SlideShare a Scribd company logo
1 of 18
Download to read offline
Монгол ардын ерөөл, бэлгэ 
дэмбэрэлийн үгийн орос хэлэнд 
орчуулагдсан байдал 
(Л.Түдэвийн “ Нүүдэл суудал” 
романы жишээн дээр) 
Ц.Нямхүү (МУИС-ийн Орхон сургууль)
Монгол аман зохиолын төрөл 
зүйлүүд зан аалийн болон 
бэлгэдэлт шинжтэй байдгийг 
тодорхой харуулах аман зохиолын 
нэгэн төрөл бол бэлгэ 
дэмбэрэлийн үг юм.
Бэлгэ дэмбэрэлийн үгс нь эртний хүний 
нийтлэг сэтгэлгээтэй холбоотой анх үүссэн 
хийгээд үгийн хүч нөлөөг ажил амьдрал, 
үйл ажиллагаандаа тус нэмэр болгох гэсэн 
эрмэлзэл, үгийн шидэнд итгэх үзэл эндээс 
тод харагдана.Хэлбэр зохиомжийн хувьд 
гол төлөв нэг, хоёр, гурав, дөрөв...мөрт 
бадаг шүлгийн бүтэцтэй тул ерөөлийн 
богино хэлбэр гэж судлаач Ч.Содном үзэж 
байсан бол судлаач С.Дулам ирээдүйн сайн 
сайхныг зөгнөн бэлгэдсэн адил 
утга,агуулгатай боловч хэлбэр хэмжээ, 
үүрэг зориулалтын хувьд өөр гээд ялгааг нь 
дурдсан байна.
Тэрээр зарим бэлгэ дэмбэрэлийн 
үгс нь бэлгэшээн ерөөсөн утгын 
зэрэгцээ захин сургамжилсан 
утгатай байна хэмээгээд 
утга,сэдвийн хувьд: 
1.зан үйлийн холбогдолтой бэлгэ 
дэмбэрэлийн үгс 
2.мал амьтны тухайт бэлгэ дэмбэрэлийн 
үгс 
3.ажил үйлийг ерөөх бэлгэ дэмбэрэлийн 
үгс 3 ангилжээ.
Ерөөл гэдэг нь ард түмний амьдрал 
ахуйд аз жаргал сайн сайхан ирээдүйг 
бэлгэдэн ерөөсөн зан үйлийн уран 
шүлэглэл байдаг.Ерөөлийг тусгайлан 
мэргэшсэн авьяас билигт ерөөлчид 
уламжлуулан хэлдэг бөгөөд аж 
амьдрал, зан үйлийн онцлогийг 
харгалзаж баяр цэнгэл, найр наадам, 
гэр барих, эсгий хийх,даахь авах, тогоо 
нэрэх зэрэгт тохирсон тусгай тусгай 
ерөөл хэлдэг.
Дээрх эрдэмтдийн хэлсэнчлэн ерөөл, 
бэлгэ дэмбэрэлийн үгс зэрэг нь шүлгийн 
адил уран яруу айзам хэмнэл бүхий 
аялгуут аман яруу найраг тул орчуулгын 
хувьд уран зохиолын орчуулгад 
хамаарах ажээ.Уран зохиолын орчуулга 
бол бусад төрлийн орчуулгуудаас 
хамгийн ярвигтай, орчуулагчийн ур 
чадвар , авъяас билгийг дээд зэргээр 
сорин шалгах төрөл хэмээн орчуулагч 
Д.Гүн-Үйлс “ Орчуулга зүй.Найруулга 
зүй” номондоо бичжээ.
Энэхүү ажлаараа монгол ардын ерөөл, 
бэлгэ дэмбэрэлийн үгс орос хэлэнд 
хэрхэн орчуулагдсан болохыг судлахыг 
зорьсон болно.Судалгааны ажлын 
хэрэглэгдэхүүн болгон ардын уран 
зохиолч Л.Түдэвийн төрийн шагнал 
хүртсэн “ Нүүдэл суудал” романаас 
(орос хэл рүү орчуулсан Г.Матвеевая,М., 
1983) бэлгэ дэмбэрэлийн үг,ерөөлийг 
түүвэрлэн авч орчуулагдсан байдалд 
анализ хийсэн болно.
Овооны эх танд Тебе, великому обону, 
Олзны их маньд Еще одно пожертвование 
Энэ бэлгэ дэмбэрэлийн үг нь овоонд чулуу нэмэхэд 
хэлдэг үг бөгөөд орос хэлэнд орчуулахдаа олзны эх 
маньд гэсэн хоёрдугаар мөрийг орхин орчуулжээ. 
Энэ нь овоон дээр гарч аз хиймороо сэргээн олз 
омог,идээ будааныхаа дээжийг өргөдаг 
монголчуудын зан үйл,сэтгэлгээтэй холбоотой 
бөгөөд магадгүй орчуулагчид энэ нь хүндрэлтэй 
асуудал байсан бизээ.
 Энэ ерөөлийг орчуулахдаа үгчлэх утгачлах хандлагыг 
зэрэгцүүлэн орос хэлэнд толгой холбон уншигчдын сэтгэлд 
хүргэжээ. 
 Үйлс бүт. Үйлс дэлгэр – муж пожелал ей успеха,получил в 
ответ ласковый взгляд. 
 Мөнх настай В седле с серебряными 
стременами 
Мөнгөн дөрөөтэй яваарай Станешь ездить, дочка моя! 
 Ерөөснөөсөө илүү ерөөлтэй Будет, будет счастлива она 
 Еще больше,чем вы пожелали 
Хэлснээсээ илүү хэмжээтэй Ты прославься, сынок! 
 Түмний түрүүнд 
 Төрийн манлайд яваарай В государственных делах 

Зээ 
Атар сайхан дэнж дээр 
Арван хуруугаар урлаж 
Айл аймгаар хамтарч 
Айраг тараг бэлтгэж 
Зун цагийн зүлэг сонгож 
Зуун түмэн хонины 
Зунгагтай цагаан ноосыг 
Зулж зүйж дэлгээд 
Зуун голын усаар 
Зулхай бүрийг шүршээд 
Эвтэйхэн эвхэж хуйлаад 
Эвий нь олж боогоод 
Дун шиг цав цагаан 
Дурдан шиг артай болтугай. 
Агт мориороо татаж 
Ахин ахин өнхрүүлэх 
Эсгийн нэртэй эд нь 
Энгүй захтай болтугай 
 
 
На прекрасной степной равнине 
Собрались мастера соседи. 
Приготовили много-премного 
Кумыса и простокваши. 
Летний выбрали день погожий, 
Чистую шерсть 
По земле разостлали, 
Водою сто рек 
Щедро смочили, 
Войлок валяли, коней припрягали, 
Чтоб по земле его волочили. 
Пусть белоснежный получится войлок, 
Пусть шелковистым, красивым будет, 
Гладкий, выровненными краями.
Дарсан сайхан эсгий 
Далан гэрийн бүрээс 
Зулж хийсэн хүн нь 
Зуун намрыг үзэж яв. 
Цагаан эсгий цавгүй 
Цааш нааш гавгүй 
Цаснаас илүү цагаан 
Яснаас илүү хатуу 
Мөснөөс илүү мөлгөр 
Мөнгөнөөс илүү үнэтэй 
Человек,свалявший войлока столько, 
Что хватит на семьдесят юрт с лихвою, 
Пусть добро встретит сотую осень 
Пусть будет у вас белоснежный войлок, 
Чистый, без пятнышка и без складки, 
Плотнее кости, как лёд, блестящий, 
Пусть будет он серебра дороже.
Дээрх хоёр эсгийн хийх ерөөлийг 
үгчлэн орчуулсан байна.
 Гэрийн хэв сайхан бол гэж Дамбийг ерөөхөд Бэгзлхам авхайн 
угтуулан 
 -Морь зэх ! гэж хариу өчлөө. 
 -Да получится у вас юрта правильная, стройная! – вежливо 
пожелал он хозяевам. 
 -Да исполнится ваше пожелание! - живо откликнулась супруга 
Лувсанпэрэнлэя. 
 Сумнаас хурдан, 
 Өднөөс хөнгөн,дүр,дүр гэсэн ерөөл хэлж хурга ишгэдийг хөөрхий 
болгодогсон. 
 При этом как говорилось в благопожелании, быстрее стрелы, 
легче пера. 
 Энэ сумнаас хурдан 
 Өднөөс хөнгөн гэсэн өрөөлийн үгийг орос хэлэнд орчуулахдаа 
үгчлэн орчуулжээ. 
Зээ, 
Эзэн нь мөнх Пусть даже далекий путь тебе покажется краток, 
Идээ нь ариун! А в юрте твоей всегда пусть будут мир и достаток. 
Энэ ерөөлийг орчуулахдаа утгачлах аргыг хэрэглэсэн байна
Хойт хангайн бургасаар 
Хавирга юугий нь хийсэн, 
Хандгай бугын зоогоор 
Наана цаанаас товчилсон 
Хана түүнийг мялааяа! 
Хандгайн модыг хагалж хийсэн 
Харуулын ирээр өөлж хийсэн. 
Хамаг амьтныг хашин тогтоосон 
Хаалга түүнийг мялааяа. 
Хусан модыг цавчиж хийсэн, 
Хуруу даагы нь өрөмдөж хийсэн, 
Нарны гэрлийг нааш оруулагч, 
Галын гэрлийг гадагш дэлгэрүүлэгч 
Цонх түүнийг мялааяа. 
Буман ардтай бужигнаж, 
Түмэн ардтай түжигнэж, 
Төр засаг юугаан 
Төмөр хүрээ мэт бататгаж, 
Төрсөн олон биднуус 
Хаврын цэцэг мэт дэлгэрэхийн 
Үүрдийн сайхан ерөөлийг 
Өргөн өргөн дэвшүүлье 
Дом стоит,уже готовый. 
Ярко высветило солнце 
Стекол синие квадраты. 
Там из всех краев окрестных 
Собираются араты.
Энэхүү ерөөлийг орчуулахдаа утгачлан маш товчоор 
орчуулсан байдлаас харахад орчуулагчид энэ нь 
хүндрэлтэй эсвэл чухал шаардлагагүй гэж үзсэнтэй 
холбоотой болов уу. 
Хөвгүүн үр нь 
Хөдөө гол дүүртүгэй 
Охин үр нь 
Орон нутагтаа зохитугай! гэсэн романы сүүлийн ерөөлийг 
орчуулаагүй байсан болно.
Хоймсон роман дахь ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үгийг түүвэрлэн орос хэлэнд 
орчуулагдсан байдлыг ажиглан дараах дүгнэлтийг гаргаж байна. 
1.Монгол хэлэнд бүхэл бүтэн хэдэн өгүүлбэрээр илэрхийлэн хэлэх утга санаа, 
ёс заншил, зан үйл хэдхэн үгээр сүүл толгой холбон утга төгс, уянга яруу 
илэрхийлж байгаа нь монгол хэл баялаг, уран яруу хэл болохыг тодоор 
илэрхийлж байна. Орос хэлэнд толгой холбох ёс байгаа ч энэ ньорчуулгад 
ховор хэрэглэгддэг байхад монгол хэлэнд үг, ерөөл бүрт сүүл толгой холбож 
шүлгийн айзам хэмнэлтэй байсан. 
2. Ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үг зэргийг орчуулахдаа үгчлэх, утгачлах аргыг 
голлодог бөгөөд орчуулагчийн арга барил, орчуулгын хэл зэргээс хамааран 
нэмэлт, орхилт, ерөнхийлөл, тодруулал зэрэг бусад аргуудыг хэрэглэгддэг 
байна. 
3. Ажил үйлээ ерөөх, биеэ биедээ урам хайрлах,сайн сайхан зүйлийг бэлгэшээх 
зэрэг нь монгол зан үйл, ёс заншил, сэтгэхүй сэтгэлгээний илрэл болох буюу 
хэлээр дамжуулан соёлоо илэрхийлэх арга болох бөгөөд орчуулагч хүн энэ 
бүхнийг сайтар мэдсэний үндсэн дээр үгийн нөөц,баялаг сайтай байх 
шаардлага чухал байна. 
4.Хэлзүйн хэлбэржилтийн хувьд монгол хэлэнд “захиран хүсэхийн -г” – 
аарай4 , орос хэлэнд мөн захиран хүсэхийн “ пусть” , хандсан үг түгээмэл 
хэрэглэгддэг
1. Гүн-Үйлс.Д , Орчуулга зүй.Найруулга зүй, УБ.,2008 
2. Гүрбазар. Р, Орчуулгын онол, дадлагын үндэс., 1996 
3. Дулам.С, Нандинбилиг.Г,Монгол аман зохиолын онол, 
УБ., 2007,х 116-279 
4. Комиссаров.В.Н , орчуулсан Л.Үржинханд, Орчуулгын 
онол,сурах бичиг, УБ., 2008 
5. Өлзийхутаг.Ц , Монгол ардын ерөөл магтаал IV, цуврал 
7 дэвтрийн 5 дугаар дэвтэр, УБ.,1989 
6. Түдэв.Л , Нүүдэл суудал, УБ., 1978 
7. Түдэв.Л, От кочевья к оседлости, М., 1983.,перевод с 
монгольского Г.Матвеевой.,

More Related Content

What's hot

10 р ангийн хичээл
10  р ангийн хичээл10  р ангийн хичээл
10 р ангийн хичээлAltantuya33
 
Багшийн ёс зүй харилцаа
Багшийн ёс зүй харилцааБагшийн ёс зүй харилцаа
Багшийн ёс зүй харилцааmnuser
 
Туузан хорхой (Tapeworm)
Туузан хорхой (Tapeworm)Туузан хорхой (Tapeworm)
Туузан хорхой (Tapeworm)iGamer Gamer
 
конденсатор
конденсаторконденсатор
конденсаторbolor_chin
 
ажил чадал энерги
ажил чадал энергиажил чадал энерги
ажил чадал энергиbulgaa gs
 
Ganbaa hicheel
Ganbaa hicheelGanbaa hicheel
Ganbaa hicheelganaabat
 
9 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 3
9 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 39 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 3
9 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 3Erdenezul Bazarragchaa
 
Биологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptxБиологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptxGanzorigUlziidash1
 
тусах ба эс тусах
тусах ба эс тусахтусах ба эс тусах
тусах ба эс тусахseegiii
 
хромосомын тоо
хромосомын тоохромосомын тоо
хромосомын тооOidov Tungaa
 
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүдэсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүдOidov Tungaa
 
Ээлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загвар
Ээлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загварЭэлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загвар
Ээлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загварamartuvshind
 
мейоз хуваагдал цахим хичээл
мейоз хуваагдал цахим хичээлмейоз хуваагдал цахим хичээл
мейоз хуваагдал цахим хичээлtuuguu_0201
 
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а группСуралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а группMaasuren Baasanbayar
 
хэрэглэгдэхүүн 3
хэрэглэгдэхүүн 3хэрэглэгдэхүүн 3
хэрэглэгдэхүүн 3tsewegmed
 

What's hot (20)

10 р ангийн хичээл
10  р ангийн хичээл10  р ангийн хичээл
10 р ангийн хичээл
 
Багшийн ёс зүй харилцаа
Багшийн ёс зүй харилцааБагшийн ёс зүй харилцаа
Багшийн ёс зүй харилцаа
 
8анги
8анги8анги
8анги
 
Lecture12
Lecture12Lecture12
Lecture12
 
Тууль
Тууль Тууль
Тууль
 
Туузан хорхой (Tapeworm)
Туузан хорхой (Tapeworm)Туузан хорхой (Tapeworm)
Туузан хорхой (Tapeworm)
 
конденсатор
конденсаторконденсатор
конденсатор
 
ажил чадал энерги
ажил чадал энергиажил чадал энерги
ажил чадал энерги
 
Ganbaa hicheel
Ganbaa hicheelGanbaa hicheel
Ganbaa hicheel
 
9 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 3
9 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 39 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 3
9 р анги түүх хэрэглэгдэхүүн 3
 
Биологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptxБиологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptx
 
нарны цацраг 2
нарны цацраг 2нарны цацраг 2
нарны цацраг 2
 
тусах ба эс тусах
тусах ба эс тусахтусах ба эс тусах
тусах ба эс тусах
 
хромосомын тоо
хромосомын тоохромосомын тоо
хромосомын тоо
 
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүдэсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
 
Ээлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загвар
Ээлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загварЭэлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загвар
Ээлжит хичээлийн хөтөлбөрийн загвар
 
мейоз хуваагдал цахим хичээл
мейоз хуваагдал цахим хичээлмейоз хуваагдал цахим хичээл
мейоз хуваагдал цахим хичээл
 
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а группСуралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
 
ээлжит хичээлийн-төлөвлөлт-Tehnologi (1)
ээлжит хичээлийн-төлөвлөлт-Tehnologi (1)ээлжит хичээлийн-төлөвлөлт-Tehnologi (1)
ээлжит хичээлийн-төлөвлөлт-Tehnologi (1)
 
хэрэглэгдэхүүн 3
хэрэглэгдэхүүн 3хэрэглэгдэхүүн 3
хэрэглэгдэхүүн 3
 

Viewers also liked

Belge demberlin ug
Belge demberlin ugBelge demberlin ug
Belge demberlin ughishgee79
 
Belge demberlin ug
Belge demberlin ugBelge demberlin ug
Belge demberlin ughishgee79
 
бэр гуйх ба хурим хийх ёс
бэр гуйх ба хурим хийх ёсбэр гуйх ба хурим хийх ёс
бэр гуйх ба хурим хийх ёсdoogii247
 
Davaadulam.48 tsahim hicheel
Davaadulam.48 tsahim hicheelDavaadulam.48 tsahim hicheel
Davaadulam.48 tsahim hicheelDavaadulam
 
Bulgaa mongol hel hicheel
Bulgaa mongol hel hicheelBulgaa mongol hel hicheel
Bulgaa mongol hel hicheelDBatbulgan81
 
магтаал
магтаалмагтаал
магтаалnara0314
 
монгол ардын аман зохиолын учир
монгол ардын аман зохиолын учирмонгол ардын аман зохиолын учир
монгол ардын аман зохиолын учирSubd85
 
ёс ёмбогор
ёс ёмбогорёс ёмбогор
ёс ёмбогорgganchimeg
 
Tsahim hicheel
Tsahim hicheelTsahim hicheel
Tsahim hicheelbayrmaa
 
монгол ардын аман зохиол (уран зохиол
монгол ардын аман зохиол (уран зохиолмонгол ардын аман зохиол (уран зохиол
монгол ардын аман зохиол (уран зохиолErdenetuya Galbadrah
 
Mongol geriin butets
Mongol geriin butetsMongol geriin butets
Mongol geriin butetsGegeen_73
 
Tsahim hicheel
Tsahim hicheelTsahim hicheel
Tsahim hicheelurnaa79
 
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга замМонголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга замAnkhbileg Luvsan
 
Argamjaani chuluu
Argamjaani chuluuArgamjaani chuluu
Argamjaani chuluuGanuch
 
эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1
эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1
эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1Tseren-Orshih
 

Viewers also liked (20)

Belge demberlin ug
Belge demberlin ugBelge demberlin ug
Belge demberlin ug
 
Belge demberlin ug
Belge demberlin ugBelge demberlin ug
Belge demberlin ug
 
бэр гуйх ба хурим хийх ёс
бэр гуйх ба хурим хийх ёсбэр гуйх ба хурим хийх ёс
бэр гуйх ба хурим хийх ёс
 
Davaadulam.48 tsahim hicheel
Davaadulam.48 tsahim hicheelDavaadulam.48 tsahim hicheel
Davaadulam.48 tsahim hicheel
 
гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл
 
Bulgaa mongol hel hicheel
Bulgaa mongol hel hicheelBulgaa mongol hel hicheel
Bulgaa mongol hel hicheel
 
магтаал
магтаалмагтаал
магтаал
 
монгол ардын аман зохиолын учир
монгол ардын аман зохиолын учирмонгол ардын аман зохиолын учир
монгол ардын аман зохиолын учир
 
Neelttei hicheel
Neelttei hicheelNeelttei hicheel
Neelttei hicheel
 
ёс ёмбогор
ёс ёмбогорёс ёмбогор
ёс ёмбогор
 
Tsahim hicheel
Tsahim hicheelTsahim hicheel
Tsahim hicheel
 
монгол ардын аман зохиол (уран зохиол
монгол ардын аман зохиол (уран зохиолмонгол ардын аман зохиол (уран зохиол
монгол ардын аман зохиол (уран зохиол
 
Mongol ugs
Mongol ugsMongol ugs
Mongol ugs
 
Tsahim hicheel 2
Tsahim hicheel 2Tsahim hicheel 2
Tsahim hicheel 2
 
Mongol geriin butets
Mongol geriin butetsMongol geriin butets
Mongol geriin butets
 
гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл
 
Tsahim hicheel
Tsahim hicheelTsahim hicheel
Tsahim hicheel
 
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга замМонголын уламжлалт ёс заншлыг  хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
Монголын уламжлалт ёс заншлыг хойч үедээ өвлүүлэх зарим арга зам
 
Argamjaani chuluu
Argamjaani chuluuArgamjaani chuluu
Argamjaani chuluu
 
эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1
эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1
эцэг эхчүүдэд өгөх зөвлөмж № 1 .1
 

Similar to Iltgel mongol ardiin erool belge dembereliin ugs

Delgerjargal
DelgerjargalDelgerjargal
Delgerjargaldj_d585
 
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгалМонгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгалNational University Of Mongolia
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайNational University Of Mongolia
 
ма ын уртын дуу
ма ын уртын дуума ын уртын дуу
ма ын уртын дууvbayalag
 
ма ын уртын дуу
ма ын уртын дуума ын уртын дуу
ма ын уртын дууvbayalag
 
нээлттэй хичээл
нээлттэй хичээлнээлттэй хичээл
нээлттэй хичээлeegii0102
 
"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4
"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4
"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4E-Gazarchin Online University
 
11р анги уран зохиол
11р анги уран зохиол11р анги уран зохиол
11р анги уран зохиолshand1_ch.tungaa
 
6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулга
6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулга6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулга
6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулгаotgonerdeneotgonerdene
 
Tuuh soyoloo deedley
Tuuh soyoloo deedleyTuuh soyoloo deedley
Tuuh soyoloo deedleyduya0809
 
монгол хэлний хэмт үгийн тухай
монгол хэлний хэмт үгийн тухаймонгол хэлний хэмт үгийн тухай
монгол хэлний хэмт үгийн тухайNational University Of Mongolia
 
авиа хувьсах ёс
авиа хувьсах ёсавиа хувьсах ёс
авиа хувьсах ёсsanjaamongol
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдNational University Of Mongolia
 

Similar to Iltgel mongol ardiin erool belge dembereliin ugs (20)

найруулгын байр ба утга
найруулгын байр ба утганайруулгын байр ба утга
найруулгын байр ба утга
 
Delgerjargal
DelgerjargalDelgerjargal
Delgerjargal
 
GLON303-Хичээл 7
GLON303-Хичээл 7GLON303-Хичээл 7
GLON303-Хичээл 7
 
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгалМонгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
Монгол хэлний найруулга зүйн удиртгал
 
лекц 4
лекц 4лекц 4
лекц 4
 
лекц 4
лекц 4лекц 4
лекц 4
 
GLON303-Хичээл 9
GLON303-Хичээл 9GLON303-Хичээл 9
GLON303-Хичээл 9
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
 
ма ын уртын дуу
ма ын уртын дуума ын уртын дуу
ма ын уртын дуу
 
ма ын уртын дуу
ма ын уртын дуума ын уртын дуу
ма ын уртын дуу
 
нээлттэй хичээл
нээлттэй хичээлнээлттэй хичээл
нээлттэй хичээл
 
"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4
"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4
"Солонгос хэлний орчуулгын онол" Хичээл-4
 
Ulger
UlgerUlger
Ulger
 
11р анги уран зохиол
11р анги уран зохиол11р анги уран зохиол
11р анги уран зохиол
 
6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулга
6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулга6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулга
6-р ангийн монгол хэлний хичээл өгүүлбэрийн найруулга
 
Tuuh soyoloo deedley
Tuuh soyoloo deedleyTuuh soyoloo deedley
Tuuh soyoloo deedley
 
Үлгэрүүд..
Үлгэрүүд..Үлгэрүүд..
Үлгэрүүд..
 
монгол хэлний хэмт үгийн тухай
монгол хэлний хэмт үгийн тухаймонгол хэлний хэмт үгийн тухай
монгол хэлний хэмт үгийн тухай
 
авиа хувьсах ёс
авиа хувьсах ёсавиа хувьсах ёс
авиа хувьсах ёс
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
 

Iltgel mongol ardiin erool belge dembereliin ugs

  • 1. Монгол ардын ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үгийн орос хэлэнд орчуулагдсан байдал (Л.Түдэвийн “ Нүүдэл суудал” романы жишээн дээр) Ц.Нямхүү (МУИС-ийн Орхон сургууль)
  • 2. Монгол аман зохиолын төрөл зүйлүүд зан аалийн болон бэлгэдэлт шинжтэй байдгийг тодорхой харуулах аман зохиолын нэгэн төрөл бол бэлгэ дэмбэрэлийн үг юм.
  • 3. Бэлгэ дэмбэрэлийн үгс нь эртний хүний нийтлэг сэтгэлгээтэй холбоотой анх үүссэн хийгээд үгийн хүч нөлөөг ажил амьдрал, үйл ажиллагаандаа тус нэмэр болгох гэсэн эрмэлзэл, үгийн шидэнд итгэх үзэл эндээс тод харагдана.Хэлбэр зохиомжийн хувьд гол төлөв нэг, хоёр, гурав, дөрөв...мөрт бадаг шүлгийн бүтэцтэй тул ерөөлийн богино хэлбэр гэж судлаач Ч.Содном үзэж байсан бол судлаач С.Дулам ирээдүйн сайн сайхныг зөгнөн бэлгэдсэн адил утга,агуулгатай боловч хэлбэр хэмжээ, үүрэг зориулалтын хувьд өөр гээд ялгааг нь дурдсан байна.
  • 4. Тэрээр зарим бэлгэ дэмбэрэлийн үгс нь бэлгэшээн ерөөсөн утгын зэрэгцээ захин сургамжилсан утгатай байна хэмээгээд утга,сэдвийн хувьд: 1.зан үйлийн холбогдолтой бэлгэ дэмбэрэлийн үгс 2.мал амьтны тухайт бэлгэ дэмбэрэлийн үгс 3.ажил үйлийг ерөөх бэлгэ дэмбэрэлийн үгс 3 ангилжээ.
  • 5. Ерөөл гэдэг нь ард түмний амьдрал ахуйд аз жаргал сайн сайхан ирээдүйг бэлгэдэн ерөөсөн зан үйлийн уран шүлэглэл байдаг.Ерөөлийг тусгайлан мэргэшсэн авьяас билигт ерөөлчид уламжлуулан хэлдэг бөгөөд аж амьдрал, зан үйлийн онцлогийг харгалзаж баяр цэнгэл, найр наадам, гэр барих, эсгий хийх,даахь авах, тогоо нэрэх зэрэгт тохирсон тусгай тусгай ерөөл хэлдэг.
  • 6. Дээрх эрдэмтдийн хэлсэнчлэн ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үгс зэрэг нь шүлгийн адил уран яруу айзам хэмнэл бүхий аялгуут аман яруу найраг тул орчуулгын хувьд уран зохиолын орчуулгад хамаарах ажээ.Уран зохиолын орчуулга бол бусад төрлийн орчуулгуудаас хамгийн ярвигтай, орчуулагчийн ур чадвар , авъяас билгийг дээд зэргээр сорин шалгах төрөл хэмээн орчуулагч Д.Гүн-Үйлс “ Орчуулга зүй.Найруулга зүй” номондоо бичжээ.
  • 7. Энэхүү ажлаараа монгол ардын ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үгс орос хэлэнд хэрхэн орчуулагдсан болохыг судлахыг зорьсон болно.Судалгааны ажлын хэрэглэгдэхүүн болгон ардын уран зохиолч Л.Түдэвийн төрийн шагнал хүртсэн “ Нүүдэл суудал” романаас (орос хэл рүү орчуулсан Г.Матвеевая,М., 1983) бэлгэ дэмбэрэлийн үг,ерөөлийг түүвэрлэн авч орчуулагдсан байдалд анализ хийсэн болно.
  • 8. Овооны эх танд Тебе, великому обону, Олзны их маньд Еще одно пожертвование Энэ бэлгэ дэмбэрэлийн үг нь овоонд чулуу нэмэхэд хэлдэг үг бөгөөд орос хэлэнд орчуулахдаа олзны эх маньд гэсэн хоёрдугаар мөрийг орхин орчуулжээ. Энэ нь овоон дээр гарч аз хиймороо сэргээн олз омог,идээ будааныхаа дээжийг өргөдаг монголчуудын зан үйл,сэтгэлгээтэй холбоотой бөгөөд магадгүй орчуулагчид энэ нь хүндрэлтэй асуудал байсан бизээ.
  • 9.  Энэ ерөөлийг орчуулахдаа үгчлэх утгачлах хандлагыг зэрэгцүүлэн орос хэлэнд толгой холбон уншигчдын сэтгэлд хүргэжээ.  Үйлс бүт. Үйлс дэлгэр – муж пожелал ей успеха,получил в ответ ласковый взгляд.  Мөнх настай В седле с серебряными стременами Мөнгөн дөрөөтэй яваарай Станешь ездить, дочка моя!  Ерөөснөөсөө илүү ерөөлтэй Будет, будет счастлива она  Еще больше,чем вы пожелали Хэлснээсээ илүү хэмжээтэй Ты прославься, сынок!  Түмний түрүүнд  Төрийн манлайд яваарай В государственных делах 
  • 10.
  • 11. Зээ Атар сайхан дэнж дээр Арван хуруугаар урлаж Айл аймгаар хамтарч Айраг тараг бэлтгэж Зун цагийн зүлэг сонгож Зуун түмэн хонины Зунгагтай цагаан ноосыг Зулж зүйж дэлгээд Зуун голын усаар Зулхай бүрийг шүршээд Эвтэйхэн эвхэж хуйлаад Эвий нь олж боогоод Дун шиг цав цагаан Дурдан шиг артай болтугай. Агт мориороо татаж Ахин ахин өнхрүүлэх Эсгийн нэртэй эд нь Энгүй захтай болтугай   На прекрасной степной равнине Собрались мастера соседи. Приготовили много-премного Кумыса и простокваши. Летний выбрали день погожий, Чистую шерсть По земле разостлали, Водою сто рек Щедро смочили, Войлок валяли, коней припрягали, Чтоб по земле его волочили. Пусть белоснежный получится войлок, Пусть шелковистым, красивым будет, Гладкий, выровненными краями.
  • 12. Дарсан сайхан эсгий Далан гэрийн бүрээс Зулж хийсэн хүн нь Зуун намрыг үзэж яв. Цагаан эсгий цавгүй Цааш нааш гавгүй Цаснаас илүү цагаан Яснаас илүү хатуу Мөснөөс илүү мөлгөр Мөнгөнөөс илүү үнэтэй Человек,свалявший войлока столько, Что хватит на семьдесят юрт с лихвою, Пусть добро встретит сотую осень Пусть будет у вас белоснежный войлок, Чистый, без пятнышка и без складки, Плотнее кости, как лёд, блестящий, Пусть будет он серебра дороже.
  • 13. Дээрх хоёр эсгийн хийх ерөөлийг үгчлэн орчуулсан байна.
  • 14.  Гэрийн хэв сайхан бол гэж Дамбийг ерөөхөд Бэгзлхам авхайн угтуулан  -Морь зэх ! гэж хариу өчлөө.  -Да получится у вас юрта правильная, стройная! – вежливо пожелал он хозяевам.  -Да исполнится ваше пожелание! - живо откликнулась супруга Лувсанпэрэнлэя.  Сумнаас хурдан,  Өднөөс хөнгөн,дүр,дүр гэсэн ерөөл хэлж хурга ишгэдийг хөөрхий болгодогсон.  При этом как говорилось в благопожелании, быстрее стрелы, легче пера.  Энэ сумнаас хурдан  Өднөөс хөнгөн гэсэн өрөөлийн үгийг орос хэлэнд орчуулахдаа үгчлэн орчуулжээ. Зээ, Эзэн нь мөнх Пусть даже далекий путь тебе покажется краток, Идээ нь ариун! А в юрте твоей всегда пусть будут мир и достаток. Энэ ерөөлийг орчуулахдаа утгачлах аргыг хэрэглэсэн байна
  • 15. Хойт хангайн бургасаар Хавирга юугий нь хийсэн, Хандгай бугын зоогоор Наана цаанаас товчилсон Хана түүнийг мялааяа! Хандгайн модыг хагалж хийсэн Харуулын ирээр өөлж хийсэн. Хамаг амьтныг хашин тогтоосон Хаалга түүнийг мялааяа. Хусан модыг цавчиж хийсэн, Хуруу даагы нь өрөмдөж хийсэн, Нарны гэрлийг нааш оруулагч, Галын гэрлийг гадагш дэлгэрүүлэгч Цонх түүнийг мялааяа. Буман ардтай бужигнаж, Түмэн ардтай түжигнэж, Төр засаг юугаан Төмөр хүрээ мэт бататгаж, Төрсөн олон биднуус Хаврын цэцэг мэт дэлгэрэхийн Үүрдийн сайхан ерөөлийг Өргөн өргөн дэвшүүлье Дом стоит,уже готовый. Ярко высветило солнце Стекол синие квадраты. Там из всех краев окрестных Собираются араты.
  • 16. Энэхүү ерөөлийг орчуулахдаа утгачлан маш товчоор орчуулсан байдлаас харахад орчуулагчид энэ нь хүндрэлтэй эсвэл чухал шаардлагагүй гэж үзсэнтэй холбоотой болов уу. Хөвгүүн үр нь Хөдөө гол дүүртүгэй Охин үр нь Орон нутагтаа зохитугай! гэсэн романы сүүлийн ерөөлийг орчуулаагүй байсан болно.
  • 17. Хоймсон роман дахь ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үгийг түүвэрлэн орос хэлэнд орчуулагдсан байдлыг ажиглан дараах дүгнэлтийг гаргаж байна. 1.Монгол хэлэнд бүхэл бүтэн хэдэн өгүүлбэрээр илэрхийлэн хэлэх утга санаа, ёс заншил, зан үйл хэдхэн үгээр сүүл толгой холбон утга төгс, уянга яруу илэрхийлж байгаа нь монгол хэл баялаг, уран яруу хэл болохыг тодоор илэрхийлж байна. Орос хэлэнд толгой холбох ёс байгаа ч энэ ньорчуулгад ховор хэрэглэгддэг байхад монгол хэлэнд үг, ерөөл бүрт сүүл толгой холбож шүлгийн айзам хэмнэлтэй байсан. 2. Ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үг зэргийг орчуулахдаа үгчлэх, утгачлах аргыг голлодог бөгөөд орчуулагчийн арга барил, орчуулгын хэл зэргээс хамааран нэмэлт, орхилт, ерөнхийлөл, тодруулал зэрэг бусад аргуудыг хэрэглэгддэг байна. 3. Ажил үйлээ ерөөх, биеэ биедээ урам хайрлах,сайн сайхан зүйлийг бэлгэшээх зэрэг нь монгол зан үйл, ёс заншил, сэтгэхүй сэтгэлгээний илрэл болох буюу хэлээр дамжуулан соёлоо илэрхийлэх арга болох бөгөөд орчуулагч хүн энэ бүхнийг сайтар мэдсэний үндсэн дээр үгийн нөөц,баялаг сайтай байх шаардлага чухал байна. 4.Хэлзүйн хэлбэржилтийн хувьд монгол хэлэнд “захиран хүсэхийн -г” – аарай4 , орос хэлэнд мөн захиран хүсэхийн “ пусть” , хандсан үг түгээмэл хэрэглэгддэг
  • 18. 1. Гүн-Үйлс.Д , Орчуулга зүй.Найруулга зүй, УБ.,2008 2. Гүрбазар. Р, Орчуулгын онол, дадлагын үндэс., 1996 3. Дулам.С, Нандинбилиг.Г,Монгол аман зохиолын онол, УБ., 2007,х 116-279 4. Комиссаров.В.Н , орчуулсан Л.Үржинханд, Орчуулгын онол,сурах бичиг, УБ., 2008 5. Өлзийхутаг.Ц , Монгол ардын ерөөл магтаал IV, цуврал 7 дэвтрийн 5 дугаар дэвтэр, УБ.,1989 6. Түдэв.Л , Нүүдэл суудал, УБ., 1978 7. Түдэв.Л, От кочевья к оседлости, М., 1983.,перевод с монгольского Г.Матвеевой.,