãóó òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ õóâààãäàõ, òóñãààðëàõ çàìàà𠺺ð÷ëºí áàéãóóëàãäñàí òîõèîëäîëä óã òóñãàé çºâøººð뺺 àâòîìàòààð òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä áóöààí ºãºõ çàìààð õààëòûí ¿¿ðãýýñ çàéëñõèéõ áîëîìæòîé. ªºðººð õýëáýë, òóñãàé çºâøººð뺺 òºðä áóöààí òóøààõ íºõöºëä íºõºí ñýðãýýëò, öààøèëáàë, óóðõàéí õààëòûí àñóóäàë õàÿãäàõ áîëîìæ ¿¿ñýýä áàéãààã ìàíàé ºíººãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èí “àíçààðààã¿é” áàéíà. - ÀÌÒÕóóëü-ä òóñãàé çºâøººðëèéã áàðüöààëàã÷ òàë íü óã òóñãàé çºâøººðºëòýé õîëáîîòîé ¿¿ðýã õ¿ëýýõã¿é ãýæ çààñàí áàéãàà áºãººä áàðüöààíä áàéãàà óã çºâøººðëèéã ýðõ á¿õèé ººð ýòãýýä øèëæ¿¿ëýí àâààã¿é òîõèîëäîëä õààëòûí àñóóäàë ýçýíã¿é ¿ëäýæ áîëçîøã¿é. - ÀÌÒÕóóëü-ä òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ òóñãàé çºâøººðëèéí òºëáºðèéã õóãàöààíä íü á¿ðýí òºëººã¿é áîë óã òóñãàé çºâøººðëèéã öóöëàõààð çààñàí áàéãàà áºãººä çºâøººðºë öóöëàãäñàíààñ õîéø óóðõàéí õààëòûã õàðèóöàõ ýçýí íü òîäîðõîéã¿é ¿ëäýæ áàéíà. ÀÌÒÕóóëü- èéã äàãàæ ìºðäºõ æóðìûí òóõàé õóóëüä òóñãàé çºâøººðºë öóöëàãäñàíààñ õîéøõè çîõèöóóëàëòûí á¿õ àñóóäàë 4 ÀÌÒÕóóëü. 7-ð á¿ëýã. Òóñãàé çºâøººðëèéã øèëæ¿¿ëýõ, áàðüöààëàõ. 49.4.3. Òóñãàé çºâøººðëèéã øèëæ¿¿ëýí àâ÷ áóé ýòãýýä íü óã òóñãàé çºâøººðëèéã øèëæ¿¿ëýí àâñíààð ¿¿ñýõ ýðõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãààã íîòëîõ áàðèìò áè÷èã. 5 ÀÌÒÕóóëü. 49.7. Òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ íü Èðãýíèé õóóëü, Êîìïàíèéí òóõàé, ͺõºðëºëèéí òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó õóâààãäàõ, òóñãààðëàãäàõ çàìàà𠺺ð÷ëºí áàéãóóëàãäñàí òîõèîëäîëä óã òóñãàé çºâøººðëèéã òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä áóöààæ ºãºõ
  28. 28. 28 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü òîäîðõîéã¿é, òóñãàé çºâøººð뺺 õóóëèéí õóãàöààíä øèíý÷ëýí á¿ðòã¿¿ëýýã¿é áîë öóöëàãäàõààð áàéíà. Ýðõ öóöëàãäñàíààð óóðõàéí õààëò ýçýíã¿éäýõ íü ãàðöààã¿é áîëæ áàéíà. - Àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû òóñãàé çºâøººðëèéí òóõàé õóóëèéí 14-ð ç¿éëèéí äàãóó àøèãëàëò ÿâóóëàõ òóñãàé çºâøººðºë öóöëàãäàæ áîëíî. Òóõàéí òîõèîëäîëä ìºí õààëòûí àñóóäàë ýçýíã¿é îðõèãäîõ þì. Èõýíõ òîõèîëäîëä óóðõàéí õààëòûã íºõºí ñýðãýýëò ãýäãýýð òºñººëäºã ºðººñãºë îéëãîëò ãàçàð àâñàí. Óóðõàéí íºõºí ñýðãýýëò íü õààëòûí çàéëøã¿é áºãººä íýí ÷óõàë õýñýã íü áîëîâ÷ ò¿¿íèéã á¿ðýí ã¿éöýä òºñººëºõ ¿éë àæèëëàãàà, ¿ð ä¿í áèø þì. Óóë óóðõàéí á¿õ òºñºëä óóðõàéí õààëòûí ÷èã áàðèìòëàë áîëîâñðóóëàãäàí áîäëîãî áîëîí õýðýãæèõ ¸ñòîé. Îäîîãîîð áàðàã á¿õ òºñºëä óóðõàéí õààëò áóñ çºâõºí íºõºí ñýðãýýëò ãýñýí á¿ëãèéã òóñãàæ áàéãàà íü ¿¿íèé íîòîëãîî áîëíî. ¯¿íýýñ øàëòãààëàí óóðõàéí õààëòûí çàíãèëàà àñóóäëóóä á¿ðõýãäýõ, îðõèãäîõ ¿çýãäýë íèéòëýã øèíæòýé áàéíà. Ýíý áàéäëûã öýãöëýõèéí òóëä óóðõàéí õààëòûí êîíöåïöèéã áîëîâñðóóëæ, óã ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿¿äíýýñ ºíººãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíäîî ä¿í øèíæèëãýý õèéõýýñ àæëàà ýõëýõ ¸ñòîé áºãººä ¿¿íä òºðèéí áàéãóóëëàãóóäààñ ãàäíà ìýðãýæëèéí õîëáîîä, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà áîëîí èõ äýýä ñóðãóóëèéí ñóäëàà÷èä õàìòðàí àæèëëàõ ºðãºí áîëîìæ íýýëòòýé áàéíà. Îðõèãäîîä áàéãàà äàðààãèéí íýã àñóóëäàë áîë ãýíýòèéí õààëòûí àñóóäàë áºãººä Ìîíãîë Óëñàä ºíººäºð ãýíýòèéí õààëòûí àñóóäëûã òóñãàñàí çîõèöóóëàëòûí áàãö áîëîâñðóóëàãäààã¿é áàéíà. Óóðõàéã õààæ óëñàä, çàñàã çàõèðãààíû íýãæèä õ¿ëýýëãýí ºãºõ òàëààð òóñãàñàí õóóëèéí çààëòóóä äàðààõ òîõèîëäîëä ñºðºã ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýæ áîëçîøã¿é þì. Ãàçàð õºäëºëò, ¿åð óñ, ñàëõèíû àþóë çýðýã áàéãàëèéí ãàìøèãò ¿çýãäýë, öàã õóãàöààíû óðñãàëûã äàãàí ¿¿ñ÷ áîëîõ ºãºðøèë ýâäðýëèéí óëìààñ õààëò õèéæ õ¿ëýýëãýí ºãñºí óóðõàéí îáúåêòóóäààñ èõýýõýí öàð õ¿ðýýòýé àþóë í¿¿ðëýâýë õ¿ëýýæ àâñàí ñóì îðîí íóòàã õýðõýí ÿàæ àþóë çàíàëûã àðèëãàõ, õîõèðîë áàãàòàé äàâàí òóóëàõ íü òîäîðõîéã¿é, õ¿÷èí ìºõºñäºõ òàë íü äèéëýõ óðüä÷èëñàí íºõöºë õàðàãäàæ áàéíà. Àøèãëàëò äóóñààä õààëò õèéãäñýí òàëáàéã
  29. 29. 29 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü àâòîìàòààð áóöààí àâàõ ïðîöåäóð á¿õèé ýðõ ç¿é ¿éë÷èëæ áóéã ñàíàâàë ýíý íü áîäèòîé ýðñäýë þì. Äýýðõ á¿ãäýýñ ä¿ãíýæ ¿çýõýä îäîîãèéí áàéäëààð Ìîíãîë Óëñàä óóðõàéí õààëòûí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò òîäîðõîé áóñ áàéãààòàé õîëáîîòîé èëýð÷ áóé äàðààõ ñºðºã ¿ð äàãàâàð, íºëººëºë áàéíà. ¯¿íä: - Àëòíû øîðîîí îðä àøèãëàõòàé õîëáîîòîé îëîí ñºðºã ¿ð äàãàâàð ãàð÷ áàéãàà íü íýã äîîð îëîí óóðõàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí Òºâ àéìãèéí Çààìàð, ªâºðõàíãàé àéìãèéí Óÿíãà çýðýã ñóìäàä èë¿¿ òîäîîð àæèãëàãäàæ áàéíà. ¯¿íèéã çîõèöóóëàõ çîðèëãîîð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áàéãàëü îð÷íûã íºõºí ñýðãýýõ òàëààð òºðèéí áàéãóóëëàãààñ òàâèõ øààðäëàãûã íýìýãä¿¿ëæ òºðºë á¿ðèéí àðãà õýìæýý àâ÷ ýõýëæ áàéíà6 . ¯¿íèé íýã æèøýý íü àøèãëàëò ÿâàãäñàí òàëáàéã çºâøººðºãäºõ õýìæýýíä õ¿ðãýí õýëáýðæ¿¿ëýõ, ãàäàðãûã óðãàìàëæóóëàõ øààðäëàãà þì. ¯ð ä¿íä íü øîðîîí îðä îëáîðëîæ áóé ñàëáàðò 2008 îíû áàéäëààð íºõºí ñýðãýýëò õèéñýí íü òºëºâëºñºí õýìæýýíèé 59 õóâüä õ¿ðñýí ñòàòèñòèê ìýäýý7 ãàð÷ áàéíà. Ýäãýýð òàëáàéã èõýíõ òîõèîëäîëä íýãýýñ õî¸ð æèëèéí èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä õýëáýðæ¿¿ëýí, óðãàìàë òàðüñíû äàðààãààð òóõàéí æèëä íü òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíä õ¿ëýýëãýí ºãñºí áºãººä äàðàà æèë¿¿äýä íü ÿìàð íýãýí õÿíàëò, ìîíèòîðèíã õèéãäýýã¿é áàéíà. Èéìýýñ áèîëîãèéí íºõºí ñýðãýýëò õèéãäñýí ãýãäýæ áóé ýäãýýð òàëáàéíóóäûí óðãàìëûí á¿ðõýâ÷ ¿íýõýýð öààøèä áèåý äààí îðøèí òîãòîæ ÷àäñàí ýñýõ, õºðñíèé á¿ðõýâ÷ íü õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí ýñýõ (Çóðàã 5.) íü òîäîðõîéã¿é þì. 6 Àøèãò ìàëòìàëûí ãàçðààñ 2009 îíä 1300 ãà ãàçðûã íºõºí ñýðãýýõýýð àæèëëàæ ýõýëæýý. 2010 îíû íýãä¿ãýýð ñàð ãýõýä õèéñýí àæëûí òàéëàíãàà ãàðãàõ àæ. Õàðèí 2008 îíä 930 ãàðóé ãà òàëáàéä íºõºí ñýðãýýëò õèéãäñýí ãýñýí ä¿í ìýäýý áàéíà. Ýõ ñóðâàëæ http://www. mining.mn/NewsDetails_2167.aspx 7 Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðààñ 19 àéìàãò àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæ¿¿ä íºõºí ñýðãýýëò õýðõýí õèéæ áóéã øàëãàæýý. Óðüä÷èëñàí áàéäëààð îëáîðëîëòîä ºðòñºí íèéò òàëáàé 117 ìÿíãà ãàðóé ãà ãàçàð áàéãàà àæ. Ýíý îíû áàéäëààð òåõíèêèéí íºõºí ñýðãýýëòèéã 59 õóâü õèéñýí áàéíà. Øàëãàëòûí ä¿íãýýð àëòíû øîðîîí îðä îëáîðëîã÷ àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí òåõíèêèéí íºõºí ñýðãýýëòèéí õýìæýý æèëýýñ æèëä íýìýãäñýí ÷ áèîëîãèéí íºõºí ñýðãýýëò õàíãàëòã¿é áàéãàà àæ. ̺í îðîí íóòàãò îëáîðëîëò ÿâóóëæ áàéãàà òîìîîõîí áàéãóóëëàãóóä íºõºí ñýðãýýëò õèéäýãã¿é áîëîõ íü óã øàëãàëòààð òîãòîîãäæýý. Öààøèä õóó÷èí îëáîðëîëò ÿâóóëæ áàéñàí ãàçàð íºõºí ñýðãýýëò õèéñíèé äàðàà äàõèí çºâøººðºë îëãîõã¿é. Ýõ ñóðâàëæ http://www.mining.mn/NewsDetails_2196.aspx
  30. 30. 30 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü - Óóë óóðõàéí òºñëèéí áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýíèé õ¿ðýýíä îðîí íóòãèéí õ¿í àì, îëîí íèéòèéí àìüæèðãààíû á¿òýö, òºñºëòýé õîëáîãäîõ òýäíèé õ¿ëýýëò çýðãèéí òàëààð ñóóðü ñóäàëãàà õèéãääýã áîëîâ÷ óóðõàé õààãäñàíû äàðàà ýðãýí õàðüöóóëàõ, ñóäëàõ, îðîí íóòãèéí íèéãýì ýäèéí çàñàãò ¿ç¿¿ëæ áóé íºëººëëèéã òîãòîîõ, ò¿¿íèé äàãóó àðãà õýìæýý àâàõ òîãòîëöîî áàéõã¿é áàéíà. ¯¿íèé óëìààñ ºíººäºð Çààìàð ñóìàíä áýë÷ýýðèéí ãàçàðã¿é áîëñîí ìàë÷äûí àñóóäàë, ìàë÷èí áàéãààä àìüæèðãààíû ýõ ¿¿ñâýð íü ººð÷ëºãäñºí èðãýäèéí àñóóäàë çýðýã îëîí øèéäâýðëýãäýýã¿é àñóóäëóóä áèé áîëæýý. ͺõºí ñýðãýýëò õèéñýí òàëáàéä ãàð÷ áîëîõ ¿çýãäýë áà íºëººëºë Ôèçèê ¿éë÷ëýë Õèìèéí ¿éë÷ëýë Áèîëîãèéí ¿éë÷ëýë Ýëýãäýë Õàæóóãèéí ýâäðýë áîëîí òîãòâîðæèëò Íîéòîí (Õóóðàé) ìº÷ëºã Õºëäºõ ãýñýõ ìº÷ëºã Ñóóëò, íÿãòàðøèëò Öàã àãààðûí îíöãîé ¿çýãäë¿¿ä Ãàë ò¿éìýð Èñýëäýëò Äèñïåðñ Óóñàëò, íýâ÷èëò Õ¿÷èëëýã ãèäðîëèç áóñàä Óðãàìëûí ¿íäýñíèé õºãæèëò Àìüòàä øèíýýð íóòàãøèõ Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû íºëººëºë áóñàä Çóðàã 5. ͺõºí ñýðãýýëò õèéñýí òàëáàéä ãàðàõ ¿çýãäýë áà íºëººëºë - Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä àëòíû øîðîîí îðäóóäûí àøèãëàëò èäýâõèòýé ÿâàãäñàíòàé õîëáîîòîé óóë óóðõàéí íºõºí ñýðãýýëòèéí æóðàì, çààâðóóäûã òóõàéí òºðëèéí óóðõàéíóóäàä èë¿¿ íèéö¿¿ëýí áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Ýíý íü áóñàä òºðëèéí óóðõàéä àøèãëàõàä òîõèðîìæ ìóóòàé, ìýðãýæëèéí õ¿ðýýíä áîëîí îëîí íèéòèéí ç¿ãýýñ óóðõàéí õààëòûí îëîí õóâèëáàðò øèéäýë, ¿éë ÿâöûã òºëºâëºæ õýðýãæ¿¿ëýõ öàã õóãàöààíû õóâààðèëàëò, õºðºí㺠ìºíãºíèé òºëºâëºëò, çàðöóóëàëòûí òàëààð õ¿ëýýí çºâøººðºõ ñýòãýëç¿é, ìýðãýøñýí áàéð ñóóðèíààñ õàíäàõ õàíäëàãà á¿ðýëäýæ àìæààã¿é áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.
  31. 31. 31 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü - Óóðõàé á¿ðèéí õààëò õàðèëöàí àäèëã¿é îð÷èí íºõöºëä ÿâàãäàõ òóë ººð ººðèéí òîäîðõîé ÷èã áàðèìòëàë áóþó ýöñèéí çîðèëãîòîé áàéíà. - Óóðõàéí õààëòûí àæèëëàãàà íü àþóëã¿é îð÷èíã õàíãàõ áà àøèãòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ ¿íäñýí õî¸ð ãîë ÷èã áàðèìòëàëûí õ¿ðýýíä õýðýãæèíý. Óóðõàéí õààëòûí ÷èã áàðèìòëàëûã õóðààíãóé áàéäëààð äàðààõ õ¿ñíýãòýä òóñãàâ. Óóðõàéí õààëòûí ÷èã áàðèìòëàë8 ä/ä ×èã áàðèìòëàë Àãóóëãà 1 Àþóëã¿é îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ Õ¿í, ìàë, àìüòíû îðøèí àìüäðàõ ãàçàð, óñíû òîõèðîìæòîé, àþóëã¿é îð÷èíã õààæ áàéãàà óóðõàéí ýäýëáýðèéí õ¿ðýýíä áèé áîëãîõ. 2 Àøèãòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ Õààõ óóðõàéí ýäýëáýðèéí õ¿ðýýíä: à. Áýë÷ýýð, õàäëàí, íîãîîíû òàëáàé ¿¿ñãýæ õºäºº àæ àõóéí ýäýëáýð áèé áîëãîõ á. Îé, öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí, æèìñíèé öýöýðëýã çýðýã îéí àæ àõóéí ýäýëáýð áèé áîëãîõ â. Çàãàñ, øóâóó ¿ðæ¿¿ëýõ óñíû ýäýëáýð áèé áîëãîõ ã. պ人 àæ àõóé áà îéí àæ àõóéí öîãöîëáîð ¿¿ñãýõ ä. Õîòûí áà ¿éëäâýðèéí õîã õàÿãäëûã áóëøëàõ õóðààãóóð áàéãóóëàõ å. Õèìèéí õîðòîé áà öàöðàã èäýâõèò áîäèñûí õàÿãäàë áóëøëàõ ã¿íèé áàéãóóëàìæ ¿¿ñãýõ ¸. Àìðàëò, çóãààëãà, ñïîðòûí öîãöîëáîð áàéãóóëàõ æ. Ýì÷èëãýý ñóâèëëûí á¿ñ áàéãóóëàõ è. Öýâýð óñíû íººöèéí ñàí áèé áîëãîõ ê. ¯éëäâýðëýë òåõíîëîãèéí áàéãóóëàìæ, àãóóëàõ áîëãîí àøèãëàõ ë. Ñóðãàëò, òóðøèëò ñóäàëãààíû îáúåêò áîëãîõ ì. Ìóçåé, ¿ç¿¿ëáýð áîëãîõ 8 Ñ. Öýäýíäîðæ, Ö.Àìàðñàéõàí. Óóðõàéí õààëòûí ÷èã áàðèìòëàë. ÝØ-í 37-ð áàãà õóðàë 2009, Óóë óóðõàéí òåõíîëîãè, ýäèéí çàñàã, ýêîëîãè, ãåîäåçè, ãàçðûí õàðèëöàà. ÓÁ 2009, 4-6õ
  32. 32. 3. ÓÓÐÕÀÉÍ ÕÀÀËÒÛÍ ÝÐÕ Ç¯ÉÍ ØÈÍÝ ÎÐ×ÈÍ ÁÈÉ ÁÎËÃÎÕ ÀÐÃÀ ÇÀÌÓÓÄ ªíººã õ¿ðòýë Ìîíãîë Óëñûí óóë óóðõàéí íºõºí ñýðãýýëò, õààëòàä ÷èãëýñýí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò õèéæ èðñýí òóðøëàãà, õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã ñóäàëæ ¿çýõýä óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ ¿¿ñýæ áèé áîëñîí õ¿íäðýë, áýðõøýýëòýé àñóóäëóóäûã ãàðñàí õîéíî íü çîõèöóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ áàéäëààð àæèëëàäàã àðãà áàðèë àæèãëàãäàæ áàéíà. ̺í óóðõàéí õààëòûí áàéãàëü îð÷íû õîëáîîòîé àñóóäëûã àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ êîìïàíèä ¿¿ð¿¿ëæ, äàãàëäàæ áèé áîëñîí íèéãìèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóäûã òºð ººðòºº õ¿ëýýäýã õàíäëàãà áàéíà. Ýíý òóðøëàãààð öààø ÿâàõ òîõèîëäîëä îéðûí 5 æèëýýñ ýõëýí ºìíº íü áèäíèé õóâüä õààëò õèéæ áàéñàí òóðøëàãà áàéõã¿é, àëòíû ¿íäñýí îðä, çýñèéí áîëîí òºìðèéí õ¿äðèéí îðä çýðãèéã àøèãëàñàí, èõ ã¿íòýé óóðõàé, áàÿæóóëàõ ïðîöåññò õ¿õðèéí õ¿÷èë, öèàíèä çýðýã õèìèéí õîðò áîäèñóóä àøèãëàñàí óóðõàéíóóäûí õààëòûí àñóóäëóóä òóëãàð÷ èðýõýýð áàéíà. Íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ¿ð íºëººãººðºº ÷ ýäãýýð óóðõàéíóóäûí õààëò íü á¿ñ íóòãèéí áîëîí óëñ îðíû õýìæýýíèé àñóóäàë áàéõ áîëíî. Èéìä ìàíàé ºíººãèéí àñóóäàëä õºòëºãäñºí çîõèöóóëàõ òîãòîëöîîã óðüä÷èëàí òºëºâëºí çîõèöóóëñàí òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýõ, õààëòûí ¿ð äàãàâàðûã êîìïàíè – òºð õóâààëöàæ áóé õóâààðèëàëòûã èë¿¿ îíîâ÷òîé áîëãîõ õóâèëáàðûã äýâø¿¿ëýí, õàðüöóóëàëò õèéâ. 32
  33. 33. 33 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü ÇÎÕÈÖÓÓËÀÕ ÕÓÂÈËÁÀÐÓÓÄÛÍ ÕÀÐÜÖÓÓËÀËÒ Õàéãóóë, òºñëèéí øàòàíä Àøèãëàëòûí ëèöåíç àâàõ øàòàíä Àøèãëàëòûí ¿å øàòàíä Àøèãëàëòûí ÿâöàä îðä çàðàãäàõ, ýçýìøèã÷ ñîëèãäîõ ¿åä Õààëòûí øàòàíä Õààëòûí äàðààõ øàòàíä ÎÄÎÎÃÈÉÍ ÕÓÂÈËÁÀÐ Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí åðºíõèé ¿íýëãýý áîëîâñðóóëíà ÒÝǯ, Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí íàðèéâ÷èëñàí ¿íýëãýý áîëîâñðóóëíà Æèë á¿ðèéí áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òºëºâëºãººíèé õ¿ðýýíä àæèëëàíà Õààëòûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà ýçýíã¿éäíý Õààëòûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëíà Õààëòûí ñàíõ¿¿æèëòýý øèéäíý Á¿õ ýðñäýë îðîí íóòàã, òºðä øèëæèíý ÑÀÍÀË ÁÎËÃÎÆ ÁÓÉ ÕÓÂÈËÁÀÐ Îðä àøèãëàëòûí óóðõàéí òåõíîëîãèéí õÿçãààðò òóëãóóðëàñàí áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí åðºíõèé ¿íýëãýý áîëîâñðóóëíà - ÒÝǯ, Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí íàðèéâ÷èëñàí ¿íýëãýý áîëîâñðóóëíà. - Óóðõàéí õààëòûí ÷èã áàðèìòëàë, òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëíà - Õààëòûí áàðüöàà òºëáºðèéã äààòãàëûí ñàíä áàéðëóóëíà. - Õààëòûí åðºíõèé òºëºâëºãººã òîãòñîí ÷èã áàðèìòëàëûí äàãóó áàéíãà ýðãýí õÿíàíà. õîëáîãäîõ ººð÷ëàëò øèíý÷ëýëòèéã áîëîâñðóóëíà. - Æèë á¿ðèéí áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òºëºâëºãººòýé àæèëëàíà - Õààëòûí çàðäëûí ñàí îëîí íèéòýä íýýëòòýé ìýäýýëýãäýíý. Óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé ¿¿ðýã õàðèóöëàãà äàãàí øèëæèíý. Áàíêíû çýýëèéã áàðüöààíû íýã àðãóìåíò áîëãîíî. - Õààëòûí ÷èã áàðèìòëàë òºëºâëºãºº õýðýãæèíý - Õààëòûí õ¿ðýýíä íèéãýì ýäèéí çàñãèéí àñóóäëóóä äàâõàð øèéäýãäýíý. - Êîìïàíè õààëòûí äàðààõ õÿíàëò ìîíèòîðèíã õèéíý. - Òàëáàéã óëñàä áóöààæ ºãºõ àñóóäàë çîõèöóóëàãäñàí áàéíà. - Òàëáàéã õ¿ëýýëãýæ ºãñíèé äàðààõ çàðäàë øèéäâýðëýãäñýí áàéíà. Çóðàã 6. Óóðõàéí õààëòûã çîõèöóóëàõ õóâèëáàðóóäûí õàðüöóóëàëò
  34. 34. 34 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü Áèäíèé ñàíàë áîëãîæ áóé ýíý ñõåìýýð óóðõàéí õààëòûí ýðõç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðóóëàõ íü íýãä¿ãýýðò ºìíºõ á¿ëýãò ºã¿¿ëñýí 10 àñóóäëûã èæ á¿ðýí õàìàðñàí, õîîðîíäîî óÿëäàà á¿õèé õóóëü, æóðàì, çààâàð ñòàíäàðòóóäûã öîãöîîð á¿ðä¿¿ëýõ áîëíî. ¯¿íèé òóëä ìºí ºìíºõ á¿ëýãò äóðüäñàí õóóëèóä, øèíýýð ãàðàõ “Óóë óóðõàéí òóõàé õóóëü”-ä óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé òîäîðõîé á¿ëã¿¿ä, çààëòóóäûã îðóóëàõààñ ãàäíà ñõåìèéí øàò á¿ðä õàðãàëçàõ æóðàì, çààâðóóä ãàðàõ ¸ñòîé. ̺í ýíý øèíý çîõèöóóëãàòàé õîëáîãäóóëàí ñóäëàà÷äûí ç¿ãýýñ “Óóðõàéí õààëòûí íýð òîìú¸îíû òîäîðõîéëîëò”-ûí ñòàíäàðò áîëîí “Ã¿íèé òîãòîöòîé îðäûí àøèãëàëò, õààëòûí ¿åä àþóëã¿é áà àøèãòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä áàðèìòëàõ æóðàì”-ûí ñàíàëóóäûã õàâñàðãàâ.
  35. 35. 35 4. įÃÍÝËÒ Ñóäàëãààíû àæëûí ÿâöàä öóãëóóëñàí ìýäýýëýë, áàðèìòóóäàä òóëãóóðëàí äàðààõ ä¿ãíýëòèéã õèéæ áàéíà. ¯¿íä: - ªíººäðèéí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò óóðõàéí õààëòûí àñóóäëûã á¿ðýí øèéäâýðëýõýä õàíãàëòã¿é, õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîî ñóë áàéíà. Óóðõàéí õààëò, õààëòûí äàðààõ õÿíàëò, õààëò õèéãäñýí òàëáàéã îðîí íóòàãò áóöààí õ¿ëýýëãýæ ºãºõ çýðýã àñóóäëóóä íü á¿ãä òîäîðõîé çîõèöóóëàãäàõ ¸ñòîé. Öààøèëáàë, óóðõàéí õààëò õèéãäýæ îðîí íóòàãò áóöààí õ¿ëýýæ àâñàí òàëáàéã ººð çîðèóëàëòààð àøèãëàõòàé õîëáîîòîé õàðèëöààã çîõèöóóëñàí òîãòîëöîî øààðäëàãàòàé. - Óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà íü îëáîðëîõ àøèãò ìàëòìàëààñ õàìààðàí îëîí ÿíç áºãººä ò¿¿íèé óëìààñ ¿¿ñýõ îëîí òàëò òóñãàë, ¿ð íºëººëëèéã á¿ðýí øèéäâýðëýõýä Ìîíãîë Óëñûí ºíººãèéí õóóëü ýðõ ç¿éí àêòóóä õàíãàëòã¿é, óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé íèéãýì ýäèéí çàñãèéí àñóóäëóóä îðõèãäñîí, îëîí íèéòèéí õÿíàëòûí ìåõàíèçì ñóë áàéíà. - Óóðõàéí õààëòòàé õîëáîîòîé ñòàíäàðòóóä äóòàãäàëòàé, èõ ã¿íòýé õ¿äðèéí óóðõàéíóóä, óðàí çýðýã öàöðàã èäýâõèò îðä àøèãëàõ óóðõàéíóóäûí õààëòûí çîõèöóóëàëò äóòàãäàëòàé áàéíà. - Óóðõàéí õààëòûí àñóóäëûã ýðõ ç¿éí õóâüä á¿ðýí çîõèöóóëàõ, õóóëü, æóðìóóäûí õîîðîíäûí óÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ëèöåíç ýçýìøèã÷ýýñ íºõºí ñýðãýýëòèéí áàðüöàà õºðºí㺠àâäàã òîãòîëöîîã òºãºëäºðø¿¿ëæ óóðõàéí õààëòûí çàðäëûí áàðüöàà àâäàã, õààëòûí äààòãàë á¿õèé ýðõ ç¿éò òîãòîëöîî óðóó øèëæèõ íü çîõèñòîé áàéíà. - Õààëò, íºõºí ñýðãýýëò, äàãàëäàõ íèéãìèéí àñóóäàë íü çºâõºí àøèãëàëòûí ëèöåíç ýçýìøèã÷èéí õ¿ðýýíä øèéäâýðëýãäýõ àñóóäàë áèø áºãººä òºðèéí ç¿ãýýñ íýã á¿ñ íóòàãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé óóðõàéíóóäûí õààëòûí àñóóäëûã íýãòãýí çàíãèäàæ, ÷èãë¿¿ëäýã òîãòîëöîî øààðäëàãàòàé.
  36. 36. 36 Óóðõàéí õààëò: Ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü - Õààëò õèéãäñýí óóðõàéã áóöààí õ¿ëýýæ àâàõàä îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ÷àäàâõè äóòàãäàíà. Èéìä óóðõàéí òàëáàéã áóöààí õ¿ëýýæ àâàõ ¿éë ÿâöûã õºíäëºíãèéí ìýðãýæëèéí øèíæýý÷, îëîí íèéòèéí îðîëöîîòîé øèéääýã òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ õýðýãòýé.

×