Turkce

2,200 views

Published on

TÜKÇE

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
2,200
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
5
Actions
Shares
0
Downloads
21
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Turkce

  1. 1. TÜRKÇ EAnlam Bakýmýndan Sözcükler………………………………………...1Sözcüklerde Anlam Ý liþkileri ……………………………………….3 …Cümlede Anlam ……………………………………………………….6Ses Bilgisi ……………………………………………………………...9Paragraf Bilgisi ………………………………………………………...13Sözcüklerin Yapý Özellikleri …………………………………………..17Yazým Kurallarý ………………………………………………………..22Noktalama Ýþaretleri ………………………………………………....25 …Ýþ levlerine Göre Kelimeler (Sözcük Türleri)…………………………..29Fiil (Eylem) …………………………………………………………….38Fiilimsi (Eylemsi) ……………………………………………………...44Ek-Fiil (Ek-Eylem) …………………………………………………….45Fiil Çatýsý………………………………………………………………46Cümlenin Ögeleri ………………………………………………………48Cümle Bilgisi …………………………………………………………..50Anlatým Bozukluðu…………………………………………………….52ANLAM BAKIMINDAN SÖZCÜKLER (KELÝMELER)1) Gerçek (Sözlük)Anlam2) Mecaz (Deðiþ mece)Anlam Anlam3) Somut4) Soyut Anlam5)Dolaylama6) TerimAnlam1) GERÇEK (SÖZLÜK) ANLAM Söylendiði zaman zihnimizde (aklýmýzda) oluþturduðu ilk anlama, temel gerçek denir.Günlük anlamýna en çok kullanýlan hayatta anlamanlamýdýr.“Soðuk” sözcüðünün aklýmýza gelen ilk anlamý; ýsýsý düþ ük olan, sýcakolmayandýr. Bu sokaðýn soðuk sular akardý. çeþmelerinden“Ýnce” sözcüðünün aklýmýza gelen ilk anlamý; dar olan, kalýnlýðý azolandýr. Üzerinde incebir gömlek vardý.“El” sözcüðünün aklýmýza gelen ilk anlamý; kolun parmak uçlarýna kadar olan, tutmaya ve iþ yapmayayarayanbölümdür. Elindeki kaðýtlarý masanýn üzerine býraktý. Ço cuk aðýrçantayý Evin kaldýramadý. . kýrmýþlar camlarýný Bahçedeki kuru yakmýþ lar . otlarý oynarken Top okulun kýrmýþlar . camýný Bu karanlýktado laþ maktansa evde Terliyke otururum. þey soðuk bir n içme.2) MECAZ (DEÐÝÞMECE) ANLAM Sözcüðün gerçek anlamýndan uzaklaþarak kazanmýþ olduðu yeni mecaz anlam denir. anlama Söylediklerimizi soðuk karþýlanmasýna n Yaþlý kadýna yer üzüldüm. ince bir davranýþ . vermenardýndan iki el silah Daðýn sesi Çocuðu aðýriþlerde geldi. çalýþ Beni kýrma, týrmayýn. birlikte Sýnavda oynayalým. not yüksek yandým. almazsam Ne olur beni kýrma, tiyatroya birlikte gidelim. Bu karanlýkiþ lerin hesabýný sorarlar bir gün Geçmiþi karanlýkbu adama pek güvenmiyorum. 1
  2. 2. UYARI: Ýnsan veya baþka bir varlýða ait bir özellik diðer varlýklara verilirse yan veya buna yakýþtýrmac den ir. Þýklarda yan anlam yoksa mecaz kabul anlam a edilir. Kapýnýn kolu Arabanýn torpido gözü Ayakkabýnýn burnu Uçaðýn kanadý3) SOMUT ANLAM Türkçede bazý sözcükler beþ duyumuzun (görme, dokunma, iþ itme, koklama, tatma)“herhangi birisi ile”algýlanabilen varlýklarý karþýlar. Böyle somut sözcüklersözcüklere anlamlý denir. Kitap, aðaç, soðuk, hava, Emine, su, mavi, taþ…4) SOYUT ANLAM Türkçe sözcüklerin bazýsý da beþ duyumuzun “herhangi birisi ile” algýlayamadýðýmýz varlýklarý karþBöyle ýlar. soyut sözcükler denir. Bunlarýn varlýðýný aklýmýz ve hislerimizlesözcüklere anlamlý algýlayabiliriz. Allah, rüya, sevgi, neþe, hüzün, korku , iyilik, þ üphe, cesaret, güzellik, barýþ, düþünmek… UYARI: Bazý somut anlamlý kelimeler kullanýldýklarý cümleye göre soyut; soyut anlamlýlar da anlam somut kazanabilirler. “Yol” sözcüðü somut olduðu halde iþ i yapmanýn yo luolmalý. Bu bir Örneðinde so yu t anlam taþ ýr. “Sevgi” sözcüðü soyut olduðu haldeSevgi en sevdiðim arkadaþ ýmdýr. Cümlesinde somut anlam kazanmýþ týr.5) DOLAYLAMA Bir sözcükle anlatýlabilecek bir kavramýn birden fazla sözcükle dolaylam denir. anlatýlmasýna a Ulu önder dünyaca sevilen bir Bu korkunç ses kiþiydi. ormanlar kralýnaait Bu sene bacasýz sanayiden çok olmalý. para Atatürk’ün hayatý beyaz perdeye aktarýldý. kazandýk. Zonguldak’ýn geçim kara elmastýr. kaynaðý vatanda güzel Yavru bir tatil yaptýk. Çuku rova’da beyaz altýnaraðbet çok. Bizim takým yeni file bekçisi aldý. birUlu önder Mustafa Kemal ATATÜRKOrmanlar kýralýAslanBacasýz sanayiTurizmBeyaz perdeSinemaKara elmas KömürYavru vatan KýbrýsBeyaz altýnPamukFile bekçisiKaleci kuzusu BalýkDerya6) TERÝM ANLAM Bir bilim veya sanat dalýyla ilgili özel bir kavramý ifade eden terim sözcükler sözcüklere anlamlý denir. Matematik: Üçgen, denklem, kesir… Hücre, Fen: çekirdek, Dil Bilgisi: Yüklem, virgül, kuvvet… sýfat… Coðrafya: Dað, enlem, Edebiyat: ekvator… Roman, uyak, dize… Müzik: Nota, porte, sol anahtarý… Perde, Tiyatro: sufle, sahne… 2
  3. 3. SÖZCÜKLERDE ANLAM ÝLÝÞKÝLERÝ1) Eþ Anlamlý (Anlamdaþ)Sözcükler2) Eþ Sesli (Sesteþ)Sözcükler (Karþýt)3) Zýt AnlamlýSözcükler (Kapsamlý) – Özel (Dar)4) GenelAnlam5) Yansýma6) Ýkileme1) EÞ ANLAMLI (ANLAMDAÞ) SÖZCÜKLER Yazýlýþ larý ve okunuþlarý farklý, anlamlarý ayný olan eþ sözcükler sözcüklere anlamlý denir.Ýsim = Ad Sene = yýl Yasa = KanunEser = Yapýt Güz = Sonbahar Ýstiklal =BaðýmsýzlýkCevap = Yanýt Zayýf = Sýska Müdafaa =SavunmaMazi = Geçmiþ Neþ eli =Þen Güz mevsiminde aðaçlar yapraklarýný döküyor. Bu ranýn sonbahar yaðmurlarý Yasalara uymamýzmeþhurdur. Hakkýmýzý gerekir.savunabilmek kanunlarýbilmeliyiz için eserinde güncel Son olaylarý . anlatýr. Yapýtlarýndaoldukça sade bir dil kullanýr. UYARI: Eþ anlamlý sözcüklerin ayný cümlede kullanýlmasý anlatým bozukluðuna neden olur. Yemek yemediðinden zayýfve sýskaoldu. çok Arkadaþýmý bugün çok neþelive þ en görüyorum. Cevap ve yanýthakkýný kullanmak istemiyor. UYARI: Yakýn anlamlý kelimeler eþ anlamlý deðildir. Eþ – Dost Yalan – Yanlýþ Doðru – Dürüst Bayramlard eþi dostuziyaret a Olaylarý yalan yanlýþ etmeliyiz. anlatýyor. Ödevini doðru dürüst yaramamýþ .2) EÞ SESLÝ (SESTEÞ) SÖZCÜKLER Yazýlýþ larý ve okunuþlarý ayný, anlamlarý farklý olan eþ sözcükler denir. Zihnimizdeaz ikisözcüklere gerçek anlam sesli ençaðrýþtýrýr. Sol= Solmak fiili - Yön, sað karþýtý - Yabancý El= Organ Yü z= surat, sima - Yüzmek fiili - 100, rakam Gülmek fiili – Çiçek - Çaðýldayarak Gü l= akma Gülünce yüzünde güller açardý. Kendi eliyl on u teslim etmiþ eller . e ti eSu akar güldür güldür .Mendilim güldür .doluYeri göðüyaratan beni de güldür .Bir günBahçede yüzgüzelvarEndam yüzgüzelUzaklaragüzelaçýlmaKýyýlarda yüzgüzel 3
  4. 4. UYARI: Ýnceltme iþareti ( ) ile birbirinden ayrýlan kelimeler sesteþ deðildir. Adet= Sayý Kar= Hava olayý Âdet= Gelenek, örf Kâr= Kazanç Hala= Babamýzýn kýz kardeþ i Alem= Bayrak, kubbe, Hâlâ= sancak Henüz, þ imdilik Âlem= Âlem3) ZIT (KARÞ IT) ANLAMLI SÖZCÜKLER Aralarýnda bir ilgi bulunduðu hald e anlamca birbiriyle çeliþen, birbirinin karþ ýtý olan zý sözcüklereanlaml sözcükler denir. Her sözcüðün karþ ýtý tý yoktur. Pahalý x Ucuz Siyah x Beyazx Yakýn Uzak Ak x Kara Acemi x Usta Cimri x Cömert Kapalý Açýk x Ýyi x Kötü Kalýn x Ýnce Ýnmek x Çýkmak zor Kolay x Aç x Tok Ýleri x Geri Dar x Geniþ Uzun x Kýsa En x Boy Gece x Gündüz Bencil x Fedakar x Gülmek Aðlamak Güzel x Çirkin UYARI: Bir sözcüðün olumsuzu o sözcüðün zýddý (karþýtý) demek deðildir. Olumsuzu Karþ ýtý Akýllý Akýlsýz Deli Sulu Susuz Kuru Tatlý Tatsýz Gelmek Acý Gelmemek Gitmek Almak Almamak Vermek4) GENEL (KAPSAMLI) – ÖZEL (DAR) ANLAM Bazý sözcükler kavramlarý veya varlýklarý toplu olarak içine alýr, yani kapsar. Bu gene sözcüklereanlaml sözcükler lý denir. sözcükler de kavramlarý veya varlýklarý toplu olarak içine almaz, bir varlýðýn veya kavramýn Bazýyer alýr.içindesözcüklere özel Bu sözcüklerde anlamlý denir. Güvercin Kuþ Hayvan Canlý ÖZEL Varlýk GENEL Papatya Çiçek Bitki Canlý Varlýk5) YANSIMA Doðada canlý veya cansýz varlýklarýn çýkardýklarý seslerin taklit edilmesiyle oluþ an yansýmadenir. sözcüklereKalemin kýrýlýrken çatsesi,çýkardýðýHayvanlarýn me, miyav , hav hav gibi sesler.çýkardýðý Bahçedeki köpek bütün havladý. gece Þelaleni þ ýrýltýsý ormanýn içine kadar n Duyulan tek yayýlýyordu. ses hýþýrtýsýydý . yapraklarýn miyavlamasýile uyandý. Kedinin acý 4
  5. 5. 6) Ý KÝLEME Anlatýma çekicilik kazandýrmak, anlamý güçlendirmek amacýyla çeþitli sözcü klerin art ardakullanýlmasýyla oluþ an söz ikilem denir.öbeklerine e UYARI: Ýkilemeler her zaman ayrý yazýlýr. Ýkilemeyi oluþ turan sözcüklerin arasýna noktalama iþ konmaz. aretleriÝ kilemiÇeþitleri1) Ayný Sözcüðün Tekrarý Ýle Arkadaþýnla güzel güzel oyna. Biriktirdiðin azar azar harca. parayý aðýrçýkacaksýn Aðýr bu merdiven lerden Git güle güle uðurlar olsun.2) Yakýn Anlamlý SözcüklerÝle Yalan yanlýþ bilgileri sil artýk Derslerine kafandan. doðru dürüst çalýþ. Eþ dost herkes oradaydý.3) Karþýt Anlamlý SözcüklerÝle Konuyu az çoko da benim kadar Onunla aþ aðý biliyor. yýl önce tanýþ yukarýon Ý yikötü geçinip týk.4) Biri Anlamlý gidiyoruz. Diðeri Anlamsýz SözcüklerÝle Ufak tefek bir çocuk içeri girdi. Hesap mesap bilmez o adam. Hayatýn eðri büðrü yollarýnda Üzerinde eski püskü bir ilerliyorum.elbise5) Her Ýkisi de Anlamsýz Sözler vardý.Ýle Mýrýnkýrýn etme de olanlarý Þu ývýrzývýr anlat. yalarý çöpe eþ Abuk subukatýn. sözlerle herkesi çileden Sana kaç çýkardý. abur cubur yeme kere6) Yansýma Olan Sözcükler dedim.Ýle Aralarýnda fýsýlfýsýl onuþuyorlar. k Minik dere þýrýl ýrýl þ akýyordu. Bütün gece horul horul uyudu. Vur davula güm gümgümlesin. 5
  6. 6. CÜMLE DE (TÜMCEDE) ANLAM1) Atasözü2) Deyim3) Vecize(Özdeyiþ)(Þart) Cümlesi4) Koþ ul5) Neden – Sonuç Cümlesi6) TanýmCümlesi7) Karþ ýlaþtýrmacümlesi8) Nesnel (Objektif) Yargý BildirenCümle9) Öznel (Subjektif) Yargý BildirenCümle10) BenzetmeCümlesi11) DolaylýAnlatým1) ATASÖZÜ Milletlerin yüzyýllar boyunca geçirdikleri denemelerden ve bunlara dayanan düþüncelerdenolan doðmuþ atasözü denir. Milletlerin ortak düþünce, yaþayýþ, inanýþ ve gelenekleri atasözünesözlere yansýr.Özellikleri ) Söyleyeni belli deðild ir. Anonim1sözlerdir.2) Kalýplaþmýþ sözlerdir. Sözcüklerin yerleri deðiþtirilemez ve yerlerine baþka sözcüklerkonulamaz. akçe, kara gün Ak içindir. Derdini söylemeyen derman3) Öðüt verir, yol bulamaz.gösterir. Taþ taþý laf taþýma. su ile deðirmen Taþýma dönmez.2) DEYÝ M Kavramlarý, olaylarý mecaz yoluyla belirten kalýplaþ mýþ söz deyi denir. gruplarýna mÖzellikleri)1 Kalýplaþmýþ sözöbekleridir. iki sözcükten2) En azoluþur.Hak vermek Deli dolu büyümek Burnu Aðzý yanmak Burun kývýrmak Ateþ le oynamak Can pazarý Aðýz birliði3) Deyimleri oluþturan sözcükler çoðunlukla gerçek anlamýndan uzaklaþ arak mecaz anlam etmekkazanýrlar. Aldýðý haberden sonra küplere Aðýz bindi. aðýza verip konuþuyorlar. ey bulamayýnca çamur Eksik bir þ attýlar. iþ in çoðu gitti azý Sabret kaldý. ne yok diye göz attým. (kontrol Ne var Akþama etmek) kadar gözlerim yollarda kaldý. (bekleyip durmak, merak etmek)3) VECÝ ZE (ÖZDEYÝÞ) Ünlü kiþilerce söylenmiþ özlü veciz denir. sözlere e Hayatta en hakiki mürþ it ilimdir. (Mustafa Kemal Dinlenmemek ATATÜRK) üzere yürümeye karar verenler asla ve asla yorulmazlar. (Mustafa Kemal ATATÜRK) gördüm üzerlerinde elbise yoktu, ne elbiseler gördüm içinde insandan eser yoktu. Ne insanlar (Mevlana) ola ola baþ arýya ulaþtým. (Thomas Baþ arýsýz Edison) Güzellik görenin gözündedir. (Margaret Hungerford) 6
  7. 7. 4) KOÞUL (ÞART) CÜMLESÝ Bir olayýn gerçekleþ ebilmesi için baþka bir olayýn varlýðýnýn gerektiðini bildiren þ art cümlesi cümleleredenir. “-se, -sa; -ýnca, -ince; -dýkça, -dikçe gibi eklerle; mý, mi edatýyla ve üzere sözcüðüyleyapýlýr.” Yarýn hava güzel sadýþ arýya çýkarsýn.þart olur olay Param sekitap yeter yapar alacaðým. gezmeye Ödevini san Ýþim gideriz. erken se eve biter Bilet sam gideceðim. tiyatroya bulur gideceðim. Ýyi beslen incehastalanmazsýn Ýyi düþün ünce.nerede yanýldýðýný Doðruyu söylemeanlarsýn. bu dikçe iþ te çalýþ Ödevini dýkçadýþ amazsýn. arý Ýnsan yapma istedi mibaþarýlý olur.çýkmayacaksýn. Kitabý haftaya üzerealdým. vermek5) NEDEN – SONUÇ CÜMLESÝ Eylemin niçin yapýldýðýný (gerekçesini) ve sonucunda ne olduðunu bildiren neden –cümlesi cümlelere denir. “için; -dan, -den; diye” ile yapýlýr. Niçin sorusuyla sonuçbulunabilir. Hastalandýðý içinokulaneden sonuç gelemedi. Cevabýný b için soruyu boþ býraktý. Korktuðu ilmediði içinþ u sevimli köpeðe Bilmediði yaklaþamýyor. denyanlýþ yaptý. n Uyanamadýðýn danderse geç Yalan söyledi diyeiþkalmýþ. ten attýlar.6) TANIM CÜMLESÝ Bir kavramý belirgin özellikleriyle anlatan, tarif eden taný cümlesi cümlelere m denir. Kitap, en iyi dosttur. Müzik, duygularýn notalarla Sanat, ifadesidir. düþünceyi anlamlý kýlma çabasýdýr. birlikte Dostluk, baþlayýp birlikte Ölçek, bitirmektir. haritada küçültme oranýdýr. Yazý, insanlarýn düþ ünce ve isteklerini iletmek için yararlandýklarý bir anlatým aracýdýr.7) KARÞILAÞTIRMA CÜMLESÝ Birden fazla nesneyi benzer veya farklý yönlerden kýyaslayan karþýlaþtýrm cümlesi denir.daha” cümleyesözcükleri a “en,kullanýlýr. Açelya, ensevdiðim Gökyüzü bugün çiçektir. dahamavi görünüyor. Arkadaþým o zaman da çalýþ kandý.8) NESNEL (OBJEKTÝF) YARGI BÝLDÝREN CÜMLE Doðruluðu ya da yanlýþ lýðý ispatlanabilen, kiþ iden kiþiye deðiþmeyen tarafsýz yargý bildirennesnel cümlelere denir. Gözlem ve deneye dayalý olduðu için herkesçe cümleyargýlý aynýdýr. Ýstanbul Türkiye’nin en kalabalýk þ Türkiye’de en yüksek sýcaklýk yazýn ehridir. olur. Sýnýfýmýzda þ u an yirmi beþ öðrenci var. Oyundaki olaylar Ankara’da geçiyor. romanlarýndaki kahramanlarý çoðunlukla kadýnlardan Yazar seçmiþ . 7
  8. 8. 9) ÖZNEL (SUBJEKTÝF) YARGI BÝLDÝREN CÜMLE Doðruluðu ya da yanlýþlýðý ispatlanamayan, kiþ iden kiþiye deðiþ en yargý bildiren öznelcümle cümlelere yargýlýdenir. Yaz en sevdiðim Dün izlediðim tiyatro çok mevsimdir. güzeldi. Bu kitap beni çok etkiledi. Ýstanbul, Türkiye’nin en güzel þehri. Bu sanatçýnýn sesine bayýlýyorum.10) BENZETME CÜMLESÝ Bir varlýðýn baþka bir varlýðýn özellikleriyle anlatýldýðý benzetm cümlesi cümlelere e denir. Pamuk gibi ellerin var. Elma gibi yanaklarý Davetsiz misafir gibi ortada var. kaldý.11) DOLAYLI ANLATIM Bir kiþiye ait sözlerin, yazýlarýn ikinci kiþinin aðzýndan yeniden ifade dolayl anlatým edilmesini Öðretmenimiz çok ders çalýþ mamýz gerektiðini ý denir. söyledi. Mektubunda üç ay sonra döneceðini Konunun yazmýþ . son bölümlerini anlayamadýðýný söyledi. 8
  9. 9. SES BÝLGÝSÝ1) Büyük ünlü uyumu2) Küçük ünlü uyumu3) Kaynaþ týrmaharfleri4) Ses düþmesi5) Geniþ ünlünün6) Ses türemesidaralmasý7) Sert sessiz yumuþ amasý8) Sertleþme (sessizbenzeþmesi)9) Ulama10) Vurgu1) BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU DÜZ YUVARLAK Geniþ Dar Geniþ Dar Kalýn a ýou Ýnce eiöüKalýnlýk incelik uyumudur. Ýlk hecedeki ünlü kalýnsa sonraki hecelerdeki ünlü de kalýn, inceyse ince ünlüolur.A,I,O,U A,I,O,UE,Ý,Ö,Ü E,Ý,Ö,ÜÖðütlerimiz Öðretmenim Öðrenci KoyunlarKonuþmacýBüyük Ünlü Uyumu Ýle Ýlgili BazýÖzellikler1.Türkçe olduklarý halde zamanla ses deðiþikliðine uðramýþ kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.AlmaElmaAna AnneKangý HangiKala KaleKarýndaþ – Kardaþ Kardeþ2.Türkçemize yabancý dillerden girmiþ bazý kelimeler büyük ünlü uyumunaÝnsan uymayabilir. Dünya Kitap Gazete OtomobilTelevizyon Uyarý:Bazý yabancý sözcükler b üyü k ünlü uyumuna uyab ilir.Ýskele (Ýtalyanca) Sosyal (Fransýzca) Radyo (Ýngilizce) Emniyet(Arapça)3.Birleþ ik sözcüklerde ve tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumuKadýköy aranmaz. TürkGecekondu DörtHanýmeliEv4.Bazý ekler büyük ünlü uyumunu bozar. yarýnki,-KÝ: akþ amki,-KEN: Yaparken, koþ arkenarabadaki-YOR: gidiyor, sevmiyor-LEYÝN: akþ amleyin,sabahleyin-(Ý)MTIRAK: yeþilimtrak,-GÝL:ekþimtrak baklagil, halamgil,turunçgil 9
  10. 10. 2. KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU Düzlük yuvarlaklýk uyumudur. Ýki kuralý vardýr.*Sözcüðün ilk hecesindeki ünlü harf düz ise diðer hecedeki ünlüler de düz(a-e-ý-i)olmalý. (a-e-ý-i)Kapýlar Baðýmsýzlýk ÇiçeklikSýcaklýk*Sözcüðün ilk hecesindeki sesli yuvarlak ise ondan sonra gelecek hecedeki sesli ya dar yuvarlak ya da düzgeniþolmalýdýr.(a-e)(o-ö-u-ü)(u-ü)Sonsuzluk DürüstÖðretmen Öðrenci UmutlarýmýzSonuçlandýrmakUyarý:-yor eki uyumu bozar. Geliyor, yapýyor, söylüyor…3. KAYNAÞTIRMA HARFÝ Tü rkçe bir sözcükte iki ünlü harf yan yana gelmez. Sesli ile bir sözcükten sonra sesli ile baþlayangetirildiðinde araya Y, Þ, S, N ünsüzlerinden biri gelir. Bu harflere kaynaþtýrma harfleri ekdenir.Bahçe ye Oda nýn Kapý sý þ ÝkierAnasý nýn kuzusu (tamlamaKale yi fethettik (-i, -e hal ekleri)Oku ekleri) yacak (gelecek zaman eki, -ecek,Altý acak) þar (üleþ tirme eki, -er, -ar)Okuyan (fiilden sýfat yapan ek, -en,-an)4. SES DÜÞMESÝ*Sonu “k” ile bitten sözcüklere küçültme eki geldiðinde “k” ünsüzü düþer.Küçük – cük KüçücükMinik – cikMinicikcýkUfak – Ufacýk*Bazý iki heceli sözcükler ünlü harfle baþlayan bir ek aldýktan sonra hecelerindeki dar ünlüKarýndüþer. – ým KarnýmÞekil – iÞekli - olKayýp KaybolFikir – i Fikri5. GENÝÞ ÜNLÜ DARALMASI Son hecesi geniþ seslilerle (a-e) bitten sözcüklere -yor eki getirildiðinde geniþ sesliler daralarak ý, i,olur.u, üAnla – yor Anl ýyorYaþa – yor Yaþ ýyorYe – yor Y iyor6. SES TÜREMESÝTek heceli bazý sözcüklere küçültme eki getirildiðinde sesli türemesiBir –olur. cik Bir icikGül – cük Gül ücükGenç – cik Genc ecik 10
  11. 11. 7. SERT SESSSÝZ YUMUÞAMASISüreksiz sessizlerle bitten bir kelime sesliyle baþlayan bir ek aldýðýnda sondaki sert sessizleryumuþar. kP–ç–t–b c d g,ðKitap – ým býmKita – aAðaç aða caYurt – umuz Yur dumuzRenk – I Ren giGelecek – im ðimGeleceUyarý:Özel isimlerde yumuþ ama sadece söyleyiþte olur, yazýþtaYazýlýþ olmaz. SöyleniþGemlik’eGemliðeZeynep’inZeynebinAhmet’eAhmede8. SERTLEÞME (SESSÝZ BENZEÞMESÝ)Türkçe sözcüklerde sert sessizden sonra yine sert sessizgelmelidir.– K – Ç – Þ – H – P) + (c – d – g)(F – S – Tç t kSokak – da Sokak taTürk – ce Türk çeBas – gý Bas kýDiþ – ci Diþ çi9. ULAMAÜnsüz harfle bitten sözcükten sonra ünlü ile baþ layan bir sözcük geldiði zaman ulama yapýlýr. Ikisözcükarasýnda noktalama iþareti varsa ulamayapýlmaz. askeriTür k Mehmet Akif Ersoy10. VURGU a.Kurallý fiil cümlesinde vurgu yüklemden önceki sözcüktedir.Yarýn istanbul’a annemlegideceðim. yüklemvurguAnnemle Ýatanbul’a yarýnvurgu yüklemgideceðim.Yarýn annemle Ýstanbul’agideceðim. yüklemvurgu b.Devrik fiil cümleelerinde vurgu yuklemdedir. Son tren de kalktý benYüklem, yetiþemeden. vurguDöndü son kuþlar daYüklem, vurguyuvalarýna.c. Ýsim cümlelerinde vurgu yüklemdedir.Söylediklerinin hepsiYüklem,güzel. vurguÇiçeði büyütensevgidir. vurguYüklem, 11
  12. 12. ç. “mi”li soru cümlelerinde vurgu “mi” soru ekinden önceki sözcüktedir. Senmi yaptýn bütünAyva bunlarý? çiçek yazmýaçmýþ gelecek?d. Diðer soru cümlelerinde vurgu soru bildiren ögeninBana üzerindedir. nealdýn? Kim benimle gelmek ister? 12
  13. 13. PARAGRAF BÝLGÝSÝ1)Paragrafýn Yapýsý(Bölümleri)2) Paragrafta Konu(Ýçerik)3) Paragrafta Ana Düþ ünce (AnaFikir) Paragrafta4) Yardýmcý (Yan)Düþünceler5) Paragrafta6)Baþlýk ParagrafOluþturma7) ParagrafTamamlama Duyulara8)Seslenme9) Duygulara Seslenme10) AnlatýmBiçimleri ünceyi geliþ tirme11) Düþyollarý1) PARAGRAFIN YAPISI (BÖLÜMLERÝ)a) Giriþ Bölümü: Her paragrafýn bir giriþ bölümü vardýr. Giriþ bölümü bir cümleden oluþur. Bu bölüm yargýbildirir. Ayrýntýlara girmeden konu tanýtýlýr. Örneklere yer verilmez. Cümleyi anlam ve yapý yönündenbaðlayacaköncesine edatlara, baðlaçlara ve zamirlere bu bölümde kesinlikle yer verilmez. (ama, çünkü, yalnýz,fakat, ki, oysa, ne yazýk ki,var nemadem…) Aþaðýdakilerden hangisi giriþ cümlesiÖrnek:A) Asýl olur? ve öz derin kökliklerdedir.B) Bize düþ en görev bunlarý araþ týrmak, incelemek, gerçek deðerini ortayaçýkarmaktýr. insaný, ezgilerin söz dokusuna yüklediði hayat hikayesini nesilden nesile taþC) AnadoluD) Bu nedenleýyagelmiþtir. halk türkülerinin ezgileri bir buz daðýnýn su yüzündeki görüntüsügibidir.b) Geliþme Bölümü: Giriþ cümlesiyle tanýtýlan konu geliþ me bölümünde açýklýk kazanýr ve iyice geniþ letilir. Bubölüm birden çok cümleden oluþ ur. Konu ile ilgili örnekler verilir. Böylece düþünceye inandýrýcýlýkKonunun etkilikazandýrýlýr. b ir þ ekilde anlatýlmasý için benzetmelerden, karþýlaþtýrmalardan vb. yararlanýlýr.Paragrafýn düþ ünceleri genellikle bu bölümdeyardýmcýbulunur.c) Sonuç Bölümü: Paragrafýn baþýnda tanýtýlan, örneklerle ve diðer düþ üncelerle geliþtirilen konunun bir sonucabaðlandýðý bö lümdür. Genellikle bir cümleden oluþ ur. Çoðu zaman ana düþ üncenin bu bölümdeverildiðigörülmektedirÖ. rnek: Yýllardýr yurdu geziyor, þehir þehir, kasaba kasaba. Anadolu insanýný iyi tanýyor; nasýl yaþarlar, neyerler, nelerden hoþlanýrlar? Bir de büyük yazarmýþ. Okudum onuancak…Bu paragrafýn sonuna aþaðýdaki cümlelerden hangisinin getirilmesiuygundur?A) Anadolu’yu çok iyiB) Oldukça baþ arýlý bir anlatýmýanlatmýþ.varmýþ.HayalC) kýrýklýðýnaD)uðradým.Türk yazarlarýný yücelten, Anadolu’yuanlatmalarýdýr.2) PARAGRAFTA KONU (ÝÇERÝK) Üzerinde durulan, hakkýnda yazý yazýlan, söz söylenen, her türlü kavramdýr. Her yazýnýn birvardýr. Her þ ey konu olabilir. Yaþam sevinci, köyden kente g öç, dil yanlýþlarý, ölüm, yalnýzlýk, dostluk, konusuvatan hasret en çok iþ lenen konulardýr. Bir paragrafýn konusu, o paragrafta en genel anlamda üzerindesevgisi,olay,durulan olgu, durum vekavramdýr.Yazar bu parçada neanlatýyor?yazýdaBu nelerdenbahsediliyor?Gibi soru kalýplarý bize “konu”yuÖrnek: Kitle iletiþ im araçlarý, kitleleri bilgilendirmek ya da onlarý, hýzla deðiþ en dünyanýnverir. temposundankaynaklanan rahatsýzlýklardan kurtarmak için hoþça vakit geçirmekten, sistematiði belirlenmemiþ akýmlarýniçinesürüklenmeye kadar bir çok amaca hizmet etmeyebaþladý.Yukarýdaki parçanýn konusuA)nedir? TeknolojikgeliþimB) Ýletiþim araçlarýnýnC)iþlevi Dünyadaki deðiþmelerD) Ýletiþim araçlarýndaki deðiþim 13
  14. 14. 3) PARAGRAFTA ANA DÜÞÜNCE (ANA FÝ KÝR) Bir yazýnýn yazýlmasýna neden olan ve yazýnýn özünü oluþ turan düþünce ana düþ üncedir. Bunasanatçýnýn okuyucuya vermek istediði mesaj da denebilir. Ana düþünce paragrafta bir cümlehalindeverilebileceði gibi parçanýn bütününe de serpiþ tirilebilir. Þiirlerde ana düþünce yerini temaYazar bu yazýyý niyedenir.yazmýþ? vermek istediði mesajYazarýnnedir?Bu paragrafta vurgulanmak istenen düþ üncenedir?soru kalýplarý bize “ana düþ ünce”yiGibiverir.Örnek: El halýsýnda desen, göz deðmesin diye nazar boncuðu; serilen eve bolluk ve bereket getirsin diyeaðacý; birlik beraberlik, dirlik ve düzenlik getirsin diye zincir haline gelmiþ halkalar þeklindegösterilir. vurgulanmak istenen düþünceParagraftanedir?Halý desenlerini herkes kendine göreA)yorumlayabilir.desenlerin kendine özgü bir anlamýB) Halýdakivardýr. dokunurken þ ekiller kendiliðinden ortayaC) HalýD) Bütün desenler, birbirini baðlý zincir þçýkar.eklindedir.4) PARAGRAFTA YARDIMCI (YAN) DÜÞÜNCELER Her paragraf bir ana düþünce üzerine kurulur. Bu düþüncenin anlaþ ýlýr ve inandýrýcý kýlýnmasý için deyardýmcý düþüncelere ihtiyaç vardýr. Yardýmcý düþünceler ana düþünceyi örnekler, açýklar ve destekler.Böylece istenen mesaj okuyucunun zihninde so mutlaþtýrýlmýþ olur. Bir paragrafta birden fazla yardýmcý düþverilmekvardýr. Genellikle geliþ me bölümündeüncebulunur.paragraftanBu aþaðýdakilerden hangisiçýkarýlamaz?Bu paragrafta aþaðýdakilerden hangisinedeðinilmemiþtir? aþaðýdakilerden hangisine ulaþBu paragraftanBuýlamaz? paragrafta aþaðýdakilerin hangisinden sözedilmemiþtir?Gibi soru kalýplarý bize “yardýmcý düþünce”yi bulmada yardýmcýolur.Örnek:SenMehmetçiksin,Önümüzde ýþýk, gönlümüzdeaþk,Doðarsýn bu yurda adakHürriyetolarak, öpen dudakolarakYürekte sen varsýn, baþta senvarsýn.Þiirde Mehmetçik ile ilgili olarak aþaðýdakilerin hangisinden söz edilmemiþtir? Yurdu için kend ini fedaA)B)edeceðinden. Hürriyete deðerverdiðinden.C) Kahramanlýðýnýn dünyacaD)bilindiðinden. Milletçesevildiðinden.5) PARAGRAFTA BAÞLIK Bir yazýnýn baþlýðý, o yazýda anlatýlan konunun, vurgulanmak istenen ana düþüncenin en kýsa, yalýnaçýk biçimidir. Bir paragrafýn baþlýðý bulunurken öncelikle o yazýnýn ne anlattýðý vebelirlenmelidir. edebiyat türleri içinde sesle okunmayý en çok gerektiren sanattýr. Nasýl tiyatro oynanmakÖrnek: Þiir,þ iir de ses olarak dudaklarýmýzdan dökü lmek içindir, denilebilir. Þiiri diðer edebiyat türlerinden ayýran içinse,enbelirgin ö zellik, sese en çok baðlý sanatParagrafaoluþudur. en uygun baþlýk aþ aðýdak ilerdenhangisidir?A) Þiir Okumanýn Önemi B) Þiir ve SesC) Sesin Önemi D) Þiir Sanatý6) PARAGRAF OLUÞTURMAGiriþ, geliþ me ve sonuç cümlelerinin bulunup bir anlam bütünlüðü içerisindeÖrnek:sýralanmasýdýr.1. Sonra kuþlar, sincaplar bu zamansýz rüzgara hayret ederek2. Aðaçlarýüþüyorlardý. ve çiçekleri ürperiþler içindegördüm. bir rüzgar yeþ ilde alacaðý varmýþ da alamamýþ casýna esiyor3. Ýnatçýesiyordu.4. Toroslara vardýðýmda her taraf yeþ illikleriçindeydi. cümlelerle bir paragraf oluþturulduðunda sýralama nasýlYukarýdakiA) 2-4-1-3olur? B) 4-3-2-1C) 3-1-2-4 D) 1-3-4-2 14
  15. 15. 7) PARAGRAF TAMAMLAMA Paragraf tamamlama, giriþ cümlesini ve sonuç cümlesini bulma ileÖrnek: ilgilidir. … Adeta yarýþ atý gibi sýnavdan sýnava koþturuyorlar. Çocuk, kendini tanýmadan hayatýn karmaþýklýðýiçinde buluveriyor kendini. Sonuçta çocuklar kendilerini yetiþtiremiyor ve çeþitli sorunlarla k arþýkalýyorlar.karþýyaParagrafýn baþýna aþaðýdaki cümlelerden hangisi getirilirse parça anlam yönün den tamamlanmýþolur?A) Çocuklar güç iþlerdeçalýþtýrýlmaktadýr. gün geçtikçe saðlýklý bir eðitimB) Çocuklarýmýzolmaktadýrlar.C) Çocuklarýmýz henüz ilkokul döneminde aðýr bir sýnav maratonunagiriyorlar.D) Sýnavlar, çocuklarý saðlýk yönünden ciddi þekildeetkiliyorÖrnek: Sanat adamlarý daha çok düzeltmek, güzelleþ tirmek isteyenler arasýndan çýkar. Hemen hemen hiçbirsanat adamý, gördüklerini olduðu gibi söylemek istememiþtir; seçer, büyütür, istese de istemese de…Paragrafýn sonuna aþaðýdakilerden han gisinin gelmesi dahaA) kendi kiþiliðiniuygundur?katar. nesnelB) davranmakzorundadýr. olduðu gibiC) olaylarýverir.D) gerçeðin peþinde koþar.8) DUYULARA SESLENME Ýnsanýn beþ duyusu vardýr (görme, tatma, duyma, dokunma, koklama). Cümlelerde bu beþ du yuorganýndan herhangi birisiyle algýlanan bir ayrýntýya yerverilebilir. Kokuþmuþ bir körfez, körfezin içinde birkaç kayýk, ötüþ erek karnýný doyurmaya çalýþanÖrnek: martýlar,denizi, daðlarý büyük bir tehlikeye atan insanlar, tüm bunlar beni hayli düþündürdü. Ne oluyor bize?baþkalarýna mý satýyoruz? Diye acý acý düþBuralarýündüm.Yukarýdaki parçada hangi duygumuzla ilgili bir ayrýntýya yer verilmemiþtir? Ýþ itmeA) B)KoklamaC) Görme D)Tatma9) DUYGULARA SESLENME Duygu kalben algýlanan hislerdir. (sitem, ümit, ümitsizlik, coþ ku, sevinç, korku, merak, endiþe,yalnýzlýk…)Örnek: Doðduðum köyde bir sokak vardý. Adý üstünde: Telgraf sokaðý. Hem güzel, hem þ irindi, hem dardý.O kadar dardý ki orda birbirine dokunur komþu evlerin saçaðý. Aradým, nerde TelgrafDiyenSokaðý? bir þair nasýl bir duyguiçerisindedir?A) Umutsuz B) KaramsarC) Hasret D) Yalnýzlýk10) ANLATIM BÝÇÝMLERÝa) AÇIKLAYICI ANLATIM Okuyucuyu herhangi bir konuda eðitmek ve ona bilgi vermek amacýyla baþvurulan anlatýmaçýklayýcýtekniðine denir. Sade ve sanatsýz bir dil kullanýlýr. Tanýmlarla, örneklerle konunun en iyianlaþýlmasýanlatým biçimdesaðlanýr. Haldun Taner hikaye, tiyatro, makale ve fýkra türlerinde eserler vermiþtir. HikayelerindeÖrnek:büyük þ ehirdeki tipleri; bozulmuþ ve ik i yüzlü çevreleri anlatýr. Tiyatrolarýnda da gecekondu bölgesinin genelliklecahilinsanlarýný ele almýþtýr.Bu tipler yerel dilleriyle konuþturulur. Bu eserleri okuyan insanýn yüzünde tatlýtebessümbirbelirir.b) ÖYKÜLEYÝCÝ ANLATIM Bir duygunun, düþ üncenin bir olay etrafýnda veya olaya baðlý olarak anlatýlmasýyla oluþantekniðin anlatým öyküleyici denir. Öykülemede yer, zaman ve kiþi gibi unsurlara rastlanýr. Genellikleezaman anlatým ku geçmiþÖrnek:llanýlýr. Ayaþlý, beþ ay hapiste tutsak kaldýktan sonra, dört arkadaþýyla bir gece hapisten kaçtý. Daða çýktý. Ozaman kendisine Battal’ýn Ýbrahim diyorlardý ki, iki yahut üç yýl Kastamonu, Çankýrý ve Bolu arasýndakidaðlardagezdi. Çoklarýnýn evini basýp paralarýnýaldý. 15
  16. 16. c) BETÝ MLEYÝCÝ ANLATIM (TASVÝ R) Gözleme dayanan anlatým tekniðine, sözcüklerle resim yapma betimleyici denir.Sýfatlara sanatýna yer verilir. Betimlemede bir durum, olay, varlýk okuyucununanlatým geniþçe gözündecanlandýrýlýr.Örnek: Ortada yeþ il örtülü u zun bir masa. Kýyýsýnda tahta sandalyeler. Karþ ý duvarda boydan boyaDolapta her birini bir öðretmenin k ullandýðý, küçük küçük gözler. Kimisi kilitli kimisi kilitsiz. Köþeye dolap.yakýn, dibinde kömür sobasý. Yanýp yanmadýðý belli deðil. Kapýnýn arkasýnda kývrýk aðaçtan yapýlmýþduvarýnaskýlýk. önlerinde yýðýlý kitaplar, defterler. Öðrenci ödevleri,Pencereharitalar…d) TARTIÞMACI ANLATIM Herhangi bir konunun farklý bir bakýþ açýsýyla deðerlendirilmesinden kaynaklanan anlatýmtartýþmacýtekniðine denir. Amaç karþý tarafýn düþ üncesini çürütmektir. Düþ üncenin kanýtlanmasý içinanlatým örneklerverir, tanýklar gösterilir, karþ ýlaþtýrmalar yapýlýr. Soru cümleleriyle yazýya akýcýlýk kazandýrýlýr. Konuþmahavasýsezilir.Örnek: Eleþtirmen eseri ön yargýyla ele almamalýymýþ. Ya nasýl ele almalý? Ön yargýyla ele alýnmamýþ teksanat yapýtý bilmiyorum. Eleþtirmen, eleþtiri yap mak için birtakým hazýrlýklar ve seçmeler yapar. Bir kere birbuseçmelerde bile bir önyargýnýn varlýðýndan söz edilemez mi? Bu seçme bile birönyargýdýr.11) DÜÞÜNCEYÝ GELÝÞTÝ RME YOLLARIa) TANIMLAMA (TARÝF ETME) Bir kavrama ait belirleyici özelliklerin anlatýlmasýyla oluþ an tanýmlam denir.“nedir?” sorusunun cevabý bulunur ve taným cümleleri genellikle “-dýr, -dir; -týr, -tir” ekleriyle Tanýmlamada yönteme a veya “denir”ilebiter.Örnek: Annenin çocuðunu u yu tmak için belli bir ezgiyle söylediði halk edebiyatý ürününe ninni denir.çocuðuna Annekin isteklerini, iyi dileklerini, kendi sevincini, üzüntülerini bu nazým þekli ile iliþanlatýr.b) ÖRNEKLEME Anlatýlan konuyla ilgili deðiþik örneklerin verilmesiyle oluþ an örneklem denir. Amaçkonunun,yöntemeokuyucunun zihninde daha da belirginleþmesini esaðlamaktýr.Örnek: Edebiyatýmýzda romancýlar yaþ adýklarý dönemin ya da önceki dön emlerin izlerini eserlerineyansýtmýþlardýr. Bundan dolayýdýr ki; edebiyatýmýzda Milli Mücadele yýllarýný konu edinen bir çok yapýtYakupvardýr. Kadri’nin Yaban’ý; Tarýk Buðra’nýn Küçük Aða’sý ve Halide Edip’in bir çok romaný bu muhteþemolayýiþlemiþtir.c) KARÞILAÞTIRMA (MUKAYESE ETME) Birden fazla düþünce, olay, kavram ya da durumun birbiriyle kýyaslanmasýyla o luþan yöntemekarþýlaþtýrm denir.Örnek:a Kýþ mevsiminden hiç hoþlanmam. Soðuðuyla, ulaþýmýyla, yiyecek ve giyecekleriyle insana bir sürüsýkýntýlar verir. Oysa yaz mevsimi öyle mi? Bir kere üþüme diye bir sorununuz, donma diye bir korkunuzolmaz. için de kat kat giyeceklere gereksinmeniz yoktur. Yiyeceklerimizin büyük bir bölümü de yazBununmevsimininürünleridir.d) TANIK GÖSTERME (ALINTILAMA) Yazarýn, düþüncelerini inandýrýcý kýlabilmek için ele aldýðý konud a yetkili ve ünlü bir kimseninsözlerinden alýntý yapmasýyla oluþ an tanýk denir. Kiþinin sadece adý yetmez.aktarýlmadýðý yerde tanýk gösterme söz konusuyönteme gösterme Sözünolmaz.Örnek: Okuma tutkularýn en asilidir. Ekmek bedeni nasýl beslerse, o da ruhu besler. Büyükömürlerininyazarlar okumakla geçirirler. Montesguie: “Çeyrek saatlik bir okumanýn gideremediði bir çoðunukederimolmamýþtýr.”der. 16
  17. 17. SÖZCÜKLERÝN YAPI ÖZELLÝKLERÝKÖK : Bir kelimenin, daha küçük parçalara ayrýlmayan, anlamlý en küçük parçasýna denir. Kelimenin kökünün, kelimenin tamamý ile ilgili olmalýdýr. Örnek: “Okul” kelimesinin kökü, “oku”fiilidir. Fakat bu kelimede “ok” kýsmý da bir anlam taþýr. Ama okul ile ok arasýnda bir ilgiyoktur. Kökler iki çeþittir: Kökleri 1. Ýsim 2. Fiil KökleriÝ SÝM KÖKLERÝBir varlýðý, niteliði, ilgiyi veya duyguyu en kýsa biçimde tanýtan köklere denir. Dört : çeþittir: a) Varlýk kökleri : Çöl, yol, sýra, ev...Nitelik kökleri : Ýyi, güzel, b) kötü... c) Duygu kökleri : Ah, vah, tüh, ey... Ýlgi kökleri : Ben, sen, o, ile, d) için... Ýsim kökleri cümle içinde “isim, zamir, zarf, sýfat, edat, baðlaç ve ünlem” göreviyle kullanýlabilir.Dilimizde isim kökleri en fazla üç heceden oluþ ur. Örnek: Karýnca, kelebek,araba...FÝÝ L KÖKLERÝHareketleri, iþ leri anlatan köklere denir. Örnek: Gel-, otur-, : ver- ...Sesteþ (Eþ sesli ) Kökler : Kullanýldýðý cümleye göre hem isim, hem fiil olabilecek köklere denir. Örnek:kýz, geç... Yaz,GÖVDE : E n az bir yapým eki almýþ olan sözcüklere denir. Örnek: Uçak, gözlük, evci... YAPILARINA GÖRE SÖZCÜKLER1. Basit Sözcük : Hiç ek almayan veya yapým ekleri dýþýndaki ekleri almýþ olan sözcüklereEv, yol, git, otu denir. r, evler,evi....2. Türemiþ Sözcük : Ýsim veya fiil köklerine çeþ itli yapým ekleri getirilerek oluþ an sözcüklerdir. Evli,gergin, baþ yolluk,la, ...3. Birleþik Sözcük : Ýki veya daha fazla kelimenin birlikte kullanýlmasýyla oluþan sözcüklerdir.mirasyedi, Dedikodu,Karaköy... EKLER Köklere getirilerek onlarýn anlamlarýný tamamlayan veya deðiþ tiren parçalara ek denir. Ekler, tek baþlarýna anlamsýzdýr. Köklere getirilerek anlam kazanýr. Ýki çeþ it ek vard 1. ýr: Çekim Ekleri 2. Yapým Ekleri ÇEKÝ M EKLERÝ : Eklendiði kelimenin anlamýný ve türünü deðiþtirmeyen, sadece cümledeki durumlarýný belirten eklere denir. YAPIM EKLERÝ : Eklendiði köklerden yeni kelimeler türeten eklere denir. Yapým ekleri eklendiði kök veya gövdelerin her zaman anlamýný, bazen de türünü deðiþ tirir. Ýçinde bir yapým eki olan ve yeni kelimeler türetmeye elveriþ li gövde denir. birime 17
  18. 18. EKLER Yapým Ekleri 1. Ýsimden isim yapan 2. Ýsimden fiil yapan ekler ekler Fiilden fiil yapan 3. ekler Fiilden isim yapan 4. ekler Çekim Ekleri a) Ýsim çekim ekleri Ýyelik * ekleri *Hal ekleri *Tamlama ekleri *Çoðul b) ekleri çekim Fiil ekleri Kip ekleri * *Kiþi ekleri ÇEKÝM EKLERÝ A) ÝSÝ M ÇEKÝM EKLERÝ 1. Ý YELÝK (AÝTLÝK) EKLERÝ : Eklendiði ismin karþ ýladýðý varlýðýn kime veya neye ait bildiren eklere olduðunu denir.Tekil Kiþiler: Ben (-ým, -im, -um,- Kitab-ýmüm) (-ýn, -in, -un, -ün) Kitab-ýnSenO (-ý, -i, -u, -ü, -sý, -si, -su, -sü) Kitab-ý, araba-sýÇoðul Kiþ iler: Biz (-ýmýz, -imiz, -umuz, -ümüz) Kitab-ýmýzSiz (-ýnýz, -iniz, -unuz, -ünüz) Kitab-ýnýz (-larý, -leri) Kitap-Onlarlarý 2. HÂL EKLERÝ :Ýsimlere gelerek onlarýn durumlarýný bildiren eklerdir. Durum ekleri olarak adland ýrýlýr. da a) Ýsmin Yalýn Hâli ( Yalýn Durumu) : Belirli bir eki yoktur. Hiç ek almayan veya hal ekleri dýþýndaki ek leri alan isimler yalýn haldedir. (Ev, evim, evler..) b) Ýsmin -i hâli (Belirtme Durumu) : Ekleri, -ý, -i, -u, -ü ‘dür. (Ev-i, kalem- c) i)Ýsmin -e hâli (Yönelme Durumu) : Ekleri -e, -a ‘dýr. (Ev-e, d) okula) -de hâli (Bulunma, kalma durumu) : Ekleri -de, -da , -te, -ta þeklindedir. Ýsmin (Evde, okulda...) e) Ýsmin -den hâli (Çýkma, Ayrýlma Durumu) : Ekleri, -den, -dan, -ten, þ -tan eklindedir. (Evden, okuldan...) 3. TAMLAMA (ÝLGÝ ) EKLERÝÝsim tamlamalarýnda kullanýlan -ýn, -in, -un, -ün ve -ý, -i, -u, - : ekleridir. ü nin defteri, okulun duvarý, nýn kolu, bahçenin kapýsý) (Ali’ kapý *Altý çizililer tamlama ekleri. Koyu yazýlanlar kaynaþtýrma harfi. 4. ÇOÐ UL EKLERÝ : Ýsimlere gelerek onlarýn sayýsýný çoðaltan -lar, -ler ekleridir. (Evler, -ler, -lar ekininokullar...) anlam a) Pazardan özellikleri dünyalarý aldým. – Beni aradýðýnda dünyalar benim oldu. b) (Abartma) Müdür beyler sizi görmek istiyor. (Saygý) c) Daha nice Fatih’ler yetiþ tireceðiz. d) (Benzerlik)yarýn bize gelecek. Serpiller e) Sabahlarý bir bardak süt içer. (Her (aile) anlamý) f) Bu þehre ben dört yaþ larýndayken yerleþtik. (aþ aðý g) yukarý) Beyefendiler yemeðe gelmiyorlar mý hala. (sitem, h) küçümseme) Kurtarma çalýþmalarýna Ýngilizler de katýldý. (ayný ulustan olma) 18
  19. 19. B) FÝÝL ÇEKÝ M EKLERÝ 1. KÝ P EKLERÝ : Fiillerin yapýlýþ amacýný ve zamanýný bildiren eklere denir. (Gelmiþ, gelir, gelecek....) a) Haber kipi Zaman bildirimi yapan ekleri: eklerdir. Görülen Duyulan Þimdiki Gelecek Geniþ geçmiþ geçmiþ zaman zaman zaman Oku- -du -muþ -yor -ecek -r b) Dilek kipi Ýstek belirtimi yapan ekleri: eklerdir. Dilek Ýstek Gereklili Emir þ art eki k eki eki Oku- -sa -y-a -malý eki yok 2. KÝÞÝ EKLERÝ: Fiillere, kip eklerinden sonra gelerek o iþi kimin yaptýðýný belirten eklere denir. (Geldi-m, okudu-n...) 1. 2. 3. 1. 2. 3. tekil tekil tekil çoðul çoðul çoðul Okudu- -m -n Eksiz -k -nuz -larEKLERLE Ý LGÝLÝ ÖNEMLÝ BÝ LGÝLER:1)Türkçe’de dört çeþit -ý, -i, -u,-ü vardýr. Bunlarýn farký cümlelerden anlaþýlýr.Ev-i yandý (Ýyelikeki) yýktýlar (HâlEv-ieki)Veli-nin ev-i (Tamlamaeki)Gez-i, yaz-ý (Yapýmeki)2)Ýyelik ekleri ile kiþi ekleri karýþ týrýlmamalýdýr. Ýyelik ekleri isimlere, kiþ i ekleri fiillere gelir. (Ev-i- m....Ýyelikeki) , (Geldi-m.....Kiþieki)3)Türkçe’de -ým, -im, -um, -üm ekleri hem iyelik eki, hem kiþi eki, hem ek-fiil, hem de yapým eki olarakkullanýlabilir:Ýç-im kan aðlýyor (Ýyelikeki)Ýstediðin parayý vereceð-im (Kiþieki)Bugün dünden daha iyiy-im (Ek-fiil)Gözlerin bir iç-im su....(Yapýmeki)4)Aslýnda küçültme ve sevgi eki olan -cýk bazen varlýk isimleri yapar . (Tepe-cik, yavru-cuk ) Bu örneklerdeküçültme anlamý varken; (badem-cik) kelimesinde bir organýn adý söz konusudur.5)-ý, -i, -u, -ü yapým ekleri hem fiilden isim yapar, hem de fiilden fiil yapar. (Kaz-ý çalýþmalarý baþladý)...Fiildenisim yapmaeki(Boyayý kaz-ý-dý)..Fiilden fiil yapmaeki6)-ýþ , -iþ ekleri bazen isim, bazen fiil yapar. (Tatlý bir bakýþ ý vardý.)... Fiilden isim yapma eki. (Birbirlerinebakýþtýlar)... Fiilden fiil yapmaeki. 19
  20. 20. YAPIM EKLERÝKök veya gövdelerin her zaman anlamýný, bazen de türünü deðiþtiren eklere yapým ekleri denir.Dörtana gruptaincelenir:1) Ýsimden Ýsim Yapma Ekleri : Ýsim köklerine gelerek bunlardan yeni isimler türeten eklere denir. Bu eklersadece kelimenin anlamýný deðiþtirir, türünü deðiþ tirmez. Bu eklerin baþlýca olanlarýþunlardýr: 1) -lýk, -lik, -luk, -lük : (Gözlük, gecelik) -ci, -cu, -cü : (Bek-çi, ev-ci) (“Bek” kelimesi Eski Türkçe’de “koruma, muhafaza etme” 2) -cý, anlamýnda kullanýlmýþ týr.) 3) -lý, -li, -lu, -lü : (Ev-li, su- lu) -sýz, -siz, -suz, -süz ( Ev-siz, Ök-süz) (“Ök” kelimesi Eski Türkçe’de “öð” þeklindedir ve 4) “ana” nlamýna a 5) -ki : (demin-ki, þimdi-ki, yerde-ki, gökte-ki) (Yapým ekleri her zaman kökten hemen sonra gelirken, gelir.) -ki eki bu kurala uymaz. -ki ekinden önce köke bir çekim eki gelir, sonra -ki yapým eki getirilir. -ki ekinin kökten hemen sonra geldiði de görülür. Öte-ki, beri- bazen ki...) 6) -cýk, -cik, -cuk, -cük : (Ufa-cýk, küçü- 7) cük) -cak, -cek, -çak, -çek : (Büyü- cek..) 8) -caðýz, -ceðiz, -çaðýz, -çeðiz: (Köyceðiz, çocuk- çaðýz) -ce, -ça, -çe : Türk-çe, ala- 9) -ca, ca -daþ , -deþ, -taþ , -teþ : soy-daþ, ses- 10) teþ -ncý, -nci, -ncu, -ncü : bir-i-nci, yedi- 11) nci.. -ar, -er : beþ- 12) 13) er.. -z : iki- z 4) -sý, -si,-su, -sü : çocuk-su 1 15) -ýmsý, -imsi, -umsu, -ümsü: ekþ i- msi -layýn, -leyin: akþam- 16) 17) leyin... -cileyin : ben- cileyin-an, -en : er-en, kýz-an (olgun 18) 19) -ç: çocuk) ana- ç 0) -cýl, -cil, -cul, -cül, -çýl, -çil, çul, çül: ev-cil, balýk- 2 çýl... -man, -men : koca- 21) man -aç, -eç : kýr-aç, top- 22) 23) aç -þýn : sarý-þýn 24) -ak, -ek : sol-ak, top- 25) ak -k : bebe-k, top-u-k 26) -t : yaþ-ý-t 27) -ay, -ey : kuz-ey (Kuz : Güneþ görmeyen yer) -sul : yok-sul 28) 29) -la, -le : kýþ-la , yay-la ( Eski Türk çe’den günümüze z, y deðiþ mesiyle “ yazýn gidilecek yer “anlamýndadýr . 2) Ý simden Fiil Yapma Ekleri: Ýsim kök veya gövdelerine gelerek bunlarý fiile dönüþtürür. Bu tür ekleri alan kelimelerin hem anlamý, hem de türü deðiþir. Baþlýca ekleri þunlardýr: 1) -la, -le: su-la, top- la... -al, -el: az-al, dar- 2) al...-l : ufa-l... 3) 4) -a, -e : yaþ -a, boþ- 5) a... -ar, -er : sar-ar (sarý) 6) -da, -de : þýrýl- da.. 7) -kýr, -kir, -kur, -kür : tü-kür, püs-kür.. 8) -k : gec-i-k... 9) -r: deli-r-.. 10) -msý, -mse :azý-ý- msa... 20
  21. 21. 3) Fiilden Fiil Yapma Fiil kök v eya gövdelerine gelerek bunlardan yeni fiiller türeten eklerdir. BuEkleri: anlamýný deðiþtirir fakat türünü deðiþ tirmez. Baþlýca eklerikökün eklerþunlardýr: 1) -n: giy-i-n... 2) -l : kýr-ý-l... 3) -þ : döv-ü-þ... 4) -r : aþ -ý-r.. 5) -t : kýzar- t... -dýr, -dir, -dur, -dür, -týr, -tir, -tur, -tür : koþ- 6) tur...-ar, -er : çýk- 7) ar.. -a, -e : týk- 8) a...-ý, -i, -u, -ü : kaz-ý... 9) 10) -mse: gül-ü-mse 11) -ala, -ele : kov- ala4) Fiilden Ýsim Yapma Ekleri : Fiil kök veya gövdelerine gelerek bunlardan isimler türeten eklerdir. Bu eklerialan kelimelerin hem anlamý, hem de türü deðiþir. Fiilden isim yapým eklerinin baþlýcalarýþunlardýr: 1) -mak, -mek : 2) yapmak... : kýy-ma, sar- -ma, -me 3) ma... -iþ , -uþ, -üþ : bak-ýþ ... -ýþ , 4) -m : giy-i- 5) m.. : çatla- -k 6) k.. -ek : dön-ek... -ak, 7) -n : tüt-ü-n... 8) -gý, -gi, -gu, -gü, -ký, -ki, -ku, -kü: say-g ý... 9) -ga, -ge : böl- ge... -gýn, -gin, -gun, -gün, -kýn, -kin, -kun, -kün : dal- 10) gýn... -gan, -gen, -kan, -k en : sýkýl- 11) gan... 12) -gýç, -giç, -guç, -güç : dal- 13) gýç... -gaç, -geç : yüz- geç... 14) -ýcý, -ici, -ucu, -ücü : uç- ucu... : usan-ç... 15) -ç 16) -ý, -i, -u, -ü : gez- 17) i... -a, -e, : yar- a... -ntý, -nti, -ntu, -ntü : boz-u- 18) 19) ntu ... -t : geç-i- t... -l : ýþý-l... 20) 21) -sý, -si, -su, -sü : sin-si... 22) -anak, -enek: gör- 23) enek...-aç, -eç : gül- eç... -alak, -elek : yat- 24) 25) alak... -maç, -meç : yýrt- maç... -sel : uy-sal... 26) -sal, 27) -man, -men : seç-men, öðret- men... tu t-sak... 28) -sak: 29) -ca, -ce : eðlen- ce... -maca, -mece : bul- 30) maca.. 21
  22. 22. YAZIM KURALLARI (ÝMLA)1) Büyük HarflerinYazýmý2) Birleþ ik KelimelerinYazýmý3) Yön Adlarýn Yazýmý4) Gün ve Ay Adlarýnýn Yazýmý5) Sayýlarýn Yazýmý6) “Mi” ninYazýmý7) “De” ninYazýmý8) “Ki” ninYazýmý1) BÜYÜK HARFLERÝN YAZIMIa)Cümle baþlarý büyük harfle baþ lar. Cümle içinde, týrnak içine alýnan cümleler de büyük harfle baþlar. Hocasý ona her zaman Sen büyük bir alim olacaksýn.” “ derdi.b)Nokta, iki nokta, ünlem ve soru iþ aretlerinden sonra gelen cümlelerin ilk sözcüðü büyük harfle baþlar. Acaba, milli lisanýmýz bunlardan hangisi Bu suale cevap vermeden, lisanýmýzý lisanlarla olacaktýr? mukayese Baþka lisanlar, milletlerin baþ kentlerine baþka ait edelim: lisanlardýr… Uyarý: Ýki noktadan sonra cümle niteliði olmayan örnekler sýralanýrsa bu örnekler büyük harfle baþlamaz . Çantan adeta doluydu: kalemler, defterler, testler…c)Þiirlerde mýsralarýn ilk harfi büyük harfle baþlar. Artýk d emir almak günü gelmiþse Mzamandan, eçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.d)Özel adlar büyük harfle b aþ lar. Kiþi adlarýndan önce ve sonra gelen saygý sözleri, unvanlar ve lakaplar dabüyük harfle baþlar. Cumhurbaþ kanýM ustafa Kemal Atatürk Av. M ehmet Bey Esra Haným Uyarý: Akrabalýk bildiren kelimeler büyük harfle yazýlmaz. Bilal amca Sema teyzee)Kurum, kuruluþ, gazete, dergi ile mahalle, sokak vb. yer adlarý büyük harfle yazýlýr. ürk D il Kurumu T Ihlamurder Caddesi Avrupa e Çengelköy Uyarý: Kitap isimlerinde ve baþlýklarda yer alan “ve, ile, veya” baðlaçlarýyla soru eki “mi” küçük yazýlýr. harfle Kýrmýzý ve Siyah Leyla ile Mecnun Kültürlü Olmak mý?f)Gezegen ve yýldýz isimleri büyük harfle baþlar. Halley Satürn Venüs Uyarý: “Dünya, güneþ ve ay” sözcükleri coðrafya ve gök bilimlerinde terim olarak kullanýldýklarý zaman harfle; genel kavram bildirdikleri zaman küçük harfle baþ büyük Türkiye’ye lar. Güneþ tutulmasýný izlemek için pek çok turist geldi. Sýnavda baþarýlý olduðumu öðrenince dünyalar benim oldu. 22
  23. 23. 2) BÝRLEÞÝK KELÝ MELERÝN YAZIMIa)Bitiþ ik Yazýlanlar me esnasýnda ses türemesi veya düþ mesi oluyorsa bu tür birleþik kelimeler bitiþik *Birleþ yazýlýr. Pazar + ertesi Sütlü + Pazartesi aþ Sütlaç Kayýp + etmek Kaybetmek His + etmek His setmek Ne + asýl Nasýl Ne + için Niçin *Birleþ me benzetme yoluyla kelimelerden biri veya ikisi de anlamýný deðiþtiriyorsa bu tür esnasýnda kelimeler bitiþik birleþik yazýlýr. boynuzu Keçi + Keçiboynuzu (Bitki)+ burnu Karga Kargaburnu (Alet) Dokuz + taþ Dokuztaþ (Oyun) Ayý + kulaðý Ayýkulaðý (Bitki) Haným + eli Hanýmeli *Ara yönler bitiþ ik yazýlýr. Kuzeybatý Güneydoðu *Belgisiz sýfat ve zamirler bitiþ ik yazýlýr. Birkaç Biraz Hiçbir Birçoðub)Ayrý Yazýlanlar *Birleþ me sýrasýnda ses türemesi veya düþmesi olmayan yardýmcý fiillerle isimler ayrý yazýlýr. Hasta olmak Ýþ aret etmek Namaz kýlmak Ýlan edilmek *Birden fazla kelimeden oluþan sayýlar ayrý yazýlýr. beþ (15) on (155) yüz elli beþ *Birleþ me sýrasýnda kelimelerden hiçbiri anlamýný deðiþtirmiyorsa ayrý yazýlýr. balýðý Köpek Yer elmasý Arap sabunu Deniz yolu Su böreði3) YÖN ADLARININ YAZIMI Yer-yön ve yöre bild iren sözcükler birlikte kullanýldýklarý isimlerden ayrý ve ilk harfleri büyük yazýlýr. Anadolu Doðu Güney Amerika Güneydoðu Anadolu Uyarý: Yer-yön bildiren sözcükler özel isimlerden sonra gelirse veya bir varlýðýn yönünü gösterdiklerinde küçük harfle Türkiye’nin batýsý nüfus olarak daha yazýlýr. yoðun. kuzeyden gelmeye baþ Bulutlar ladý. Uyarý: Batý sözcüðü eðer Avrupa yerine kullanýlmýþsa büyük harfle baþ Türkiye’ye lar. Batý destek veriyor.4) GÜN VE AY ADLARININ YAZIMI Belli bir tarihi bildiren gün ve ay ad larý büyük harfle yazýlýr. Tatile Haziran, Salý günü 13 Atatürk 19 çýkacaðýz. M ayýs 1919’da Samsun’a çýktý. Babam 1 Ocak 1962 Cuma günü doðmuþ. Deneme sýnavý mayýsýn son haftasýnda Geçen yapýlacakmýþ . köye yýl haziranda gitmiþtik. 23
  24. 24. 5) SAYILARIN YAZIMIa)Yazýnsal (edebi) metinlerde küçük sayýlar, yüz ve bin sayýlarý yazýyla gösterilir. Birden fazla sözcükten oluþansayýlarýn her sözcüðü ayrýyazýlýr.Seninle tanýþalý üç yýl Sýnava yüz on yedi kiþi oldu. baþvurdu. Uyarý: Para ile ilgili iþ lemlerde ve belgelerde rakamlar bitiþik yazýlýr. Ödeyeceðiniz miktar binbeþyüzyetmiþiki liradýr.b)Para tutarý, saat gibi sayýsal verilere ait bilgiler ve büyük sayýlar belirtilirken rakam kullanýlýr. yarýn sabah 9.30’da Sýnav Büyük felaketteki ölü sayýsý 25.000’e ulaþtý.6) “MÝ” NÝ N YAZIMI “Mi” soru eki kendinden önceki kelimeden ayrý yazýlýr. Ünlü uyumuna uyarak “mý, mü, mu,” þekillerine girer. Böyle olur mu? Biz mi yapacaðýz? Uyarý: Kendinden sonra ek gelirse bu ekler “mi” ye bitiþ ik yazýlýr. Bitirecek Pikniðe miyiz? siz de geliyor musunuz? “Mi” baþka görevlerde de kullanýlsa ayrý Uyarý: yazýlýr. mi Temiz temiz! (Pekiþtirme) mý çiçekler çýkar. Güneþ açtý (Zaman)7) “DE” NÝN YAZIMIDilimizde iki tür “de” kullanýmývardýr. Eki “-de”: Ektir ismin sonuna bitiþik yazýlýr. Cümledena)Hal çýkartýlamaz. ben dekalmýþ. Onun kitabý Elmalar tene güzel duruyor. sepet Uyarý: Hal eki “-de” sertleþmeye uðrayýp “-te, -ta” olur. Kardeþim sokak tatop oynuyor. Yolun kenarýndaki tegözüm kaldý.b)Baðlaç Olan “de”: Kelimedir, ayrý yazýlýr. “Dahi, bile” anlamýna gelir. Cümleden çýkartýlýnca cümlenin çiçek anlamý dadaralsa anlatýmbozulmaz. Ben de sizinle geleceðim. Çarþýdan ayakkabý da alacaðýz. Uyarý: Baðlaç olan “de” sertleþmeye uðramaz. “te, ta” þ ekli Kitap da okurum dergi yoktur. de.8) “KÝ” NÝN YAZIMIDilimizde üç deðiþik görevde “ki” ku llan ýlmaktada)Sýfat Yapan “ki”: Ektir, sözcüðe bitiþ ik yazýlýr. Bir ismin yerini veya zamanýný gösterenýr. sýfattýr. Kalbimdeki sevgin hiç Dünkü bitmez.sýnav çok zordu. Çocuk elindeki parayý kaybetmiþ .b)Ýlgi Zamiri “-ki”: Ektir, k elimeye bitiþ ik yazýlýr. Ýsim tamlamalarýnda tamlanan ismin yerini tutar. ilal’in ödevi daha güzel olmuþ B .Bilal’inki daha güzelolmuþ Erzurum’un havasý çok soðuk; Malatya’nýnki o kadar soðuk . deðil.c)Baðlaç olan “ki”: Sözcüktür ayrý yazýlýr. Birleþ ik yapýlý cü mle oluþ turur. iliyorum ki bu iþ B böyle Sev ki sevilesin. olmayacak. Uyarý: “ki” baðlacý bazý sözcüklerde kalýplaþmýþ olduðu için bitiþik yazýlýr. “Çünkü, sanki, mademki, meðerki, halbuki, oysaki, belki” 24
  25. 25. NOKTALAMA ÝÞARETLERÝ1) Nokta2) Virgül3) Noktalý Virgül4) Ýki Nokta5) Üç Nokta6) Soru Ýþareti7) Ünlem Ýþareti8) Kesme Ýþareti9) TýrnakÝþareti10) Parantez (Ayraç) ÝþaretiKýsa Çizgi11)12) Uzun ÇizgiNoktalama Okumayý ve anlamayý kolaylaþtýrmak için yazýda kullanýlan iþ aretlere noktalamaiþaretleri: iþaretleridenir. Noktalama iþaretlerinin yerinde ve doðru kullanýlmasýyla du ygu ve düþ ünceler açýkça ifadeDuraklama yerlerini belirlemekte, vurg u ve ton gibi özellikleri belirtmekte noktalama iþaretlerindenedilir.faydalanýlýr. iþ aretlerinin iþlevi, trafik iþaretlerinin iþlevineNoktalamabenzetilebilir.1) NOKTA (.)a)Bir yargý bildiren, anlamca tamamlanmýþ bütün cümlelerden sonra konur. Dostluk özveri gerektirir. sonu Hafta pikniðe gideceðiz.b)Kýsaltmalarýn sonuna konulur. (Profesör) Prof. Ýng . (Ýngilizce) Sok. (Sokak) Uyarý: Bazý kýsaltmalardan sonra nokta kullanýlmaz.TBMM (Türkiye Büyük MilletMeclisi) cm (santimetre) c (karbon)c)Sýra bildirmek için sayýlardan sonra kullanýlýr. 5. konu III. Selim 7. sokakç)Tarihlerin yazýlýþ ýnda gün, ay ve yýl bildiren rakamlarý birbirinden ayýrmak için kullanýlýr. 05.10.1990 15.07.1985d)Saat ve dakika rakamlarýný birbirinden ayýrmak için kullanýlýr. Deprem 3.05 sularýnda meydana geldi. Tren 12.25’te kalktý.e)Matematikte çarpý iþareti yerine kullanýlýr. 12 3.4= 5 . 5 = 252) VÝ RGÜL (,)a)Birbiri ardýna sýralanan eþ görevli sözcük ve sözcük gruplarýnýn arasýna konur. Güzelliðe, neþeye, canlýlýða ihtiyacým var. Kýrmýzý güller, çiçek açmýþ aðaçlar, þýrýl þýrýl akan dereler bize gülümsüyordu.b)Sýralý cümleleri birbirinden ayýrmak için konur. insan duyar, düþ ünür, çevresinde olanlarý fark Her eder.c)Özneyi ayýrmak için konur. Selma Haným, öyle dalmýþ ki az kalsýn düþecekti.ç)Cümle içinde ara sözleri ayýrmada ara sözün baþ ýna ve sonuna konur. Biz, ne olursa olsun, bu iþi bitireceðiz. Köye, çocukluk günlerinin geçtiði yere, dönüyordu . 25
  26. 26. d)Ýsimleþmiþ sýfatlarý, adlardan ayýrmada kullanýlýr. doktoruna durumunu sordu. Ýhtiyar, Küçük, aðacýn altýnda oturuyordu.e)Kabul ve red bildiren kelimelerden sonra “evet, hayýr, peki, haydi” kullanýlýr. Hayýr, bu konuda asla konuþmam. Haydi, geç kalmayalým.f)Hitaplardan sonra konur. Deðerli arkadaþ ým, Sayýn Bakan,g)Yer adlarýný tarih lerden ayýrmada kullanýlýr. Ýstanbul, 21.06.1990 Ankara, 21 Þubat 1996ð) Týrnak içine alýnmayan alýntý cümlelerden sonra konur. Tatilde size geleceðim, dedi.h)Ondalýk sayýlarýn yazýmýnda bölümleri ayýrmada kullanýlýr. 10,5 76,303) NOKTALI VÝ RGÜL (;)a)Cümle içinde virgüllerle ayrýlmýþ tür veya takýmlarý birbirinden ayýrmak için konur. çocuklarýna Yasemin, Gül, Fatma; erkek çocuklara ise Serhat, Doðan, Barýþ adlarý Kýz verilir.b)Ögeleri arasýnda virgül bulunan sýralý cümleleri birbirinden ayýrmak için konur. Üzüntüden, sýkýntýdan bunalýyo r; daðlara çýkmak , kýrlarda dolaþmak istiyordu. fark etmez; sab ah d a gelebilirsin, akþ Benim için amda.c)“Ama, fakat, yalnýz, çünkü” gibi baðlaçlarla baðlý cümleler arasýna konur. Baðlaçlardan önce kullanýlýr. her zaman kahraman olamaz; ama her zaman insan Ýnsan, olabilir.çalýþtýlar; fakat baþ arýlý Çok olamadýlar.ç)Virgülle ayrýlmýþ örnekleri farklý örneklerden ayýrmak için kullanýlýr. Pazardan elma, portakal, ayva; ýspanak, taze fasulye, lahana aldým.4) Ý KÝ NOKTA (:)a)Kendisinden sonra açýklama yapýlacak veya örnek verilecek olan cümleden sonra kullanýlýr. Dilimizdeki sert sessiz harfler þunlardýr: f,s,t,k,ç,þ ,h,p kitapta yer alan konu baþlýklarý þunlar: ses bilgisi, biçim Bu bilgisib)Aktarýlan sözden önce konur. Atatürk diyor ki: “Muallimler, yeni nesil sizin eseriniz olacaktýr.” Cenap Þehabeddin þöyle diyor: “Güzel fikir ihtiyarlamaz.”c)Karþýlýklý konuþmalarda konur. Kadýn yavaþ ça:- Oðlum! Beni býrakma,dedi.5) ÜÇ NOKTA (…)a)Sözün bir yerde kesilerek geri kalan kýsmýn okuyucuya býrakýldýðý eksiltili cü mlelerin sonuna konur. Dünyanýn haline Sonra bu pencere, bu nur… bakýlýrsa…b)Kaba, argo ve sö ylenmek istenmeyen sözcüklerin yerine konur. k… O bir daha buraya gelmeyecek.c)Alýntýlarda alýnmayan bölümlerin yerine konur. Ýþ te, bu ahval ve þerait içinde dahi birinci … vazifen…ç)Benzer örneklerin sürdürülebileceðini göstermek için konur. bahçede çok meyve yetiþir: elma, armut Bu … 26
  27. 27. 6) SORU ÝÞARETÝ (?)a)Soru anlamýtaþýyan cümle sonlarýnda kullanýlýr. Bana, biraz yardým eder misiniz? Uyarý: So ru anlamý olmayan; fakat içinde soru sözcüðü veya soru eki bulunan cümlelerden sonra soru iþ areti Burayakonmaz.hangi yýl taþýndýklarýný bilmiyorum.b)Kesin olmayan bilgileri göstermek için parantez içinde kullanýlýr.þair 1497’de (?) Bu ölmüþ.c)Bilinmeyen tarih ve yer adlarýnýn yerine konur.Nesimi (? – 1404), doðum yeri (?)7) ÜNLEM ÝÞARETÝ (!)a)Sevinç, acý, þaþ kýnlýk, korku gibi duygularýn anlatýldýðý cümlelerde kullanýlýr. Ýki þekilde kullanýlýr. Eee! Yeter artýk. Vah, yavrum vah!b)Hitap, uyarý ve seslenme sözlerinden sonra konur.Ey Türk Ordular! Gençliði! Ýlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!c)Alay ve küçümseme anlamý katmak için parantez içinde kullanýlýr. (!) hepimize yetermiþ Bu ücret .8) KESME ÝÞARETÝa)Özel isimlere getirilen çekim eklerini ayýrmada kullanýlýr. Türkiye’m Halit Ziya’dan Sema’ya Uyarý: Kurum ve kuruluþ adlarýna gelen ek ler ile kiþ i adlarýyla kullanýlan unvanlara gelen ekler kesme iþ aretiyle Eðitimayrýlmaz. Fakültesi dekanlýðýna Doðan Beyden gelen haber… Uyarý: Özel isimlere getirilen yapým ekleri kesme iþareti ile ayrýlmaz. Avrupalýlaþmak Türkçenin Ankaralýdan Hristiyanlýk Uyarý: - ler eki özel isimleri “gil” (ak rabalýk) anlamý katarsa kesme iþareti ile ayrýlmaz. Benzerlik anlamý katarsa ayrýlýr. Aliler akþam bize gelecekmiþ B . u vatan nice M. Kemal’ler yetiþtirir. Uyarý: Yabancý isimlere getirilen yapým ekleri ve çokluk ekleri kesme iþ areti ile ayrýlýr. Goethe’ler Washýngton’lub)Kýsaltmalara getirilen ekleri ayýrmada kullanýlýr. Büyük harfle yapýlan kýsaltmalarda harflerinküçük harfle yapýlan kýsaltmalarda kelimenin okunuþuna göre ekler okunuþuna;getirilir. TBMM’nin THY’ye kg’dan mm’den Uyarý: Sonuna nokta konan kýsaltmalara getirilen ekler Prof.ler ayrýlmaz. Dr.a vb.leric)Sayýlara getirilen ekleri ayýrmada kullanýlýr. 1995’te 8’inci Uyarý: Üleþtirme sayýlarý rakamla deðil, yazýyla 2’þer (Yanlýþ ) gösterilir. Ýkiþ er (doðru)ç)Vezin dolayýsýyla düþ en sesin yerine kullanýlýr. Karac’oðlan N’eylesin? 27
  28. 28. 9) TIRNAK ÝÞARETÝ (“ ”)a)Baþ ka bir kiþiden veya yazýdan alýnan alýntýlar (sözler) týrnak içinde gösterilir. Nihat, Fetih Marþ ý’nda bize “Fatih’in Ýstanbul’u fethettiði yaþ tasýn!” diyerek Arif sorumluluðumuzu hatýrlatýyor . Uyarý: Üzerinde deðiþiklik yapýlan alýntýlar týrnak içinde gösterilmez.b)Özellikle vurgulanmak istenen kelimeler ile eser ve yazar adlarý týrnak içine alýnabilir. “ismi” Sýfat niteleyen bir kelimedir.Safa “Dokuzuncu Hariciye Koðuþ u”nda kend ini Peyami anlatmaktadýr. Uyarý: Týrnak iþ aretinden sonra kesme iþareti kullanýlmaz. Kütüphaneden “Yaban”ý aldým.10) PARANTEZ (AYRAÇ) ÝÞARETÝ [ ( ) ]a)Bir sözün açýklamasý veya eþ anlamlýsý olan kelimeler parantez içinde gösterilir. Zamir (adýl), isimlerin yerini tutan kelimedir.gün (19 Mayýs 1919) Samsun’a çýktý. Atatürk ob)Alýntýnýn veya bir sözün kime ait olduðunu göstermede kullanýlýr. Ya göründüðün gibi ol; ya da olduðun gibi görün.(Mevlana)c)Tiyatro eserlerinde söz esnasýndaki hareketleri göstermede kullanýlýr. Karagöz: (Yerinden kalkarak) Kim o? Uyarý: Parantez iþ aretinden sonra kesme iþareti kullanýlabilinir. Atatürk (1881-1938)’ün en büyük hedefi Türkiye’nin baðýmsýzlýðýydý.11) KISA ÇÝ ZGÝ ( - )a)Satýr sonuna sýðmayan kelimeleri bölmede kullanýlýr. … gele-medi. Uyarý: Özel isimlerden sonra konan kesme iþ areti satýr sonuna gelmiþse kýsa çizgi …konmaz. Kurumu’ Türk Dilnun yeni bir sözlük hazýrladýðýnýduyduk.b)Ara sözleri ayýrmada kullanýlýr. gelirse -gelmeyeceðini tahmin ediyorum- onunla konuþ Buraya uruz.c)Ýki kavramýn ortaklýðýný göstermede kullanýlýr. Ankara-Ýstanbul arasý 350km. 1997-1998 eðitim-öðretim yýlý baþlad ý.ç)Ek, kök ve heceleri ayýrmada kullanýlýr. Kazak-çý-lar- An-ka-ra-lý dan12) UZUN ÇÝ ZGÝ ( ) Satýr baþ ýyla baþlayan konuþmalarý gö stermek için kullanýlýr. Bizimkiler mi gelecek?- Hayýr… 28
  29. 29. ÝÞLEVLERÝNE GÖRE KELÝMELER (SÖZCÜK TÜRLERÝ )1. Ýsim (ad)2. Sýfat (önad)3. Zamir(adýl)4. Zarf(belirteç) Fiil5.6. Edat(eylem)7. Baðlaç8. Ünlem1. Ý SÝM (AD) Canlý, cansýz bütün varlýklarý, kavramlarý tanýtmaya yarayan kelimelere isimÖrnek: Aðaç, su, ev, Ýstanbul, Kuveyt, Anadolu, Enver, Karadeniz, koþ u, gidiþ denir.Ýsimlervb. çeþitli yönlerden sýnýflaraayrýlýrlar. Öze Varlýklara Veriliþlerine l Göre Cins Ý S Ý Somut M Maddelerine L Göre Soyut E R Tekil Varlýklarýn Sayýlarýna Göre Çoðul Topluluk1.VARLIKLARIN VERÝ LÝÞÝ NE GÖRE Ý SÝMLERa. Özel Ýsim: Dünyada tek olan, diðer varlýklar içind e týpa týp bir benzeri olmayan varlýklaraverilenisimlerdir. Atatürk, Türkiye, Merkür, Ýstanbul, Tekir, Japonlar, Ýslamiyet, Küçük Aða, Türk DilÖrnek, Ýsim: Ayný cinsten, ayný türden olan varlýklarýn ortak isimleridir. Örneðin þekilleri, renkleri,b. Cins Kurumu...farklý bileboyutlarý olsa yazma iþ ine yarayan cisimlere kalem denir. kalem, aðaç, insan, ev, çocuk, sevgi,Örnek,korku, hüzün,heyecan…2.MADDELERÝ NE GÖRE Ý SÝMLERa. Somut isim: Türkçede bazý sözcükler beþ duyumuzun (görme, dokunma, iþitme, koklama,tatma)“herhangibirisi ile” algýlanabilen varlýklarý karþ ýlar. Böyle somut sözcükler denir. Örnek, Kalem,sözcükleresýcak, hava, Mehmet, su, toprak, anlamlý aðaç,yeþil… isim:b. Soyut Türkçe sözcüklerin bazýsý da beþ duyumuzun “herhangi birisi ile” algýlayamadýðýmýzkarþ ýlar. varlýklarý soyut Böyle sözcükler denir. Bunlarýn varlýðýný aklýmýz vesözcüklerealgýlayabiliriz. anlamlý hislerimizle Allah, sevgi, neþe, hüzün, cesaret, güzellik, barýþ , korku, iyilik,Örnek, þüphe 29
  30. 30. 3.VARLIKLARIN SAYISINA GÖRE Ý SÝMLERa. Tekil isim: Bir tek varlýðý veya kavramý karþ ýlayan isimlerdir. çocuk, aðaç, ev, çiçek, kýr,Örnek, insan...b. Çoðul isim: Tekil isimlere –ler, -lar çoðul eki getirerek onlarý çoðul isim yaparýz. çocuklaraðaçlar,Örnek, evler, çiçekler, ,insanlar...c. Topluluk ismi: Yapý itibarýyla tekil gibi görünen fakat anlamca birden fazla kavramý ifade edenisimlerdir.Örnek, ordu, sürü, orman, sýnýf, millet...Ý SÝMLERDE KÜÇÜLTMEÝsimlerde küçültme þu eklerleyapýlýr. mehmetçik,-cýk: adacýk,kedicik-caðýz: adamcaðýz, çocukcaðýz,kadýncaðýz-ce: büyükçe, irice,dostça-()msi: mavimsi,-()mtrak:ekþimsi ekþ imtrak,mavimtrakÝ SÝM TAMLAMALARI1. Belirtili ÝsimTamlamasýÝsim tamlamasýnýn h er iki ögesinin de tamlama ek lerine aldýðýtamlamalardýr.Tamlayan eki Tamlanan-ýn,eki -in, -un, -ün -ý, -i, -u, -ü Kapýnýn kolu, Ýstanbul’un tarihi, evin bahçesi, sýnýfýn panosu…2. Belirtisiz ÝsimTamlamasýtamlananýnSadece ek aldýðý isimtamlamalarýdýr.Tamlayan eki Tamlananeki almazEk -ý, -i, -u, -üGüneþ gözlüðü, Amasya elmasý, Türkçe öðretmeni, el emeði, göznuru…3. Takýsýz ÝsimTamlamasý da tamlananýn da tamlama eklerini almadýðý isimTamlayanýntamlamalarýdýr.Tamlayan eki TamlananEkeki almaz EkalmazÇelik kasa, kaðýt mendil, taþ duvar, tahta kaþýk, naylon torba…(nedenyapýldýðý) sýrma saç, kömür göz, kiraz dudak, elma yanak…Kurt adam,(benzetme)4. Zincirleme ÝsimÝkiden daha fazla ismin birbirini tamlamasýyla oluþ san isimTamlamasýtamlamalarýdýr.Çýnar aðacýnýn gölgesi, tahta kapýnýn kenarý, taþ duvarýnüstü… 30
  31. 31. 2. SIFAT (ÖNAD)Ýsimlerin önüne gelerek onlarý niteleyen veya belirten sözcüklere sýfatdenir.Sýfatlar görevlerine uygun olarak iki ana bölümeayrýlýr. SIFATLAR Niteleme Sýfatlarý Belirtme Sýfatlarý Biçim Ýþaret Sýfatlarý Renk Sayý Sýfatlarý Durum Belirsiz Sýfatlar Soru Sýfatlarý Unvan Sýfatlarý 1. NÝTELEME SIFATLARI a.Biçim düz tahta, biber , dar oda ... belirtir: b.Renk kara koyun ,sivri gül, kumaþ... belirtir: c.Durum güze roman, beyaz yeþil öðrenci ... belirtir: l çalýþkan 2. BELÝ RTME SIFATLARI a. Ýþ aret sýfatý: Önüne geldikleri adý iþ aret ederek yerini belirten sýfatlardýr. bu çocuk, þu ev, o ülke, beriki kitap, öteki masa... b. Sayý sýfatý: Önüne geldikleri adlarýn sayýlarýný, sayý sýralarýný ve ölçülerini belirten sýfatlardýr. Asýl sayý sýfatlarý: yirmi kalem, on Kesir sayý sýfatlarý: aðaç... altý pay, yüzde elli baþ onda Sýra sayý sýfatlarý: arý... üçüncü sýnýf, yirminci Üleþtirme yüzyýl... ceviz, yüzer ikiþer sýfatlarý: lira... c. Belgisiz sýfat: Önüne geldikleri ad ý kesinlik kazandýrmadan belirten sýfatlardýr. hiçbir olay, birkaç kiþ bir gün, i... d. Soru sýfatý: Önüne geldikleri adlarý soru yö nü nden belirten sýfatlardýr. ne iþ , ne , kaç , nasýl … yapýyor? kadar? gün? kumaþ ? e. Unvan sýfatý: adlarý derece, görev, rütbe yönlerinden belirten ya da bu adlara “saygý” anlamý sýfatlardýr. katan Bay Ali, Öðretmen Sevim, Yüzbaþý Mehmet, Ahmet Bey, Zeliha Teyze, Ali Efendi... 31
  32. 32. SIFATLARDA PEKÝÞTÝRME Niteleme sýfatlarýnýn anlamlarýný güçlendirmeye niteleme denir. “m,p,r,s” den uygun olaný getirilir. Bembeyaz, sapsarý, tertemiz, dosdoðru… Yapayalnýz, çýrýlçýplak, güpegündüz… SIFATLAARDA KÜÇÜLTME -ce: büyükçe, kalýnca, derince incecik, -cik: minicik, kýsacýk -()msi: ekþimsi, yeþilimsi -()mtrak: sarýmtrakSIFATLARDA DERECELENDÝRME1. Eþitlik Derecesi: Kadar, gibi sözcükleri ileyapýlýr. kavun kadar büyük patatesBu köyde2.var. Üstünlük Derecesi: Daha sözcüðü ileyapýlýr.Daha güzel bir lokanta yokmu?3. Aþ ýrýlýk Derecesi: Çok, pek sözcükleri ileyapýlýr.Birlikte çok güzel günleryaþamýþtýk.4. En üstünlük Derecesi: En sözcüðü ileyapýlýr.Çocuklara en güzel oyuncaklarýaldý.SIFAT TAMLAMASI (Sýfat + Ý sim)Sýfatlarýn adlarý belirtmesi veya nitelemesiyle oluþan tamlamalara sýfat tamlamasýdenir.Ýhtiyar esir, harapKüçük, þirin bir köy (bir adý birden çok sýfatev…tamlayabilir)Lezzetli yemekler, tatlýlar (bir sýfat b irden çok ad içinkullanýlabilir) silgiler, kalemler (hem ad hem de sýfat birden çokRenkli, kokuluolabilir) SIFATLARIN ADLAÞMASI (ADLAÞMIÞ SIFAT)Bazý sýfat tamlamalarýnda ad olan sözcük düþer. Düþen adýn ekleri ve anlamlarý sýfata geçer. Böyleceadlaþmýþsýfatolur. insanlarýn coþ kusu yaþlý insanlarý daGençetkiledi.Gençlerin coþkusu yaþ lýlarý daetkiledi.yaramazBu çocuklardanBubýktým. yaramazlardanbýktým. 32
  33. 33. ZAMÝRLER Kelime Durumundaki Ek Görünümündeki Kiþi Ýyelik Zamirleri Zamiri Ýþaret Ýlgi Zamiri Zamirleri Belirsiz Zamirler Soru ZamirleriKELÝ ME BÝÇÝMÝNDEKÝ ZAMÝRLER1.Kiþ i (Þahýs) Ýnsan isimlerinin yerini tutan zamirlere denir. Kiþi zamirlerinin sayýsý BenZamirleri : z, onlar.sen, o, biz, si altýdýr. , Bu zamirler hâl eklerini, iyelik eklerini, çoðul eklerini Beni, bende, sizler, Ayrýcadönüþlülük zamiri olarak da adlandýrýlan ve kiþi zamirlerinin yerini benim... “kendi”kelimesi alýr. kiþ i tutabilen zamiriolarak kabul edilir. Bazen “kendi” kelimesi yerini tuttuðu kiþi zamiriyle birlikte kullanýlarak an lamý pekiþtirir.yazýyý kendim yazdým / Bu yazýyý ben yazdým / Bu yazýyý ben, kendimBuyazdým. Kiþ i Zamirinin Diðer Özellikleri:1.“Ben” zamiri, -e ekini aldýðýnda kökünde deðiþ me olur. Ayný kural “sen” zamiri için de g Ben-eçerlidir.Ban ea.“Ben” zamirinin tamlayan ve tamlanan eki2 Benim-im’dir. “saygý, incelik, kýrýlma, öfke” nedeniyle kalemim.3.Bazen “sen” zamiri yerine “siz” zamiri Sizkullanýlýr.oluyorsunuz? Sizden bir ricam kimolacak.4.Böbürlenmek amacýyla “ben” yerine “biz” zamiri Bize Konyalý Paþakullanýlýr.5.“Biz” zamiri çoðul ekini alarak abartma ve övünme anlamý derler. Bu konuda bizleri hiçkazanýr.katmýyorsunuz. hesaba6.“Siz” zamiri, saygý nedeniyle çoðu l ekini Sizleri unutur muyuzalabilir. Ali’yeverir Kitabý misin? ona verir hiç! Kitabý Sema ile Neþe çok iyi arkadaþ Onlarçok misin? iyi Biz, týr. þanslý biir milletin arkadaþtýr.Bu soruyu torunlarýyýz. sizçözebilirsiniz sadece Ben , sanadememiþ . miydim!2.Ýþaret Varlýklarý göstererek onlarýn isimlerinin yerlerini tutan zamirlere denir. Türkçe’de enZamirleri :kullanýlan iþaret çok zamirleri Bu, þu, o, bunlar, þunlar, onlar, bura, þ ura, ora, burasý, þurasý, orasý,þunlardýr:burada, þurada, orada, buradan, þuradan, oradan, burayý, þurayý, orayý, buralar, þ uralar, oralar, öteki,beriki,karþýki.. “Böyle, þöyle, öyle” kelimeleri kullanýlýþýna göre bazen isim, bazen sýfat, bazen zamir, bazen.görevi zarfO, herüstlenir.zaman böyledir. Böylesini hiç görmedim. Böyle adamlar h er zaman baþ arýr. Bu böyleolmaz. Ýþ aret ZamiriÝsim Sýfat ZarfN O T : “O” ve “Onlar” kelimeleri hem kiþ i zamiri, hem de iþaret zamiridir. Bu kelimeler, insan isimlerininyerini tutarsa kiþi zamiri; insan dýþýndaki varlýklarýn yerini tutarsa iþ aret Ona telefon edeceðim. (Kiþzamiridir. Onu hemen çöpe atýn (Ýþ aretzamiri) / iZamiri) 33

×