SlideShare a Scribd company logo
1 of 5
Download to read offline
Кидан
БУЛШ ОРШУУЛГА
БУЛШ ОРШУУЛГА
 Киданы булш оршуулгын дурсгалыг малтан
шинжилсэн байдлаас үзэхэд эл төрлийн
дурсгал, тэдний уугуул нутаг Шар мөрөн, Урчи
мөрөн зэрэг нутгаас их олддог байна. Одоогийн
байдлаар, Кидан улсын үед холбогдох булш зуу
гаруйг малтан шинжлээд байгаа бөгөөд
булшийг зохион байгуулалтынх нь хувьд нүх
ухаж оршуулсан булш, газар дор хонгил хийж
оршуулсан хаад ноёдын булш хэмээн хувааж
үздэг.
1. Нүх ухаж оршуулсан булш
 Энэ нь ихэвчлэн Ляо улс үүсэхээс өмнөх үеийн буюу ядуу хүмүүсийн булш
байдаг. Эдгээрийн дотор шатааж чандарласан явдал их тохиолддог. Үүний
жишээ нь Өвөр Монголын Баарин хошуунд малтсан нэг булш юм. Уг
булшийг чулуу өрж хийсэн дөрвөлжин хашлагаар хүрээлсэн ба
дөрвөлжингийн нэг хана 15,6 м, өндөр нь 0,5 м, хажуу талаараа зүүн урагш
хандсан чиглэлтэй, зүүн өмнөө үүдэвчтэй байжээ. Чулуун хүрээний төвд 1,65
х 1,56 м хэмжээтэй хавтгай чулуун овоолго байсан ба түүний дор мөн
ойролцоо хэмжээтэй, 0,4 х 0,5 м гүн нүхэнд, хүнийг чандарласан яс хийсэн
зургаан ваар сав байжээ. Эдгээр савыг хавтгай чулуун дээр тавьсан ба нэг
савыг чулуугаар тагласан, өөр нэг саванд хонины зургаан шагай байжээ.
Паалантай болон паалангүй шавар савны хэлтэрхий мөн олдсон байна. Өөр
бусад булш ч мөн иймэрхүү байдалтай байсан ба судлаачид сав суулганы
хэлбэр, хээ угалзыг үндэслэн киданых гэж үзсэн байна. Үүнээс гадна, хүнийг
модон авсанд хийж оршуулсан, түүнчилэн чулуун австай, гаднаа шороон
овоолготой гэх мэт хэлбэрийн булшууд тохиолддог. Мөн зэр зэвсэг, морь
малын тоног хэрэгсэл дагалдуулсан ба хүний аманд зоос хийж оршуулсан
тохиолдол ч байдаг.
2. Газар дор хонгил хийж
оршуулсан хаад ноёдын булш.
 Киданы эзэн хаадыг, төрийн тахилга үйлдэх зан үйлийн дагуу нүсэр их ёслол
гүйцэтгэж баян тансаг байдлаар оршуулдаг байжээ. Эдгээр нь одоо, газрын дээр ил
мэдэгдэх зүйлгүй боловч анхандаа барилга байшинтай байсан. Газрын доорхи
оршуулгын байгууламж нь нарийн зохион байгуулалттай, өрөө тасалгаа нь дүгрэг
буюу дөрвөлжин хэлбэртэй хоорондоо залгалдсан хонгилуудтай, орох үүд нь доош
шаталсан хонгилтой байдаг. Эдгээрт хүүрийг занданшуулж нүүрэнд нь металл баг
өмсгөн, зэс утсаар сүлжиж хийсэн торон хувцас өмсгөж оршуулсан байдаг.
Оршуулгын өрөөний дотор талыг модоор нүүрлэх ба хананд нь аж амьдралын
сэдэвт зураг зурж чимдэг байжээ. Орох хаалга нь ямагт зүүн урагш чиглэсэн байна.
Ахуйн хэрэглээний зүйл, гоёл чимэглэл, үнэт зүйлсээр хойлголдог байжээ.
Оршуулгын зан үйлийн Төв Азийн бусад нүүдэлчдийн дунд нийтлэг байдаг зарим
зүйлс нь дүнз модоор зааж хийсэн оршуулгын өрөө, металл баг гэх мэт зүйлс
байна. Оршуулгын баг бол Сибирийн Таштыкийн соёлд байснаас гадна киданы
эртний өвөг дунху нарын дунд нүүрийг нь товруу хадсан давуугаар бүтээх заншил
байжээ. Нүүдэлчдийн ахуй амьдрал, зан заншлын өвөрмөц зүйлс ч харагддаг нь,
морь малын тоног хэрэгсэл дагалдуулах, морь, үхэр, хонь зэрэг малаар хойлголох
зэргээс харагддаг. Булшны тасалгааны зүүн талд сав суулга, баруун талд морины
тоног хэрэгсэл, төмөр эдлэл байрлуулдаг нь монголчуудын гэр орондоо эд юмсаа
тавьж байрлуулах заншилтай тун адил байгааг судлаачид тэмдэглэж байжээ.
Анхаарал тавьсанд
баярлалаа
Бэлтгэсэн: О. Ихбаяр

More Related Content

What's hot

Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1bee Bear
 
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиунBaterdene Tserendash
 
1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиун1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиунBaterdene Tserendash
 
хойд цэнхэрийн агуй
хойд цэнхэрийн агуйхойд цэнхэрийн агуй
хойд цэнхэрийн агуйbee Bear
 
6 r-angi-tuuh-suragch
6 r-angi-tuuh-suragch6 r-angi-tuuh-suragch
6 r-angi-tuuh-suragchssuserff3dba
 
Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.
Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.
Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.tolya_08
 
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"surenee
 
Дорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулууДорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулууOtgonjargal Batzorig
 
ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙ
 ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН  ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙ ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН  ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙ
ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙBatzorigO Batzorig
 
Эдлэг соёл
Эдлэг соёлЭдлэг соёл
Эдлэг соёлsurenee
 
Хувцас
ХувцасХувцас
Хувцасsurenee
 
монгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11е
монгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11емонгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11е
монгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11еБаттүвшин Батнасан
 
сур харваа
 сур харваа сур харваа
сур харвааerka0903
 

What's hot (20)

Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1
 
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
2.хүрэл ба төмөр зэвсгийн үе халиун
 
1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиун1.ураг төрөл халиун
1.ураг төрөл халиун
 
Ertnii humuus
Ertnii humuusErtnii humuus
Ertnii humuus
 
Xvi negdel n urlag
Xvi negdel n urlagXvi negdel n urlag
Xvi negdel n urlag
 
хойд цэнхэрийн агуй
хойд цэнхэрийн агуйхойд цэнхэрийн агуй
хойд цэнхэрийн агуй
 
6 r-angi-tuuh-suragch
6 r-angi-tuuh-suragch6 r-angi-tuuh-suragch
6 r-angi-tuuh-suragch
 
Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.
Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.
Монгол орон хүн төрөлхтөний уугуул өлгий нутаг болох нь.
 
Tyyh
TyyhTyyh
Tyyh
 
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
Монголын түүх "Дөрвөлжин булш, буган чулуун хөшөө"
 
Aj ahuin uusel
Aj ahuin uuselAj ahuin uusel
Aj ahuin uusel
 
Дорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулууДорнод монголын хүн чулуу
Дорнод монголын хүн чулуу
 
Mongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzeiMongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzei
 
ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙ
 ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН  ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙ ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН  ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙ
ХАНБОГД СУМЫН НУТАГТ ШИНЭЭР ОЛДСОН ХАДНЫ ЗУРГИЙН ТУХАЙ
 
Эдлэг соёл
Эдлэг соёлЭдлэг соёл
Эдлэг соёл
 
буган хөшөө3
буган хөшөө3буган хөшөө3
буган хөшөө3
 
1+2
1+21+2
1+2
 
Хувцас
ХувцасХувцас
Хувцас
 
монгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11е
монгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11емонгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11е
монгол үндэстний хувцас хэрэглэл 11е
 
сур харваа
 сур харваа сур харваа
сур харваа
 

Similar to кидан - БУЛШ ОРШУУЛГА

Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1bee Bear
 
түүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайлантүүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайланJargalsaihan Buyandelger
 
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгалДорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгалbvjinee
 
New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)bee Bear
 
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelelNiigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelelurangua85
 
Mon.soyol,yos zanshil
Mon.soyol,yos zanshilMon.soyol,yos zanshil
Mon.soyol,yos zanshiltolya_08
 
монголын түүх
монголын  түүхмонголын  түүх
монголын түүхbee Bear
 
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1MoAltantuya
 
монголын түүх
монголын  түүхмонголын  түүх
монголын түүхbee Bear
 
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1MoAltantuya
 
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1MoAltantuya
 

Similar to кидан - БУЛШ ОРШУУЛГА (20)

Presentation1
Presentation1Presentation1
Presentation1
 
түүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайлантүүхийн дадлагын тайлан
түүхийн дадлагын тайлан
 
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгалДорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
Дорноговь аймгийн соёлын үл хөдлөх дурсгал
 
Mонголын түүх
Mонголын түүхMонголын түүх
Mонголын түүх
 
Mongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzeiMongoliin tvvhiin muzei
Mongoliin tvvhiin muzei
 
History
HistoryHistory
History
 
Bugan khushuu
Bugan khushuuBugan khushuu
Bugan khushuu
 
New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)New microsoft office word document (3)
New microsoft office word document (3)
 
Mongol nutag olgii mun
Mongol nutag olgii munMongol nutag olgii mun
Mongol nutag olgii mun
 
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelelNiigmiin uhaani hicheeliin medeelel
Niigmiin uhaani hicheeliin medeelel
 
Mon.soyol,yos zanshil
Mon.soyol,yos zanshilMon.soyol,yos zanshil
Mon.soyol,yos zanshil
 
монголын түүх
монголын  түүхмонголын  түүх
монголын түүх
 
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
 
Nuudliin irgenshil
Nuudliin irgenshilNuudliin irgenshil
Nuudliin irgenshil
 
Nuudliin irgenshil
Nuudliin irgenshilNuudliin irgenshil
Nuudliin irgenshil
 
монголын түүх
монголын  түүхмонголын  түүх
монголын түүх
 
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
 
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
эртний улсуудын нийгэм соёлын амьдрал 1
 
Tuux 6 r angi
Tuux 6 r angiTuux 6 r angi
Tuux 6 r angi
 
Ayalal 5
Ayalal 5Ayalal 5
Ayalal 5
 

кидан - БУЛШ ОРШУУЛГА

  • 2. БУЛШ ОРШУУЛГА  Киданы булш оршуулгын дурсгалыг малтан шинжилсэн байдлаас үзэхэд эл төрлийн дурсгал, тэдний уугуул нутаг Шар мөрөн, Урчи мөрөн зэрэг нутгаас их олддог байна. Одоогийн байдлаар, Кидан улсын үед холбогдох булш зуу гаруйг малтан шинжлээд байгаа бөгөөд булшийг зохион байгуулалтынх нь хувьд нүх ухаж оршуулсан булш, газар дор хонгил хийж оршуулсан хаад ноёдын булш хэмээн хувааж үздэг.
  • 3. 1. Нүх ухаж оршуулсан булш  Энэ нь ихэвчлэн Ляо улс үүсэхээс өмнөх үеийн буюу ядуу хүмүүсийн булш байдаг. Эдгээрийн дотор шатааж чандарласан явдал их тохиолддог. Үүний жишээ нь Өвөр Монголын Баарин хошуунд малтсан нэг булш юм. Уг булшийг чулуу өрж хийсэн дөрвөлжин хашлагаар хүрээлсэн ба дөрвөлжингийн нэг хана 15,6 м, өндөр нь 0,5 м, хажуу талаараа зүүн урагш хандсан чиглэлтэй, зүүн өмнөө үүдэвчтэй байжээ. Чулуун хүрээний төвд 1,65 х 1,56 м хэмжээтэй хавтгай чулуун овоолго байсан ба түүний дор мөн ойролцоо хэмжээтэй, 0,4 х 0,5 м гүн нүхэнд, хүнийг чандарласан яс хийсэн зургаан ваар сав байжээ. Эдгээр савыг хавтгай чулуун дээр тавьсан ба нэг савыг чулуугаар тагласан, өөр нэг саванд хонины зургаан шагай байжээ. Паалантай болон паалангүй шавар савны хэлтэрхий мөн олдсон байна. Өөр бусад булш ч мөн иймэрхүү байдалтай байсан ба судлаачид сав суулганы хэлбэр, хээ угалзыг үндэслэн киданых гэж үзсэн байна. Үүнээс гадна, хүнийг модон авсанд хийж оршуулсан, түүнчилэн чулуун австай, гаднаа шороон овоолготой гэх мэт хэлбэрийн булшууд тохиолддог. Мөн зэр зэвсэг, морь малын тоног хэрэгсэл дагалдуулсан ба хүний аманд зоос хийж оршуулсан тохиолдол ч байдаг.
  • 4. 2. Газар дор хонгил хийж оршуулсан хаад ноёдын булш.  Киданы эзэн хаадыг, төрийн тахилга үйлдэх зан үйлийн дагуу нүсэр их ёслол гүйцэтгэж баян тансаг байдлаар оршуулдаг байжээ. Эдгээр нь одоо, газрын дээр ил мэдэгдэх зүйлгүй боловч анхандаа барилга байшинтай байсан. Газрын доорхи оршуулгын байгууламж нь нарийн зохион байгуулалттай, өрөө тасалгаа нь дүгрэг буюу дөрвөлжин хэлбэртэй хоорондоо залгалдсан хонгилуудтай, орох үүд нь доош шаталсан хонгилтой байдаг. Эдгээрт хүүрийг занданшуулж нүүрэнд нь металл баг өмсгөн, зэс утсаар сүлжиж хийсэн торон хувцас өмсгөж оршуулсан байдаг. Оршуулгын өрөөний дотор талыг модоор нүүрлэх ба хананд нь аж амьдралын сэдэвт зураг зурж чимдэг байжээ. Орох хаалга нь ямагт зүүн урагш чиглэсэн байна. Ахуйн хэрэглээний зүйл, гоёл чимэглэл, үнэт зүйлсээр хойлголдог байжээ. Оршуулгын зан үйлийн Төв Азийн бусад нүүдэлчдийн дунд нийтлэг байдаг зарим зүйлс нь дүнз модоор зааж хийсэн оршуулгын өрөө, металл баг гэх мэт зүйлс байна. Оршуулгын баг бол Сибирийн Таштыкийн соёлд байснаас гадна киданы эртний өвөг дунху нарын дунд нүүрийг нь товруу хадсан давуугаар бүтээх заншил байжээ. Нүүдэлчдийн ахуй амьдрал, зан заншлын өвөрмөц зүйлс ч харагддаг нь, морь малын тоног хэрэгсэл дагалдуулах, морь, үхэр, хонь зэрэг малаар хойлголох зэргээс харагддаг. Булшны тасалгааны зүүн талд сав суулга, баруун талд морины тоног хэрэгсэл, төмөр эдлэл байрлуулдаг нь монголчуудын гэр орондоо эд юмсаа тавьж байрлуулах заншилтай тун адил байгааг судлаачид тэмдэглэж байжээ.