7

1,049 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,049
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

7

  1. 1. M O N G O L I A EnvironmentandSocialDevelopment—EastAsiaandPacificRegion D i s c u s s i o n P a p e r s A Review of Environmental and Social Impacts in the Mining Sector May 2006 ÌÎÍÃÎË Îðíû Óóë Óóðõàéí Ñàëáàðààñ Áàéãàëü Îð÷èí Áîëîí Íèéãìèéí Ñàëáàðò ¯ç¿¿ëæ Áóé ¯ð ͺ뺺 ÁÀÉÃÀËÜÎÐ×ÈÍÁÀÍÈÉÃÌÈÉÍÕªÃÆÈË-ǯ¯ÍªÌͪÄÀÇÈÁÎËÎÍÍÎÌÕÎÍÄÀËÀÉÍÁ¯ÑÍÓÒÀà ÕÝËÝËÖ¯¯ËÃÈÉÍ ÁÀÐÈÌÒ ÁÈ×ÈÃ
  2. 2. May 2006 ÌÎÍÃÎË Îðíû Óóë Óóðõàéí Ñàëáàðààñ Áàéãàëü Îð÷èí Áîëîí Íèéãìèéí Ñàëáàðò ¯ç¿¿ëæ Áóé ¯ð ͺ뺺
  3. 3. ÃÀÐ×Èà Òàëàðõàë V Òîâ÷èëñîí ¿ãèéí æàãñààëò VII Õóðààíãóé 1 ªìíºõ ¿ã 5 1. Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí òîéì 7 2. Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãýìä ó÷ðóóëæ áóé íºëººëºë 11 2.1 Áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë 11 Ýðäýíýòèéí çýñèéí ¿éëäâýð 11 Çààìàðûí àëòíû óóðõàé 12 Ò¿ðãýí ãîëûí àé ñàâ 14 Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé 14 Áîð ªíäºðèéí õàéëóóð æîíøíû óóðõàé 14 Áàãàíóóðûí í¿¿ðñíèé óóðõàé 15 Àäóóí÷óëóóíû í¿¿ðñíû óóðõàé 15 2.2 Ãàð àðãààð áîëîí æèæèã õýìæýýòýé àëò îëäâîðëîëò 16 2.3 Àëòíû óóðõàé áà òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðóóä õîîðîíäûí õàìààðàë 17 Ãîâèéí áàãà äàðõàí öààçàò ãàçàð 18 Îíîí Áàëæèéí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçàð 19 Õàí Õýíòèéí äàðõàí öààçàò ãàçàð 19 2.4 Íèéãýìä ¿ç¿¿ëæ áóé íºëººëºë 21 Àëáàí ¸ñíû óóðõàéíóóä 21 Ãàð àðãààð áîëîí æèæèã õýìæýýãýýð àëò îëäâîðëîõ ¿éë àæèëëàãàà 22 3. Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí áà á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò 25 3.1 Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí 25 Òîéì Ñóë òàëóóä 3.2 Ñàëáàðûí á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò 29 Òîéì Ñóë òàëóóä 4. Îéðûí õóãàöààíä øèéäâýðëýâýë çîõèõ àñóóäëóóä 31 Íîì ç¿é 33
  4. 4. ÒÀËÀÐÕÀË Ý íýõ¿¿ òàéëàíã õàòàãòàé Æîâàííà Äîðå (Áàéãàëü îð÷íû ìýðãýæèëòýí EASEN-TTL), Âåðà Ñîíãâå (àõëàõ ýääèéí çàñàã÷, EASPR), Òîíè Âèòòîí (Áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéí àõëàõ ìýðãýæèëòýí (EASEN-TTL ), Ðîáèí Ãðåéñîí (Åðºíõèé çàõèðàë, Eco-Minex International Ltd) áîëîí Êîåëí õîò äàõü Ðàéíáðàóí Èíæèíèèðèíã áà Âàññýð ÕÕÊ ãýñýí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé Äýëõèéí áàíêíû áàãààñ Ñåêòîðûí ìåíåæåð Ìàãäà Ëîâåéíèé åðºíõèé óäèðäàìæèí äîîð áýëòãýëýý. ¯íýòýé çºâëºãºº ºãñºí Êðèñòîôåð Ôèí÷ (Óëñ õàðèóöñàí àõëàõ ìýðãýæèëòýí, EACCQ), Äàâèä Õàíðàõàí (Áàéãàëü îð÷íû àõëàõ ìýðãýæèëòýí, SASES), Êðèñòîôåð Øåëäîí (Óóë óóðõàéí àõëàõ ìýðãýæèëòýí COPCO) áîëîí. Æîí Ñòðîíãìýí (Ǻâëºõ, COPCO) íàðò áàãèéí ç¿ãýýñ òàëàðõàë èëýðõèéëüå. Æåôðåé Ëåêñåëë (êàðòîãðàô) íü òóñ òàéëàíãèéí ãàçðûí çóðàãíóóäûã õàðèóöàí, Ðîáåðò Ëèâðíàø õÿíàã÷ààð àæèëëàæ áàãèéí àæèëä òóñàëñàí áîëíî. Òóñ òàéëàíä àãóóëàãäàõ ¿çýë áîäëóóä íü çºâõºí çîõèîã÷äûíõ áºãººä Äýëõèéí áàíêíû áîëîí ò¿¿íèé óäèðäëàãà áîëîí òýäíèé òºëººëæ áóé óëñ îðíóóäûí ¿çýë áîäîë áèø. Òàéëàíãààñ çºâøººðºëã¿éãýýð èø òàòàæ àøèãëàõûã õîðèãëîíî. -v-
  5. 5. Òàéëáàð: íýìýëò òàéëáàðã¿é òîõèîäîëä “äîëëàð” -ûã ÀÍÓ ûí äîëëàð ãýæ îéëãîíî. ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯ÃÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ AMD Acid Mine Drainage- Áàÿæóóëàõ ¿éëäâýðèéí õ¿÷èëëýã õàÿãäàë ASM - ÃÀÁÎÓ Artisanal Small-scale Mining – Ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð îëáîðëîõ, áàãà îâðûí óóðõàé BAT – ÕÑÎÀÒ Best Available Techniques- Õàìãèéí ñàéí îëäîöòîé àðãà, òåõíèê DGMC - ÃÓÓÊà Department of Geological and Mining Cadastre - Ãåîëîãè, óóë óóðõàéí êàäàñòðûí ãàçàð EIA – Áί Environmental Impact Assessment- Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýý EMP - ÁÎÕÒ Environmental Monitoring Plan- Áàéãàëü îð÷íû ìîíèòîðèíãèéí òºëºâëºãºº EPA – ÁÎÕÀ Environmental Protection Agency- Áàéãàëü õàìãààëàõ àëáà EPP – ÁÎÕÒ Environmental Protection Plan- Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òºëºâëºãºº GDP - ÄÍÁ Gross Domestic Product- Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í GIC - ÃÌÒ Geological Information Center – Ãåîëîãèéí ìýäýýëëèéí òºâ GMIA - ÃÓÓÕÀ Geological and Mining Inspection Agency- Ãåîëîãè, óóë óóðõàéí õÿíàëòûí àãåíòëàã MGS - ÓÓÀ, ÌÃÑÀ Mining Office, and the Office of Geology/Mongolian Geological Survey- Àøèãò ìàëòìàëûí ãàçàð, Ìîíãîëûí ãåîëîãè õàéãóóë ñóäàëãààíèé ãàçàð MIT - ¯Õß Ministry of Industry and Trade- ¯éëäâýð, õóäàëäààíû ÿàì MNE - ÁÎß Ministry of Nature and the Environment- Áàéãàëü îð÷íû ÿàì MRPAM - ÌÀÌÃÒÕÝà Mineral Resources and Petroleum Authority of Mongolia- Ìîíãîëûí àøèãò ìàëòìàë, ãàçðûí òîñíû õýðýã ýðõëýõ ãàçàð SDC - ØÓÕÕÀÀ Swiss Agency for Development Cooperation- Øâåéöàðü Óëñûí Õºãæëèéí Õàìòûí Àæèëàãààíû Àãåíòëàã SME - Æį Small and Medium Enterprise - Æèæèã, äóíä ¿éëäâýð SPA - ÒÕÃÍ Special Protected Area - Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàã TMF - ØÕÑ Tailing Mine Repositories - Øèíãýí õàÿãäëûí ñàí Àéìàã – çàñàã çàõèðãààíû îðîí íóòàã äàõü õàìãèéí òîì íýãæ áºãººä àéìàã íü ñóìóóäàä, ñóì íü áàãóóäàä òóñ òóñ õóâààãäàíà. Íèéñëýë áîëîí õîòóóäàä ñóìóóä íü ä¿¿ðã¿¿äòýé, áàãóóä íü õîðîîääòîé ä¿éöäýã. Çóä- ºâëèéí óëèðàëä ìàëûã áýë÷ýýðòýý èäýýøëýõ íºõöºëã¿é áîëãîäîã öàã àãààðûí òààëàìæã¿é íýí õ¿íä íºõöë¿¿äèéã òîìú¸îëñîí íýð. Çóä íü Ìîíãîëûí ìàë÷äûí àìüäðàëä òîõèîëäîæ áàéäàã ò¿ð çóóðûí ¿çýãäýë áºãººä ìàë÷èä îëîí æèëèéí òóðø öàã àãààðûíõ¿íäíºõöëèéãäàâàíòóóëàõ,õ¿ðýýëýíáàéãàà îð÷èíäîî äàñàí çîõèöîæ àìüäðàõ àðãà óõààíûã õºãæ¿¿ëæèðæýý.Èõõýìæýýíèéöàñõóíãàðëàíòîãòîõ, áýë÷ýýð ìºñºí á¿ðõ¿¿ëýýð õó÷èãäàõ ÿâäàë èõýýõýí òîõèîëääîã áºãººä ¿¿íèéã öàãààí çóä ãýæ íýðëýäýã. Öàñ, ìºñ íü ºâëèéí óëèðàëä ìàëûí óíäíû óñíû ýõ ¿¿ñâýð áîëæ áàéäàã áºãººä õóð òóíàäàñ õýò õîâîð ºâºë ìàë óñààð ãà÷èãäàæ õàðàíãàäàõ òîõèîëäîëä õàð çóä ãýíý. Áîãèíî õóãàöààíä ¿ðãýëæèëäýã çóíû óëèðàëä îðñîí áîðîî, õóð òóíàäàñ íü èðýõ ºâëèéí ìàëûí áýë÷ýýðèéí ãàðöàä øóóä íºëººëäºã ó÷èð ãàíòàé áàéñàí çóíû äàðààõü ºâëèéí çóäûí áàéäàë èë¿¿ õ¿íä òóñ÷ ìàë ºâºëæèëòèéã óëàì õ¿íäð¿¿ëäýã. Îëîí æèëèéí àæèãëàëòààð îéðîëöîîãîîð äîëîîí æèë òóòàìä íýã óäàà çóä áîëäîã áîëîâ÷ õàøèð òóðøëàãàòàé ìàë÷èä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òîõèîëäñîí øèã æèë äàðààëàí çóä áîëñîí ÷ íýã èõ öî÷èðäîîä áàéäàããã¿é. Íèíæà áîë àëòíû èë øîðîîí îðäîí äýýð ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àëò îëáîðëîäîã õ¿ì¿¿ñò ºãñºí íýð. Òýä íóðóóíäàà íîãîîí õóâàíöàð ò¿ìïýí ¿¿ð÷, àëò óãààõäàà õýðýãëýäýã íü “Íèíæà ßñò Ìýëõèé” òåëåâèçèéí îëîí àíãèò êèíîíû ä¿ðòýé òºñòýé ó÷èð ýíý íýðèéã ç¿éðë¿¿ëæ ºã÷ýý. (Ãðàéñîí áà Ìóðàé, 2003). Ãýð Ìîíãîëîîð àìüäðàõ îðîí áàéð ãýñýí óòãàòàé. Ãýð íü Ìîíãîëûí ìàë÷äûí í¿¿äýë÷èí àìüäðàëä àéõòàð òîõèðñîí, óëàìæëàëò îðîí ñóóö áºãººä ìîäîîð àðàã ÿñûã íü õèéæ, ýñãèéãýýð á¿ðæ áàðèíà. Àðàã ÿñ íü õàíà, óíü, òîîíî, áàãàíààñ á¿ðäýíý. -vii-
  6. 6. Ãýðò ìîäîí øàë òàâèõ ýñâýë øóóä ãàçàð äýýð ýñãèé äýâñãýð äýâñýíý. Õàíà áîëîí óíèíû òîîãîîð ãýðèéí õýìæýýã òîäîðõîéëíî. Èõýíõ ìàë÷èä òàâàí õàíàòàé ãýðò àìüäàðäàã áà èéì ãýð 16-18 øîî ìåòð òàëáàéã ýçýëäýã. Ãýð áîëãîíä çóóõ áàéõ áà òýð íü áýëýãäëèéí áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Çóóõ íü àéëûí ãàë ãîëîìòûã áýëýãäýíý, áàñ ºâëèéí óëèðàëä ãýðèéã äóëààöóóëàõààñ ãàäíà çóóõàí äýýð ºäºð òóòàì õîîë óíäàà áýëòãýíý. Ãýð îéðîëöîîãîîð 224 êã æèíòýé. Ãýðèéã áóóëãàõàä äóíäæààð õàãàñ öàã çàðöóóëàãäàõ áºãººä áàðèõàä ò¿¿íýýñ àðàé èë¿¿ öàã îðíî. -viii-
  7. 7. ÕÓÐÀÀÍÃÓÉ Óäèðòãàë Óóë óóðõàéí ñàëáàð íü Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ãîë õóâü íýìýð îðóóëäàã áºãººä ÄÍÁ – èé 17%, àæ ¿éëäâýðýýñ îðîõ îðëîãûí 65%, ýêñïîðòûí îðëîãûí 58% -èéã òóñ òóñ ýçýëíý. Ëèöåíçòýé óóðõàéíóóäàä íèéòäýý 12 ìÿíãà ãàðóé õ¿í àæèëëàæ, ò¿¿íýýñ õýä äàõèí èë¿¿ õ¿í õóóëü áóñààð àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîæ áàéíà. ªíãºðñºí òàâàí æèëä àøèãò ìàëòìàëûí îëäâîðëîëò ìàø õóðäàöòàé ÿâàãäàæ áàéãàà íü 1997 îíä áàòëàãäñàí “Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé” õóóëèàð àëò îëáîðëîëòîíä íîãäîõ òàòâàðò 10% - èéí õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ áîëñîíòîé, ìºí 2001 îíä Îþó Òîëãîéí çýñ, àëòíû îðäûã èëð¿¿ëñýíòýé ãîë íü õîëáîîòîé. Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé èõýíõ õóâèéã àëò áîëîí çýñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ýçýëäýã. Ìîíãîëä çýñèéí áàÿæóóëàõ ¿éëäâýð (Ýðäýíýò) çºâõºí ãàíö áàéäàã íü òóñ îðíû îëæ áàéãàà ãàäààä âàëþòûí îðëîãûí òàë õóâèéã îðóóëæ, óëñûí òºñâèéí áàðàã 25%-èéã á¿ðä¿¿ëäýã áàéíà. Àëò îëáîðëîëò èõýâ÷ëýí øîðîîí îðäóóäàä ÿâàãäàæ áàéíà. (àëòíû àëëþâàë êîíöåíòðàöè íü ÿäóó). Ìîíãîëä àøèãò ìàëòìàëûã áàãà õýìæýýãýýð áîëîí ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð îëáîðëîõ ýðòíèé óëàìæëàë áàéõã¿é. Ãýâ÷ ýíý íü íýìýãäñýýð ýäèéí çàñãèéí øèëæèëòèéí õ¿íä ¿åä ìÿíãà ìÿíãàí õ¿íèé, ÿëàíãóÿà çóäíààð ìàëàà àëäñàí ìÿíãà ìÿíãàí ìàë÷èä (áàðèìæààãààð 30,000 – 100,000 õ¿í)- ûí àìüæèðãààíû íýã ýõ ¿¿ñâýð áîëæýý. Ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõäîî ºíººãèéí ìºðäºãäºæ áóé õóóëü ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä àæèëëàõã¿é, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íûã äîðîéòóóëæ áàéãààä íü îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà, óóë óóðõàéí àæ àõóéí íýãæ¿¿ä ø¿¿ìæëýëòýé õàíääàã. 2001, 2002 îíóóäàä ò¿ð æóðàì áîëîâñðóóëàí àøèãò ìàëòìàëûã ãàð àðãààð îëáîðëîõ ýíýõ¿¿ àëáàí áóñ ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ îðîëäëîãóóä õèéæ áàéæýý. Ãýâ÷ ýíý æóðàì íü ¿ð ä¿íä õ¿ð÷, àìüäðàëä õýðýãæèæ ÷àäààã¿é ó÷èð äàõèí øèíý÷ëýãäýýã¿é. Çàñãèéí ãàçàð õàðèí àøèãò ìàëòìàëûã ãàð àðãààð îëáîðëîõ ÿâäëûã çîõèöóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èí áèé áîëãîõ çîðèëãîîð “Àøèãò ìàëòìàëûã ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð îëáîðëîõ òóõàé” õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàí Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí áàðüæ 2005 îíû 8 ñàðä õýëýëö¿¿ëñýí áîëîâ÷ äýìæëýã àâ÷ ÷àäààã¿é þì. Îäîîãîîð Çàñãèéí ãàçàð öîî øèíý õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõààð àæèëëàæ áàéíà. Áàéãàëü Îð÷èíä íºëººëºõ íºëººëºë Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí áàéãàëü îð÷íû òàëààðõè ìýäýýëýë íü èõýýõýí çºð÷èëòýé. Èõýíõ íü îíîâ÷òîé áóñ àðãà õýëáýðýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãàà íü áàéãàëü îð÷íûã èõýýõýí äîðîéòóóëàõ, ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýìæèéã áóóðóóëàõàä õ¿ðãýæ áàéíà. Óóë óóðõàéí ñàëáàð ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã ÷ òóõàéí ñàëáàðûí ºíººãèéí áîëîí èðýýä¿éí ¿éë àæèëëàãààíààñ áàéãàëü îð÷èíä ó÷èð÷ áîëçîøã¿é äîðîéòëûã áóóðóóëàõàä øààðäàãäàõ çàðäëûã òîîöîõ, ò¿¿íèéã àðèëãàõ íºõºí ñýðãýýõ òàëààð ñèñòåìòýé àðãà õýìæýý àâàãäààã¿é áàéíà. ¯¿íèé ãîë øàëòãààí íü óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíààñ óðò õóãàöààíä áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëæ áîëçîøã¿é ñºðºã íºëººëëèéã á¿ðýí òîîöîîëîîã¿é, ýíý òàëààð ìýäýý, ìýäýýëýë õîìñ áàéãààä îðøèæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õóðààíãóéä Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëæ áóé ãîë íºëººëë¿¿äèéã òîâ÷ äóðüäñàí áîëíî. Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä îðóóëæ áóé ººð÷ëºëò¿¿ä: Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä, ÿëàíãóÿà àëòíû øîðîîí îðäûí îëáîðëîëòîîñ îðóóëæ áóé ººð÷ëºëò íîöòîé àñóóäàë áîëæ áàéíà. Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ áàéãàà îäîîãèéí ïðàêòèê àæèëëàãàà íü ¿ð ä¿í áàãàòàé, ìàø èõ óñ çàðöóóëæ, ãàäàðãûí áîëîí ã¿íèé óñûã õýòð¿¿ëýí àøèãëàäãààñ öýâýðø¿¿ëýõ õýðýýñ õýòýðñýí, ìàø èõ õýìæýýíèé òóíàìàë áóëèíãàðòàé õàÿãäàë øèíãýí ¿¿ñýõýä õ¿ðãýæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí, õóóëü áóñààð àæèëëóóëæ, õàÿãäàë óñàà àñãàæ ãîë ìºðíèéã áîõèðäóóëæ áàéãàà íü ñàíàà òàâèõ ãîë àñóóäàë áîëæ áàéíà. Á¿õ òºðëèéí óóðõàéãààñ ãîë ìºðºí ð¿¿ îðóóëæ áàéãàà õàÿãäàë óñ íü ¿åð áîëîõ, øèíýýð ò¿ð çóóðûí õèéìýë íóóð öººðºì ¿¿ñýõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëäýã áºãººä ýäãýýð ¿¿ñìýë óñ íàìãàðõàã ãàçàð óóðõàé õààñíû äàðàà øèðãýæ àëãà áîëîõ íü òîäîðõîé. Õýðâýý çºâ ìåíåæìåíò õèéæ ÷àäâàë èíãýæ ¿¿ññýí íóóð öººðìèéã øîðîîí áîëîí ã¿íèé óóðõàéí õàÿãäàë øèíãýíèéã öýâýðëýõ òºõººðºìæ áîëãîí àøèãëàæ áîëîõ òàëòàé. Óñíû ÷àíàðûã áóóðóóëàõ íü. ªñºí íýìýãäýæ áàéãàà ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãûí îëáîðëîëò íü (ÃÀÀÎ) óëñ îðîí äàÿàð ãîë ìºðíèé óñíû ÷àíàðò ìóóãààð íºëººëæ áàéíà. Ãàð àðãààð àëò îëáîðëîã÷èä - 1 -
  8. 8. ìÿíãà ìÿíãààðàà ãîë ìºðíèé ýðýã äàãóó ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàõã¿é áîõèð îð÷èíä àìüäàð÷ áàéãààãààñ, òýð÷ëýí ìºíõ öýâäãèéã õàéëóóëàõûí òóëä ýìõ çàìáàðààã¿é àðãàë õîðãîë ò¿ëæ, ìàøèíû äóãóé çýðãèéã øàòààí õîðò áîäèñ ÿëãàðóóëàí ã¿íèé áîëîí ãàäàðãûí óñûã èõýýð áîõèðäóóëæ áàéãààãààñ óñààð äàìæèí õàëäâàðëàäàã ÿíç á¿ðèéí ºâ÷èí äýëãýðýí òàðõàõ ýðñäýë ºíäºð áàéíà. Óóðõàéí õàòóó õàÿãäëûí îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí õóðèìòëàë. Òîì áîëîí äóíä îâðûí óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿åä õóðèìòëàãäàæ áóé õàÿãäàë ÷óëóóí îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí íü îíöãîé ñàíàà çîâîîñîí àñóóäàë áîëëîî. Ìîíãîëä óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëýýñ ãàð÷ áàéãàà õàÿãäàë ÷óëóóí îâîîëãî íü òîãòâîðòîé áèø óëìààð ýëýãäýëä îðîõ õàíäëàãàòàé. Áîðîîíû óñààð äàìæèí õàÿãäëààñ ýëñýðõýã ÷óëóó, øîðîî ãîëûí õºíäèé ð¿¿ óãààãäàí îðæ, óëìààð ìàëûí áýë÷ýýðèéí ãàçàð áîõèðäîæ áîëçîøã¿é áàéíà. Çàðèì òîõèîëäîëä õóâü õ¿ì¿¿ñ ¿éëäâýðëýëèéí õàÿãäàë øîðîîí îâîîëãî, ÿëãàæ õàÿñàí øèíãýí õàÿãäàë äýýð àþóëòàé íºõöºëä äàõèí îëáîðëîëò ÿâóóëæ, øàðõäàæ ãýìòýõ, àìü íàñàà àëäàõ õ¿ðòýë ýðñäýëä îðäîã. Ýðäýíýòèéí óóðõàéãààñ ãàðñàí øèíãýí õàÿãäëûí õóðèìòëàë ë ãýõýä òýð ÷èãýýðýý áàéãàëü îð÷íû ýðñäýë ìºí. Îäîîãèéí ìºðäºæ áàéãàà òºëºâëºãººãºº áèåë¿¿ëæ ã¿éöëýý ãýõýä òýíä íýã òýð áóì òîíí õàÿãäàë ìàòåðèàë ¿¿ñýõ áºãººä ýíý íü äýëõèéä îäîîãîîð áàéãàà õàìãèéí èõ õýìæýýòýé øèíãýí õàÿãäëûí ñàíãèéí íýã íü áîëîõ þì. Õàøèëòûí äàëàíãèéí áýõ áàò áàéäëûã áàéíãà õÿíàæ, íýâ÷èëò ÿâàãäàæ áàéãàà ýñýõèéã òîãòìîë øàëãàæ áàéõ ¸ñòîé áîëîâ÷ õ¿íèé íººöèéí áîëîîä õºðºí㺠ìºíãºíèé ãà÷èãäëààñ áîëîîä áàéíãûí õÿíàëò òàâüæ ÷àääàãã¿é áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí, óóë óóðõàéí ¿éëäâýðèéí, ÿëàíãóÿà Ýðäýíýòèéí øèíãýí õàÿãäëûí õóâüä õ¿÷èëëýã õàÿãäëûí àñóóäàë ºäðººñ ºäºðò õóðöààð òàâèãäàõ áîëæ áàéíà. ¯éëäâýðëýëýýñ ãàð÷ áàéãàà õ¿÷èëëýã õàÿãäëûí õýìæýýã õàÿãäëûíõàà õ¿÷èë ÿëãàðóóëàõ ÷àäâàðààñ õàìààðóóëàí àíãèëæ, òóñ òóñä íü ººð ººð ãàçàðò àñãàõ çàìààð áàãàñãàæ, õÿíàæ áîëîõóéö õýìæýýíä àâàà÷èõ áîëîìæèéí òàëààð ÿðüñààð áàéãàà áîëîâ÷ ÿã õýçýý õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõ íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. ̺íãºí óñíû áîõèðäîë. ̺íãºí óñààð áîõèðäîõ ÿâäàë óëàì èõýññýýð áàéíà. 1982 îíä õóó÷èí Ǻâëºëò Çàñãèéí ¿åä ìºíãºí óñûã àëò îëáîðëîëòîíä õýðýãëýõèéã õîðèãëîñîí, Ìîíãîë óëñàä õàðèí öººí òîîíû øîðîîí îðä áîëîí ã¿íèé óóðõàéíóóä äýýð õóóëü áóñààð õýðýãëýæ áàéãàà. Õàðèí ãàð àðãààð àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîã÷èä õ¿äðèéí îðäóóä äýýð õàà ñàéã¿é õóóëü áóñààð ìºíãºí óñ õýðýãëýäýã áàéñàí áîë îäîî øîðîîí îðäîí äýýð ìºíãºí óñ õýðýãëýõ íü ãàð àðãààð îëáîðëîã÷èäûí äóíä ò¿ðãýí òàðõàæ áàéíà. ̺íãºí óñààð àëò öýâýðëýõ ÿâäëûã ºðòºã áàãàòàé ãðàâèòàöûí àðãààð ñîëüæ áàãàñãàõ áîëîìæòîé. Àãààðûí áîõèðäîë . Ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àëò îëáîðëîëòîîñ ¿¿äýí àãààðûí ÷àíàð äîðäîæ áàéãàà íü õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí õîðòîé íºëºº ¿ç¿¿ëýõýýðò¿âøèíäõ¿ð÷áàéíà.Øîðîîíîðäíîîñãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àëò îëáîðëîõ ÿâöàä àãààðûí óðñãàë ñîëèëöîî ìóóòàé ãàçàðò øîðîî óõàæ ìàëòàõ, õ¿ðçäýõ, óóòëàõ, àñãàõ çýðãýýñ äýãäýæ áóé òîîñ íü í¿äíèé ýä ýðõòýí ãýìòýõ, àìüñãàëûí çàìûí áîëîí òîîñæèëòûí ºâ÷èí ¿¿ñýõýä õ¿ðãýäýã. Òýð÷ëýí ìºíõ öýâäýã õàéëóóëàõûí òóëä ìàøèíû õàéìàð äóãóé øàòààõàä ãàð÷ áàéãàà í¿¿ðñíèé õîã, í¿¿ðñ õ¿÷ëèéí äóòóó èñýë, áåíçåí, ôåíîë áîëîí öèàíàä çýðýã õîðò áîäèñóóäûã àãóóëñàí õàð óòàà á¿¿ð ÷ èë¿¿ àþóëòàé. Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðóóä äàõü àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãàà. Çàðèì òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðóóäàä àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ çîðèëãîîð òýäãýýðèéí ñòàòóñûã áóóðóóëàõ àñóóäàë ãàðñààð áàéãàà ÷ îäîîãîîð á¿ðýí øèéäýãäýýã¿é áàéíà. ¯éëäâýð õóäàëäààíû ÿàìíû õàðúÿà Àøèãò ìàëòìàë, ãàçðûí òîñíû õýðýã ýðõëýõ ãàçðààñ ãàðãàñàí ñàíàëûí ¿íäñýí äýýð Áàéãàëü Îð÷íû ßàìíààñ õî¸ð ÷ óäàà õýä õýäýí ÒÕà –ûí ñòàòóñûã áóóðóóëàõ îðîëäëîãî õèéñýí. Ãýòýë îäîîã õ¿ðòýë ÒÕÃ-ûã õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ àñóóäëûã îíîâ÷òîé çîõèöóóëàõ òàëààð ÿìàð íýã ä¿ðýì æóðàì, õóóëèéí çààëò áàéõã¿é áàéíà. Õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí áîëîí ñàëáàðûí á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò ªíãºðñºí àðâàí æèëèéí õóãàöààíä Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð íü óóë óóðõàéí ñàëáàðûí ýçýìøèã÷, ã¿éöýòãýã÷èéí ¿¿ðýãòýé áàéñíàà ºíººäºð òóñ ñàëáàðûí çîõèöóóëàã÷, ìåíåæåðèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëñîí áàéíà. Ýíý øèëæèëòèéã õèéõýä óóë óóðõàéí ñàëáàðûã áàéãàëü îð÷èíä õàëã¿é áàéäëààð òîãòâîðòîé õºãæ¿¿ëýõ íºõöëèéã áàòàëãààæóóëàõóéö õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ øààðäëàãà òóëãàðñàí þì. Èéì õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýã÷ ãîë òóëãóóð áàãàíà íü “Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé” áîëîí “Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýíèé òóõàé” õóóëèóä þì. Ýäãýýð õóóëèóäàä “áîõèðäóóëàã÷ íü íºõºí òºëºõ” çàð÷èì áàðèìòëàõ, áàéãàëü îð÷íû ìýäýýëëèéã àâ÷ áàéõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí çààëòóóä îðñîí áàéäàã. ̺í ò¿¿í÷ëýí ýíý õóóëèóäàä áàéãàëü îð÷íû ñóðãàëò ÿâóóëàõ, ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàð îëãîõ ñóðãàëòûí 2
  9. 9. õºòºëáºð¿¿ä õýðýãæ¿¿ëýõ çàìààð á¿õ íèéòèéí áàéãàëü îð÷íû óõàìñðûã äýýøë¿¿ëýõýä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäûí õºõ¿¿ëýí äýìæèõ ¿¿ðãèéã çààæ òóñãàñàí áàéäàã. Ãýâ÷ ýäãýýð õóóëèóäàä íèéãýì- ýäèéí çàñãèéí íºëººëëèéã ¿íýëýõ òàëààð ÿìàð ÷ çààëòóóä òóñãàãäààã¿é áàéíà. 1997 îíä áàòëàãäñàí “Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé” õóóëèéã òóõàéí ¿åä çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí á¿òöèéí õÿçãààðëàãäìàë õ¿÷èí ÷àäàëä íèéö¿¿ëýõ áàéäëààð ãàðãàñàí. Ýíý õóóëèàð óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýëýýñ áàéãàëü îð÷èí áîëîí íèéãýìä ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é ãîë ãîë ñºðºã íºëººëëèéã õàìðóóëàí íèëýýä ýíãèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëñýí áîëîâ÷ çºâøººðºë îëãîõ øàòàí äàõü îëîí íèéòèéí îðîëöîîã òîäîðõîé çààëã¿é îðõèãäóóëæ, îäîîãèéí áîëîí èðýýä¿éä íºõºí ñýðãýýëò õèéõýä øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã áàòàëãààæóóëàõ òàëààð çààæ ºãººã¿é áàéíà. Çàñãèéí ãàçðààñ óóë óóðõàéí ñàëáàðûí á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûã óëàì òîãòâîðæóóëàõ, ñàëáàðûí íèéò ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëæ, á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõýýð òóóøòàé çîðèëò òàâèí àæèëëàæ áàéíà. Çàñãèéí ãàçàð àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, 2000 – 2010 îíä ñàëáàðûã öààøèä õºãæ¿¿ëýõýýð äýâø¿¿ëýí òàâüñàí çîðèëòóóäûã áèåë¿¿ëýõýä òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõîîð àæèëëàæ áàéíà. Çàñãèéí ãàçðààñ “Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé” õóóëèéí õýðýãæèëòèéã õàíãàõ ýðõ á¿õèé, áèå äààñàí “Àøèãò ìàëòìàë, ãàçðûí òîñíû õýðýã ýðõëýõ ãàçàð”- ûã øèíýýð áàéãóóëñàí. Õýäèéãýýð äýýðõè àðãà õýìæýýí¿¿äèéã àâ÷ èðñýí áîëîâ÷ äîîð äóðüäñàí øàëòãààíóóäûí óëìààñ íèéò ñàëáàðûí á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûíáàéäàëñóëõýâýýðáàéíà.¯¿íä:1)Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä ãàçàð àøèãëàõ çºâøººðºë îëãîõ, ãýðýý êîíòðàêò áàéãóóëàõ, çàñàã äàðãà íü áàéãàëü îð÷íû òºëºâëºãºº áàòëàõ, ëèöåíçèéí çºð÷ëèéã ìýäýýëýõ, ñàíóóëàõ, àðèëãóóëàõ çýðãýýð õóóëèéí õýðýãæèëòèéã öàã òóõàéä õàíãóóëæ áîëîõóéö á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò á¿ðäýýã¿é 2) Áàéãàëü îð÷íû ÿàì, Ñàíãèéí ÿàì, Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð áîëîí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààäûí õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãàà ñóë, 3) óóðõàé îð÷ìûí îðîí íóòãèéíõàíä çîðèóëñàí òóñãàé õºòºëáºðã¿é, òýäýíä óóðõàéí çîðèóëàëòààð ãàçàð àøèãëàñíààñ íºõºí òºëáºð îëãîõ àñóóäëûã çîõèöóóëàõ æèøèã áàðàã áàéõã¿é çýðýã îðíî. Íèéãìèéí àñóóäëóóä Óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæ¿¿ä òóõàéí îðîí íóòàãò àìüæèðãààíû îëîí òàëò ýõ ¿¿ñâýðèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ ÷óõàë òàë áîëæ áàéõ ¸ñòîé. Ãýâ÷ òîì òîì óóðõàéí õýðýãöýýã õàíãàõ çîðèóëàëòòàé øèíýýð áàéãóóëàãäñàí æèæèã òîñãîí ñóóðèíãóóäàä îðîí íóòãèéí èðãýäýä òºäèéëºí àæëûí áàéð îëääîãã¿éãýýñ íóòãèéí èðãýä àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýëèéã çºâõºí áàéãàëü îð÷èíã äîðîéòóóëäàã, îðîí íóòàãò äîðâèòîé îðëîãî îðóóëäàãã¿é ãýäýã ¿¿äíýýñ õàðæ õàíääàã. Ýíý íü îäîîãèéí õýðýãæèæ áàéãàà õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí, á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòààð óóðõàéí îéð îð÷èìä àìüäðàã÷íóòãèéíèðãýäèéíáàòàëãààòáàéäëûãáàðàã õàðãàëçààã¿éòýé áàñ õîëáîîòîé. Àøèãò ìàëòìàëûí êîìïàíèóäûí ç¿ãýýñ îðîí íóòàãòàé àÿòàé õàðüöàà òîãòîîõûí òóëä îðîí íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõ çàðèì õºòºëáºð¿¿äèéã “íýìýëò” àðãà õýìæýý ìàÿãààð àâ÷ õýðýãæ¿¿ëäýã áàéíà. Óóë óóðõàéí êîìïàíèóä òóõàéí îðîí íóòãèéí íèéãýì –ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõýä ìàø º÷¿¿õýí çàðäàë ãàðãàäàã. Èíãýñíýýð ãàçàð àøèãëàëòûí òàòâàð áîëîí îðîí íóòàãò ñàíõ¿¿ãèéí îðëîãî îðóóëàõ, àëáàí áóñààð àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ çýðýã íèéãìèéí ÷óõàë òºâºãòýé àñóóäëóóä øèéäâýðëýãäýõã¿é ¿ëäñýí õýâýýð áàéíà. Ýöýñò íü, òºðºë á¿ðèéí àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ, áàÿæóóëàõ àðãóóä, òåõíèê òîíîã òºõººðºìæ,, òåõíîëîãèéí ºðòºã, ¿ð àøãèéí òàëààðõè ìýäýý ìýäýýëýë àðä ò¿ìíèé äóíä ìàø õàíãàëòã¿é áàéäàã. Õàìãèéí îð÷èí ¿åèéí òîì îâðûí óóðõàéí õóâüä ÷, “õ¿ðçäýæ” ãàð àðãààð îëáîðëîäîã àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãààíû õóâüä ÷ òýäãýýðýýñ áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëæ áîëçîøã¿é íºëººëëèéí òàëààð îëîí íèéò áîëîí õýâëýë ìýäýýëëèéíõýí èõýíõäýý ÿìàð ÷ îéëãîëòã¿é ýñâýë áóðóó òàøàà ìýäýýëýëòýé áàéäàã. Çàñãèéí ãàçðûí ç¿ãýýñ á¿õ îðîëöîã÷ òàëóóä àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ÿâöàä áàéæ áîëîõ ýåðýã ñºðºã ¿ð äàãàâàðûí òàëààðõè ìýäýýëýëòýé áàéõ, òýäíèé øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä îðîëöîõ ýðõèéã õàíãàõ òàëààð çàðèì àðãà õýìæýý àâ÷ áàéíà. Îéðûí õóãàöààíä øèéäâýðëýâýë çîõèõ àñóóäëóóä Óóðõàéíóóäààð ÿâæ õèéñýí àæèãëàëò, áàéãàà ìàòåðèàëóóäûã ñóäàëñàí ñóäàëãààí äýýð òóëãóóðëàí óóë óóðõàéí ñàëáàðààñ áàéãàëü îð÷èí, íèéãýìä ¿ç¿¿ëæ áóé ñºðºã íºëººëëèéã áóóðóóëàõàä îéðûí õóãàöààíä øèéäâýðëýâýë çîõèõ òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûã äîîð äóðäúÿ. 3
  10. 10. • Àëòíû øîðîîí îðäóóäàä õàìãèéí ñàéí îëäîöòîé àðãóóäûã íýâòð¿¿ëýõýä òóñëàõ, àøèãëàõûã äýìæèõ çýðãýýð áàéãàëü îð÷íûã äîðîéòóóëæ óëìààð íóòãèéí èðãýäèéí àõóé àìüäðàëä õîõèðîë ó÷ðóóëæ áóé ñºðºã íºëººã áóóðóóëàõàä àíõààðàõ. Øîðîîí îðäíû óóðõàéíóóäàä õàìãèéí ñàéí îëäîöòîé äàðààõü àðãà òåõíèêèéã àøèãëàõ áîëîìæ Ìîíãîëä áàéíà. ¯¿íä: àëòûã ãðàâèòàöûí àðãààð îëáîðëîõ, óòààã íü îðîí ñóóö, àæëûí áàéðíààñ ãàäàãø íü ãàðãàäàã ÿíäàíòàé õààëòòàé çóóõ, ïèéøýí õýðýãëýõ, õýðýãëýãäñýí ìàòåðèàëóóäàà ýðã¿¿ëæ àøèãëàõ (õàÿãäàë áàãà ãàðãàõ), õàìãèéí áàãà óë ìºð ¿ëäýýõ, óóðõàéí ýäýëáýð ãàçðûí õèëèéí öýñèéã ýöýñëýí òîãòîîõ, óõñàí ãàçðàà ºäºðò íü ºíãºí õºðñººð íü ýðã¿¿ëæ õó÷èõ, ìàòåðèàë äýýðýý äàõèí àæèëëàõã¿é áàéõ, “ò¿ð çóóðûí” õàÿãäëûí îâîîëãî ¿¿ñãýõã¿é áàéõ, ã¿íèé áîëîí ãàäàðãûí óñûã àëü áîëîõ áàãà õýðýãëýõ, áóëèíãàðòàé õàÿãäàë óñ ãàðãàõã¿é áàéõ, õàãàñ öýâýðëýñýí óñàà áîëîâñðóóëàëòàä äàõèí àøèãëàõ, óñíû àëäàãäëûã áàãàñãàõ çýðãèéã äóðäàæ áîëíî. • Àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõòîé õîëáîãäñîí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä îëîí íèéòèéí á¿ðýí îðîëöîîã õàíãàæ ºãºõ, îëîí íèéòèéã áàéãàëü îð÷íû õîëáîãäîëòîé ìýäýý ìýäýýëýë, áàðèìò ìàòåðèàë àâàõ, òýäãýýðòýé òàíèëöàõ, òýäãýýðèéã õýëýëöýõýä îðîëöîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ. • Àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõîä îðîí íóòãèéí èðãýäèéã àæëûí áàéðààð õàíãàõ ÿëàíãóÿà îëîí æèëèéí íººöòýé óóðõàéíóóäàä Ìîíãîë èðãýäèéã ò¿ëõ¿¿ àâ÷ àæèëóóëëàõûã ¿íäýñíèé áîäëîãî áîëãîõ. Ýíý õ¿ðýýíä óóðõàéä ãàð÷ áàéãàà øèíý îðîí òîîíû òîäîðõîé õýñãèéã îðîí íóòãèéí èðãýäèéã àâ÷ àæèëëóóëàõààð íººöëºõ . • Óóðõàéä ò¿øèãëýí àìüäàð÷ áàéãàà èðãýäèéí öààøäûí èðýýä¿éã àíõààðàëäàà àâàõ. Óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà õààãäàõàä ¿¿ñ÷ áîëîõ íèéãýì ýäèéí çàñãèéí óíàëòààñ ñýðãèéëýõèéí òóëä àæ ¿éëäâýðèéí òºðºë á¿ðèéí ñàëáàðóóäûã õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ñàíàë ñàíàà÷ëàãà, ¿éë àæèëëàãààã òºðººñ äýìæèõ. Áîëîìæèéí øèéäýë îëäîõã¿é òîõèîëäîëä óóðõàé õààãäñàíààð áèé áîëîõ íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áîëçîøã¿é ¿ð äàãàâðààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, íºëººëëèéã áóóðóóëàõûí òóëä çàñãèéí ãàçàð òóõàéí óóë óóðõàéí êîìïàíèòàé õàìòðàí ýíý àñóóäàë äýýð àæèëëàõ áîëîìæòîé þì. 4
  11. 11. ªÌÍªÕ ¯Ã Ý íýõ¿¿ òàéëàíã 2003 îíä óóðõàéíóóä äýýð î÷èæ àæèëëàñàí òóðøëàãà ìºí 2005 îíû äîëäóãààð ñàðààñ ¸ñä¿ãýýð ñàð õ¿ðòýë ¿ðãýëæë¿¿ëýí ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû àæèë äýýð ¿íäýñëýí áè÷ëýý. Ýíý òàéëàí íü ñàÿõàí íèéòëýãäñýí “Ìîíãîë óëñûí óóë óóðõàéí ñàëáàð: Èðýýä¿é òàíû ãàðò”(Õàñáàíä áà áóñàä, 2004) ãýäýã ñóäàëãààíû òàéëàíã áàÿæóóëæ áàéãàà. Òóñ íîìîíä óóë óóðõàéí ñàëáàðò îðøèæ áóé áàéãàëü îð÷íû áîëîí íèéãìèéí àñóóäëóóäûã òóñãàéëàí àâ÷ ¿çýýã¿é áàéñàí þì. Ýíýõ¿¿ òàéëàíãèéí ãîë çîðèëãî íü: 1) Ìîíãîë îðíû óóë óóðõàéí ñàëáàðò, òóõàéëáàë ãàð àðãààð àëò îëáîðëîæ áàéãàà ãàçðóóäàä áàéãàëü îð÷íû áîëîí íèéãìèéí àñóóäëóóä ºíººäºð õýðõýí øèéäýãäýæ áàéãààã õàðóóëàõ, 2)óóë óóðõàéí ñàëáàðûí áàéãàëü îð÷íû, íèéãìèéí áà õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí áîëîí ñàëáàðûí á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûí òàëààðõè òîéì, òýäãýýðèéí äàâóó áà ñóë òàëóóä, òýäãýýðèéã öààøèä õýðõýí ñàéæðóóëàõ òàëààð çºâëºãºº ºãºõ, 3) áàéãàëü îð÷èíä ýýëòýé áàéäëààð óóë óóðõàéí ò¿¿õèé ýäèéã èë¿¿ ¿ð àøèãòàéãààð àâ÷ àøèãëàõàä ÷èãëýãäñýí îéðûí õóãàöààíû òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã ñàíàë áîëãîõîä îðøèíî. Òàéëàí äºðâºí á¿ëýãò õóâààãäàíà. Ýõíèé á¿ëýãò óóë óóðõàéí ñåêòîðûí òàëààð òîâ÷ òàíèëöóóëíà. Õî¸ðäóãààð á¿ëýãò óóë óóóðõàéí ñàëáàðò îðøèæ áàéãàà áàéãàëü îð÷íû áîëîí íèéãìèéí õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóäûí òàëààð òîéì ºãºõ áà ãóðàâäóãààð á¿ëýãò óóë óóðõàéí ñàëáàð äàõü áàéãàëü îð÷èí, íèéãìèéí àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí, á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðøèæ áóé ãîë ãîë äàâóóòàé áîëîí ñóë òàëóóäûã äóðäëàà. ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýãò óóë óóðõàéí ñàëáàðûí îäîîãèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä îéðûí õóãàöààíä øèéäâýðëýâýë çîõèõ ñòðàòåãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã ñàíàë áîëãîí çºâëºæ áàéíà. Òºâ, îðîí íóòãèéí òºðèéí áàéãóóëëàãóóä, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä, ñóäàëãààíû õ¿ðýýëýíã¿¿ä áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäààñ öóãëóóëñàí òîî áàðèìò, ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí ýíý òàéëàí áè÷èãäñýí.Õî¸ðóäààãèéíòîìèëîëòûíÿâöàäãàäààä, äîòîîäûí, òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñòýé ýíýõ¿¿ òàéëàíãèéí òàëààð àëáàí áóñààð ñàíàë ñîëèëöîæ áàéëàà. Ñàíàë ñîëèëöîõ ÿâöàä ãàðñàí ¿ð ä¿íãýýñ ýíý òàéëàíä òóñãàñàí áàéãàà. - 5 -
  12. 12. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 1995 Non-fuel mining Energy Coal Other 1996 1997 1998 1999 2000 2001 1. ÓÓË ÓÓÐÕÀÉÍ ÑÀËÁÀÐÛÍ ÒÀËÀÀÐÕÈ ÒÎÉÌ Ó óë óóðõàéí ñàëáàð íü Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ãîë õóâü íýìýð îðóóëäàã áºãººäýíýíüäîòîîäûííèéòá¿òýýãäýõ¿¿íèé 17%, àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé îðëîãûí 65% áîëîí ýêñïîðòûí îðëîãûí 58% èéã ýçýëäýã áàéíà. Ìîíãîëîîñ ãîë÷ëîí çýñ, àëò, ìîëèáäåí, í¿¿ðñ áîëîí õàéëóóð æîíøíû êîíöåíòðàòûã ãàäààäàä ýêñïîðòîëæ áàéíà. Çýñèéí óóðõàé äàíãààðàà ãàäààä âàëþòûí îðëîãûí 25 õóâèéã îðóóëæ, óëñûí òºñâèéí 25% èéã á¿ðä¿¿ëäýã áàéíà. 2004 îíû áàéäëààð Ìîíãîë õàéëóóð æîíøíû ¿éëâýðëýëòýýð äýëõèéä ãóðàâäóãààðò îðæ áàéíà. Àëáàí ¸ñíû óóðõàéíóóäàä íèéòäýý 12 ìÿíãà ãàðóé õ¿í àæèëëàæ, ò¿¿íýýñ õýä äàõèí èë¿¿ õ¿í àëáàí áóñààð àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîæ áàéãàà òîîöîî áèé. 1992 îíîîñ áóþó çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõýýñ ºìíº óóë óóðõàéí ñàëáàðò á¿õýëäýý òºðèéí ºì÷èéí ¿éëäâýð ãîëëîæ, Ìîíãîë óëñ Îðîñ, Áîëãàð, ×åõîñëîâàê, ÕÁÍÀÃÓ áîëîí Óíãàð óëñóóäòàé õàìòàðñàí ¿éëäâýð áàéãóóëàí àæèëëóóëæ áàéæýý. Ýäãýýð õàìòàðñàí ¿éëäâýð¿¿ä íü èõýâ÷ëýí í¿¿ðñ, õàéëóóð æîíø, àëò, öàéð, çýñ áà ìîëèáäåí ¿éëäâýðëýäýã áàéâ. 1992 îíîîñ õîéø Ìîíãîëûí õóâèéí õýâøëèéíõýí äàíãààðàà áîëîí Êàíàä, Èõ Áðèòàíè, Àâñòðàëè, Îðîñ áà Õÿòàäûí êîìïàíèóäòàé õàìòðàí õàéãóóëûí øèíæèëãýý, îëáîðëîëòûí àæèë ÿâóóëàõ íü íýìýãäýæ áàéíà. Õ¿ñíýãò-1. Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí õºãæèë, 1997-2000 - 7 - Õóâü Øàòàõ áóñ áàÿëàã Ýð÷èì õ¿÷ Í¿¿ðñ Áóñàä Ýõ ñóðâàëæ: Õààñáàíä, ×àðüëç áà Âåðà Ñîíãâýãîîí. “Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàð: Èðýýä¿éãýý óäèðäàõ íü“. Ìîíãîëûí õºãæëèéí ýõ ¿¿ñâýð, îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí ñàíàìæ áè÷èã. Âàøèíãòîí Äýëõèéí áàíê
  13. 13. Source: Rheinbraun Engineering und Wasser GMBH. 2003. “Review of the Environmental and Social Policies and Practices for Mining in Mongolia.” Rheinbraun Engineering Background Papers. Cologne. ªíãºðñºí æèë¿¿äýä çàñãèéí ãàðûí ÿâóóëæ èðñýí ¿éë àæèëàãàà íü àøèãò ìàëòìàëûí òºðºë, õýìæýý áà ºðòãèéã ¿ë õàðãàëçàí àøèãò ìàëòìàëûí îðä ãàçðûã íýýí èëð¿¿ëýõ, îðäóóäàä çýðýãëýë òîãòîîõîä ÷èãëýãäýæ áàéæýý. Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òààòàé íºõöëèéí õàðèóä õºðºí㺠îðóóëàã÷èä ºðòºã èõòýé äîîðõè çóðãààí òºðëèéí àøèãò ìàëòìàëûã ñîíèðõîæ áàéíà. ¯¿íä: àëò, çýñ, öèíê, óðàí, õàéëóóð æîíø áà í¿¿ðñ îðæ áàéíà. Àëòûã èõýâ÷ëýí àëòíû øîðîîí îðäíîîñ îëáîðëîæ áàéãàà áîëîâ÷ îëäîö èõòýé áàÿí îðäóóä õîâîðäîæ áàéãààãààñ ýíý òºðëèéí îëáîðëîëò áóóðàõ òèéøýý îðæ áàéíà. Îäîîãîîð 200 ãàðóé àëòíû øîðîîí îðäíîîñ àëò îëáîðëîæ áàéãàà íü øèíýýð àëòíû îðä èëðýõã¿é áàéãàà ÷ áàéäëûã 纺ëð¿¿ëæ ºã÷ áàéíà. Çóðàã-2. Ìîíãîë îðîíä àøèãëàãäàæ áóé òîìîîõîí óóðõàéíóóä áîëîí ºíãºò ìåòàëëûí îðäóóä. Áóñàä áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóäàä áàéäàã÷ëàí ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àëò îëáîðëîõ ýðòíèé óëàìæëàë Ìîíãîëä áàéõã¿é. Ãàð àðãûí àëò îëáîðëîëò áèé áîëæ, ñ¿¿ëèéí àðàâ ãàðóé æèëèéí òóðø õóðäàöòàéãààð ºñºí íýìýãäýæ, ÿëàíãóÿà á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðæ áàéãàà íü ýäèéí çàñãèéí øèëæèëòèéí ÿâöàä áèé áîëñîí àæèëã¿éäýë, õ¿í àìûí áîäèò îðëîãî áóóðñàí, õºäººä íèéãìèéí õàíãàìæ ¿éë÷èëãýý ìóóäñàí çýðýã ñºðºã ¿ð äàãàâðûã àðèëãàõ, áàéãàëèéí ãàìøèãò àìüæèðãààíû ýõ ¿¿ñâýð íü áàòàëãààã¿é áîëñîí ýíý ¿åä ò¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ òýäíèé èäýâõ ñàíàà÷ëàãûí èëðýë áîëæ áàéíà. 8 Ìîíãîëûí ýðäýñ áàÿëàã, àøèãò ìàëòìàë àøèãëàëòûí çóðàã àéìãèéí òºâ òºìºð çàì àøèãò ìàëòìàë ýðäýñ àøèãò ìàëòìàëûí òóíàäàñ Ýõ ñóðâàëæ: Rheinbraun-íû Òåõíèêèéí òîäîðõîéëîëò GMBH 2003. Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãìèéí áîäëîãî áîëîí ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òîéì. Rheinbraun-íû òåõíèêèéí ñóóðü ìýäýýëýë. Êîëîãíè
  14. 14. Source: Husband, Charles, and Vera Songwe. 2004. “Mongolia Mining Sector: Managing the Future”. Country Economic Memorandum on the Sources of Growth in Mongolia. Washington, DC: World Bank. Total 1 10 100 1,000 10,000 100,000 Bayanhongor other Overhangai other Tov - Tuul Valley Selenge/Bugant Bulgan Selenge Saran Gozar Darkhan Burkhaaant Darkhan other Tov/Sergelen - East of Railway Selenge Boroo Hills Selenge Sujigtei Selenge Boroo River Bayanhongor Nariin Taal Overhangai Bayan Teeg Gtobi Altai Tov - East of Tuul Tov/Sergelen- other Çóðàã-3. Ãîë ãîë àéìãóóäàä ÿâàãäàæ áàéãàà àëáàí áóñ àëò îëáîðëîëòûí òàëààð õèéñýí òîîöîî Ìîíãîë îðíû ºðãºí óóäàì íóòàã äàÿàð òàðõàí, óëèðëûí ÷àíàðòàé áàéðëàë, òîî íü ººð÷ëºãäºæ áàéäàã ãàð àðãààð îëáîðëîã÷èä áîëîí áàãà îâðûí óóðõàéíóóäûí òàëààð äýëãýðýíã¿é ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é, àìüäðàë äýýð òýäíèé òîî òîëãîéã ãàðãàõàä áýðõøýýëòýéãýýñ ýíý ñàëáàðûí òàëààðõè òîîí ìýäýý ìýäýýëýë ÿíç á¿ð áàéäàã. Çàñãèéí ãàçðûí ¿çýæ áàéãààãààð 30,000 îð÷èì ãàð àðãààð àëò îëáîðëîã÷èä áàéãàà ãýõ áîëîâ÷ õºíäëºíãèéí áàéãóóëëàãûí õèéñýí ñóäàëãààãààð 100,000 äàâñàí òîî ãàð÷ áàéäàã. Ãàð àðãààð í¿¿ðñ îëáîðëîã÷èä èõýíõ íü Íàëàéõàä áàéäàã áºãººä îäîîãîîð 1,100 ààä õ¿í ýíä áàéíà. Ñ¿¿ëèéí äºðâºí æèëä ãàð àðãààð õàéëóóð æîíø îëáîðëîæ ýõýëñýí áºãººä òýäãýýðèéí òîî õýäýí ìÿíãàä õ¿ðñýí ãýæ ¿çäýã. ¯¿íýýñ ãàäíà 1000 îð÷èì õ¿í õóâèàðàà îëáîðëîëò ÿâóóëæ îðîí íóòãèéí çàõ çýýëèéã äàâñ, øàâàð, ýëñ çýðýã ò¿¿õèé ýäýýð õàíãàæ áàéíà. 500 îð÷èì àëáàí áóñ îëáîðëîã÷èä çàíàð, áàðèëãûí ºíãºë㺺íèé ÷óëóó, ìåòèîðèò áîëîí àøèãò ìàëòìàëûí äýýæèéã õóóëü áóñààð îëáîðëîæ, ãàäààäàä ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîæ áàéæ áîëçîøã¿é þì. 9 Ýõ ñóðâàëæ: Õààñáàíä, ×àðüëç áà Âåðà Ñîíãâýãîîí. “Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàð: Èðýýä¿éãýý óäèðäàõ íü“. Ìîíãîëûí õºãæëèéí ýõ ¿¿ñâýð, îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí ñàíàìæ áè÷èã. Âàøèíãòîí Äýëõèéí áàíê Òºâ/Ñýðãýëýí - áóñàä Òºâ - Òóóëûí ç¿¿í Ãîâü Àëòàé ªâºðõàíãàé, Áàÿíòýýã Áàÿíõîíãîð Íàðèéí òààë Ñýëýíãý Áîðîî ãîë Ñýëýíãý Ñ¿æèãòýé Ñýëýý Áîðîî òàë Òºâ/Ñýðãýëýí - Ç¿¿í òºìºð çàì Äàðõàí áóñàä Äàðõàí Á¿ðõààíò Ñýëýíãý Ñàðàí ãàçàð Áóëãàí Ñýëýíãý/Áóãàíò Òºâ - Òóóë ªâºðõàíãàé áóñàä Áàÿíõîíãîð áóñàä Îíîî
  15. 15. 2. ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÈÍ ÁÀ ÍÈÉÃÝÌÄ ¯Ç¯¯ËÆ ÁÓÉ ÍªËªªËªË Ì îíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí áàéãàëü îð÷íû òàëààðõè ìýäýýëýë íü èõýýõýí çºð÷èëòýé. Òîì òîì óóðõàéíóóäûã îðóóëààä îäîîãèéí àæèëëàæ áóé á¿õ óóðõàéíóóä, ÿëàíãóÿà îðîí íóòãèéí ýçýìøëèéí óóðõàéíóóäûí èõýíõ íü îíîâ÷òîé áóñ àðãà õýëáýðýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãàà íü áàéãàëü îð÷íûã èõýýõýí äîðîéòóóëàõ, ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýìæèéã áóóðóóëàõàä õ¿ðãýæ áàéíà. Óóë óóðõàéí ñàëáàð ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã ÷ òóõàéí ñàëáàðûí ºíººãèéí áîëîí èðýýä¿éí ¿éë àæèëëàãààíààñ áàéãàëü îð÷èíä ó÷èð÷ áîëçîøã¿é äîðîéòëûã áóóðóóëàõàä øààðäàãäàõ çàðäëûã òîîöîõ, ò¿¿íèéã àðèëãàõ íºõºí ñýðãýýõ òàëààð ñèñòåìòýé àðãà õýìæýý àâàãäààã¿é áàéíà (Rheinbraun Engineering und Wasser, GMBH, 2003). ¯¿íèé ãîë øàëòãààí íü óóë óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíààñ óðò õóãàöààíä áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëæ áîëçîøã¿é ñºðºã íºëººëëèéã á¿ðýí òîîöîîëîîã¿é, áàãà çàðäëààð þì óó ýñâýë èë¿¿ ñàéí àðãà òåõíîëîãè õýðýãëýí ñºðºã íºëººëëèéã áóóðóóëæ, àðèëãàæ áîëîõ òàëààð ìýäýý, ìýäýýëýë õîìñ áàéãààä îðøèæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õóðààíãóéä ÷óõàë ÷óõàë óóðõàéíóóäàä áèé áîëæ áàéãàà áàéãàëü îð÷íû ãîë òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûã àâ÷ ¿çýæ áàéíà. Ýðäýíýòèéí Çýñèéí Îðä Ýðäýíýòèéí Îâîîíû çýñèéí õ¿äðèéí îðä Áóëãàí àéìãèéí Ýðäýíýò õîòûí îéðîëöîî Óëààíáààòàðààñ áàðóóí õîéø 250 êì – ò îðøäîã. Óã îðäûã 1960- 1972 îíû õîîðîíä èëð¿¿ëæ, õàéãóóë øèíæèëãýý ÿâóóëæýý. 1973 îíä Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñòàé õàìòðàí Ýðäýíýòèéí “ Çýñèéí áàÿæóóëàõ óóðõàé” Ìîíãîë – Ǻâëºëòèéí õàìòàðñàí ¿éëäâýðèéã áàéãóóëñàí. Õàòóó õàÿãäëûí îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí. Ýðäýíýòèéí óóðõàé íü åðäèéí èë óóðõàéí àðãààð îëáîðëîëò õèéäýã. Æèëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àäàâõè íü 24 ñàÿ òîíí õ¿äýð. Õàòóó õàÿãäàë íü æèë á¿ð 10- 12 ñàÿ òîíí õîîñîí àãóóëàãàòàé õ¿äðýýð íýìýãäýæ áàéäàã. Áàÿæóóëàõ ¿éëäâýðýýñ ãàðãàñàí øèíãýí õàÿãäëûã ¿éëäâýðýýýñ 4 êì-ûí çàéä îðøèõ øèíãýí õàÿãäëûí ñàíä öóòãàäàã. Øèíãýí õàÿãäëûí ñàí íü åðºíõèé人 5 êì óðò ñòàíäàðòûí äàëàí áºãººä ò¿¿íèé 3 êì íü óñòàé, 2 êì íü èë çàäãàé øèíãýí õàÿãäëàíýðýãáîëæáàéäàã.Ýíä400ñàÿòîííóóðõàéí øèíãýí õàÿãäàë àãóóëàãäàæ, 15 ñàÿ ì3 áóëèíãàðòàé òóíàìàë õàÿãäàë óñ õàäãàëàãäàæ áàéíà. Áîõèð óñ õàÿõ çàé ãàðãàõûí òóëä äàëàíã áàéñõèéãýýä ë 6-10 ìåòðååð ºíäºðñãºäºã. Îäîîãèéí òºëºâëºãººãººð 2010 îí ãýõýä õî¸ð óäààãèéí ºíäºðñãºëòººð äàëàí ºíäðèéíõºº õàìãèéí äýýä õýìæýýíä õ¿ð÷ õ¿÷èí ÷àäàë íü øàâõàãäàíà ãýæ òîîöîîëæ áàéãàà. Çýñèéí õ¿äýðò àãóóëàãääàã çýñèéí ñóëôèä áîëîí ïèðèò íü áàÿæóóëàëòûí ÿâöàä á¿ðýí çàéëóóëàãääàãã¿é ó÷èð õ¿÷èëëýã øèíãýí õàÿãäàë äàëàíãààð àñãàð÷ îð÷íûã áîõèðäóóëàõã¿éí òóëä îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí äàãóó õàÿãäëûí ñàíãèéí äàëàíã áàéíãûí õÿíàëòàíä áàéëãàæ, çàñâàð ¿éë÷èëãýý õèéæ áàéõ øààðäëàãàòàé. ªíººäðèéí áàéäëààð õàÿãäëûã õàð øîðîîãîîð õó÷èõàä äºíãºæ 30,000 îð÷èì äîëëàð ë çàðöóóëäàã þì áàéíà. Óóðõàéã õýçýý õààæ, ¿éë àæèëëàãààã íü çîãñîîõ öàã õóãàöààã òîãòîîãîîã¿é áàéãààãààñ óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà çîãññîíû äàðàà áàéãàëü îð÷íû íºõºí ñýðãýýëò õèéõ òºëºâëºãºº ÷ õèéãäýýã¿é, ýíý çîðèëãîîð õýðýãëýõ õºðºíãèéã ÷ îäîî îëæ áàéãàà îðëîãîîñ íü á¿ðä¿¿ëæ íººöºëäºãã¿é áàéíà. - 11 -
  16. 16. Õàòóó õàÿãäàë ñàëõèàð òàðõàæ òîîñæèëò ¿¿ñãýæ áàéãàà íü áàéãàëü îð÷íû íèëýýí íîöòîé àñóóäàë áîëæ áàéíà. 500 ãà èë çàäãàé ãàçðûã õàìðóóëàí ìàø íàðèéí øèðõýãòýé õóóðàéøèæ õàòñàí õàÿãäàë òîîñîíöîð (80 õóâü < 0.74 μì) ñàëõèàð àìàðõàí òàðíà. ¯¿íèéã øèéäâýðëýõ îëîí àðãà áàðàã áàéõã¿é áºãººä òóñãàé áîäèñîîð õó÷èæ òîîñæèëòûã áàãàñãàæ áîëîõ áîëîâ÷ øèíýýð õàÿãäàë àñãàõ áîëãîíä äàõèí äàõèí õèéõ ó÷ðààñ õýò ¿íýòýé àðãàä òîîöîãääîã. Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä ãàðàõ ººð÷ëºëò. Áàÿæóóëàëòàä àøèãëàãäàæ áàéãàà óñíû 95% íü øèíãýí õàÿãäëûí ñàíãààñ öýâýðëýãäýí äàõèí àøèãëàãäàæ áàéãàà áîëîâ÷ óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíä õýðýãëýæ áàéãàà öýíãýã óñ, ãàðãàæ áàéãàà õàÿãäëûí õýìæýý ýíýõ¿¿ õóóðàé óóð àìüñãàëòàé ãàçàð íóòãèéí õóâüä ñàíàà çîâîîõîîð áàéíà. Áàÿæìàëûã óãààõàä öàãò 800 ì3 öýíãýã óñûã àøèãëàæ áàéíà. Óñûã Ýðäýíýòèéí îðøèí ñóóã÷èäûí óíäààíû óñíû ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëñîí õîòîîñ 64 êì-ò îðøèõ Ñýëýíãý ìºðíººñ òàòàæ àâäàã. Çààìàðûí Àëòíû óóðõàéí á¿ñ Çààìàðûí àëòíû óóðõàéíóóä íü Óëààíáààòàð õîòîîñ áàðóóí õîéø 180 êì-ò Òóóë ãîëûí ýðýã äàãóó áàéðëàäàã. Àëòíû ¿íäñýí áîëîí øîðîîí îðäóóäòàé. Àíõ 1998 îíä Áóìáàòûí óóðõàéä àëòûã ¿íäñýí îðäíîîñ îëáîðëîæ ýõýëñýí áîëîâ÷ õàìòàðñàí ¿éëäâýðèéí áóäëèàíòàé àñóóäëààñ áîëîîä ¿éë àæèëëàãàà íü çîãñîæ, òîíîã òºõººðºì溺 ýçã¿é îðõèîä ÿâñàí áàéíà. Ñàÿõíààñ Ìîíãîë Àëò Êîðïîðàöè Õÿòàäûí êîìïàíèéí òóñëàìæòàéãààð îðõèãäñîí óóðõàéã øèíý÷ëýí çàñâàðëàæ, àæèëëàãààíä îðóóëæýý. (Äàëëàñ, 1999) Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä îðîõ ººð÷ëºëò. Èõýíõ æèæèã óóðõàéíóóä óõàã÷ ìàøèí, ýñêîâàòîð àøèãëàæ èë àðãààð óõàëò õèéæ, õ¿äðýý àëò óãààõ òºõººðºìæ ð¿¿ äºõ¿¿ëýí àñãàíà. Õ¿÷òýé äàðàëòòàé óñàí áóóãààð õ¿äðèéí øîðîîã ø¿ðøèæ óãààõàä òîì øèðõýãòýé àëò íü ø¿¿ëò¿¿ð äýýð ¿ëäýæ, ¿ëýýãäýí ÿëãàãääàã. Õýðýãëýõ óñàà Òóóë ãîëîîñ òàòàæ àâäàã. Õèìèéí áîäèñ àøèãëàëã¿é ãðàâèòàöûí àðãààð àëòûã ÿëãàõ áîëîìæòîé. ¯¿ññýí áóëèíãàðòàé õàÿãäàë óñàà óñ öýâýðëýõ íóóðóóäàä áàéëãàæ ýëñ ÷óëóóã íü òóíãààãààä áóëèíãàðòàé óñûã äàõèí àëò óãààõäàà ýðã¿¿ëæ õýðýãëýõýýñ ãàäíà çàðèìäàà áóëèíãàðòàé óñûã íóóöààð Òóóë ãîë ðóó öóòãàäàã áàéíà. Óñàí áóóíóóä ìàø èõ óñ õýðýãëýäýã áºãººä óóðõàé àæèëëààã¿é ¿åä ÷ íàñîñ íü àæèëëàæ óñûã ¿ðã¿é ¿ðæ áàéõ òîõèîëäîë ìàø ýëáýã áàéäàã. Òóíãààõ íóóð íü äýíä¿¿ òîì áàéäàã ó÷ðààñ óñ õàëüæ àñãàðàõ, äàëàíãàà ýâäëýõ àþóëòàé. Õî¸ð ÷ óóðõàé óãààñàí áîõèð óñàà äàëàíãèéí ãàäóóð àñãàæ áàéõûã, áàñ íýã áèø óäàà øóóä Òóóë ãîë ðóó îðóóëæ áàéõûã àæèãëàñàí. Ýöýñò íü õýëýõýä óñûã ìàø ¿ð àøèãã¿é õýðýãëýæ áàéãàà áºãººä ýíý áàéäàë íü ãàäàðãûí óñíû íººöèéã ¿ðýí òàðàí õèéæ, óãààëòààñ ãàðàõ áîõèð óñûã õýòýðõèé èõ áîëãîí ò¿¿íèéãýý çàéëóóëàõ àæëûã õ¿íäð¿¿ëæ áàéíà. 12 Çóðàã-4. Ýðäýíýòèéí óóðõàéí õàòóó õàÿãäëûí îâîîëãî, øèíãýí õàÿãäëûã çàéëóóëàõ öîðãî, õóóðàé õàÿãäëààñ ¿¿ññýí ýðã¿¿ä Source: Rheinbraun Engineering und Wasser GMBH. 2003. “Review of the Environmental and Social Policies and Practices for Mining in Mongolia.” Rheinbraun Engineering Background Papers. Cologne. Ýõ ñóðâàëæ: Rheinbraun-íû Òåõíèêèéí òîäîðõîéëîëò GMBH 2003. Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãìèéí áîäëîãî áîëîí ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òîéì. Rhe- inbraun-íû òåõíèêèéí ñóóðü ìýäýýëýë. Êîëîãíè
  17. 17. Source: Rheinbraun Engineering und Wasser GMBH. 2003. “Review of the Environmental and Social Policies and Practices for Mining in Mongolia.” Rheinbraun Engineer- ing Background Papers. Cologne. Õàÿãäàë ÷óëóóí îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí. Çààìàðûí àëòíû óóðõàéí øèíãýí õàÿãäëûí äàëàíãèéí áàò áýõ áàéäàë õ¿íäðýëòýé áàéíà. Õî¸ð áîëîí ãóðàâäóãààð òóíãààõ íóóðàíä òóíàñàí ìàø íàðèéí øèðõýãòýé ¿ëäýãäýë ò¿ðãýí óðñàõã¿é ëàã øàâàð áîëîí ¿ëäýæ õ¿í ìàëä àþóëòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Õàÿãäàë ÷óëóóëãèéí îâîî áîëîí äðàãààñ ¿¿ññýí îâîîëãîíóóäûã àíõíû õàÿñàí ÿíçààð íü îðõèñîí òóë ñàéí òîãòâîðæóóëàõã¿é áîë áîðîîíû óñààð íóðæ , õ¿í ìàëä àþóë ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é. Çààìàðûí àë òíû îðä ãàçàð íü Ìîíãîë îðíû õîéò á¿ñèéí áóñàä íóòàãòàé àäèëã¿é, õóóðàé áîëîõîîð îéãîîð á¿ðõýãäýýã¿é, òýíäõèéí òàë õýýð íü ýðîçèä ºðòºìõèé íèìãýí õºðñòýéãýýðýý îíöëîã. Ýãö ºíäºð îâîîëñîí õàòóó õàÿãäàë áîëîí èõ õýìæýýíèé ýâäýð÷ í¿öãýðñýí òàëáàé íü ¿¿í äýýð óëàì íýìýðëýæ, öºëæèëòèéí ïðîöåññèéã ò¿ðãýòãýæ áàéíà. 2003 îí õ¿ðòýë Çààìàðûí ýçýíã¿é îðõèñîí óóðõàéí ãàçðóóäàä ÿäàæ àíõàí øàòíû íºõºí ñýðãýýëò õèéãäýæ áàéãàà òàëààðõè áàðèìò ìàø áàãà áàéñàí. Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä áîëîí ¿íäýñíèé õýìæýýíä íèëýýäã¿é øàõàëò ¿ç¿¿ëñýíèé óëìààñ, ÁÎß, Óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðààñ áàéãàëü îð÷íû õóóëèóäûí õýðýãæèëòèéã õàíãóóëàõ òàëààð õ¿÷èí ÷àðìàéëò òàâüñàíû õ¿÷èíä íºõºí ñýðãýýëò íèëýýä õýìæýýãýýð õèéãäýæ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. ¯¿íä ÁÎß, ¯Õß õàìòðàí íºõºí ñýðãýýëòèéã õèéõ æóðìóóä, áàðóóíû îðíóóäûí ISO, DIN, BS (Íýëëý, Õîôìàí, 2001) ãýõ ìýò ¿çýìæýýðýý äàãàæ ìºðääºã øèã áèø çàéëøã¿é äàãàæ ìºðäâºë çîõèõ ¿íäýñíèé ñòàíäàðòóóäûã áàòëàí ãàðãààä áàéíà. Ìîíãîëûí ýäãýýð ä¿ðýì æóðàì, ¯íäýñíèé ñòàíäàðòàä õºðñ õóóëàõ, õóóëñàí õºðñºº õàäãàëàõ, ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ òàëààð òóñãàéëàí çààæ, îâîîëãûí ºíäðèéí çºâøººðºãäºõ õýìæýýã òîãòîîæ, óðãàìàëæóóëàëò õèéõ, ò¿¿íèéã àð÷èëæ òîðäîõ ¿éë àæèëëàãààíû çààâðûã òýäãýýð æóðàì, ñòàíäàðòóóäàä òóñãàñàí áàéíà. Ãàçðûã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ àæëûã îäîîãèéí áàéäëààð ìàø ýíãèéí áîëõè áàéäëààð, çºâõºí õ¿íä ìàøèí, ìåõàíèçìä íàéäàí, õàÿãäàë øîðîîã òýãøëýõ, èë í¿õèéã áóëàõ, îâîîëãîíóóäûí ýãö õàæóóã íàëóó áîëãîõ çýðãýýð õÿçãààðëàæ áàéíà. 2004 îíä Çààìàðò àíõ óäàà Ìîíðîëèìåò ãýäýã Ìîíãîëûí êîìïàíè ºíãºí õºðñèéã ãàäíààñ îðóóëæ èðýí õºðñíèé õó÷èëò õèéæýý. 2005 îíä Øèæèð Àëò ÕÕÊ, Àëòàí Äîðíîä Ìîíãîë ÕÕÊ êîìïàíèóò Çààìàðò õàìãèéí èõ ýâäýðñýí ºìíºä õýñãèéí äðàãèéí òàëáàé áîëîí Õàéëààñòûí õºíäèéã òýãøèëæ ýõýëñýí áàéíà. Ýäãýýðèéí íºõºí ñýðãýýëòèéí ¿ð ä¿íã 2006 îíä ¿íýëæ, òîîöîõ áîëîëöîîòîé áîëíî. Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä îðñîí ººð÷ëºëò. Òóóë ãîëûí äàãóó 50 êì óðò õºíäèéä º÷ òº÷íººíººð äðàã àøèãëàí àëò îëáîðëîæ áàéãàà íü ãîëûã áîõèðäóóëàõ òóíàäàñíû ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëæ áàéíà. Ãîëûí ãîëäðèëûã ººð÷ëºí øèíýýð ñàëààëóóëàõàä ãîëûí ýëñ, øàâàð, ÷óëóóã ãîëîîñ ãàðãàäàã. Ãýâ÷ ýíý íü ò¿ð çóóðûí áàéäàã, ó÷èð íü äðàãèéí áàéðûã áàéíãà ººð÷èëæ, ãîëûí øèíýýð ñàëààëóóëñàí õýñãýýñ ººð õýñýãòàæèëëóóëàõààðöààø¿ðãýëæë¿¿ëýíõºâæÿâäàã. Èéìýðõ¿¿ í¿ñýð ¿éë àæèëëàãààòàé äðàã àøèãëàõ òîõèîëäîëä õàÿãäàë óñûã õàäãàëàõ, öýâýðø¿¿ëýõ ñàí áàéãóóëæ, òýð óñàà äàõèí àøèãëàäàã. Èíãýæ Òóóë ãîë ðóó îðîõ áóëèíãàðòàé óñíû õýìæýýã áàãàñãàæ áàéãàà áîëîâ÷ îäîîãèéí áàéäëààð ýíäõèéí õóóðàé óóð àìüñãàëä íóóð íü ã¿åõýí áîë àìàðõàí øèðãýæ õàòäàã áîëîâ÷ áèé áîëñîí íóóð, òóíãààõ óñàí ñàíãóóäûã íºõºí ñýðãýýõ òàëààð òºëºâëºñºí àæèë áàéõã¿é áàéíà. Èéì õèéìýë íóóð õèéæ óñàà òóíãààæ ýðãýæ àøèãëàõã¿é áàéãàà èë óóðõàéíóóäûí àæèëëàæ áàéãàà õýñãýýñ ýõëýí ãîëûí äîîä õýñýã íü õÿíàëòã¿é öóòãàæ áóé áóëèíãàðòàé óñààð ìàø èõ áîõèðäæýý. Çóðàã-5. Äðàã àøèãëàëòûí ä¿ð çóðàã. Ò¿ðãýí ãîëûí àé ñàâ äàõü àëò îëáîðëîëò 13 äàõèí áàéðøóóëñàí õýò à÷ààëàë îâîîëñîí õàÿãäàë õýò à÷ààëñàí õýñýã õàéðãàí áîëîí ýëñýí õó÷èëòòàé îðä ìàøèíààð óõñàí õýò à÷ààëàãäñàí õýñýã ãîë ãîëäèðëîî ººð÷èëñºí ãîë óõóóð ìàøèí óõñàí çàì Ýõ ñóðâàëæ: Rheinbraun-íû Òåõíèêèéí òîäîðõîéëîëò GMBH 2003. Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãìèéí áîäëîãî áîëîí ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òîéì. Rheinbraun-íû òåõíèêèéí ñóóðü ìýäýýëýë. Êîëîãíè
  18. 18. Ò¿ðãýí ãîëûí àé ñàâ Ìîíãîëûí ç¿¿í õîéò õýñýãò îðøèõ Ò¿ðãýí ãîëûí àé ñàâä àëò îëáîðëîëò 1993 îíîîñ ýõýëæýý. Ò¿ðãýí ãîëûí àé ñàâä æèæèã ñàëàà ãîëóóäûí äàãóó àëëþâàë áà êîëëþâàë àðãààð àëò îëáîðëîæ áàéãàà áºãººä æèëä îëáîðëîõ àëòíû õýìæýý 300 îð÷èì êã. Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä îðñîí ººð÷ëºëò. Óóðõàé íü àëò óãààõ óñàà õóäãààñ ýñâýë ãîëîîñ øóóä øóóäóóãààð, ýñâýëèëóóðõàéãààñàààâ÷áàéíà.Óñíüõàÿãäàëòàéãàà õîëèëäîí õèéìýë íóóðàíä îðäîã áºãººä èõýíõ óñ íü óóðøèæ àëãà áîëäîã. Àâ÷ áàéãààãààñàà äàíäàà áàãà óñ ãîë ðóó, ã¿íèé óñíû ñèñòåì ð¿¿ ýðãýæ îðäãîîñ ã¿íèé áîëîí ãàäàðãûí óñíû ò¿âøèí äîîøèëñíîîñ çàðèì ãîë ãîðõè øèðãýæ àëãà áîëñîí áàéíà. Õàÿãäàë îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí. Óóðõàé õààñíû äàðàà õóóëñàí õºðñ, ò¿¿íýýñ ¿¿ññýí îâîîëãî, õàòóó õàÿãäàë, øèíãýí õàÿãäëûã çàéëóóëàëã¿é, íºõºí ñýðãýýëã¿é îðõèñîí áàéíà. Îäîîãîîð ãóðâàí ãàçàð óóðõàéã èéì áàéäëààð îðõèñîí áàéãàà áîëîâ÷ íºõºí ñýðãýýëò õèéõ ÿìàð ÷ òºëºâëºãºº áàéõã¿é áàéíà. Øèíãýí õàÿãäëûí äàëàíãèéí òîãòâîðòîé áàéäàë ýíý á¿ñ íóòàãò ñàíàà çîâîîñîí àñóóäàë õýâýýð áàéíà. Õî¸ð áîëîí ãóðàâäóãààð òóíãààõ íóóðàíä òóíàñàí ìàø íàðèéí øèðõýãòýé ¿ëäýãäýë ò¿ðãýí óðñàõã¿é ëàã øàâàð áîëîí ¿ëäýæ õ¿í ìàëä àþóëòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Òýð÷ëýí õàÿãäàë ÷óëóóëãèéí îâîî áîëîí äðàãààñ ¿¿ññýí îâîîëãîíóóäûã áàñ àíõíû õàÿñàí ÿíçààð íü îðõèñîí òóë ñàéí òîãòâîðæóóëàõã¿é áîë áîðîîíû óñààð íóðæ , õ¿í ìàëä àþóë ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é þì. Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé Øàðûí ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé íü Óëààíáààòàðààñ õîéø 240 êì-ò, Äàðõàíààñ ç¿¿í ºìíº ç¿ãò 75 êì- ò áàéðëàíà. Ýíý óóðõàé 1965 îíä àøèãëàëòàíä îðæ ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ ýõýëñýí áºãººä èë óóðõàéí àðãààð í¿¿ðñ îëáîðëîäîã . Óóðõàéí ýçëýõ ãàçàð íóòãèéí õýìæýý íü 580 ãà ãàçàð áºãººä òýíä íýã èë óóðõàé, íýã òîì, õýä õýäýí æèæèã õàÿãäàë îâîîëãîíóóä áàéäàã. Æèëèéí í¿¿ðñ îëáîðëîëòûí õýìæýý íü 0.8 ñàÿ òîíí. Í¿¿ðñèéã òýíä íü áóòàëæ ãàëò òýðãýýð Óëààíáààòàð, Ýðäýíýò 𿿠纺äºã. Õàÿãäàë îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí. Æèëä 4.5 ñàÿ òîíí õîîñîí ÷óëóóëãèéí õàÿãäàë ãàðäàã. ¯¿íèéãýý óóðõàéí ýðãýí òîéðîíä îâîîëæ õàÿíà. Õàÿãäàë îâîîëãûí õýìæýý 230 ñàÿ òîííä õ¿ðýýä áàéãàà áºãººä íºõºí ñýðãýýëòèéí ÿìàð ÷ àæèë ýõëýýã¿é áàéíà. Óóðõàéí òºëºâëºãººíä õàÿãäàë îâîîëãûã òýãøëýõ çîðèëò áàéäàã áîëîâ÷ óðãàìàëæóóëàõ òºëºâëºãºº áàéõã¿é. Îäîîãèéí õ¿÷èí ÷àäëààð öààøèä àæèëëàâàë 20 æèëèéí íººöòýé ãýæ òîîöîîëæ áàéãàà. Òóñ óóðõàé íü 1000 àæèë÷èäòàé áºãººä òóñ òîñãîíûã á¿õýëä íü òýòãýäýã áàéíà. 2003 îíû 10 ñàðä Îðîñûí Õîëáîîíû óëñûí ÊÐÀÑÊÎ êîìïàíè òóñ õàìòàðñàí óóðõàéí òºðèéí ºì÷èéí õóâüöààíû 80 õóâèéã õóäàëäàæ àâñàí áºãººä óóðõàéí ¿éëäâýðëýëèéí áàéãàëü îð÷íû ñºðºã íºëººã áóðóóëàõ òàëààð òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõààð òºëºâëºæ áàéíà. Õàÿãäàë ÷óëóóëãèéí îâîîëãûã íºõºí ñýðãýýõ òàëààð 2 æèë ÿðèãäàæ áàéãàà áîëîâ÷ îäîîãîîð ÿìàð ÷ àæèë õèéãäýýã¿é áàéíà. Äàðõàí õîòûí óóë óóðõàéí ìýðãýæèëòíèé õýëæ áàéãààãààð Øàðûí Ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàé 2002 îíîîñ õîéøõè æóðìûí äàãóó õèéãäýõ ¸ñòîé áàéòàë îäîî áîëòîë áàéãàëü îð÷íû ìîíèòîðèíãèéí òºëºâëºãººã¿é àæèëëàäàã áàéíà. Óóðõàéí õàÿãäàë îâîîëãîíîîñ ãàð÷ áàéãàà õ¿÷èëëýã øèíãýí õàÿãäàë Øàðûí ãîëûã ºíäºð ýðñäýëä îðóóëæ áàéíà. ͺõºí ñýðãýýëò õèéæ, ãîëûí óñíû ãîëüäðèë, óðñàöûã ýðãýæ õóó÷íààð íü áîëãîñíû äàðàà ýíý ãàçàð ÿìàð áîëîõûã õàðóóëñàí óóðõàé õààõ åðºíõèé òºëºâëºãºº õèéãäýõ ¸ñòîé. Øàðûí Ãîëûí í¿¿ðñíèé óóðõàéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ çºâøººðºëä øèíãýí õàÿãäàë áîëîí áóëèíãàðòàé óñíû õàÿãäëûí çºâøººðºãäºõ äýýä õýìæýýã çààãààã¿é áàéäàã áàéíà. 2000 îí õ¿ðòýë óóðõàé îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààòàé õàìòðàí àæèëëàæ ñàíàë ñîëèëöäîãã¿é áàéæýý. Ǻâõºí 2000 îíä ãàðñàí øèíý æóðìûí äàãóó óóðõàé ¿éë àæèëëàãààãàà àéìãèéí áîëîí ñóìûí çàõèðãààòàé óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ¿¿ðýãòýé áîëñîí áàéíà. Áîð ªíäðèéí õàéëóóð æîíøíû óóðõàé Áîð ªíäºðèéí õàéëóóð æîíøíû óóðõàé Óëààíáààòàð õîòîîñ ç¿¿í ºìíº ç¿ãò 380 êì-ò, Õýíòèé àéìãèéí íóòàãò áàéäàã. պ人ãèéí çàì, íàðèéí òºìºð çàìààð 40 êì-ûí çàéä ìîíãîëûí òºìºð çàìòàé õîëáîãäîõ áîëîìæòîé. Ýíý îðä íü õàéëóóð æîíøíû èõ õýìæýýíèé íººöòýé áºãººä îäîîãèéí áàéäëààð 5 õýñýã ãàçàðò îëáîðëîëò õèéæ áàéãàà þì. Áîð ºíäºðèéí áóòëàã÷ààð Óëààíáààòàð õîòîîñ 450 êì çàéòàé Ñàéíøàíä áîîìòûí îéðîëöîî îðøèõ ªðãºí óóðõàéãààñ îëáîðëîñîí õ¿äðèéã áîëîâñðóóëäàã. Õàÿãäàë îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí. Øèíãýí õàÿãäëûã õîéëîîãîîð äàìæóóëàí õàä ÷óëóóã íààëäóóëàõ ÷àäâàðòàé øàâàðëàã øîðîîãîîð áàðüöàëäóóëàí õèéñýí äàëàíãààð òóñãààðëàãäàõ 1.8 êìóðòòàéòóíãààõóñàíñàíäöóòãàäàã.Áóòëàã÷ààñãàð÷ áàéãàà øèíãýí õàÿãäëóóäûã äàëàíãèéí îðîéãîîð áàéðëàõ ººð ººð öîðãîîð äàëàí ðóó îðóóëíà. Øèíãýí áîõèðäëûí ñàíãèéí 0.48 êì2 îð÷èì º÷¿¿õýí 14
  19. 19. õýñýã íü ñ¿ïýðíàòàíòààð (òóíàñàí áîõèð óñ) ä¿¿ðñýí áàéíà. Îäîîãèéí õàÿãäàë õàÿæ áàéãàà áàéäàë íü óóðõàé õààñíû äàðàà îðîí íóòãèéí èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé íºëºº ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é áàéãàà áºãººä ¿¿íýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä óóðõàéã õààõ òºëºâëºãººíä õýä õýäýí ãàçðààð öóòãàæ áàéãàà øèíãýí õàÿãäëûã Ẻãíºð¿¿ëæ, çîõèîí áàéãóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ òàëààð òºëºâëºãººíä òóñãàõ õýðýãòýé. Áàãàíóóðûí í¿¿ðñíèé óóðõàé Òºðèéíºì÷èéíìýäýëäáàéäàãÁàãàíóóðûíí¿¿ðñíèé óóðõàé íü Óëààíáààòàð õîòîîñ ç¿¿í òèéø 110 êì-ò Òºâ àéìãèéí íóòàãò áàéðëàäàã. Ýíý óóðõàéí òàëáàé 1700 ãà áºãººä æèë á¿ð 25-30 ãà -ààð íýìýãääýã áàéíà. Óëààíáààòàð õîòûí öàõèëãààí ñòàíöóóäûí í¿¿ðñíèé õýðýãöýýíèé 80%-èéã íèéë¿¿ëäýã. Íàðèéí Ñóõàéòûí í¿¿ðñíèé óóðõàé íýýãäýõýýñ ºìíº Áàãàíóóðûí Í¿¿ðñíèé óóðõàé íü Ìîíãîëûí íèéò í¿¿ðñíèé õýðýãöýýíèé 60%-èéã õàíãàæ áàéæýý. Í¿¿ðñèéã áóòàëæ áîëîâñðóóëàëò õèéäýã áºãººä í¿¿ðñ óãààõ ïðîöåññ ÿâàãääàã¿é áàéíà. Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä îðóóëñàí ººð÷ëºëò. Óóðõàéí äîîðõè ã¿íèé óñíû ò¿âøèíã óóðõàéí äîîä ¸ðîîëîîñ 20 ìåòðýýð äîîø áàéëãàõûí òóëä îéðîëöîî ãàðãàñàí ã¿íèé õóäãóóäààñ æèëä 3.5 ñàÿ ì3 óñ òàòàæ àâäàã áàéíà. Ýíý íü ã¿íèé óñíû ò¿âøèíã ãàçðûí ò¿âøèíýýñ îéðîëöîîãîîð 70 ìåòðèéí ã¿íä à÷èðíà ãýñýí ¿ã. Òàòàæ àâñàí óñíû çàðèì õýñýã íü ¿éëäâýðèéí ¿éë àæèëëàãààíä çàðöóóëàãäàíà. Îäîîã õ¿ðòýë ã¿íèé áîëîí ãàäàðãûí óñíû òýíöâýðèéã õàíãàõ ãèäðîëîãèéí ìîäåë õèéãäýýã¿é áàéíà. Óóðõàé ðóó çàì ãàðãàõûí òóëä õýä õýäýí ñàëàà ãîëîîð äàìæèí Õýðëýí ãîëä öóòãàäàã Õóöàà ãîëûí ãîëüäðîëûã 12 êì îð÷èì óðò ãàçà𠺺ð÷èëæýý. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áîëñîí ãàíãèéí íºëººãººð áàéæ ìàãàäã¿é, Õóöàà ãîë øèðãýñýí òóë ãîëûí ãîëüäðîëûã ººð÷ëºõ ÷ øààðäëàãàã¿é áàéæýý. Óñíû õÿíàëò øèíæèëãýýã 1995 îíîîñ ýõëýí 29 õèìè, ôèçèêèéí ïàðàìåòðýýð 11 öýãýýñ äýýæ àâ÷ æèëä äºðâºí óäàà õèéäýã áàéíà. Óã íü 13 ñîðüöûí öýã¿¿ä áàéñàí áîëîâ÷ 2 öýã íü ãàíãààñ áîëæ àëãà áîëñîí áàéíà. Õàÿãäàë îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí. 1978- 2001 îíû õîîðîíä 162 ñàÿ ì3 õàòóó õàÿãäàë ãàðãàæ õàÿñàí. 103 ñàÿ ì3 –èéã íü õîîñîí õàÿãäëûã óõñàí ãàçðûã íºõºõ òýãøèëãýýíä àøèãëàñàí áà 59 ñàÿ ì3 õàÿãäàë îâîîëãî óóðõàéí õàæóóä èë áàéíà. 1995 îíû Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýíèé òóõàé õóóëèéí äàãóó 2000 îíä õàÿãäàë îâîîëãûã áóóëãàæ, ãàçðûã òýãøèëæ, íºõºí ñýðãýýëòèéí àæèë õèéãäýæ ýõýëñýí áàéíà. Åðºíõèéäýý îâîîëãûã áóóëãàæ òýãøëýýä (1:2, 25î ºíöºãòýéãýýð) ºâñíèé ¿ð öàöàæ óðãàìàëæóóëàëò õèéõ çàìààð íºõºí ñýðãýýëòèéí àæèë õèéãäýæ áàéíà. Îäîîãèéí áàéäëààð 61 ãà ãàçðûã òýãøèëæ, 46 ãà ãàçàðò óðãàìàëæóóëàëò õèéæýý. 2002 îíä ãàçðûã íºõºí ñýðãýýõ 15 æèëèéí òºëºâëºãºº ãàðãàñàíä óðãàìàëæóóëàõ àæèë áàñ òóñãàãäñàí áàéíà. Ýíýõ¿¿ òºëºâëºãººíä òºãñãºëèéí íºõºí ñýðãýýëòèéí àæëóóä áîëîí óóðõàé õààñíû äàðààõü õÿíàëòûí àæèë îðîîã¿é áàéãàà. 2005 îíä Çàñãèéí ãàçàð Áàãàíóóðûí óóðõàéã 2006-2008 îíóóäàä Óëñûí èõ õóðëààð õýëýëöýãäýõ ºì÷ õóâü÷ëàõ æàãñààëòàä îðóóëñàí áàéíà. Àäóóí÷óëóóíû í¿¿ðñíèé óóðõàé Àäóóí÷óëóóíû í¿¿ðñíèé óóðõàé íü Äîðíîä àéìãèéí ×îéáàëñàí õîòîîñ õîéø 6.5 êì-ò áàéðëàäàã. Àíõ ã¿íèé óóðõàé áîëãîõ ãýæ áàéñàí áîëîâ÷ 1969 îíîîñ èë óóðõàéí àðãààð îëáîðëîëò õèéæ áàéíà. 15 Source: Rheinbraun Engineering und Wasser GMBH. 2003. “Review of the Environmental and Social Policies and Practices for Mining in Mongolia.” Rheinbraun Engineering Background Papers. Cologne. Çóðàã-6. Ò¿ðãýí ãîëûí óñíû óðñàöûã ººð÷èëñºí áàéäàë Ýõ ñóðâàëæ: Rheinbraun-íû Òåõíèêèéí òîäîðõîéëîëò GMBH 2003. Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãìèéí áîäëîãî áîëîí ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òîéì. Rhein- braun-íû òåõíèêèéí ñóóðü ìýäýýëýë. Êîëîãíè
  20. 20. Õàòóó õàÿãäëûí îâîîëãî áà øèíãýí õàÿãäëûí ñàí. Óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíààñ øàëòãààëàí èõ õýìæýýíèé ãàçðûí ãàäàðãà ýâäýðñýí áàéíà. Õàòóó õàÿãäëûí çàðèìûã óóðõàéí í¿õèéã áºãëºõºä àøèãëàæ çàðèì íü òýíäýý îâîîëãî áîëîí ¿ëääýã áàéíà. Çàðèì îâîîëãî íü 30 ìåòð õ¿ð÷ îð÷èí òîéðîíä áàéãàà õàìãèéí ºíäºð öýãýýñ èë¿¿ ãàðäàãâ. Çàðèì ãàçàð îâîîëãîíóóä ýëýãäýëä îðæ áàéãàà áîëîâ÷ óäñàí îâîîëãûíõàæóóíàëóóõýñã¿¿äýäáàéãàëèéí óðãàìàë ìýð ñýð òàðõàí óðãàæ, áýõæ¿¿ëæ ýõýëñýí áàéíà. Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýíä äóðüäàãäñàíû äàãóó 2002 îíä áîëîâñðóóëñàí óóðõàéí íºõºí ñýðãýýëòèéí òºëºâëºãººíä ýíý àñóóäëûã áàñ òóñãàñàí áàéíà. Ýíä õàÿãäàë îâîîëãîíóóäûí íýãä õàð øîðîî öàöàæ, ìîä òàðüñàí íü òóõàéí îðîí íóòàãò çîõèöîõã¿é õàðèéí õàðàãäàæ áàéíà. Áàéíãûí óñæóóëàëò, õàìãààëàëòã¿éãýýð ýíý óðãàìàëæóóëàëòûí àæèë öààøäàà õèð ¿ð ä¿íòýé áàéõ íü îäîîãîîð òîäîðõîéã¿é. Ãàçàð äîîð óõàëò çîãññîí, ãàçàð äýýðõ õýñýã íü äîîø ñóóæ, îäîîãîîð õºäºë㺺íã¿é áàéíà. Óóðõàéí óõàëò æèë á¿ð ºðãºñºæ áàéãàà ó÷èð áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýã äàõèí øèíýýð õèéëãýõ øààðäëàãàòàé. Õóóëèéí äàãóó íºõºí ñýðãýýëòèéí òºñâèéí 50% èéã îðîí íóòãèéí ñàíä áàéðøóóëàõ ¸ñòîé áîëîâ÷ îäîîãîîð ÿìàð ÷ òºëáºð õèéãäýýã¿é, óóðõàéí ç¿ãýýñ íºõºí ñýðãýýëòèéí óðãàìàëæóóëàëò õèéñíýý õàíãàëòòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ãèäðîëîãèéí ãîðèìä îðñîí ººð÷ëºëò. Óóðõàéí äîîðõè ã¿íèé óñíû ò¿âøèíã óóðõàéí äîîä ¸ðîîëîîñ 20 ìåòðýýð äîîø áàéëãàõûí òóëä îéðîëöîî ãàðãàñàí ã¿íèé õóäãóóäààñ æèëä 3.5 ñàÿ ì3 óñ òàòàæ àâäàã áàéíà. Ýíý íü ã¿íèé óñíû ò¿âøèí ãàçðûí ò¿âøèíýýñ îéðîëöîîãîîð 70 ìåòðèéí ã¿íä àâ÷èðíà ãýñýí ¿ã. Óóðõàéí óõàëò áàðóóí òèéøýýãýý òýëæ áàéãàà òóë óóðõàéí ã¿í öààøèä ÷ áàñ èõýñíý. Ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãûí áîëîí æèæèã îâðûí àëò îëáîðëîëò. Àëáàí áóñààð ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð áóþó áàãà õýìæýýãýýð àëò îëáîðëîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ øîðîîí îðäíû àëòíû àãóóëãàòàé îâîîëãûã ïðîöåññò îðîõîîñ ºìíº, áàñ îðæ áàéõàä íü 纺æ, õ¿äðèéí àãóóëãûã ýâäýæ, àëòíû íººöèéã áàãàñãàõ ýñâýë á¿ð ¿ã¿é áîëãîæ, çàðèìäàà á¿¿ð àëãà áîëãîæ ÷ áàéíà. Òåõíîëîãèéí äàãóó ÿâàãäàæ áàéãàà óóðõàéí ¿éë àæèëëàãààíä äîãîëäîë¿¿ñãýõ,¿éëäâýðëýëèéí¿ðàøãèéã áóóðóóëàõ, ýñâýë óóðõàéã á¿ð àøèãã¿é àæèëëàõàä ÷ õ¿ðãýæ áàéíà. Ãàð àðãààð àëò îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãààíû áàéãàëü îð÷íû ñºðºã íºëºº ìàø èõ áºãººä Ìîíãîë îðîíä ýíý íü ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. (Ãðàéñîí áà Ìóððàé, 2003). Àãààðûí áîõèðäîë. Ãàð ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àëò îëáîðëîëòîîñ ¿¿äýí àãààðûí ÷àíàð äîðäîæ áàéãàà íü õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí õîðòîé íºëºº ¿ç¿¿ëýõýýð áàéíà. Øîðîîí îðäíîîñ ãàð 16 Çóðàã-8. Ìàðäàéí óóðõàéä ýçýíã¿é õàÿñàí òîíîã òºõººðºìæ Source: Rheinbraun Engineering und Wasser GMBH. 2003. “Review of the Environmental and Social Policies and Practices for Mining in Mongolia.” Rheinbraun Engineering Background Papers. Cologne Ýõ ñóðâàëæ: Rheinbraun-íû Òåõíèêèéí òîäîðõîéëîëò GMBH 2003. Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãìèéí áîäëîãî áîëîí ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òîéì. Rheinbraun-íû òåõíèêèéí ñóóðü ìýäýýëýë. Êîëîãíè Source: Rheinbraun Engineering und Wasser GMBH. 2003. “Review of the Environmental and Social Policies and Practices for Mining in Mongolia.” Rheinbraun Engineering Background Papers. Cologne. Çóðàã-7. Àäóóí÷óëóóí äàõü ãàçðûã íºõºí ñýðãýýõ çîðèóëàëòààð õèéæ áàéãàà ìîäæóóëàëò Ýõ ñóðâàëæ: Rheinbraun-íû Òåõíèêèéí òîäîðõîéëîëò GMBH 2003. Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí Áàéãàëü îð÷èí áà íèéãìèéí áîäëîãî áîëîí ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òîéì. Rheinbraun-íû òåõíèêèéí ñóóðü ìýäýýëýë. Êîëîãíè
  21. 21. ¿éëäâýðëýëèéí àðãààð àëò îëáîðëîõ ÿâöàä àãààðûí óðñãàë ñîëèëöîî ìóóòàé ãàçàðò øîðîî óõàæ ìàëòàõ, õ¿ðçäýõ, óóòëàõ, àñãàõ çýðãýýñ äýãäýæ áóé òîîñ íü í¿äíèé ýä ýðõòýí ãýìòýõýä õ¿ðãýæ, àìüñãàëûí çàìûí áîëîí òîîñæèëòûí ºâ÷èí ¿¿ñãýäýã. Ò¿¿ãýýð ÷ ¿ë áàðàì ìºíõ öýâäýã õàéëóóëàõûí òóëä ãàë ò¿ëæ, ÿëàíãóÿà ìàøèíû õàéìàð øàòààñíààñ ãàðàõ õàð óòàà ìàø àþóëòàé. ßëãàð÷ áàéãàà àñàð èõ õýìæýýíèé óòàà òýíä àæèëëàæ áóé óóðõàé÷èä, íóòãèéí èðãýä, òàâàí õîøóó ìàëûí ýð¿¿ë ìýíäýä ìºí òýð îð÷íû ýìçýã óðãàìàëæèëòàä ìàø èõ ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèàãààð óóðõàé îð÷ìûí ãýð õîðîîëëûí àãààðûí áîõèðäëîîñ áîëæ àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷èí ãàðàõ íü èõýñ÷ áàéíà. Ãýð õîðîîëëûíõîí èõýíõäýý ìîä ò¿ëäýã áîëîâ÷ çàðèì Íèíæà îëäîæ áàéâàë ÷àíàð ìóóòàé õ¿ðýí í¿¿ðñ, àðãàë ò¿ëäýã (Ãðàéñîí áà Ìóððàé, 2003). Ãàðààð àëò îëáîðëîã÷äûí ãýð õîðîîëëûí äýýðõ àãààð ñààðàëòàæ áàéõ íü íèíæà íàðûí ñóóðèíã ÿëãàõ íýãýí îíöëîã. Àãààð äàõü í¿¿ðñ õ¿÷ëèéí äóòóó èñëèéí õýìæýý ìýäýýæýýð ºíäºð áàéæ òààðíà, ãýâ÷ ýíý òàëààð ÿìàð ÷ ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é áàéíà. Óñíû áîõèðäîë. Ãàð àðãààð àëò áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëàãààíû óëìààñ ãîëûí óñíû ÷àíàð îðîí äàÿàð ìóóäàæ áàéíà. Äîîðõè õýä õýäýí ýðñäë¿¿äèéã àíõààðàëäàà àâàõ õýðýãòýé. ¯¿íä: 1) Ãàð àðãààð àëò îëáîðëîã÷èä ìÿíãà ìÿíãààðàà ãîë ìºðíèé ýðýã äàãóóýð¿¿ëàõóéíøààðäëàãàõàíãààã¿éáîõèðîð÷èíä àìüäàð÷ áàéãààãààñ óñààð äàìæèí õàëäâàðëàäàã ÿíç á¿ðèéí ºâ÷èí äýëãýðýí òàðõàõ ýðñäýë ºíäºð áàéíà. 2) ìºíõ öýâäýãèéã õàéëóóëàõûí òóëä ýìõ çàìáàðààã¿é ìîä, àðãàë õîðãîë ò¿ëæ, ìàøèíû äóãóé çýðãèéã øàòààõàä ÿëãàðàõ õîðò áîäèñ íü ã¿íèé áîëîí ãàäàðãûí óñûã èõ õýìæýýãýýð áîõèðäóóëæ áàéíà. Æèøýýëáýë: Îíãèéí ãîë íü 50,000 îð÷èì õ¿í, 740,000 òîëãîé ìàëûí óíäíû óñíû ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. Ýíý ãîë 435 êì ãàçàð óðñàæ ªìíºãîâü àéìãèéí íóòàãò áàéõ Óëààí Íóóðàíä öóòãàäàã áàéñàí áîëîâ÷ 1999 îíîîñ õîéø õýä õýäýí õýñýãòýý óñ íü òàñðààä áàéíà. Ýíý íü íèëýýä îëîí ç¿éëèéí óðãàìàë óñòàõàä õ¿ðãýæ, ìàëûí áýë÷ýýðèéã äîðîéòóóëæ, áàéãàëûí áàÿëãèéí íººöèéã áàãàñãàí, öºëæèëòèéí ¿éë ÿâö èõñýõýä õ¿ðãýñýí ýêîëîãèéí ñ¿éðýë àâ÷èðñàí. Îíãèéí ãîëûí õºíäèéä áàéãàëü îð÷èíä íîöòîé ººð÷ëºëò ãàðñàí íü íóòãèéí èðãýä Îíãèéí Ãîëûí Õºäºë㺺í áàéãóóëàõàä õ¿ðãýæ, õºäºëãººíººñ óóðõàéíóóäûã óñ àøèãëàëòàà áàãàñãàæ, îëáîðëîñîí ãàçðàà íºõºí ñýðãýýëò õèéõèéã øààðäàæ áàéíà. Øîðîîí îðäóóä äýýð õýäýí ìÿíãààðàà àæèëëàæ áàéãàà íèíæàíóóä ìºíõ öýâäýãèéã õàéëóóëæ áàéãàà íü áàñ áàéäëûã õ¿íäð¿¿ëæ áàéíà. Ýíäõèéí ìºíõ öýâäýãèéã õàéëóóëñíààð õàâðûí øàð óñ õàéëæ, ìºíõ öýâäýãòýé ãàçðààð äàìæèí ¿íäñýí ãîë ðóó õ¿ð÷ áàÿæóóëäàã áàéñàí áîë îäîî öýâäýã íü õàéëñàí àëàã öîîã ãàçðààð ãàð÷ èðæ ãîëäîî íèéëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. ̺íãºí óñíû áîõèðäîë. ̺íãºí óñíû áîõèðäîë, ÿëàíãóÿà Áîðîîãèéí ãîëûí õóâüä ìàø èõ õ¿íäðýëòýé àñóóäàë áîëîîä áàéíà. Îð÷íû áîëîí õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí ìóóãààð íºëººëæ áàéãàà íü îéëãîìæòîé áîëîâ÷ îäîîã õ¿ðòýë ýíý òàëààð ñèñòåìòýé ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é, ýíý àñóóäëûã øèéäâýðëýõ òàëààð àðãà õýìæýý àâàãäààã¿é áàéíà. Ãàäàðãûí óñ ÷ ìºíãºí óñààð áîõèðäîîä çîãñîõã¿é, îð÷íû õºðñºíä áàñ ìºíãºí óñ èõ õýìæýýòýéãýýð èëýðñýí áàéíà. 2002 îíä ßïîíû Õàìòûí Àæèëëàãààíû àãåíòëàãèéí õèéñýí ñóäàëãààãààð Áîðîîãèéí àëòíû õààãäñàí óóðõàéí õºðñºí äýõü ìºíãºí óñíû õýìæýý çºâøººðºãäºõ õýìæýýíýýñ õýò ºíäºð áàéãààã òîãòîîæýý. ̺íãºí óñààð áîõèðäñîí ýíäõèéí áýë÷ýýðò òàâàí õîøóó ìàë áýë÷äýã, áàñ òýíä ¿ð òàðèà õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëñààð áàéíà. Õºðñèéã ìºíãºí óñààð áîõèðäóóëñàí ýíý áîõèðäîë íü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä íîöòîéãîîð íºëººëºõ øèíý ýðñäýë àâ÷èð÷ áàéãàà áîëîâ÷ ýíý àñóóäëûã øèéäâýðëýõ òàëààð äýíä¿¿ áàãà ç¿éë õèéãäýæ áàéíà. Àëòíû óóðõàé áà òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðóóäûí õîîðîíäûí õàìààðàë Áóñàä àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðóóäòàé õàðüöóóëàõàä óóðõàéí ¿éë àæèëàãààíä ãàçàð àøèãëàëò èë¿¿ ýð÷èìòýé ÿâàãääàã. Ìîíãîë óëñûí “Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí òóõàé” òóõàé õóóëèàð õàìãààëàãäñàí ãàçðóóäàä àøèã ñîíèðõëûí çºð÷èë óëàì èë¿¿ ãàðñààð áàéíà. Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð íèéò ãàçàð íóòãèéíõàà 30% èéã òóñãàé õàìãààëàëòàä àâàõààð óðò õóãàöààíû çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áàéãàà. Ãýòýë 2002 îíä ¯Õß, ÀÌÕÝÃ-ààñ18òóñãàéõàìãààëàëòòàéãàçðóóäààñîäîî õàìãààëàëòàä áàéãàà íèéò ãàçðûí á¿õýë á¿òýí 10% áóþó 1.9 ñàÿ ãà ãàçðûã òóñãàé õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ àñóóäàë òàâüæ áàéâ. Áàéãàëü îð÷íû ÿàì ýíý ñàíàëûã 纺ëð¿¿ëæ, õàðèóä íü 10 òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðààñ ¯Õß-íû ñàíàë áîëãîñíîîñ àðàé áàãà íèéò 434,000 ãà ãàçðûã õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ ñàíàë áîëãîæ áàéñàí áàéíà. ¯éëäâýð õóäàëäààíû ÿàì, Áàéãàëü îð÷íû ÿàì ýíý ñàíààãàà õàéãóóë øèíæèëãýý áîëîí îëáîðëîëòîä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ çîðèëãîòîé ãýæ ¿íäýñëýæ áàéñàí áîëîâ÷ Óëñûí èõ õóðàë ýäãýýð ñàíàëóóäûã 2002 îíû ñ¿¿ëýýð àâ÷ õýëýëöýýä äýìæèëã¿é áóöààñàí áàéíà. Äàðààíü2003îíûñ¿¿ëýýðäàõèíÃîâèéíáàãàäàðõàí öààçàò ãàçàð, Îíîí Áàëæèéí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò 17
  22. 22. ãàçàð, Èõ Ãîâèéí äàðõàí öààçàò ãàçàð, Ìîíãîë Äàãóóðûí äàðõàí öààçàò ãàçðààñ ò¿ð¿¿÷èéíõýýñ èë¿¿ èõ áóþó íèéò òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí 15%-èéã õàìðàõ 3.1 ñàÿ ãà ãàçðûã òóñ òóñ õàìãààëàëòààñ ãàðãàõ ñàíàëûã Óëñûí èõ õóðàëä îðóóëñàí. Ýíý ñàíàëûã ãàðãàñàí ¿íäýñëýë íü äýýðõ ãàçðóóäàä õóóëü áóñ îëáîðëîëò ãàçàð àâñàí òóë õàìãààëàëòààñ ãàðãàæ àëáàí ¸ñîîð õàéãóóë øèíæèëãýýíèé àæèë õèéõ, àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäâàë õóóëèéí äàãóó õÿíàëò òàâèõ, çîõèöóóëàëò õèéõ áîëîìæòîé áîëíî ãýæ ¿çæýý. Ýíý ñàíàëûã 2004 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðä Óëñûí Èõ Õóðëûí Áàéãàëü îð÷èí, õºäººãèéí õºãæëèéí, Ýäèéí çàñãèéí áàéíãûí õîðîîíû õàìòàðñàí õóðëààð õýëýëöýæ, äýìæèëã¿é áóöààñàí áàéíà. Ò¿¿íýýñ õîéø òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí ñòàòóñûã áóóðóóëàõ ñàíàë äàõèí ãàðààã¿é áºãººä çàñãèéí ãàçðààñ ãàð àðãààð àëò îëáîðëîæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ øèíý õóóëü ãàðãàæ, Àøèãò ìàëòìàëûí õóóëèéã ñàéæðóóëàõ çàìààð áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ çîðèëò òàâèí àæèëëàæ áàéíà. 2005 îíä îäîîãèéí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýý áîëîí àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë, îëáîðëîëòûí õîîðîíäûí àøèã ñîíèðõëûí çºð÷ëèéã ñààðóóëàõ çîðèëãîîð Çàñãèéí ãàçàðò õàíäàæ äîîðõè õýä õýäýí çºâëºìæ¿¿äèéã ãàðãàñàí. ¯¿íä: • Àøèãò ìàëòìàëûí õóóëèéí äàãóó òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð, õàìãààëàëòàíä àâàõààð òºëºâëºæ áóé ãàçðóóäàä àøèãëàëòûí ëèöåíç îëãîõã¿é áàéõ, èéì ãàçðóóäàä õóóëü áóñààð àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãàà ýõëýõýýñ ñýðãèéëæ òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðóóäàä ýðã¿¿ë õÿíàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, • Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð áîëîí ò¿¿íèé îð÷íû á¿ñýä õóóëèéí õ¿ðýýíä õèéãäýæ áàéãàà õàéãóóëûí áîëîí îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãààíààñ áàéãàëü îð÷èíä ¿ç¿¿ëæ áîëçîøã¿é íºëººã áóóðóóëàõ øààðäëàãûã ºíäºð ò¿âøèíä ãàðãàæ, áóñàä òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðûí ãàäàà àæèëëàæ áóé óóðõàéä òàâüæ áàéãàà øààðäëàãààñ õýä äàõèí õàòóó áîëãîõ. Áàéíãûí àæèãëàëò, õÿíàëò øàëãàëòûí çàðäëûã òóõàéí ãàçàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé óóë óóðõàéí àæ àõóéí íýãæýýð ãàðãóóëàõ. • Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçðóóäàä îëãîãäñîí õóãàöàà íü äóóññàí õàéãóóëûí ëèÀþXy;

×