Fungsi muskuloskeletal dan pergerakan manusia

4,608 views

Published on

0 Comments
7 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
4,608
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
357
Comments
0
Likes
7
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Fungsi muskuloskeletal dan pergerakan manusia

  1. 1. QGJ3023 FUNGSIMUSKULOSKELETAL DANPERGERAKAN MANUSIA Hishamuddin Ahmad Noor Aiwa Rosman Fakulti Sains Sukan dan Kejurulatihan Universiti Pendidikan Sultan Idris
  2. 2. PENGENALANKursus QGJ3023: Fungsi Muskuloskeletal dan Pergerakan Manusia adalah kursusmajor dan minor bagi pelajar-pelajar Program Pensiswazah Guru Mod PendidikanJarak Jauh, Universiti Pendidikan Sultan Idris . Kursus tiga kredit ini meliputi 10jam tutorial dan 32 jam pembelajaran secara dalam talian (e-learning).Modul ini merangkumi semua tajuk yang terkandung dalam Rangka Kursus danRancangan Instruksional bagi kursus ini. Pembelajaran berlaku melaluipembacaan modul ini dan juga menerusi klip video syarahan . Selain daripada itu sesitutorial turut diadakan untuk membolehkan anda berbincang mengenai kandungan tajukbersama pensyarah atau tutor san rakan sekursus. Anda juga perlu menyertai forumserta lain-lain aktiviti yang terkandung dalam MyGuru3 bagi kursus ini.Modul ini mengandungi 10 tajuk. Masa yang secukupnya perlu anda peruntukkanuntuk menghabiskan sesuatu tajuk. Latihan disediakan di akhir setiap tajuk untukmembantu anda mengukuhkan kefahaman anda tentang apa yang anda telah pelajari.Walaupun kandungan bagi setiap tajuk disediakan anda digalakkan untuk membuat bacaantambahan dengan merujuk kepada teks yang dinyatakan dalam modul ini. Laman sesawangtentang anatomi dan fisiologi, biomekanik daan kinesiologi turut boleh dijadikan rujukan bagipembacaan tambahan anda.
  3. 3. KANDUNGAN MUKA SURAT1. Anatomi dan Fisiologi Manusia Pengenalan 1 Organisasi struktur tubuh manusia 1 Sistem muskuloskeletal dan pergerakan manusia 5 Kedudukan anatomi 6 Istilah arah atau lokasi 7 Satah 9 Ringkasan 10 Penilaian kendiri 112. Tisu Perantara Pengenalan 13 Matriks ekstrasel tisu perantara 14 Tisu perantara areolar 15 Tisu adiposa 16 Tisu perantara padat teratur 16 Tisu perantara padat tidak teratur 16 Rawan 18 Membran sinovium 19 Ringkasan 20 Penilaian kendiri 213. Sistem Rangka Pengenalan 23 Tisu tulang 23 Anatomi tulang panjang 26 Fungsi tulang dan sistem rangka 28 Kategori tulang 28 Pembahagian rangka 32 Pembentukkan tulang 36 Faktor yang mempengaruhi perkembangan 42 dan pertumbuhan tulang Ringkasan 42 Penilaian kendiri 434. Sendi Pengenalan 45 Klasifikasi sendi 45 Sendi berserat 46 Sendi berawan 48 Sendi sinovial 48 Jenis sendi sinovial 50 Pergerakan pada sendi sinovial 53 Ringkasan 59 Penilaian kendiri 59
  4. 4. 5. Sistem Otot Pengenalan 62 Sifat tisu otot rangka 63 Fungsi otot rangka 64 Anatomi otot rangka 64 Penguncupan dan pengenduran otot 68 Klasifikasi penguncupan otot rangka 71 Jenis serat otot rangka 73 Senaman dan tisu otot rangka 74 Bagaimana otot rangka menghasilkan pergerakan 75 Ringkasan 78 Penilaian kendiri 796. Otot-Otot Rangka Utama Pengenalan 81 Otot-otot pada toraks yang membantu pernafasan 84 Otot-otot pada toraks yang menggerakkan girdel pektoral 85 Otot-otot pada toraks dan bahu yang menggerakkan 86 humerus (Lengan Atas) Otot-otot pada lengan yang menggerakkan radius 87 dan ulna (Lengan bawah) Otot-otot pada lengan bawah yang menggerakkan 89 pergelangan tangan, tangan dan jari tangan (Kompatmen fleksor) Otot-otot pada lengan bawah yang menggerakkan 89 pergelangan tangan, tangan dan jari tangan (Kompatmen ekstensor) Otot-otot di kawasan gluteal yang menggerakkan 91 femur (Paha) Otot-otot paha yang menggerakkan femur, tibia dan 93 fibula (Kompatmen aduktor) Otot-otot paha yang menggerakkan femur, tibia dan 93 fibula (Kompatmen ekstensor) Otot-otot paha yang menggerakkan femur, tibia dan 94 fibula (Kompatmen fleksor) Otot-otot di bahagian kaki bawah yang menggerakkan 95 kaki dan jari kaki (Kompatmen anterior) Otot-otot di bahagian kaki bawah yang menggerakkan 95 kaki dan jari kaki (Kompatmen lateral) Otot-otot di bahagian kaki bawah yang menggerakkan 96 kaki dan jari kaki (Kompatmen posterior) Ringkasan 98 Latihan interaktif 98 Penilaian kendiri 997. Kinetik Pergerakan Manusia Pengenalan 102 Mekanik dan biomekanik 102 Daya 103
  5. 5. Klasifikasi daya 104 Unit mekanik 107 Prinsip bagi aplikasi biomekanik 107 Ringkasan 110 Penilaian kendiri 1108. Kinetik Linear Pengenalan 113 Hukum Gerakan Newton 113 Gerakan Linear 116 Ringkasan 118 Penilaian kendiri 1199. Pertimbangan Muskuloskeletal Untuk Pergerakan Pengenalan 121 Faktor yang mempengaruhi kebolehan otot untukn 121 menghasilkan pergerakan Faktor yang mempengaruhi kekuatan otot 123 Tuas 126 Ringkasan 130 Penilaian kendiri 13110. Menganalisis Pergerakan Manusia Pengenalan 133 Satah dan Paksi 133 Analisis Berlari 134 Analisis Melompat 135 Analisis Menendang 136 Analisis Memukul 137 Analisis Membaling 138 Ringkasan 139 Tugasan 139RujukanRujukan Rajah
  6. 6. 1 UNIT PELAJARAN 1 ANATOMI DAN FISIOLOGI MANUSIAHASIL PEMBELAJARANDi akhir unit ini, anda diharap dapat:  Menerangkan maksud anatomi dan fisiologi  Menerangkan hubungan di antara setiap aras organisasi struktur tubuh manusia.  Menyatakan sistem-sistem organ pada tubuh manusia.  Menjelaskan hubungan sistem otot dan sistem rangka dalam menghasilkan pergerakan.  Menerangkan kedudukan anatomi.  Mendefiniskan istilah arah dan satah anatomi bagi tubuh manusia.PENGENALANAnatomi dan fisiologi manusia adalah cabang biologi dan secara amnya adalah disiplin yangmengkaji struktur dan fungsi tubuh manusia. Secara khususnya anatomi adalah kajian tentangstruktur dan hubung kait di antara bahagian-bahagian tubuh. Fisiologi pula adalah kajiantentang fungsi bahagian-bahagian tubuh dan tubuh secara keseluruhannyaORGANISASI STRUKTUR TUBUH MANUSIAStruktur tubuh manusia disusun mengikut aras organisasi struktur tersebut iaitu aras kimia, arassel, aras tisu, aras organ, aras sistem dan aras organisma. Rajah 1.1: Aras Organisasi Struktur Tubuh Manusia Aras Aras Aras Organisma Sistem Aras Organ Tisu Aras Sel Aras kimia
  7. 7. 2Aras KimiaAtom terlibat dalam tindak balas kimia dan terdiri daripadanukleus (mengandungi proton dan neutron) dan elektron. Rajah 1.1: Atom HidrogenAtom juga dikenali sebagai elemen kerana dalam keadaansemulajadinya atom tidak bercampur dengan bahan lain.Setiap satu daripada elemen tersebut mempunyai nama dan elektron protondiberikan simbol yang khusus. Ahli kimia berpendapatbahawa lebih 99% daripada jisim tubuh manusia terbinadaripada oksigen (O), karbon (C), hidrogen (H), nitrogen (N),fosforus (P) dan kalsium (Ca).Molekul pula terdiri daripada dua atau lebih atom yangdigabungkan menerusi ikatan kimia. Seperti atom, molekul juga mempunyai nama tertentu dandiberikan simbol atau formula kimia. Contoh molekul dalam tubuh manusia adalah hemoglobin(HbO2), glukosa (C6H12O6) dan air (H2O).Aras SelSel merupakan unit hidupan yang terkecil dalam tubuh manusia. Pada tubuh manusia terdapatlebih daripada 10 trilion sel yang terbahagi kepada lebih kurang 230 jenis sel. Sel-sel tersebutantara lainnya adalah sel otot, sel rangka, sel saraf dan sel darah. Sel terbentuk daripadagabungan molekul dan mempunyai struktur-struktur khusus yang dikenali sebagai organel.Setiap organel menjalankan tugas yang khusus bagi mempastikan kelangsungan hidup sel danseterusnya organisma itu sendiri. Rajah 1.2: Sel Tipikal dan Organel 1. Nukleolus 2. Nukleus 3. Ribosom 4. Vesikel 5. Retikulum endoplasmik kasar 6. Perkakas Golgi 7. Sitoskeleton 8. Retikulum endoplasmik licin 9. Mitokondrion 10. Vakuol 11. Sitosol 12. Lisosom 13. Sentriol
  8. 8. 3Aras TisuTisu adalah suatu struktur berserat yang terbina daripada gabungan sel yang serupa dan yangmempunyai asalan yang sama. Sel-sel yang membentuk sesuatu tisu menjalankan tugaskhusus bagi tisu tersebut secara berkelompok. Pada tubuh manusia terdapat empat jenis tisuyang asas iaitu tisu epithelium, tisu perantara atau tisu penghubung, tisu otot dan tisu saraf.Tisu epitelium tersebar secara meluas pada tubuh. Tisu ini membentuk litupan bagi semuapermukaan tubuh, melapisi rongga tubuh dan organ lompang serta membentuk kelenjar. Fungsitisu meliputi tetapi tidak terhad kepada perlindungan, perembesan, perkumuhan, penurasan,peresapan dan penerimaan sensori.Tisu perantara menyatukan struktur yang berbeza untuk membentuk satu struktur yang lebihbesar. Selain daripada itu tisu perantara juga membentuk kerangka yang menyokong tubuhsecara keseluruhannya, menyimpan lemak, mengangkut bahan dalam tubuh, melindungi tubuhdaripada penyakit dan membantu dalam membaik pulih kerosakan pada tisu.Tisu otot terbina daripada sel-sel yang berkeupayaan untuk memendek atau menguncup bagimenghasilkan gerakan pada bahagian-bahagian tubuh. Penguncupan otot berlaku hasildaripada interaksi di antara protin kontraktil aktin dan miosin dalam tisu otot. Tisu ototmempunyai banyak sel otot atau serat otot yang disusun secara berlapis-lapis dan dilitupi tisuperantara. Tisu otot kelihatan berwarna merah hasil daripada salur darah yang banyak terdapatpada tisu ini.Tisu saraf terdiri daripada neuron dan sel neuroglia. Neuron membawa impuls sementara selneuroglia pula membantu dalam penghantaran impuls dan juga membekalkan nutrien kepadaneuron. Tisu saraf terdapat pada otak, korda spina dan saraf periferi. Tisu saraf berperananuntuk menyelaras dan mengawal kebanyakan daripada aktiviti tubuh. Ini dilaksanakan menerusikeupayaannya untuk bertindak balas terhadap rangsangan dan membawa impuls kepadaorgan-organ tubuh untuk menghasilkan respons terhadap rangsangan tersebut. Selain daripadaitu tisu saraf juga terlibat dalam pencetusan emosi, pembentukan memori dan juga prosestaakulan. Rajah 1.3: Empat Jenis Tisu Asas pada Tubuh Manusia Tisu epitelium Tisu perantara Tisu otot Tisu saraf
  9. 9. 4Aras OrganPada aras ini dua atau lebih tisu berbeza bergabung untuk membentuk organ yang setiapsatunya mempunyai fungsi yang khusus. Perut misalnya terbina daripada pelbagai tisu yangberbeza. Membran serosa meliputi bahagian luar perut untuk melindunginya danmengurangkan geseran dengan organ-organ di sekeliling. Tisu otot licin yang berada di bawahlapisan membran serosa menguncup untuk menggodak dan mencampur makanan sebelummemindahkan kimus yang terbentuk ke usus kecil untuk proses pencernaan seterusnya.Lapisan paling dalam pada perut adalah tisu epithelium yang merembeskan bahan yangdigunakan untuk membantu pencernaan makanan. Rajah 1.4: Tisu pada Perut Membran serosa Tisu epitelium Tisu otot licinAras SistemAras sistem terdiri daripada organ-organ yang saling berkait dalam melaksanakan satu fungsiumum. Terdapat 11 sebelas sistem utama bagi tubuh manusia:  Sistem integumen  Sistem rangka  Sistem otot  Sistem saraf  Sistem endokrina  Sistem kardiovaskular  Sistem limfa  Sistem respiratori  Sistem pencernaan  Sistem urinari  Sistem reproduktif
  10. 10. 5 Rajah 1.5: Sebahagian daripada Sistem-sistem Organ Tubuh Sistem Limfa Sistem Sistem Sistem Urinari Sistem Kardiovaskular Pencernaan ReproduktifBagi tujuan kursus ini, sistem otot dan sistem rangka digabungkan dan dikenali sebagai sistemmuskuloskeletal. Sistem muskuloskeletal terdiri daripada otot rangka, tulang, rawan, ligamendan tendon. Komponen yang dinyatakan ini menjalankan berbagai fungsi yang antaranyaadalah menggerakan bahagian-bahagian tubuh, mengekalkan postur tubuh dan menyokongserta melindungi organ-organ dalaman tubuh.Aras OrganismaAras ini adalah aras tertinggi dan terbesar dalam organisasi struktur tubuh manusia. Semuasebelas sistem tubuh bergabung dan bekerjasama untuk sesuatu organisma atau dalamkonteks ini manusia untuk meneruskan kehidupannya.SISTEM MUSKULOSKELETAL DAN PERGERAKAN MANUSIAPergerakan merupakan salah satu daripada ciri organisma hidup. Pergerakan dalamanmembolehkan organisma untuk memindahkan sesuatu bahan daripada satu bahagian dalamjasad atau badan ke bahagian yang lain. Pergerakan luaran pula membolehkan sesetengahorganisma hidup untuk bergerak daripada satu tempat ke satu tempat yang lain (lokomotor)atau pun untuk bergerak setempat (bukan lokomotor). Bagi manusia dan juga haiwan,pergerakan luaran ini dicapai hasil daripada interaksi rapat di antara dua sistem organ iaitusistem otot dan sistem rangka. Gabungan kedua-dua sistem organ ini dikenali sebagai sistemmuskuloskeletal atau sistem lokomotor.
  11. 11. 6Bagi guru-guru Pendidikan Jasmani, pengetahuan yang secukupnya dalam aspek osteologi(kajian tentang tulang), artrologi (kajian tentang sendi) dan miologi (kajian tentang otot) akanmembolehkan mereka untuk memahami hubungkait ketiga-tiga komponen ini dalam pergerakanmanusia. Pengetahuan dan kefahaman ini dapat membantu mereka untuk merancang danmelaksanakan aktiviti kecergasan fizikal dan kemahiran sukan di dalam dan di luar kelasPendidikan Jasmani dengan selamat dan berkesan. Ini penting bagi mengelakkan berlakunyakecederaan fizikal akibat melakukan pergerakan yang melampaui keupayaan struktur danfungsi sistem muskuloskeletal murid. Aktiviti kecergasan dan kesukanan yang dirancang dandilaksanakan dengan baik memberi peluang kepada murid untuk meningkatkan statuskesihatan, membina kecergasan fizikal, mempelajari dan memperolehi kemahiran motor,memperkembangkan bakat dalam sukan serta mengukuhkan amalan aktiviti fizikal dansenaman. Gambar: 1.1: Sesi Pengajaran dan Pembelajaran Pendidikan JasmaniKEDUDUKAN ANATOMIKedudukan anatomi merujuk kepada cara dirian di mana tubuh berada dalam keadaan berdiritegak, dengan kepala, mata dan jari kaki menghadap ke hadapan, manakala anggota atasterletak di sisi tubuh dengan tapak tangan menghadap ke hadapan. Kedudukan anatomi adalahrujukan bagi tatanama anatomi.
  12. 12. 7 Rajah 1.6: Kedudukan Anatomi Muka pandang ke hadapan Lengan disisi Tapak tangan ke hadapan Kaki menghala ke hadapan dan sedikit terbukaISTILAH ARAH ATAU LOKASIIstilah-istilah tertentu digunakan untuk merujuk kepada lokasi sesuatu bahagian tubuh secararelatif terhadap bahagian tubuh yang lain. Istilah-istilah anatomi yang digunakan bagi tujuantersebut adalah seperti berikut:  Superior: Mengarah kepada kepala atau struktur bahagian atas sesuatu struktur.  Inferior: Jauh daripada kepala atau bahagian bawah sesuatu struktur.  Anterior: Lebih dekat kepada bahagian hadapan tubuh atau di bahagian hadapan tubuh.  Posterior: Lebih dekat kepada bahagian belakang tubuh atau di bahagian belakang tubuh  Medial: Lebih dekat kepada garis tengah tubuh atau satah sagital tengah.  Lateral: Lebih jauh daripada garis tengah tubuh atau satah sagital tengah.
  13. 13. 8 Proksimal: Lebih dekat dengan lekatan anggota pada trunkus atau sesuatu punca (origin). Distal: Lebih jauh daripada dengan lekatan anggota pada trunkus atau sesuatu punca (origin). Superfisial: lebih dekat ke permukaan atau di permukaan. Sefalik: Mengarah ke kepala Kaudal: Mengarah ke tulang koksiks Rajah 1.7: Arah Bahagian Tubuh Sefalik Proksimal Proksimal Kaudal
  14. 14. 9SATAHKajian mengenai bahagian tubuh juga dilakukan berdasarkan kepada satah iaitu suatupermukaan rata bayangan yang melintasi bahagian tubuh. Terdapat tiga satah utama yangdigunakan sebagai rujukan iaitu:  Satah sagital: Satah menegak yang membahagi tubuh kepada dua bahagian kanan dan kiri. Jika satah ini membahagi tubuh dengan tepat kepada dua bahagian yang sama saiz, ianya dikenali sebagai sagital tengah.  Satah frontal atau koronal: Satah ini membahagi tubuh kepada dua bahagian iaitu anterior (hadapan) dan posterior (belakang)  Satah transversal atau melintang: Satah ini membahagi tubuh kepada bahagian atas dan bawah Rajah 1.8: Satah Tubuh Satah frontal Satah transversal Satah sagital
  15. 15. 10RINGKASAN  Anatomi dan fisiologi manusia mengkaji struktur dan fungsi tubuh manusia.  Manusia mempunyai enam aras organisasi strukur iaitu aras kimia, aras sel, aras tisu, aras organ, aras sistem dan aras organisma.  Aras kimia terdiri daripada atom dan molekul.  Sel merupakan unit hidupan yang terkecil dalam tubuh manusia.  Tisu terbina daripada gabungan sel yang serupa dan yang mempunyai asalan yang sama.  Organ adalah struktur yang menggabungkan dua atau lebih tisu berbeza yang secara bersama melaksanakan satu fungsi yang khusus.  Sistem organ terdiri daripada organ-organ berbeza yang saling berkait dalam melaksanakan satu fungsi umum. Terdapat 11 sebelas sistem utama bagi tubuh manusia.  Organisma merupakan suatu hidupan yang menggabung kesemua sistem organ untuk melaksanakan semua proses hidupan yang asas.  Sistem muskuloskeletal iaitu gabungan sistem otot dan sistem rangka berperanan penting dalam menghasilkan pergerakan luaran  Kedudukan anatomi adalah cara dirian seseorang dan kedudukan ini dijadikan rujukan bagi tatanama anatomi.  Istilah-istilah tertentu digunakan untuk merujuk kepada lokasi sesuatu bahagian tubuh secara relatif terhadap bahagian tubuh yang lain.  Satah tubuh digunakan untuk memerihalkan bahagian atau kawasan khusus pada tubuh.
  16. 16. 11PENILAIAN KENDIRI1. Apakah aras paling rendah dalam organisasi struktur manusia? A. Sel. B. Tisu. C. Kimia. D. Organ.2. Apakah jenis tisu yang melitupi semua permukaan tubuh? A. Tisu epitelium B. Tisu perantara C. Tisu otot D. Tisu saraf3. Pada kedudukan anatomi, tapak tangan menghadap ke ___________. A. atas B. hadapan C. belakang D. sisi tubuh4. Apakah fungsi neuron? A. Membawa impuls. B. Membantu menghantar impuls. C. Menyimpan lebihan lemak tubuh. D. Membekal nutrien kepada neuroglia.5. Sistem yang manakah di antara berikut terlibat dalam pergerakan? A. Sistem rangka. B. Sistem respiratori. C. Sistem pencernaan. D. Sistem kardiovaskular.6. Osteologi adalah kajian mengenai _________________. A. otot B. saraf C. tulang D. jantung
  17. 17. 127. Mulut terletak ____________terhadap dagu. A. lateral B. inferior C. superior D. proksimal8. Telinga terletak __________ terhadap mata. A. distal B. lateral C. posterior D. proksimal9. Satah___________ membahagi tubuh kepada bahagian atas dan bawah. A. sagital B. frontal C. transversal D. sagital tengah10. Penguncupan otot berlaku hasil daripada interaksi di antara aktin dan _____ dalam tisu otot. A. miosin B. neuron C. nukleus D. tisu perantara
  18. 18. 13 UNIT PELAJARAN 2 TISU PERANTARAHASIL PEMBELAJARANDi akhir unit ini, anda diharap dapat:  Menyatakan empat jenis tisu asas pada tubuh manusia.  Menyatakan fungsi empat jenis tisu asas pada tubuh manusia.  Membezakan di antara serat kolagen dan serat elastik dari segi kandungannya.  Memberi contoh struktur tubuh yang mempunyai rawan hialin, rawan berserat dan rawan elastik.  Menerangkan peranan membran sinovium pada sendi.  Membezakan di antara tisu perantara padat teratur dan tisu perantara padat tidak teratur dari segi ciri fizikalnya.PENGENALANSel adalah unit berfungsi yang terkecil bagi organisma hidup. Walaupun sel mempunyaiorganisasi yang tersusun dengan baik sel pada lazimnya sel tidak berfungsi secarabersendirian. Sebaliknya sel bergabung dengan sel-sel lain untuk bekerja sebagai satukumpulan untuk melaksanakan tugas yang khusus. Gabungan sel yang serupa dan dari asalanyang sama dikenali sebagai tisu. Tisu tubuh diklasifikasikan kepada empat jenis berdasarkankepada struktur dan fungsi tisu tersebut:  Tisu epitelium: Melitupi permukaan tubuh; melapisi rongga tubuh, organ lompang dan duktus; dan membentuk kelenjar  Tisu perantara atau tisu penghubung: Melindungi dan menyokong tubuh dan organ dalaman tubuh; menyatukan organ-organ; menyimpan rizab tenaga dalam bentuk lemak; dan memberi keimunan.  Tisu otot: Menghasilkan daya fizikal untuk menggerakkan struktur tubuh.  Tisu saraf: Mengesan perubahan dalaman dan luaran tubuh dan memulakan dan memindahkan impuls saraf (keupayaan tindakan) yang menyelaras aktiviti tubuh untuk mengekalkan homeostasis.
  19. 19. 14Untuk kursus ini, fokus diberikan kepada matriks ekstrasel tisu perantara, tisu perantara areolar,tisu adiposa, tisu perantara padat teratur, tisu perantara padat tidak teratur, rawan danmembran sinovium. Tajuk-tajuk ini perlu diberikan perhatian yang khusus kerana ianya berkaitsecara langsung dengan sistem rangka dan sistem otot yang akan dipelajari dalam unit-unitpelajaran yang selanjutnya.MATRIKS EKSTRASEL TISU PERANTARAMatriks ekstrasel sama ada bersifat bendalir, gel atau bahan dasar pepejal bersama seratprotein. Setiap jenis tisu perantara mempunyai ciri unik yang dipengaruhi bahan ekstraselkhusus di antara sel-sel.Bahan DasarBahan dasar merupakan komponen tisu perantara yang terdapat di antara sel dan serat. Bahanini menyokong sel, menyatukan sel-sel dan menyediakan laluan bagi pertukaran bahandi antara darah dan sel. Bahan dasar berperanan aktif dalam menentukan bagaimana tisuterbentuk dan berkembang, pembentukan dan perkembangan tisu, berpindah, proliferat,bertukar bentuk dan melaksanakan fungsi metabolik.Bahan dasar mengandungi air dan campuran molekul organik besar seperti polisakarida danprotein seperti asid hialuronik. Asid ini berfungsi untuk menyatukan sel-sel, melincirkan sendi,membantu fagosit bergerak menerusi tisu perantara semasa perkembangan dan pemulihankecederaan. Selain daripada asid hialuronik, kondroitin sulfat menyokong dan pelekatan tisuperantara dalam tulang dan rawan.SeratSerat di dalam matriks ekstrasel menguatkan dan menyokong tisu perantara. Terdapat tigajenis serat yang terkandung di dalam matriks ekstrasel di antara sel-sel:  Serat kolagen: Terbina daripada protein kolagen. Serat kolagen kuat dan rintang terhadap daya tarikkan. Ciri ini menjadikan tisu fleksibel. Serat kolagen terdapat dalam kebanyakan jenis tisu khususnya tulang, rawan, tendon dan ligamen.  Serat elastik: Serat elastik terbina daripada molekul protein yang dikenali sebagai fibrilin. Fibrilin memberikan kestabilan kepada serat elastik yang boleh diregang sehingga satu setengah kali ganda panjangnya (sewaktu berkeadaan kendur). Serat elastik berkeupayaan untuk kembali kepada bentuk asalnya selepas diregang. Serat ini banyak terdapat pada kulit, dinding salur darah dan paru-paru.
  20. 20. 15 Rajah 2.1 : Serat Kolagen dan Serat Elastik Serat kolagen Serat elastikTISU PERANTARA AREOLARTisu perantara areolar adalah tisu perantara kendur dan merupakan salah satu daripada tisuperantara yang tersebar luas pada tubuh. Tisu ini mengandungi beberapa jenis sel sepertifibroblas, makrofaj, sel plasma, sel mast, adiposit dan beberapa sel darah putih. Selaindaripada itu serat kolagen, serat elastik dan serat retikular juga terdapat dalam susunan rawakpada keseluruhan tisu ini. Membran sinovium yang terdapat pada sendi sinovial terbinadaripada gabungan tisu perantara areolar dan tisu adiposa serta serat kolagen. Rajah 2.2: Tisu Perantara Areolar Serat kolagen Serat elastik Sel mast Nukleus fibroblast
  21. 21. 16TISU ADIPOSASatu lagi jenis tisu perantara kendur ialah tisu adiposa. Tisu adiposa terdiri daripada sel adiposityang bertindak sebagai stor simpanan bagi trigliserida. Tisu ini didapati di semua kawasan yangterdapatnya tisu perantara areolar. Tisu adiposa berperanan sebagai penebat haba, stor bagirizab tenaga dan menyokong serta melindungi organ dalaman tubuh. Rajah 2.3: Tisu Adiposa Vakuol simpanan trigliserida Nukleus adipositTISU PERANTARA PADAT TERATURTisu perantara padat teratur adalah sejenis tisu perantara padat. Tisu ini mempunyaiberkas-berkas fiber kolagen yang tersusun secara selari di dalamnya. Susunan ini memberikekuatan kepada tisu perantara padat teratur untuk bertahan terhadap daya tarikan disepanjangpaksi serat-serat kolagen. Di antara baris-baris serat kolagen ini terdapat fibroblas yangmenghasilkan serat dan bahan dasar matriks ekstrasel. Tendon dan ligamen adalah contohstruktur yang terbina daripada tisu perantara padat teratur.TISU PERANTARA PADAT TIDAK TERATURTisu perantara padat tidak teratur juga adalah dari jenis tisu perantara padat. Serat kolagenyang terkandung di dalam tisu ini disusun secara tidak teratur tetapi lebih padat berbandingdengan tisu perantara kendur. Tisu perantara padat tidak teratur terdapat di kawasan yangmengalami daya tarikkan daripada pelbagai arah. Tisu ini biasanya terbentuk dalam bentuklembaran sebagai contoh dermis pada kulit. Struktur lain yang mempunyai tisu jenis ini
  22. 22. 17termasuklah injap jantung, perikondrium (membran yang melitupi rawan) dan periosteum(sarung di sekeliling tulang). Rajah 2.4: Tisu Perantara Padat Teratur Rajah 2.5: Tisu Perantara Padat Tidak Teratur
  23. 23. 18RAWANRawan terdiri daripada jaringan padat serat kolagen atau serat elastik yang tertanam di dalamkondroitin sulfat. Rawan boleh bertahan terhadap lebih banyak stress tahan terhadap stressberbanding dengan tisu perantara kendur dan tisu perantara padat. Ini disebabkan oleh seratkolagen yang memberikannya kekuatan dan kondroitin sulfat yang menjadikan ia lebih resilienatau lebih tahan lasak. Matriks ekstrasel rawan mengandungi sel rawan yang matang ataukondrisit yang terletak di dalam lakuna. Permukaan kebanyakan daripada rawan dilitupiperikondrium yang merupakan sejenis tisu perantara padat tidak teratur. Rawan apabilamengalami kerosakan lambat untuk dibaik pulih kerana tidak seperti tisu perantara yang lain,rawan tidak mempunyai salur darah atau pun saraf. Terdapat tiga jenis rawan iaitu rawan hialin,rawan berserat dan rawan elastik.Rawan HialinRawan hialin merupakan rawan yang paling banyak terdapat pada tubuh. Bahan dasar rawanhialin mengandungi gel resilien atau tahan lasak. Kebanyakan daripada rawan hialin diilitupiperikondrium kecuali pada rawan artikular yang melitupi tulang-tulang yang membentuk sendidan juga di plat epifisis. Rawan hialin memberi kefleksibelan dan sokongan kepada strukut yangmengandunginya dan turut mengurangkan geseran dan menyerap hentakan di sendi.Walaupun begitu rawan hialin merupakan rawan yang paling lemah di antara ketiga-tiga jenisrawan.Rawan BerseratRawan berserat juga mempunyai kondrisit tetapi susunannya berselerak di antara berkas-berkas serat kolagen di dalam matriks ekstrasel. Rawan berserat kurang mempunyaiperikondrium. Berbanding dengan rawan hialin dan rawan elastik, rawan berserat lebih kuat dantegar. Contoh struktur yang terbina daripada rawan berserat adalah ceper invertebra.Rawan ElastikPada rawan elastik, kondrosit terdapat di dalam jaringan serat elastik yang membina matriksekstrasel. Tidak seperti rawan berserat, rawan elastik mengandungi perikondrium. Rawan inikuat dan kenyal dan berperanan untuk mengekalkan bentuk struktur tertentu seperti telinga danepiglottis. Rajah 2.6: Jenis-jenis Rawan (a) Rawan Hialin (b) Rawan Berserat (c) Rawan Elastik (a) (b) (c)
  24. 24. 19MEMBRAN SINOVIUMMembran adalah lembaran lebar tisu boleh lentur yang melitupi atau melapisi sebahagiandaripada tubuh. Membran sinovium melapisi rongga sesetengah daripada sendi pada tubuh.Membran ini terdiri daripada tisu perantara areolar dan tisu adiposa bersama dengan seratkolagen. Membran sinovium mempunyai sel yang merembeskan bendalir sinovia. Bendalir inimelincirkan hujung-hujung tulang yang bergerak di sendi. Selain daripada itu bendalir ini jugamembekalkan nutrien kepada rawan artikular yang melitupi hujung-hujung tulang yangmembentuk sendi dan menyingkir mikrob dan puing daripada rongga sendi. Rajah 2.7: Membran Sinovium pada Sendi Sinovial Tulang Membran sinovium Bendalir sinova Rawan artikular Kapsul berserat
  25. 25. 20RINGKASAN  Tisu tubuh diklasifikasikan kepada empat jenis: tisu epitelium, tisu otot dan tisu saraf.  Tisu perantara unik dari segi matriks ekstrasel sama ada bersifat bendalir, gel atau bahan dasar pepejal bersama serat protein.  Matriks ekstrasel turut mengandungi serat kolagen dan serat elastik.  Tisu perantara areolar, tisu adiposa, tisu perantara padat teratur dan tisu perantara padat tidak teratur adalah contoh tisu perantara.  Membran sinovium yang terdapat pada sendi sinovial terbina daripada gabungan tisu perantara areolar dan tisu adiposa serta serat kolagen.  Tisu adiposa terdiri daripada sel adiposit yang bertindak sebagai stor simpanan bagi trigliserida.  Tendon dan ligamen adalah contoh struktur yang terbina daripada tisu perantara padat teratur.  Tisu perantara padat tidak teratur juga terdapat pada perikondrium dan periosteum.  Terdapat tiga jenis rawan iaitu rawan hialin, rawan berserat dan rawan elastik.  Membran sinovium merembeskan bendalir sinovia untuk melincirkan hujung-hujung tulang yang bergerak di sendi, membekalkan nutrien kepada rawan artikular yang melitupi hujung-hujung tulang yang membentuk sendi dan menyingkir mikrob dan puing daripada rongga sendi.
  26. 26. 21PENILAIAN KENDIRI1. Fungsi yang manakah di antara berikut bukan fungsi tisu epithelium? A. Membentuk kelenjar. B. Melitupi permukaan tubuh. C. Melindungi dan menyokong tubuh. D. Melapisi rongga tubuh, organ lompang dan duktus.2. Tisu yang manakah di antara berikut berperanan untuk mengesan perubahan dalaman dan luaran tubuh? A. Tisu otot. B. Tisu saraf. C. Tisu adiposa. D. Tisu perantara.3. Sifat yang manakah di antara berikut bukan sifat matriks ekstrasel? A. Gel. B. Pepejal. C. Bendalir. D. Gabungan pepejal bersama serat protein.4. Apakah peranan serat di dalam matriks ekstrasel? A. Menyatukan sel-sel tubuh. B. Menguatkan dan menyokong tisu perantara. C. Menyokong serta melindungi organ dalaman tubuh. D. Menentukan bagaimana tisu terbentuk dan berkembang.5. Sel yang manakah di antara berikut tidak terdapat di dalam tisu perantara areolar? A. Adiposit. B. Fibroblas. C. Sel darah putih. D. Sel darah merah.6. Tisu adiposa adalah tisu perantara ____________. A. elastik B. kendur C. padat teratur D. padat tidak teratur
  27. 27. 227. Struktur yang manakah di antara berikut mengandungi tisu perantara padat teratur? A. Otot. B. Tulang. C. Tendon. D. Rawan berserat.8. Telinga mengandungi rawan______________. A. hialin B. elastik C. berserat D. artikular9. Rawan lambat untuk dibaik pulih selepas mengalami kecederaan kerana ___________ A. mempunyai lemak B. mempunyai neuroglia C. tidak mempunyai salur darah D. mempunyai salur darah yang sempit10. Struktur yang manakah di antara berikut merembeskan bendalir sinovia? A. Membran serosa. B. Membran mukus. C. Membran sinovium. D. Membran kutaneus.
  28. 28. 23 UNIT PELAJARAN 3 SISTEM RANGKAHASIL PEMBELAJARANDi akhir unit ini, anda diharap dapat:  Menyatakan kandungan matriks ekstrasel sel tulang.  Menerangkan fungsi setiap sel yang terdapat pada tisu tulang.  Menerangkan bahagian-bahagian tulang panjang.  Menerangkan fungsi tulang dan rangka.  Mengklasifikasikan tulang mengikut bentuk dan lokasinya.  Menerangkan faktor yang mempengaruhi pertumbuhan tulang.PENGENALANSistem rangka terdiri daripada tulang-tulang yang secaraberterusannya mengalami pengubahsuaian selaras denganpertumbuhan organisma, untuk membaik pulih kerosakan danjuga sebagai adaptasi terhadap stres yang dikenakan ke atastulang.Setiap tulang adalah organ yang terbina daripada gabunganbeberapa jenis tisu iaitu tulang, rawan, tisu perantara padat,epitelium, tisu pembentuk darah, tisu adiposa dan tisu saraf.Tulang-tulang yang membentuk kerangka yang dikenali tulangrangka wujud secara bersendirian atau bercantum dengantulang-tulang lain untuk membentuk tulang yang lebih besar.Kerangka ini beserta dengan rawan-rawannya membentuksistem rangka.TISU TULANG Rajah 3.1: Rangka ManusiaTisu tulang atau tisu oseus terbina daripada sel-sel yang dikelililing matriks yang mengandungilebih kurang 25% air, 25% serat kolagen dan 50% garam mineral (kalsium, fosforus dan
  29. 29. 24magnesium) terhablur. Kekerasan tulang diperolehi daripada garam mineral yang terhablur inisementara kefleksibelan atau fleksibilitinya pula dipengaruhi oleh serat kolagen. Serat kolagenmemberi kekuatan tegangan kepada tulang untuk mengelaknya daripada meregang atau putus.Terdapat empat jenis sel tulang pada tisu tulang iaitu sel osteogenik, osteoblas, osteosit danosteoklas. Sel osteogenik terdapat pada bahagian sebelah dalam periosteum, dalamendosteum dan dalam kanal yang mengandungi salur darah pada tulang. Tidak seperti sel-seltulang yang lain, sel osteogenik boleh mengalami pembahagian sel. Sel-sel yang terhasildaripada pembahagian ini seterusnya berkembang menjadi osteoblas. Osteoblas adalah selyang membina tulang. Sel ini mensintesis dan merembes serat kolagen serta lain-lain bahanorganik untuk membina bahan matriks tisu tulang. Osteoblas lama kelamaannya terperangkapdalam bahan matriks yang mengelilinginya dan bertukar menjadi osteosit. Osteosit adalah selyang matang dan merupakan sel utama dalam tisu tulang. Osteosit terlibat dalam metabolismaharian tulang untuk memelihara kandungan bahan matriks tisu tulang. Osteoklas pula terlibatdalam penguraian bahan matriks tisu tulang untuk pertumbuhan, penyelenggaraan dan baikpulih tulang. Rajah 3.2: Sel-sel Tisu Tulang Osteoklas Osteoblas OsteositTisu tulang terbahagi kepada dua jenis iaitu tisu tulang padat dan tisu tulang spongiosa. Tisutulang padat terdiri daripada osteon atau sistem Havers yang tersusun rapat. Osteonmengandungi kanal sentral yang dikelilingi matriks yang tersusun secara gegelang sepusat(lamela). Osteosit terdapat di dalam ruang (lakuna) yang terletak di antara lamela. Kanal-kanalkecil (kanalikulus) yang berisi bendalir ekstrasel mengarah keluar daripada lakuna ke kanal
  30. 30. 25sentral atau kanal haversian sebagai laluan merentangi matriks. Setiap lakuna berhubungsesama sendiri dan dengan kanal sentral menerusi kanalikulus. Kanalikulus membolehkandarah yang mengandungi nutrien serta oksigen dibawa kepada osteosit dan mengangkut keluarbahan sisa metabolisma. Rajah 3.3: Struktur Tisu Tulang Lakuna mengandungi osteosit Osteon tulang padat Lamela Trabekula tulang spongiosa Kanalikuli Osteon Kanal Havers Periosteum Kanal VolkmannTisu tulang spongiosa lebih ringan dan kurang tumpat berbanding tisu tulang padat. Dari segibinaan, tisu tulang spongiosa terdiri daripada plat (trabekula) dan batang tulang yangbersempadan dengan rongga tak teratur yang mengandungi sum-sum merah tulang.Kanalikulus pada tisu tulang spongiosa tidak bersambung kepada kanal haversian tetapi padasetiap rongga yang bersebelahan untuk mendapatkan bekalan darah. Walaupun trabekulanampak seperti disusun secara sembarangan tetapi susunan ini memberi kekuatan maksimumkepada tisu tulang spongiosa.Secara keseluruhannya 80% daripada tulang rangka manusia terdiri daripada tisu tulang padatdan 20% tisu tulang spongiosa. Tisu tulang padat terdapat di sebelah bawah periosteum danmembentuk sebahagian besar daripada diafisis tulang-tulang panjang. Tisu tulang padatmerupakan tisu tulang yang terkuat dan berperanan sebagai pelindung dan penyokong kepadatubuh. Tisu tulang spongiosa membentuk sebahagian besar daripada tisu tulang bagi tulang
  31. 31. 26 Rajah 3.4: Struktur Tulang Spongiosa Tulang spongiosa Tulang padat Rawan artikular Endosteumpendek, tulang leper dan tulang tak teratur. Tisu tulang ini juga membentuk sebahagian besardaripada epifisis tulang-tulang panjang dan rim di sekililing rongga medula pada diafisis tulang-tulang panjang. Tisu tulang spongiosa juga lebih ringan daripada tisu tulang padat dan inimengurangkan berat keseluruhan tulang. Selain daripada itu trabekula tisu tulang spongiosamenyokong dan melindungi sum-sum merah tulang. Bagi orang dewasa sum-sum merah tulangiaitu tempat bagi penghasilan sel-sel darah hanya terdapat dalam tisu tulang spongiosa padatulang pinggul, tulang rusuk, sternum, tulang belakang dan epifisis tulang-tulang panjang.ANATOMI TULANG PANJANGTulang panjang yang tipikal terbahagi kepada tujuh bahagian iaitu difisis, epifisis, metafisis,rawan artikular, periosteum, rongga medula dan endosteum.  Diafisis adalah badan atau syaf tulang yang berbentuk silinder. Bahagian ini merupakan bahagian utama bagi tulang.  Epifisis terdapat hujung proksimal dan distal tulang.  Metafisis terdapat pada tulang yang matang iaitu pada kawasan di mana diafisis bercantum dengan epifisis. Bagi tulang yang masih mengalami proses pertumbuhan, bahagian ini terbina daripada rawan hialin untuk membentuk plat epifisis. Plat ini membolehkan diafisis tulang untuk tumbuh secara memanjang. Setelah pertumbuhan secara memanjang ini tamat, rawan pada plat ini digantikan dengan tulang dan menghasilkan garisqan epifisis.
  32. 32. 27 Rajah 3.5: Anatomi Tulang Panjang Rawan artikular Epifisis proksimal Metafisis Garisan epifis Endosteum Rongga medula Diafisis Diafisis Diafisis Diafisis Diafisis Periosteum Diafisis Diafisis Diafisis Diafisis Rawan artikular adalah lapisan nipis rawan hialin yang melitupi kawasan epifisis yang membentuk sendi dengan tulang yang lain. Rawan artikular berperanan untuk Diafisis mengurangkan geseran dan menyerap hentakan pada sendi sinovial. Rawan artikular tidak mempunyai perikondrium dan ini mengehadkan keupayaannya untuk dibaik pulih bila mengalami kerosakan Periosteum adalah sarung kenyal yang melitupi permukaan tulang yang tidak dilitupi rawan artikular. Sarung ini terbina daripada tisu perantara padat tak teratur dan bersalur darah. Pada periosteum terdapat sel-sel pembentuk tulang yang membolehkan tulang menambahkan diamaternya (menebal). Periosteum juga berperanan untuk melindungi tulang, membantu membaik pulih fraktur, membantu menyuburkan tulang dan bertindak segai tempat untuk pelekatan ligament dan tendon. Rongga medulla adalah ruang lompang berbentuk silinder pada sebelah dalam diafisis. Bagi seorang dewasa, ruang ini dipenuhi sum-sum kuning yang sebahagian besarnya terbina daripada tisu lemak. Sum-sum kuning ini boleh ditukar menjadi sum-sum merah untuk meningkatkan penghasilan sel-sel darah apabila berlakunya kehilangan darah yang banyak.
  33. 33. 28  Endosteum adalah membran nipis yang melapisi rongga medulla. Endosteum mengandungi sel-sel pembentuk tulang.FUNGSI TULANG DAN SISTEM RANGKA  Menyokong tisu-tisu lembut pada tubuh.  Menyediakan tempat untuk pelekatan tendon bagi kebanyakan otot rangka.  Melindungi organ-organ dalaman tubuh daripada risiko kecederaan mekanikal.  Bergabung dengan otot rangka untuk membantu menggerakkan tubuh dan bahagian- bahagian tubuh.  Menyimpan dan mengeluarkan simpanan mineral khususnya kalsium dan fosforus untuk memelihara imbangan mineral dalam tubuh dan untuk agehan kepada bahagian tubuh yang memerlukannya.  Menghasilkan sel-sel darah menerusi sum-sum merah tulang yang terdapat pada sesetengah tulang.  Menyimpan trigliserida (sumber tenaga) yang merupakan komponen utama sum-sum kuning tulang.KATEGORI TULANGHampir semua tulang tubuh boleh dikategorikan kepada empat jenis bentuk yang utama iaitutulang panjang, tulang pendek, tulang leper dan tulang tak teratur. Bagaimanapun terdapat dualagi kategori bentuk iaitu tulang sesamoid dan tulang sutur.Tulang PanjangTulang jenis ini mempunyai ukuran panjang yang melebihi ukuran lebarnya dan mempunyaisyaf (diafisis) serta bilangan hujung (epifisis) yang berbagai. Tulang jenis ini sedikit melengkunguntuk menjadikannya strukturnya lebih kuat. Lapisan luar tulang panjang mengandungi tisutulang padat sementara di bahagian dalamnya terdiri daripada tisu tulang spongiosa. Kedua-dua epifisis tulang panjang dilitupi rawan hialin. Tulang-tulang panjang bersama-sama denganotot rangka terlibat dalam pergerakan luaran. Contoh tulang bagi kategori ini adalah femur, tibiadan fibula; humerus, ulna dan radius; dan falanks jari tangan dan kaki.Tulang PendekTulang dalam kategori ini berbentuk seperti kiub dan mempunyai ukuran panjang dan lebaryang hampir sama. Tulang pendek mempunyai lapisan nipis tisu tulang padat bahagian luarnya
  34. 34. 29dan tisu tulang spongiosa di sebelah dalamnya. Tulang jenis ini secara relatifnya menyimpanbanyak sum-sum tulang. Fungsi utama tulang pendek adalah untuk memberi sokongan dankestabilan kepada pergerakan luaran. Contoh bagi tulang pendek adalah karpal dan tarsal. Rajah 3.6: Tulang Panjang Rajah 3.6: Tulang Pendek
  35. 35. 30Tulang LeperTulang leper secara relatifnya adalah nipis dan kuat. Tulang leper berfungsi untuk melindungiorgan dalam tubuh dan sebagai tapak bagi pelekatan otot rangka. Permukaan anterior danposterior tulang leper terdiri daripada tisu tulang padat. Tisu tulang spongiosa yangmengandungi sejumlah sum-sum merah tulang yang berbeza mengikut tulang membntukbahagian tengah tulang leper. Bagi orang dewasa, sel-sel darah merah paling banyakdihasilkan oleh sum-sum merah tulang pada tulang leper. Tulang yang dikategorikan sebagaitulang leper adalah skapula, sternum, kranium dan os koksa. Tulang rusuk dan pelvis jugatermasuk dalam kategori ini. Rajah 3.7: Tulang Skapula (tulang leper)Tulang Tak TeraturTulang-tulang yang dimasukkan ke dalam kategori ini mempunyai bentuk yang kompleks dantidak akur dengan kategori bentuk-bentuk yang dinyatakan sebelum ini. Tulang-tulang dalamkategori ini berfungsi untuk memberi sokongan mekanikal yang utama kepada tubuh danmelindungi korda spina (bagi tulang-tulang vertebra). Contoh bagi tulang-tulang tak teraturadalah tulang-tulang verterbra, sacrum dan mandibel.Selain daripada kategori yang dinyatakan di atas, tulang turut boleh dikategorikan kepadatulang sesaomid dan tulang sutur.Tulang SesamoidTulang dalam kategori ini pada lazimnya adalah tulang pendek atau tulang tak teratur. Tulangsesamoid terbentuk pada tendon yang merentangi sendi. Ini bertujuan untuk membantumelindungi tendon tersebut daripada geseran, tegangan dan stress fizikal. Contoh tulangsesamoid adalah patela, pisiform dan dua tulang kecil pada bahagian bawah metatarsalpertama.
  36. 36. 31Rajah 3.8: Tulang Vertebra Toraks (tulang tak teratur) Rajah 3.9: Tulang pada bahagian bawah Metatarsal pertama (tulang sesamoid). Rajah 3.10: Tulang Patela (tulang sesamoid) Femur Patela Fibula Tibia
  37. 37. 32Tulang suturTulang bagi kategori ini adalah berdasarkan lokasi di mana tulang tersebut berada dan bukanberdasarkan bentuknya. Tulang sutur adalah tulang-tulang kecil yang terbentuk dalam sendisutur pada cranium. Oleh kerana bilangannya adalah berbeza antara individu, tulang-tulangsutur tidak mempunyai nama yang khusus. Rajah 3.11: Tulang Sutur Tulang suturPEMBAHAGIAN RANGKARangka seorang dewasa terdiri daripada 206 tulang yang dikelompokkan kepada dua bahagianiatu rangka aksial dan rangka apendaj. Rangka aksial mempunyai 80 tulang dan ianya terdiridaripada tulang-tulang yang berada pada paksi longitudinal tubuh. Paksi ini adalah satugarisan imaginari yang bermula daripada kepala dan menurun memengikut pusat graviti tubuhsehingga ke ruang di antara kedua belah kaki.Rangka apendaj pula terdiri daripada 126 tulang iaitu tulang-tulang tangan dan kaki bersertakumpulan tulang yang dikenali sebagai girdel yang menyambungkan tulang-tulang tangan dankaki kepada rangka aksial.Rangka aksial terdiri daripada tengkorak, hioid, osikel auditori, turus vertebra dan toraks. Bagirangka apendaj pula strukturnya adalah girdel pektoral, tangan, girdel pelvis dan kaki. Jadual3.1 memperincikan struktur dan bilangan tulang yang membentuk struktur-struktur tersebut.
  38. 38. 33Rajah 3.12: Rangka Aksial Tengkorak Sternum Tulang rusuk Turus vertebra Girdel pelvis
  39. 39. 34 Jadual 3.13: Rangka Apendaj Klavikel Skapula Humerus Radius Girdel pelvis Ulna Femur Patela Tibia Fibulahttp://sciencecity.oupchina.com.hk/biology/student/glossary/appendicular_skeleton.asp
  40. 40. 35 Jadual 3.1: Tulang Sistem Rangka Orang DewasaBahagian Rangka Struktur Bilangan Tulang Tengkorak  Kranium 8  Muka 14 Hioid 1 Rangka Aksial Osikel audotori 6 Turus vertebra 26 Toraks  Sternum 1  Rusuk 24 Girdel pektoral 2  Klavikel 2  Skapula Tangan  Humerus 2  Ulna 2  Radius 2  Karpal 16  Metakarpal 10  Falanks 28Rangka Apendaj Girdel pelvik  Tulang pinggul 2 Kaki  Femur 2  Patela 2  Fibula 2  Tibia 2  Tarsal 14  Metatarsal 10  Falanks 28
  41. 41. 36PEMBENTUKKAN TULANGProses pembentukkan tulang dikenali sebagai osifikasi. Terdapat empat keadaan di manaberlakunya osifikasi  Permulaan pembentukkan tulang pada embrio dan fetus  Pertumbuhan tulang semasa bayi, kanak-kanak dan remaja sehingga tulang mencapai saiz orang dewasa  Ubah suai tulang  Baik pulih frakturPermulaan Pembentukkan Tulang pada Embrio dan FetusTerdapat dua cara osifikasi pada embrio dan fetus iaitu osifikasi intramembranus dan osifikasiendokondral.Tulang leper pada tengkorak, mandibel, sebahagian daripada klavikel dan ubun-ubun bayisemasa dilahirkan terbentuk menerusi osifikasi intramembranus. Osifikasi jenis ini melibatkanpembentukkan tulang di dalam mesenkima yang tersusun dalam lapisan yang menyerupaimembran. Proses ini melibatkan turutan yang berikut: 1. Pembentukkan pusat osifikasi: Sel-sel mesinkima mengelompok dan melalui proses pembezaan untuk bertukar menjadi sel-sel osteogenik dan kemudiannya kepada sel-sel osteoblas. Osteoblas merembes matriks organik ekstrasel. 2. Kalsifikasi: Osteoblas terperangkap dalam matriks ekstrasel dan bertukar menjadi osteosit. Kalsium dan lain-lain garam mineral mula dimendapkan sementara matriks ekstrasel mula mengeras atau kalsifikasi. 3. Pembentukkan trabekula: Matriks ekstrasel membentuk trabekula yang kemudiannya bercantum dengan trabekula yang lain untuk membentuk tisu dan tulang spongiosa. Salur darah terbentuk dalam ruangan antara trabekula. Sum-sum merah tulang mula terbentuk. 4. Pembentukkan periosteum: Serentak dengan pembentukkan trabekula, mesinkima mengelompok pada bahagian periferi tulang spongiosa dan bertukar menjadi periosteum. Permukaan tulang spongiosa di bawah periosteum mula digantikan dengan tisu tulang padat yang akhirnya membentuk tulang padat.
  42. 42. 37 Rajah 3.14: Osifikasi Intramembranus Mesenkima Sel mesenkima membentuk Serat kolagen periosteum Pusat osifikasi Trabekula tulang Osteoid 1 Osteoblas 3 Salur darah Periosteum Osteoblas berserat Osteoid Osteoblas Ostosit Plet tulang padat Matriks tulang yang Tulang spongiosa 2 baru mengeras 4 Osteoblas Osteoid OstositOsifikasi endokondral pula adalah proses pembentukan tulang yang melibatkan penggantianrawan dengan tisu tulang. Kebanyakan daripada tulang terbentuk dengan Matriks ini.tulang cara yang Langkah barubagi osifikasi endokondral adalah seperti berikut: mengeras 1. Pembentukan model rawan: Sel-sel mesinkima mengelompok dan bertukar menjadi kondroblas. Kondroblas merembeskan matiks ekstrasel untuk membentuk model tulang yang terdiri daripada rawan hialin. Periosteum mula membentuk disekeliling model tulang ini 2. Pertumbuhan model rawan: Kondroblas bertukar menjadi kondrosit. Sebahagian daripada kondroblas kemudiannya mengalami hipertrofi dan pecah. Ini mencetuskan kalsifikasi model rawan ini. Pemanjangan model berlaku apabila kondroblas yang tinggal melalui pertumbuhan interstitial (pertumbuhan ruang-antara). Penebalan model disebabkan oleh penghasilan kondroblas baru oleh perikondrium. 3. Pembentukan pusat osifikasi utama: Penembusan arteri nutrien ke dalam bahagian tengah diafisis model rawan menyebabkan sel-sel osteogenik pada perikondrium untuk bertukar menjadi osteoblas. Perikondrium bertukar menjadi tulang dan membentuk periosteum. Pada bahagian tengah model rawah salur darah terbentuk dan mencetuskan pertumbuhan pusat osifikasi utama di mana tisu tulang akan menggantikan sebahagian besar daripada rawan. Osteoblas kemudiannya memendapkan matriks ekstrasel di atas sisa rawan yang telah mengeras untuk membentuk tulang spongiosa. Osifikasi kemudiannya merebak ke arah hujung-hujung model rawan 4. Pembentukkan rongga medulla (sum-sum): Osteoklas mengurai sebahagian daripada trabekula tulang spongiosa yang baru dibina ketika pusat osifikasi utama merebak ke
  43. 43. 38 hujung-hujung model rawan. Ini menghasilkan rongga medulla. Osteoblas menggantikan tulang spongiosa dengan tulang padat pada diafisis. 5. Pembentukan pusat osifikasi sekunder: Salur darah menembusi kedua-dua epifisis untuk membolehkan osifikasi berlaku pada bahagian tengahnya dan mengarah ke permukaan luar tulang. 6. Pembentukan rawan artikular dan plat epifisis: Rawan hialin yang melitupi epifisis bertukar menjadi rawan artikular. Sebelum seorang itu menjadi dewasa, rawan hialin terus berada di antara epifisis dan diafisis sebagai pat epifisis. Plat ini terlibat dalam pertumbuhan secara memanjang tulang-tulang panjang. Rajah 3.15: Osifikasi endokondral Tulang Rawan mengeras matang Salur darah Rawan Rawan mengeras Rawan Tulang spongiosa Kolar tulang Rongga Kolar tulang medulari Periosteum Pusat osifikasi primer Tulang Tulang Perikondrium kanselus padat Pusat osifikasi sekunderPertumbuhan Tulang Secara Memanjang dan Melebar (Menebal)Tulang panjang tumbuh secara memanjang dan melebar (menebal) pada peringkat bayi, kanak-kanak dan remaja. Pertumbuhan secara memanjang berlaku pada plat epifisial akibatpembahagian berterusan kondrosit baru pada plat di sebelah epifisis. Pada plat di sebelahdiafisis, kondrosit lama digantikan dengan tulang. Aktiviti ini menyebabkan plat episis kekalketabalannya tetapi tulang di sebelah plat ini pada bahagian diafisis bertambah panjang. Padaumur 18 – 25 tahun, rawan hialin pada plat epifisis digantikan dengan tulang dan plat ini hanyatinggal sebagai garisan epifisis.Serentak dengan pertumbuhan secara memanjang, tulang juga mengalami pertumbuhansecara melebar atau menjadi tebal. Pada permukaan tulang sel osteogenik bertukar menjadiosteoblas yang merembeskan matriks ekstrasel untuk membentuk tisu tulang baru. Osteoblas
  44. 44. 39kemudiannya bertukar menjadi osteosit. Serentak dengan penghasilan tisu tulang yang baru,osteoklas pada endosteum mengurai tisu tulang yang melapisi rongga medulla. Prosespenguraian ini lebih lambat berbanding proses pembinaan tisu tulang yang baru di sebelah luartulang sedia ada. Rajah 3.16 : Pertumbuhan Tulang Secara Memanjang dan Melebar Tulang orang dewasa Tulang dalam embrio Plet pertumbuhan Tulang remajaUbah Suai TulangUbahsuai tulang adalah proses penggantian tisu tulang lama dengan tisu tulang baru. Proses inimelibatkan resorpsi tulang dan pemendapan tulang. Resorpsi tulang mengurai matriksekstrasel tulang sementara pemendapan tulang menghasilkan matriks ekstrasel tulang.Ubahsuai tulang berlaku pada kadar yang berbeza pada setaip bahagian tubuh dan berlaku disepanjang hayat. Ubahsuai tulang juga turut terlibat dalam baik pulih tulang akibat kecederaanpada tulang.
  45. 45. 40 Rajah 3.17: Proses Ubah suai Tulang Tulang Osteoklas mengurai tulang lama Osteoblas membina tulang baru Tulang baruBaik Pulih FrakturFraktur adalah adalah satu keadaan di mana tidak mewujud lagi kesinambungan pada tulang.Fraktur boleh berlaku akibat daripada impak berdaya tinggi atau stres atau pun disebabkan olehkeadaan-keadaan perubatan seperti osteoporosis atau pun kanser tulang.Proses membaik pulih fraktur melibatkan turutan yang berikut: 1. Penyingkiran tisu tulang yang mati oleh fagosit 2. Pembentukan rawan berserat oleh kondroblas untuk menyambung bahagian yang patah pada tulang. 3. Penukaran rawan berserat kepada tulang spongiosa oleh osteoblas.
  46. 46. 41 4. Ubah suai tulang melibatkan resorpsi bahagian tulang yang mati dan penukaran tulang spongiosa kepada tulang padat.Proses penyembuhan mengambil masa yang agak lama kerana gangguan kepada aliran darahdi tempat kecederaan, kalsium dan fosforus perlu melalui kalsifikasi, pemendapan secaraberansur tulang serta pertumbuhan dan pembiakan yang perlahan bagi sel-sel tulang. Rajah 3.18: Proses Baik Pulih Fraktur Tulang padat Rongga Rawan medulari Sel berserat Darah Tulang baru spongiosa Hematoma Darah keluar daripada salur Tulang spongiosa terbentuk darah pecah dan membentuk di kawasan pembentukkan salur hematoma darah. Serat berawan terbentuk di kawasan lain. Tulang padat Rongga medulari Kalus Periosteum tulang Kalus tulang mengganti Osteoklas menyingkir lebihan rawan berserat tisu tulang, menjadikan struktur tulang baru seperti tulang asal
  47. 47. 42FAKTOR YANG MEMPENGARUHI PERKEMBANGAN DANPERTUMBUHAN TULANG  Nutrisi: Pengambilan yang mencukupi bagi vitamin A, C dan D serta mineral khususnya kalsium, fosforus dan magnesium.  Hormon: Hormon pertumbuhan manusia (hGH), insulin-like growth factor, hormon paratiroid, kalsitonin, estrogen dan androgen.  Senaman: Senaman yang melibatkan aktiviti yang menopang berat badan memberi tekanan kepada tulang untuk beradaptasi supaya menjadi lebih kuat.  Pendedahan kulit kepada cahaya ultraungu: Kulit menghasilkan Vitamin D apabila didedahkan kepada cahaya ini. Vitamin D diperlukan untuk penyerapan sempurna kalsium pada usus kecil.RINGKASAN  Tisu tulang atau tisu oseus terbina daripada sel-sel yang dikelililing matriks yang mengandungi lebih kurang 25% air, 25% serat kolagen dan 50% garam mineral  Terdapat empat jenis sel tulang pada tisu tulang iaitu sel osteogenik, osteoblas, osteosit dan osteoklas.  Tisu tulang terbahagi kepada dua jenis iaitu tisu tulang padat dan tisu tulang spongiosa.  Secara keseluruhannya 80% daripada tulang rangka manusia terdiri daripada tisu tulang padat dan 20% tisu tulang spongiosa.  Bagi orang dewasa sum-sum merah tulang iaitu tempat bagi penghasilan sel-sel darah hanya terdapat dalam tisu tulang spongiosa pada tulang pinggul, tulang rusuk, sternum, tulang belakang dan epifisis tulang-tulang panjang.  Tulang panjang yang tipikal terbahagi kepada tujuh bahagian iaitu difisis, epifisis, metafisis, rawan artikular, periosteum, rongga medula dan endosteum.  Tulang dan sitem rangka berfungsi untuk menyokong tisu-tisu lembut, menyediakan tempat untuk pelekatan tendon, melindungi organ-organ dalaman tubuh, membantu menggerakkan tubuh, menyimpan dan mengeluarkan simpanan mineral, menghasilkan sel-sel darah dan menyimpan trigliserida.  Tulang boleh dikategorikan kepada tulang panjang, tulang pendek, tulang leper dan tulang tak teratur.
  48. 48. 43  Rangka seorang dewasa terdiri daripada 206 tulang yang dikelompokkan kepada dua bahagian iatu rangka aksial (80 tulang) dan rangka apendaj (126 tulang).  Osifikasi berlaku menerusi osifikasi intramembranus dan osifikasi endokondral.  Ubah suai tulang menggantikan tisu tulang lama dengan tisu tulang baru sebagai adaptasi terhadap tekanan ke atas tulang dan juga untuk membaik pulih tulang yang rosak.  Perkembangan dan pertumbuhan tulang di pengaruhi oleh nutrisi, hormon, senaman dan pendedahan kulit kepada cahaya ultraungu.PENILAIAN KENDIRI1. Pada tulang orang dewasa, plet efifisis digantikan dengan _______________. A. osteon B. periosteum C. endosteum D. garis epifisis2. Ciri yang manakah di antara berikut terdapat pada tulang spongiosa? A. Mengandungi lakuna. B. Mengandungi osteon. C. Mempunyai system Havers. D. Mempunyai tulang trabekula.3. Girdel pelvis terdiri daripada ___________________________. A. tulang koksa B. skapula dan klavikel C. humerus dan skapula D. tulang rusuk, sternum dan klavikel4. Yang manakah di antara berikut terdapat pada plet epifisis? A. Kondrosit. B. Trabekula. C. Osteoklas. D. Endosteum
  49. 49. 445. Tulang rangka bersifat fleksibel kerana mempunyai __________________.. A. fosfat B. kalsium C. kolagen D. Vitamin D6. Sistem rangka berperanan untuk ____________________. A. melindungi organ dalaman tubuh daripada kecederaan B. membantu dalam menghasilkan pergerakan C. menghasilkan sel darah D. semua jawapan di atas7. Sel yang membina tulang adalah _________________.. A. osteosit B. osteoblas C. osteoklas D. osteogenik8. Apakah jenis rawan yang melitupi permukaan tulang yang membentuk sendi? A. Hialin B. Elastik C. Artikular D. Berserat9. Tulang yang manakah di antara berikut dikategorikan sebagai tulang pendek?. A. Karpal B. Femur C. Skapula D. Vertebra toraks10. Tulang yang manakah di antara berikut terbentuk menerusi osifikasi intramembranus? Tulang leper pada tengkorak, mandibel, sebahagian daripada klavikel dan ubun-ubun bayi semasa dilahirkan terbentuk menerusi osifikasi intramembranus A. Femur B. Radius C. Mandibel D. Metatarsal
  50. 50. 45 UNIT PELAJARAN 4 SENDIHASIL PEMBELAJARANDi akhir unit ini, anda diharap dapat:  Menerangkan bagaimana struktur sendi menentukan fungsinya.  Menjelaskan klasifikasi sendi berdasarkan struktur dan fungsi.  Menerangkan struktur sendi sinovial.  Menerangkan jenis pergerakan yang boleh berlaku di sendi synovial.  Menerangkan jenis dan lokasi sendi sinovial.PENGENALANSendi adalah lokasi di mana berlakunya pertemuan di antara dua atau lebih tulang, di antararawan dan tulang atau di antara gigi dengan tulang. Binaan atau struktur sesuatu sendimempengaruhi kekuatan dan julat pergerakan sendi tersebut. Sendi yang strukturnyaberkedudukan rapat di antara satu sama lain kuat tetapi tidak fleksibel atau dalam erti kata lainmembataskan pergerakan atau tidak membenarkan langsung pergerakan pada sendi tersebut.Sebaliknya sendi yang strukturnya agak longgar membolehkan julat pergerakan yang lebih luasatau lebih fleksibel tetapi berkencenderungan untuk terkehel.Pergerakan pada sendi juga ditentukan oleh bentuk tulang-tulang yang membentuk sesuatusendi, kefleksibelan ligamen yang menghubungkan tulang-tulang tersebut dan ketegangan ototserta tendon yang berkait dengan pergerakan pada sendi tersebut. Pengetahuan tentangstruktur serta julat pergerakan sesuatu sendi penting bagi mengelakkan berlakunya kecederaanpada sendi akibat pergerakan yang tidak sesuai atau melampaui julat pergerakannya.KLASIFIKASI SENDISendi diklasifikasi berdasarkan kepada struktur dan fungsi sendi tersebut. Klasifikasiberdasarkan struktur melihat kepada dua perkara iaitu sama ada terdapat atau tidak ronggasinovial di antara tulang-tulang yang membentuk sendi tersebut dan jenis tisu perantara atautisu penghubung yang menghubungkan tuang-tulang tersebut. Klasifikasi berdasarkan fungsipula berkait dengan julat pergerakan sendi tersebut.
  51. 51. 46Terdapat tiga jenis sendi bagi klasifikasi berdasarkan struktur:  Sendi berserat: Sendi jenis ini tidak mempunyai rongga sinovial. Tulang-tulang sendi dihubungkan oleh tisu perantara atau tisu penghubung padat tak teratur.  Sendi berawan: Sendi tidak berongga sinovial dan tulang-tulang sendi dihubungkan oleh rawan.  Sendi sinovial: Terdapat rongga sinovial di antara tulang-tulang sendi. Tulang-tulang sendi ini dihubungkan oleh tisu perantara atau tisu penghubung padat tak teratur dan juga oleh ligamen.Dari segi fungsi, sendi diklasifikasikan mengikut jenis yang berikut:  Sinartrosis: Sendi yang tidak membenarkan sebarang pergerakan padanya.  Amfiartrosis: Sendi yang membenarkan sedikit pergerakan padanya.  Diartrosis: Sendi yang membolehkan pergerakan yang agak meluas.SENDI BERSERATTerdapat tiga jenis sendi berserat iaitu sutur, sindesmosis dan membran interos.Sutur hanya terdapat di tengkorak dan menyatukan tulang-tulang kranium. Sutur diklasifikasikansebagai amfiartrosis semasa bayi dan sinartrosis pada mereka yang lebih tua. Sindesmosisadalah sendi yang boleh digerakkan secara terbatas. Tulang-tulang yang membentuk sendi inidi hubungkan oleh ligamen interos. Membran interos merupakan lembaran nipis tisu perantaraatau tisu penghubung padat tak teratur yang menghubungkan tulang-tulang panjang yangberkedudukan secara bersebelahan. Rajah 4.1: Sutur Sutur korona Tulang parietal Tulang frontal Sutur lambdoid Tulang oksipital Tulang sfenoid Tulang skuamus Tulang temporal
  52. 52. 47 Rajah 4.2: Sindesmosis Fibula Tibia Ligamen tibiofibula anterior Ligamen deltoidLigamen talofibula anterior Talus Kalkaneus Ligamen kalkaneofibula Ligamen talofibula anterior Rajah 4.3: Membran interos Kepala radius Ligamen anulus Tendon biseps brakii Sindesmosis radioulnar (membran interos) Radius Ulna
  53. 53. 48SENDI BERAWANSendi berawan sama ada hanya membenarkan sedikit pergerakan berlaku seperti pada simfisispubik atau tiada pergerakan langsung seperti pada plat epifisis. Ini disebabkan oleh sifat rawanhialin atau rawan berserat yang menghubungkan tulang-tulang.Terdapat dua jenis sendiberawan iaitu:  Sinkondrosis: Tulang-tulang sendi dihubungkan oleh rawan hialin. Dari segi fungsi sinkondrosis adalah jenis sinartrosis. Sendi jenis tidak boleh digerakkan.  Simfisis: Tulang-tulang sendi mempunyai rawan artikular dan dihubungkan oleh rawan berserat. Dari segi fungsi sendi ini adalah dari jenis amfiartrosis yang memboleh sedikit pergerakan berlaku pada sendi tersebut. Rajah 4.4: Sindesmosis dan Sinkondrosis Sternum (manubrium) Sendi di antara tulang Sinkondrosis rusuk pertama dan sternum Plet epifisis Sternum (rawan hialin) Simfisis Ceper intervertebra rawan berserat Badan vertebraSENDI SINOVIALSendi sinovial diklasifikasikan sebagai diartrosis dari segi fungsinya. Sendi jenis inimembenarkan lebih banyak pergerakan dilakukan berbanding sendi berserat dan sendiberawan.Sendi sinovial mempunyai ciri-ciri umum yang berikut:
  54. 54. 49  Rongga sinovial: Rongga berisi bendalir sinovial yang terdapat di antara tulang-tulang sendi. Bendalir sinovial dirembeskan oleh membran sinovium. Bendalir ini berfungsi untuk mengurangkan geseran di antara permukaan tulang-tulang sendi, membekalkan nutrien kepada kondrosit dan menyingkirkan sisa metabolik daripada kondrosit pada rawan artikular yang melitupi permukaan tulang-tulang sendi.  Kapsul artikular: Kapsul ini melingkungi rongga sinovia dan menyatukan tulang-tulang sendi. Kapsul ini terdiri daripada membran berserat yang mungkin mengandungi ligamen di permukaaan luarnya dan membran sinovium pada bahagian di sebelah dalam kapsul artikular.  Rawan artikular: Permukaan tulang-tulang sendi ini dilitupi rawan hialin pada bahagian epifisis. Rawan artikular berfungsi untuk menyerap hentakan dan mengurangkan geseran semasa berlakunya pergerakan pada sendi.Selain daripada struktur ini, kebanyakan daripada sendi sinovial juga mempunyaistruktur-struktur berikut:  Meniskus: Alas yang terbina daripada rawan berserat dan terletak di antara permukaan tulang-tulang sendi yang bertentangan.  Pad lemak artikular: Alas yang mengandungi tisu adiposa dan berfungsi untuk melindungi rawan artikular.  Ligamen aksesori: Ligamen yang terbina daripada tisu perantara sebenar dan berada di dalam dan di luar kapsul. Ligamen ini berfungsi untuk mencegah pergerakan yang melampau pada sendi. Ini dapat mengurangkan risiko kecederaan kepada sendi semasa bergerak.  Tendon: Strukur yang mengandungi serta kolagen. Struktur ini menghubungkan otot kepada tulang-tulang sendi.  Bursa: Pundi-pundi kecil yang mengandungi bendalir yang menyerupai bendalir sinovia di dalam sendi sinovia tertentu. Pundi ini berperanan untuk mengurangkan geseran di antara tulang-tulang sendi.
  55. 55. 50 Rajah 4.5: Struktur Tipikal Sendi SinovialJENIS SENDI SINOVIALTerdapat tujuh jenis sendi sinovial yang berbeza dari segi kestabilan dan darjah kebebasanpergerakan pada sendi. Kestabilan dan pergerakan pada sendi jenis ini dipengaruhi oleh:  Bentuk permukaan tulang-tulang yang bertemu untuk membentuk sendi tersebut.  Kapsul artikular dan kekenyalan ligament yang menghungkan tulang-tulang sendi.  Ton otot yang diselitkan pada tulang-tulang sendi.  Tarikan graviti.
  56. 56. 51 Jadual 4.1: Jenis Sendi Sinovial Nama Contoh Deskripsi pergerakan Karpal pergelangan tangan, Melungsor atau menggelungsorSendi gesel sendi akromioklavikular. sahaja. Fleksi dan ekstensi pada satuSendi engsel Siku. satah sahaja. Sendi atlanto aksial, sendi Satu tulang berputar di sekelilingSendi pangsi radioulnar proksimal, sendi tulang yang lain. radioulnar distal.Sendi kondil/Sendi Sendi radiokarpus, sendi Fleksi, ekstensi dan sirkumduksi.elipsoidal temporomandibel. Sendi karpometakarpal, sendi Pergerakan yang sama sepertiSendi pelana sternoklavikular. sendi kondil. Sendi bahu (glenohumerus), Semua pergerakan kecualiSendi lesung sendi pinggul. melungsor atau menggelungsor. Pergerakan yang sama sepertiSendi kompaun/Sendi Sendi lutut. untuk sendi kondil dan sendiengsel terubah suai pelana.
  57. 57. 52 Rajah 4.6: Pergerakan pada Sendi Sinovial Klavikel Sendi gesel Skafoid Sendi pangsi Sendi kondil Skapula ummm Metakarpal ibu jari Sendi lesungSendi pelana
  58. 58. 53PERGERAKAN PADA SENDI SINOVIALPergerakan pada sendi sinova dikategorikan kepada:  Melongsor  Pergerakan angular  Putaran  Pergerakan khasMelongsorPergerakan melongsor dua tulang pipih di atas satu sama lain ke arah sisi Contohpergerakan melongsor adalah mengangkat tangan secara lurus dari sisi tubuh ke ataskepala seperti lompat bintang. Dalam pergerakan ini permukaan pipih klavikel dan akromionskapula saling melongsor. Rajah 4.7: Senaman Lompat BintangPergerakan AngularPergerakan angular menyebabkan pertambahan atau pengurangan sudut di antaratulang-tulang sendi. Pergerakan angular yang utama adalah fleksi, ekstensi, ekstensi hiper,
  59. 59. 54abduksi, aduksi dan sirkumduksi. Pergerakan-pergerakan ini dilakukan secara relatif kepadakedudukan anatomi. Rajah 4.8: Pengecilan sudut di antara tulang semasa fleksi Nilai sifar Fleksi EkstensiApabila melakukan fleksi, sudut di antara tulang-tulang sendi akan berkurangan. Ini berbezadengan esktensi di mana sudut di antara tulang-tulang sendi akan meningkat dengan lakuantersebut. Secara amnya lakuan ekstensi bertujuan untuk mengembalikan sesuatu bahagiantubuh kepada kedudukan anatomi selepas bahagian tersebut difleksikan. Fleksi danekstensi dilakukan pada satah sagital. Ekstensi hiper pula merujuk kepada pergerakanekstensi bahagian tubuh melepasi kedudukan anatominya. Contoh bagi pergerakan iniadalah membawa dagu ke dada (fleksi), mengembali kepala ke posisi asal selepasmembawa dagu ke dada (ekstensi) dan mendongakkan kepala (ekstensi hiper).Abduksi adalah pergerakan tulang menjauhi garisan tengah tubuh (paksi membujur) danaduksi pula adalah pergerakan tulang ke arah garisan tengah tubuh (paksi membujur).Sirkumduksi melibatkan pergerakan dalam bentuk bulatan bahagian distal tulang (hujungtulang yang paling jauh daripada garisan tengah tubuh). Sirkumduksi adalah pergerakanyang berterusan mengikut turutan fleksi, abduksi, ekstensi dan aduksi. Contoh pergerakansirkumduksi adalah membuat bulatan di sisi tubuh menggunakan lengan atau kaki.
  60. 60. 55 Rajah 4.9: Pergerakan Angular Fleksi Ekstensi hiperAbduksi Fleksi Aduksi Abduksi Ekstensi Abduksi Fleksi Ekstensi hiper Aduksi Ekstensi Aduksi Aduksi Sirkumduksi
  61. 61. 56PutaranPergerakan putaran melibatkan tulang berputar pada paksi membujur tulang itu sendiri.Pergerakan ini dilakukan secara relatif kepada garisan tengah tubuh. Putaran dilakukanke arah kanan atau kiri dan secara medial dan lateral. Putaran medial melibatkanpermukaan permukaan anterior tulang dipusingkan ke arah garisan tengah tubuh. Putaranlateral pula memusingkan permukaan anterior tulang menjauhi garisan tengah tubuh.Contoh bagi pergerakan ini adalah menggelengkan kepala (putaran ke kanan dan kiri) danmembawa tapak tangan dari kedudukan anatomi ke perut (putaran medial) dan dari perutke sisi tubuh dengan tapak tangan menghala ke hadapan (putaran lateral). Rajah 4.10: Pergerakan Putaran Putaran kepala Putaran Putaran kanan kiri Putaran Putaran lateral medialPergerakan KhasPergerakan ini hanya berlaku di sendi tertentu sahaja dan meliputi tetapi tidak terhadkepada elevasi, depresi, protraksi, retraksi, inversi, eversi, pendorsifleksan dan fleksiplantar.
  62. 62. 57 Elevasi: Pergerakan menaikkan bahagian tertentu tubuh sebagai contohnya menutup mulut (menaikkan mandibel) selepas membukanya Depresi: Pergerakan menurunkan bahagian tertentu tubuh sebagai contohnya membuka mulut (menurunkan mandibel). Protraksi: Pergerakan ke arah hadapan bahagian tertentu tubuh sebagai contohnya memuncungkan bibir. Retraksi: Pergerakan untuk mengembalikan bahagian tertentu tubuh yang telah diprotraksikan ke kedudukan anatomi. Contoh bagi pergerakan ini adalah mengeritkan gigi. Inversi: Pergerakan yang menghalakan tapak kaki ke arah medial tubuh. Eversi: Pergerakan yang menghalakan tapak kaki ke arah lateral tubuh. Pendorsifleksan: Pergerakan yang membawa bahagian kekura kaki ke bahagian anterior kaki bawah. Contoh bagi pergerakan ini adalah berdiri di atas tumit. Fleksi plantar: Pergerakan yang membawa tapak kaki ke arah permukaan plantar. Contoh pergerakan ini adalah berdiri di atas jari kaki. Supinasi: Pergerakan bahagian lengan bawah yang menyebabkan tapak tangan menghala ke atas sebagai contohnya menghulurkan tangan untuk menerima sesuatu benda. Pronasi: Pergerakan bahagian bawah lengan yang menyebabkan tapak tangan menghala ke bawah sebagai contohnya meletak tapak tangan di atas meja. Oposisi: Pergerakan yang membawa ibu jari tangan (pada sendi karpometakarpal) menyentuh hujung jari-jari lain pada sebelah tangan yang sama. Rajah 4.11: Elevasi dan Depresi Rajah 4.12: Protraksi dan Retraksi Protraksi Retraksi Elevasi Depresi
  63. 63. 58 Rajah 4.11: Eversi dan Inversi Rajah 4.12: Fleksi Plantar dan Pendorsifleksan Pendorsifleksan Fleksi plantar Eversi InversiRajah 4.11: Pronasi dan Supinasi Rajah 4.11: Oposisi dan Reposisi Posisi Reposisi Pronasi Supinasi

×