Hatert 2.0 Vervolg Wijkactieplan, Pdf

682 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
682
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Hatert 2.0 Vervolg Wijkactieplan, Pdf

  1. 1. BIJLAGE 4 HATERT 2.0 Wijkaanpak Hatert van 2012-2015vervolg op het Wijkactieplan voor Hatert
  2. 2. INHOUDSOPGAVEInhoudsopgave ......................................................................................................................................... 21 Opdracht voor Hatert 2015 ................................................................................................................... 32 Theoretisch kader .................................................................................................................................. 6 Stijgen of stabiliseren ........................................................................................................................... 8 Binden................................................................................................................................................. 103 Diagnose .............................................................................................................................................. 114 Doelstellingen voor Hatert .................................................................................................................. 12 A. Doelstellingen op het gebied van stijgen & stabiliseren ............................................................... 12 B. Doelstellingen op het gebied van binden ....................................................................................... 135 Regulier beleid en extra bouwstenen .................................................................................................. 15 Regulier beleid .................................................................................................................................... 15 Extra Bouwstenen............................................................................................................................... 17 2
  3. 3. 1 OPDRACHT VOOR HATERT 2015TERUGBLIKIn 2007 heeft de toenmalige Minister Vogelaar de afspraak gemaakt in het coalitieaccoord datoverheid en corporaties zouden gaan investeren in een aantal zwakkere wijken. Er was verbazing datHatert was aangewezen als Vogelaarwijk: fysiek stond het er prima voor. Maar in Hatert was deproblematiek vooral sociaal-economische van aard. Niet de voordeur zelf, maar daarachter.In 2007 is in nauw overleg met bewoners, bewonersorganisaties, vele instellingen en betrokken 3corporaties Talis, Portaal en WoonGenoot het Wijkactieplan (WAP) Hatert 2008-2017 opgesteld eningediend bij voormalig minister Vogelaar. In 2008 werd een Charter getekend met het rijk en degemeente Nijmegen. De ambitie was om van Hatert in 10 jaar tijd een prachtwijk te maken. Degemeente Nijmegen en de betrokken corporaties Portaal, Talis en WoonGenoot hebben eenUitvoeringsovereenkomst getekend voor de bedragen die vanuit corporaties en gemeentebeschikbaar werden gesteld voor Hatert. De partijen hebben zich verbonden aan een langdurigsamenwerkingverband voor Hatert. Er is een Uitvoeringsprogramma Wijkactieplan Hatert fase 1(2008-2011) opgesteld, vóór 2012 zou een evaluatie worden gehouden en zouden afspraken gemaaktworden over de volgende fase. Daarvoor is dit plan Hatert 2.0 opgesteld.Vanaf 2008 zijn de bewoners, gemeente, corporaties en tal van instellingen intensief bezig om vanHatert en prettige woon- en leefwijk te maken. De uitvoering van het Wijkactieplan vanaf 2008 heeftgeleid tot het opstarten van veel projecten op de sporen Werk, Ontmoet, Jong, Thuis en dedwarssporen Veiligheid en Integratie.EVALUATIEIn 2010 heeft een externe visitatiecommissie de aanpak geanalyseerd. De werkwijze vanActiecentrum “Hatert Werkt” en van het Regieteam overlast- en multiprobleemhuishoudens(voorheen: Wijkteam) worden geprezen. Vooral omdat het is ingericht op de systemen waar mensendeel van uitmaken (huishoudens, gezinnen). De commissie had ook kritiek. Zo zouden we nog eensheel precies naar de ontwikkelingen in de woningmarkt moeten kijken. Ook vond de commissie dat erwel erg veel partijen in het maatschappelijk middenveld actief zijn en dat de structuren niet altijdhelder zijn; er zijn dubbelingen omdat de nieuwe zorgstructuur nog naast de oude functioneertwaardoor casussen op meerdere plekken besproken worden. Tenslotte gaf de commissie het adviesom de eigen kracht van bewoners veel meer te benutten.Gemeente en corporaties hebben samen ook nog een eigen evaluatie uitgevoerd met bewoners ensleutelfiguren in de wijk. Beide evaluaties bieden aanknopingspunten om vervolg te geven aan dehuidige wijkaanpak. We noemen het Hatert 2.0 om te onderstrepen dat het echt een volgende fasebetreft waarin de leerpunten van het eerste wijkactieplan worden hergebruikt. Deze leerpunten zijn: 1. Hou vast aan de integrale benadering van de wijkproblematiek. 2. Hou de focus op sociaal-economische problematiek, zet perspectiefverbetering centraal. 3. Vervolmaak de aanpak van professionals die multi-disciplinair samenwerken dichtbij de burger. Koppel de ketens beter aan elkaar bijvoorbeeld werk en welzijn. 4. Zorg voor nog passender maatwerk aan individuen, doelgroepen en fysieke locaties. 5. Zorg voor ontdubbelingen in de extra structuren en projecten en veranker de nieuwe aanpak in de reguliere werkwijze van gemeente, corporaties en andere partners. 3
  4. 4. 6. Stimuleer de fysieke differentiatie. De woningmarkt is van grote betekenis voor de wijkontwikkeling. Leerpunten wat betreft de organisatie van de wijkaanpak: 7. Blijf samenwerken als gemeente, corporaties en bewoners. Laat instellingen participeren en ook verantwoordelijkheden en risico’s dragen. 8. Verbeter de verantwoordingsinformatie over de resultaten op individu- en doelgroep niveau.VERVOLGNaast inhoudelijke redenen zijn er ook financiële redenen om een nieuw plan te maken. Rijk engemeente zien zich de komende jaren geplaatst voor omvangrijke bezuinigingen en ook corporatieskrijgen steeds meer moeite om hun investeringsplannen, fysiek en sociaal, overeind te houden. Hetrijk zal niet verder investeren in de achterstandswijken. Wij kiezen ervoor om de resterende middelenvan het wijkactieplan in te zetten in een slanker plan met meer focus en realistische doelstellingen.We hebben daarvoor eerst een diagnose opgesteld op basis van de meest recente wijkstatistieken ende evaluatie. Op basis van de meest opvallende kenmerken zijn de de doelstellingen voor dekomende 4 jaar bepaald. Daaruit volgen de voorzieningen die nodig zijn in de wijk. Die voorzieningenkomen voort uit het reguliere beleid dat gemeente en corporaties voeren. Daarnaast worden in hetplan Hatert 2.0 een een aantal bouwstenen benoemd die bovenop de reguliere basis tegemoetkomen aan de specifieke behoefte en problemen van de wijk.OPDRACHT 1Het Bestuurlijk Overleg van het Wijkactieplan Hatert heeft voor de vervolgaanpak ingestemd met devolgende uitgangspunten: • Gezien de problematiek heeft Hatert nog aanvullend wijkgericht, sociaal beleid nodig gericht op het vooruit helpen van een aantal bewoners op het gebied van: o Wonen o Werken o Onderwijs • Zorg & welzijnsvoorzieningen bieden daarbij de benodigde ondersteuning en begeleiding, waarbij de multiprobleemhuishoudens, jeugd en de senioren extra aandacht nodig hebben • Schoon, heel en veilig zijn basisvoorwaarden en moeten op orde zijn • Alle inspanningen zullen ten goede komen aan de leefbaarheid in de wijk • Benut alle kansen tot woningbouwdifferentiatie.1 Wethouder Wijken en Werk & Inkomen, Wethouder Zorg & Welzijn en Sport, Bestuurders vanPortaal, Talis en WoonGenoot. 4
  5. 5. Daarnaast heeft het Bestuurlijk Overleg gevraagd om een wijkaanpak die duurzaam is. Daarvoor zijndiverse definities van duurzaamheid ontwikkeld: 1. Fysieke voorzieningen met een sluitende exploitatie. 2. Sociale voorzieningen waar de komende jaren financiering voor beschikbaar is, liefst zoveel mogelijk structureel. 3. Een investering in het professionele kader die resulteert in een blijvende kwaliteitsverbetering. Bijvoorbeeld een training in een effectievere werkmethodiek, verbreding van de vaardigheden, verbetering van de faciliteiten of een investering in samenwerkingsrelaties. 4. Een blijvende ontwikkeling of tenminste een stabilisering van mensen waardoor zij beter in staat zijn op eigen benen te staan. Ook hier gaat het om een investering die resulteert in een blijvende verbetering van bijvoorbeeld het zelfvertrouwen of de kennis en (sociale) vaardigheden. Het kan ook een positieverbetering zijn zoals werk of een situatie verbetering zoals schuldenvrij zijn. 5. Een investering in de burgerkracht in de wijk. Hierdoor gaan bewoners zich inzetten voor elkaar en voor de wijk. En wordt er minder een beroep gedaan op instanties. Denk aan een bewonerscommissie die zich inzet voor de leefbaarheid van een complex. Of een informatiepunt voor en door ouderen waardoor ze elkaar kunnen ondersteunen. Of een taalbuddy waardoor niet alleen de taalvaardigheid wordt bevorderd maar ook het netwerk wordt vergroot.Hatert 2.0 heeft de doelstelling om de bouwstenen met aantoonbaar effect te verankeren in dereguliere budgetten van corporaties, gemeente en andere maatschappelijke investeerders. 5
  6. 6. 2 THEORETISCH KADERHet theoretisch kader is gebaseerd op: • Stad en Stijging, advies van de VROM raad 2006 • Buurtbewoners in balans, Laagland’advies Klaas Mulder in opdracht van Ministerie van VROM 2008 • De Kunst van het stijgen, door Heinz Schiller 2010 • Sociale stijging: tussen droom en daad, door Platform Corpovenista en SEV 2010 • Burgerkracht, toekomst van sociaal werk in Nederland, Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, Jos van der Lans en Nico de Boer 2011SAMENSTELLING VAN DE WONINGVOORRAAD BEPALEND VOOR HET AMBITIENIVEAUFysiek gezien is Hatert geen aandachtswijk, de gebouwen en openbare ruimte liggen er goed bij. Deproblematiek is voornamelijk sociaal. Toen de wijkenaanpak werd gestart was iedereen ervanovertuigd dat het een zaak van lange adem was. Het overwinnen van sociale problematiek is somseen kwestie van generaties. Hatert heeft daarbij een semi-permanente handicap met een socialewoningvoorraad van 70%. De mutaties in die voorraad betekenen per saldo dat de instroom in de wijkeen sociaal-economisch profiel heeft beneden het gemiddelde Nijmeegse inkomen. In cijfers: jaarlijksbetrekken 200 nieuwe huishoudens een huurwoning in Hatert, de helft daarvan heeft een minimuminkomen of minder. Een laag sociaal-economisch profiel kan weer gepaard gaan met andere 2problemen zoals opvoedingsvraagstukken en gezondheidsproblemen . De ‘gedeelde-oorzaak’ theorieverklaart waarom problemen zich concentreren bij een aantal individuen en huishoudens en ookgeografisch in een aantal buurten (zie figuur 1) . 2. In Nederland bestaan grote verschillen in gezondheid tussen personen met een lage of met een hoge sociaal-economische status. Dit uit zich in een verschil in levensverwachting: mannen met een lage ses leven gemiddeld 6,9 jaar korter dan mannen met een hoge ses, voor vrouwen is dit verschil 5,7 jaar. 6
  7. 7. Figuur 1Uit: Buurtbewoners in balans, Laagland’advies Klaas Mulder in opdracht van Ministerie van VROM2008gedeelde-oorzaaktheorieDe overwegend goedkope woningvoorraad betekent dus dat bewoners die zich nieuw in de wijkvestigen een lagere sociaaleconomische status hebben. De instroom in Hatert maakt het moeilijk omeen gemiddelde Nijmeegse wijk te worden op de verschillende sociaal-economische indicatoren.Daar is op zich niets mis mee. Veel stadswijken in grote steden vervullen een springplank- ofliftfunctie. Met een goede sociaal-economische aanpak kunnen de bewoners zichzelf ontwikkelen(stijgen of stabiliseren). Maar voor een gezonde balans in de wijk is het ook belangrijk om dekrachtige bewoners te behouden. Deze wil je binden aan de wijk en daarvoor zijn aantrekkelijkevoorzieningen, woningen en een leefbare omgeving noodzakelijk. Dan blijft er een gezonde balansbestaan tussen sterke en zwakke huishoudens. Langs de lijn Stijgen & Stabiliseren enerzijds en Bindenanderzijds worden de doelstellingen en bouwstenen van Hatert 2.0 opgezet. 7
  8. 8. STIJGEN OF STABILISERENSociale stijging is een positieverbetering van een individu of groep. Figuur 2 geeft de 4 stijgingsroutesweer. (Overigens vonden de wijkbewoners van Hatert het wel vreemd dat in onderstaand plaatje destijgingsroutes van boven naar beneden lopen).Figuur 2Uit: De vrijblijvendheid voorbij, Luijten en Smit, 2008.Ieder mens heeft in zijn leven te maken met sociale stijging en daling. Daarbij moet aangetekendworden dat er ook nog kleinere tussenstapjes of alternatieve routes te bedenken zijn. Voor Hatert 2.0hebben we de routes leren, werken en wonen centraal gesteld. Vrije tijd kan een stimulerende rolspelen in de levenshouding van mensen waar het leren, werken en wonen ook baat bij kunnenhebben. Bij vrije tijd denken we o.a. aan sport, cultuur, ontmoeting en sociale activering.KWETSBARE BURGERSDe interventies in Hatert zijn gericht op mensen die aan het begin staan van de routes. Het ontbreekthen vaker dan gemiddeld aan opleiding, werk, bezit of sociaal kapitaal. Denk bijvoorbeeld aanmigranten, vroegtijdige uitvallers, huurders met schulden, ex-gedetineerden, werkzoekenden,eenoudergezinnen, kwetsbare ouderen en mensen met beperkingen. Vaak betreft het mensen dieniet in staat zijn om op eigen kracht vooruit te komen, deze mensen hebben hulp van anderen nodig.Deze hulp komt in eerste instantie vanuit de sociale omgeving (thuis, school, buurt). Als dedraagkracht van de omgeving echter onvoldoende is of de problematiek ernstiger wordt, dan moeteen beroep gedaan kunnen worden op professionele hulp. 8
  9. 9. Bij kwetsbare mensen met een meervoudige problematiek is wijkgericht werken een oplossing omervoor te zorgen dat de verschillende professionals korte lijnen hebben en niet langs elkaar heenwerken. Doelstelling van de hulpverlening moet zijn om ze te stabiliseren, regie te geven over huneigen bestaan en te activeren. Maar de ambities moeten wel getuigen van realisme: niet iedereen zalin staat zijn stappen te maken, laat staan het einde van de stijgingsroute te bereiken. Voor een deelgeldt dat stabilisering van de problematiek en het voorkomen van verder afglijden het hoogsthaalbare is.KINDEREN EN JONGERENKinderen en jongeren vormen een aparte doelgroep omdat zij nog een basis moeten ontwikkelenvoor sociale stijging in hun latere leven. We willen dat de jeugd in Hatert hun startkwalificatie voor dearbeidsmarkt haalt. Zonder startkwalificatie heeft een schoolverlater op de arbeidsmarkt half zoveelkans als met. En als een kind eenmaal achterstand oploopt wordt deze moeilijk ingehaald. De inzet inHatert moet gericht zijn op het voorkomen van achterstanden door kinderen zo vroeg mogelijk extraondersteuning te bieden. Onderzoek wijst uit dat investeringen in de moeder van zwangerschap tot 3jaar het hoogste maatschappelijk rendement op lange termijn opleveren. Een stabiele thuissituatie isdan van groot belang evenals voorschoolse voorzieningen. In de lagere schoolleeftijd is de bredeschool een belangrijke basisvoorziening. Het inkomen (liefst in de vorm van werk) van ouders is zeerbepalend voor de schoolprestaties van leerlingen. Door inkomensondersteunende maatregelen of,nog beter, door toeleiding naar werk, kan die inkomenssituatie verbeterd worden. Voor de jongerenin Hatert is het van belang dat ze voldoende ontlast en gestimuleerd worden en stappen kunnen gaanzetten richting een goede toekomst door het behalen van een startkwalificatie. Helaas geldt voor eenaantal jongeren dat ook repressie nodig is om overlast te verminderen.SENIORENBij de doelgroep 65+, is stijging vooral gericht op het prettig wonen, liefst zo lang mogelijk in het eigenhuis of de eigen omgeving. Daarbij is er natuurlijk veel vrije tijd waarin eenzaamheid maximaal wordtvoorkomen door mogelijkheden tot ontmoeting en sociale activiteiten zoals bewegen.EIGEN KRACHT: ZELFREGIE EN SAMENREDZAAMHEIDOmdat zowel de gemeente als de corporaties de broekriem moeten aanhalen en vanwege devergrijzing is het huidige voorzieningenniveau niet te handhaven. In het nieuwe Wmo-beleidsplan ligt 9
  10. 10. daarom de nadruk op zelfregie en samenredzaamheid. In het nieuwe welzijnsdenken zijn mensen zelfeigenaar van hun problemen in plaats van consument van een hulpaanbod. De hulpverlening moet deeigen kracht en het vermogen om zelf problemen op te lossen meer gaan aanspreken. Maar het gaatnog verder. De samenleving zou als geheel meer een rol moeten krijgen in het zelf oplossen van haarproblemen zonder instituties of overheid. Denk aan mantelzorg, informele zorg, zorg uit het socialenetwerk en gearrangeerd vrijwilligerswerk. Het gaat om saamhorigheid. Maar het gaat ook overburgerschap, dat burgers zich actief inzetten voor de samenleving. Zoals de bewonersverenigingenvan buurten en complexen die samen bepalen wat ze nodig hebben. Burgerschap geeft de wijkkracht. Deze krachtige burgers wil je binden aan de wijk.BINDENHet binden van mensen aan de wijk Hatert is van belang om een gezonde balans te houden tussenkansarme en kansrijke burgers, tussen overlevers die worstelen met het bestaan en overhebbers diemogelijk bereid en toegerust zijn om de anderen te helpen. Wanneer een wijk een te grootpercentage overlevers moet dragen, is de gebieds-draaglast te groot en kan de wijk gaan kantelen. Bijeen gezonde verhouding is de hypothese dat middenklassers de achterstandsgroepen kunnenmeetrekken. Sterke huishoudens kunnen een positieve invloed hebben op de ontwikkelingskansenvan zwakkere huishoudens. Dan moeten ze elkaar wel kennen of in de vorm van mentoring aan elkaargekoppeld zijn. In een wijk met cultureel- en maatschappelijk ingestelde overhebbers ontstaanminder spanningen. De overhebbers zijn het sociale kapitaal van de wijk. Deze moeten aan de wijkgebonden worden. Het binden van de zittende stijgers en overhebbers is makkelijker dan hetbinnenhalen van sociaal kapitaal van buiten de wijk.VOORWAARDEN VOOR BINDINGUit onderzoek van Talis en WoonGenoot onder hun huurders in Hatert in 2011 blijkt dat mensen dieuit de wijk willen verhuizen dat vooral overwegen vanwege het gebrek aan een passende woning enniet vanwege de wijk. Het is jammer als kansrijke bewoners vertrekken omdat ze geen wooncarrierekunnen maken. Tegelijkertijd is het goed nieuws, het wil namelijk ook zeggen dat de leefbaarheidgeen vertrekmotief is. Leefbaarheid en veiligheid zijn belangrijke basisvoorwaarden om mensen tebinden. Als dat op orde is dan is het van belang dat er goede woningen zijn, ook in een hogereprijsklasse en dat er goede voorzieningen zijn zoals scholen, winkels, openbaar vervoer, groen,sportclubs en cultuur. Uit het onderzoek van Talis en WoonGenoot blijkt dat hun huurders devoorzieningen in Hatert waarderen. Alleen de mogelijkheid tot ontmoeting, de betrokkenheid bijbuurtinitiatieven en de vervuiling scoren een kleine onvoldoende. Ontmoeting is van belang is omoverhebbers en overlevers met elkaar in contact te brengen. Vervuiling is daarbij een dissatisfier voorde overhebbers, niemand wil wonen in een vervuilde wijk. Wil je de kansrijke mensen behouden voorHatert dan zal de wijk schoon, heel en veilig moeten zijn. In de stadmonitor van 2009 blijkt dat Hatertop het gebied van veiligheid een leefbaarheid weliswaar onder het Nijmeegs gemiddelde scoort maarop een aanvaardbaar niveau ligt.IMAGOBelangrijk voor het binden is ook het imago van de wijk. De vogelaarstatus en de Sirocco-affaiirehebben de wijk geen goed gedaan. Met een nieuw plan voor Hatert moet ook in de beeldvorming eennieuwe weg worden ingeslagen. Hatert is geen vogelaarwijk meer, er is ontzettend veel gebeurd.Hatert heeft nog een paar uitdagingen maar zeker ook heel veel pluspunten en Hatert gaat verder. Debewoners van Hatert weten dit al lang maar de wereld daarbuiten moet nog overtuigd worden. 10
  11. 11. 3 DIAGNOSEEr is veel geïnvesteerd in Hatert. We maken nog een vervolg op het wijkactieplan om die zaken aan tepakken waarvan duidelijk is dat ze in negatieve zin afwijken van een gemiddelde wijk.1. Hatert heeft een hoog percentage inwoners met een lage sociaal-economische status: 50% heeft een laag inkomen, het percentage werkzoekenden, werkzoekende jongeren en bijstandsgerechtigden is 1,5 keer het Nijmeegs gemiddelde. Het betreft 644 personen in 2011. Niet alleen het aantal is een probleem maar ook het lage opleidingsniveau omdat de afstand tot de arbeidsmarkt daardoor groter is.2. Kinderen die in Hatert primair onderwijs genieten hebben een lagere startkans en lagere cito- scores: op de Klumpert heeft 70% een lage startkans en op de Vossenburcht 40%, dit betreft ongeveer 300 kinderen. Het Nijmeegse gemiddelde voor lage startkansen in het basisonderwijs is 18%. De kansrijkere kinderen gaan buiten de wijk naar school, dit is 40% van de populatie. Het aantal basisschool kinderen blijft de komende jaren stabiel. Er zijn ongeveer 1100 kinderen tussen de 0-14 jaar.3. Voortijdig schoolverlaten van jongeren in Hatert is hoog: 7,2 % versus een Nijmeegs gemiddelde van 4,3%. In absolute aantallen valt het mee (30 per jaar versus 18) maar door de jaarlijkse instroom is er een groep ontstaan zonder startkwalificatie die moet worden aangepakt.4. De bevolking van Hatert is stabiel vergrijzend: het aandeel 65+ is bovengemiddeld en vooral het aandeel 80+ zal sterk stijgen, dit zijn de bewoners die meer hulp nodig gaan hebben. Gevoelens van eenzaamheid zijn groot: tweederde van de bewoners boven de 70 voelt zich eenzaam. In 2011 zijn er 2000 mensen van 65 en ouder.5. Inwoners van Hatert ervaren hun gezondheid gemiddeld matig/slechter dan inwoners in de rest van Nijmegen (18% tov 10%). 21% ervaart problemen in de psychische gezondheid ten opzichte van 12% voor gemiddeld Nijmegen, en 32% heeft één of meer chronische aandoeningen (22% voor Nijmegen). Ook met vergelijking met de overige krachtwijken blijkt dat Hatert slecht scoort op gezondheid. De lagere sociaaleconomische status van de inwoners is een belangrijke voorspeller van gezondheidsproblemen. 11
  12. 12. 4 DOELSTELLINGEN VOOR HATERTHet Bestuurlijk Overleg heeft gevraagd een perspectief voor Hatert te ontwikkelen waarbij errealistische doelstellingen worden geformuleerd voor eind 2015. Deze doelstellingen formuleren welangs de 2 complementaire ambities: stijgen & stabiliseren van kansarme bewoners en binden vankansrijke bewoners. Voordat we die ambities inhoudelijk gaan uitdiepen is het van belang het bereikvan de doelstellingen te bepalen. Er zijn 3 niveaus waarop doelstellingen geformuleerd kunnenworden: 1. Gebiedsgerichte doelstellingen: de effecten voor de de wijk als geheel. Dit zijn de outcome- doelstellingen die gebruikt kunnen worden om de ontwikkeling van de wijk in kaart te brengen en de wijken te vergelijken. Bij sociale interventies is vaak geen direct oorzakelijk verband te leggen tussen het resultaat van de interventie en de ontwikkeling van de wijk daarom zijn aanvullende doelstellingen van belang. 2. Doelgroepgerichte doelstellingen: gericht op de resultaten (output) van interventies op een afgebakende doelgroep bijv jongeren, kinderen, starters, uitkeringsgerechtigden, 80- plussers. Het kan ook gaan over mensen in een een fysiek deel van de wijk zoals een complex of straat. Fysieke interventies kunnen juist op een lager schaalniveau veel goeds doen, zeker in combinatie met een individuele sociale interventie. In Hatert betreft het enkele plekken en complexen die aandacht nodig hebben. Juist in de gecombineerde aanpak fysiek-sociaal werkt de samenwerking tussen corporaties, gemeente en maatschappelijk middenveld versterkend. 3. Individuele doelstellingen: gericht op de resultaten (output) van individuele trajecten, denk aan de resultaten van het regieteam voor de huishoudens of de resultaten van Hatert Werkt voor haar klanten.Samengevat: individuele en groepsgerichte interventies leiden tot resultaten die op hun beurtmogelijk effect hebben op de wijk als geheel.Figuur 3: samenhang tussen doelstellingen Wijkgerichte effecten Fysiek Individuele Groepsgerichte resultaten resultaten Sociaal Interventie/ Voorziening/ ProjectA. DOELSTELLINGEN OP HET GEBIED VAN STIJGEN & STABILISEREN 12
  13. 13. INDIVIDUELE DOELSTELLINGENTrajecten voor individuen/gezinnen leiden tot resultaten: - verbeteren schulden van individuen/gezinnen uit Hatert (geslaagde hulpverleningstrajecten, terugval na geslaagde hulpverlening) - arbeidsparticipatie bevordering van individuen/gezinnen uit Hatert (geslaagde arbeidsparticipatie, geslaagde toeleiding naar betaald werk): 1000 tevreden ex- werkzoekenden - verbeteren schoolprestaties van kinderen van individuen/gezinnen uit Hatert (minder individuele schooluitval, hogere uitstroom naar voortgezet onderwijs, hoger schooladvies) - verbeteren gebruik minimabeleid en bevorderen participatie (te meten aan stijging op de 3 tredes van de participatieladder ) - multiprobleemhuishoudens bereiken binnen afzienbare tijd de low-care status en blijven daar of gaan naar de no-care status (te meten aan het aantal gezinnen en de tijd die het duurt in de monitoringsfase of afsluiting door het regieteam) - er is minder terugval door voormalig multiprobleemhuishoudens in opnieuw de high-care status (te meten aan “huishouden opnieuw in regieteam”)GROEPSGERICHTE DOELSTELLINGEN - Voortijdig schoolverlaten van jongeren in Hatert terugdringen: nu 7,2 % naar het Nijmeegse gemiddelde van 4,3%, in absolute aantallen nu van 30 per jaar naar 18 per jaar. - Jongeren in Hatert hebben een startkwalificatie voor de arbeidsmarkt. - Terugdringen van jeugdwerkloosheid. - Vermindering eenzaamheid onder ouderen: 2015 geven ten minste 75% van de ouderen aan dat ze beschikken over een sociaal netwerk en/of de netwerken in hun buurt. en waarop ze een beroep kunnen doen. - Verbeteren lage startkansen van de kinderen die in Hatert naar school gaan.GEBIEDSGERICHTE DOELSTELLINGEN - Voorkomen overlast in de wijk: gevoel van onveiligheid minimaal handhaven op niveau 2009 en streven richting nijmeegs gemiddelde (bron is gemeentelijke integrale veiligheidsmonitor). - De kloof tussen Hatert en Nijmeegs gemiddelde op het vlak van de beïnvloedbare werkeloosheid is verkleind. - Handhaven schoon en heel in de wijk.B. DOELSTELLINGEN OP HET GEBIED VAN BINDENOmdat er geen individuele trajecten zijn op de kansrijke bewoners gelden hier vooral gebiedsgerichtedoelstellingen.DOELGROEPGERICHTE DOELSTELLINGEN - Meer wooncarrieres binnen Hatert in het huurdersbestand (verhuizen naar duurdere woning).3 De participatieladder verenigt de stijgingsroutes: niveau 1: geisoleerd levend, niveau 2: sociale contactenbuitenshuis, niveau 3: deelname aan georganiseerde activiteiten (cursus, vereniging), niveau 4: onbetaald werk,niveau 5: betaald werk met ondersteuning, niveau 6: betaald werk 13
  14. 14. GEBIEDSGERICHTE DOELSTELLINGEN - Verbetering woningdifferentiatie bij elke kans die zich voordoet: daling percentage sociale woningbouw, toevoegen woningen in hogere prijsklasse (huur/koop). - Verbeteren imago van de wijk. - Verbeteren ontmoetingsmogelijkheden. - Leefbaarheid handhaven: handhaven schoon en heel in de wijk. - Voorkomen overlast in de wijk: gevoel van onveiligheid in de buurt minimaal handhaven op niveau 2009 en streven richting nijmeegs gemiddelde. - Betrokkenheid bij de buurt in de zin van zich verantwoordelijk voelen voor de buurt handhaven. 14
  15. 15. 5 REGULIER BELEID EN EXTRA BOUWSTENENIn dit hoofdstuk worden activiteiten benoemd die met elkaar moeten zorgen voor het bereiken vande doelstellingen. Daarbij moeten we onderscheid gaan maken tussen: - Regulier beleid: de voorzieningen in de wijk die voortkomen uit het reguliere beleid van corporaties en gemeente. Omdat Hatert een aandachtswijk is, wordt vanuit het reguliere beleid al extra inzet geleverd zowel door corporaties als gemeente. - Extra bouwstenen: de extra activiteiten in Hatert die tegemoet komen aan de specifieke behoefte van de wijk. Deze worden betaald uit de a-structurele middelen budgetten, die resteren vanuit het Wap 2008-2011 bij de corporaties en de gemeente. We hebben hier eerst gekeken naar de werkzame onderdelen uit de eeste fase en vervolgens naar wat er daarnaast nog extra nodig is. In de komende periode moeten de bouwstenen met aantoonbaar maatschappelijk effect verankerd worden in de reguliere budgetten van corporaties, gemeente en andere maatschappelijke investeerders.REGULIER BELEIDHieronder worden de belangrijkste voorzieningen genoemd.ONDERWIJS & JEUGDIn het reguliere beleid wordt al uitdrukkelijk aandacht besteed aan problemen met jeugd en jongeren.Er zijn immers meer wijken in Nijmegen waar deze problematiek een rol speelt. In Hatert gaan veelkansrijke kinderen buiten de wijk naar school. De 2 basisscholen in Hatert gaan onderzoeken of zijmet 1 school op 1 van de beide locaties niet een aantrekkelijker alternatief kunnen bieden aan oudersdie hun kinderen nu nog buiten de wijk naar school laten gaan. Dat zou segregatie tegengegaan en debinding versterken. Daarnaast bestaat in Hatert al lang een Brede School die extra activiteiten biedtvoor ouders en kinderen. Op de basisscholen en het voortgezet onderwijs is een Zorgadviesteamactief. Dit is onderdeel van het Centrum voor Jeugd en Gezin. De doorontwikkeling van het CJG moetgezien worden in het licht van de taken van de Jeugdzorg die op de Gemeente afkomen. Hoe dezeontwikkeling eruit gaat zien is nog onderwerp van bestuurlijk besluitvorming.De stedelijke vernieuwing van de Voorschoolse Voorzieningen gaan ook voor Hatert gelden. Evenalshet beleid dat gaat volgen op de rijksbezuinigingen op passend onderwijs die het primair onderwijs inHatert zeker gaan raken.De jongeren van Hatert houden zich uiteraard niet aan de wijkgrenzen als het om leren, werk of vrijetijd gaat. De verbouwing van het wijkcentrum biedt een jongerencentrum dat veel beter tegemoetkomt aan de eisen van de tijd. Het jongerenwerk gaat door, de risicojongeren zijn in beeld. Voortijdigschooluitval is een onderwerp waar met stedelijk beleid de aanval wordt ingezet met Leerplicht,Flexcollege, ROC en Zorgadviesteams. Voor Hatert is voortijdig schoolverlaten een probleem. Om dejongeren die aan het eind van een opleiding of aan het begin van werk staan te stimuleren gaan wemet Hatert Werkt aan de slag met stageplaatsen en werkervaringsbanen. Als dit niet genoeg ismoeten we verder zoeken naar een aanpak om ervoor te zorgen dat de jeugd van Hatert hunstartkwalicatie haalt.De bezuinigingen op inburgering gaan hun effect hebben op het taalniveau en daarmee op deintegratie in de samenleving. Stedelijk wordt gezocht naar alternatieven zoals het informeeltaalonderwijs en volwasseneneducatie van het ROC.VEILIGHEID 15
  16. 16. Hatert heeft een eigen wijkveiligheidsplan. Samen met het wijkveiligheidsplatform (zie verderop)wordt nu ingezet op een veel breder door bewoners van Hatert gedragen verantwoordelijkheid voorde veiligheid in de wijk. Het buurtpreventieproject Sirocco is stopgezet.Naast het wijkveiligheidsplan zijn er meer blijvende maatregelen ter bevordering en handhaving vande veiligheid: - Wijkveiligheidsplatform: Een twee maandelijks overleg van bewonersvertegenwoordigers (uit alle drie de buurten) met politie en gemeente op het thema veiligheid. - Draaiboeken Mooi Weer en Jaarwisseling - Veilig Wijkteam: extra inzet op veiligheid door een vast team van politieagenten en toezichthouders olv de wijkagent, eventueel aangevuld met straatcoaches. Er is een korte lijn met de jongerenwerkers.LEEFBAARHEIDFysieke leefomgevingCorporaties en gemeente hebben de afgelopen jaren veel energie gestoken in het opknappen van defysieke leefomgeving tot een veilige, schone en groene omgeving. Zichtbare resultaten hiervan zijn debeweegtuin, Mualketen, Parkzoom en de vernieuwde achterpaden. In 2010 bezocht devisitatiecommissie de wijk Hatert en concludeerde dan ook dat de woningen en directe leefomgevingop orde was. Deze conclusie in combinatie met de uitgevoerde tevredenheidsonderzoeken maken datde corporaties en gemeente daarom gezamenlijk blijven investeren in het standhouden van ditbehaalde kwaliteitsniveau gedurende de komende jaren. Dat wil zeggen dat de inzet van wijkbeheerblijft bestaan en het onderhoud aan groen en grijs gehandhaafd blijft. De reguliere instrumentenvanuit de gemeente zijn de Bel en Herstellijn, de jaarlijke wijkschouw, het Wijkbeheerplan, hetregulier overleg van de drie bewonersgroepen met de wijkbeheerder. Tegelijkertijd wordt samen metbewoners gezocht naar burgerinitiatief zodat een deel van dit onderhoud en beheer in de toekomstovergenomen kan worden door bewoners(groepen).Sociale leefomgevingOok is er op het gebied van de sociale leefomgeving succesvol geïnvesteerd. Deze lijn van werkenwordt daarom gehandhaafd in de komende jaren. Zo zetten corporaties zich in om achter devoordeur te komen om vroegtijdig sociale problemen te signaleren en hulp aan te (laten) bieden. InHatert blijft extra inzet geleverd worden op het gebied van overlast en woonfraude. Ook worden deprojecten gericht op preventie van huurschulden bij corporaties gecontinueerd en de personele inzetblijft hiervoor gewaarborgd. Het betreft inzet van Woonconsulenten en Buurtbeheerders (Talis enPortaal). Daarnaast zullen we inzoomen op delen van Hatert of specifieke complexen waar deleefbaarheid meer onder druk staat. Zo brengen we focus aan in de aanpak.Vanuit de gemeente is een budget beschikbaar van ruim € 30.000,- voor bewonersinitiatieven en deinstandhouding van de bewonersgroepen. NIM blijft hiervoor ondersteuning leveren.PILOT SOCIAAL WIJKTEAM HATERTDe visitatiecommissie heeft de werkwijze van Hatert Werkt en het Regieteam (voorheen wijkteam)gecomplimenteerd. Deze willen we dan ook voortzetten. Daarbij is ook aangegeven dat dehoeveelheid hulpverlening en netwerken efficiënter zouden kunnen werken door het weghalen vanoverlap in diensten en coördinatielagen. In de pilot Sociaal Wijkteam (pogramma Zorg & Welzijn) 16
  17. 17. worden de netwerken die bestaan rond de individuele- en collectieve hulpverlening beter op elkaaraangesloten. Daarnaast zoeken we in de pilot naar een meer effectieve werkwijze door optimaalgebruik te maken van de kracht die aanwezig is in de mensen, in hun netwerk en in de wijk.Het benaderen van allochtone doelgroepen wordt onderdeel van het reguliere hulpaanbod in Hatert:de specifieke benadering maakt plaats voor een veelzijdige benadering.De aanpak van gezondheid met de Stuurgroep Hatert Gezond wordt gecontinueerd. Het belang vanpreventieve maatregelen om gezondheid en daarmee participatie te bevorderen wordt uitdrukkelijkeen onderdeel van de pilot. Landelijk is er veel aandacht voor de successen van wijkgericht werken ophet gebied van gezondheid.De pilot zal deels vanuit het reguliere gemeentelijk beleid worden opgepakt en deels nog vanuit hetWAP worden gefinancierd omdat het onderdelen zijn vanuit het oude WAP die tijd nodig hebben omop eigen benen te gaan staan. Hiervoor zijn de extra bouwstenen Actiecentrum Hatert Werkt enRegieteam uitgewerkt.EXTRA BOUWSTENEN1 BEHOUDEN EN DOORONTWIKKELEN ACTIECENTRUM HATERT WERKTWerk en inkomen zijn cruciale factoren in het stabiliseren van huishoudens en voor de kansen vankinderen. De groep werkzoekenden in Hatert rechtvaardigt zowel in volume als in afstand tot dearbeidsmarkt een blijvende extra ondersteuning op het gebied van arbeidsparticipatie enarmoedebestrijding. De evaluatie en visitatie waren positief over de werkwijze. De visitatie vond dathet actiecentrum met energie en effectief hulp bood bij de individuele vraag. Op alleprobleemgebieden die de arbeidsparticipatie belemmeren wordt ingezoomd. Niet alleen wordenverbanden gelegd met aan werk en armoede gerelateerde onderwerpen, maar ook naar sectorendaarbuiten. Daarbij wordt goed samengewerkt met andere dienstverleners in de wijk om de mensenecht de juiste mix aan ondersteuning te bieden. Het beeld is dat de mensen in Hatert met groteafstand tot de arbeidsmarkt nu beter geholpen worden. De laagdrempeligheid van de voorzieningdichtbij de bewoners werkt. En de samenwerking binnen het Actiecentrum tussen medewerkers vanverschillende organisaties werkt ook. Medewerkers zijn speciaal geselecteerd om over de grenzen vande eigen organisatie heen te springen.De context waarin het actiecentrum Hatert Werkt opereert is roerig. De economische crisis maakt hetmoeilijker om banen te vinden en re-integratie-instrumenten worden door bezuinigingen beperkt.Het actiecentrum zal actief naar uitstroommogelijkheden moeten zoeken. Ook de bezuinigingen bijschuldhulpverlening en Zorg&Welzijn zullen effect hebben op de ondersteuning die de bewonersgeboden kan worden in de toekomst. Om jongeren de kans op leren en werk te laten verzilverenwordt het Jongerenloket sterker aangehaakt. Een extra impuls wordt gegeven aan stage- enparticipatieplaatsen voor jongeren ism Kandinsky-college en Jongerenloket. Daarnaast is de wens omin 2012 te anticiperen op de komst van de Wajong-ers en de gedeeltelijk arbeidsongeschikten naar degemeente.Parallel aan de kerntaak van het actiecentrum moet een structurele positionering en financiering vandeze wijkgerichte vorm van reïntegratie en armoedebestrijding worden gevonden. Dan kan deafhankelijkheid van de a-structurele WAP-middelen worden afgebouwd. Daarvoor wordt in 2012 eenmaattschappelijke kosten-baten analyse gehouden om meer inzicht te krijgen in de meerwaarde van 17
  18. 18. deze laagdrempelige, gebiedsgerichte, integrale klantbenadering. Daarnaast bekijken we insamenhang met de pilot Sociale Wijkteam in Hatert en het regieteam hoe we de hoeveelheidhulpverlening efficiënt kunnen stroomlijnen.Figuur 4 Financiering Actiecentrum Hatert WerktActiecentrum Hatert Werkt 2012 2013 2014 2015Kosten € 1055.000 € 1.080.000 € 1.080.000 € 1.080.000- Gemeentelijke bijdrage € 350.000 € 350.000 € 350.000 € 350.000- A-structureel uit Hatert 2.0 €605.000 € 730.000 € 500.000 € 250.000- Structurele financiering €0 €0 € 230.000 € 480.0002 BEHOUDEN EN DOORONTWIKKELEN REGIETEAM (VOORHEEN WIJKTEAM)Met het regieteam hebben we een goede aanpak van overlast- en multiprobleemhuishoudens inhanden. Het regieteam zal duidelijkere positionering moeten krijgen tussen het geheel aanhulpverlening en daar ook goede afspraken over moeten maken.Het Regieteam draagt bij aan het verbeteren van de schulden van individuen/gezinnen, hetverbeteren van de schoolprestaties van kinderen van individuen/gezinnen, het verbeteren van hetgebruik minimabeleid en het bevorderen van participatie. Multiprobleemhuishoudens bereikenbinnen afzienbare tijd de low-care status en blijven daar of gaan naar de no-care. Er is minderterugval door voormalig multiprobleemhuishoudens in opnieuw de high-care status en de overlast inde wijk door deze gezinnen wordt aangepakt, waardoor het gevoel van onveiligheid afneemt.Recente ontwikkelingenRecent heeft het college van B&W besloten tot een stadsbrede dekking van de regieteams. Ook definanciering (in samenwerking met het WAP) is voor de komende twee jaar gegarandeerd. Voor dekomende twee jaar omdat mogelijk de ontwikkeling van het sociale wijkteam tot een samenvoegingvan functies/taken kan leiden. Na 2013 kan de afhankelijkheid van de a-structurele WAP-middelenworden afgebouwd.FinancieringIn onderstaande tabel staan de kosten uitgewerkt. De afgelopen jaren hebben we de kosten voor deaanpak fors terug weten te dringen (in 2010 kostte het Regieteam € 255.317). Dit heeft onder anderte maken met het inbedden van gezinscoaching in het Nijmeegse (voorheen extern ingehuurd),afnemende ontwikkelkosten en niet meer betalen voor deelname van partijen aan de regieteams.Daarnaast zijn structurele financieringsbronnen gevonden. De nu nog apart gefinancierde productenvoor de regieteams bij het MBZ en de NIM brengen we onder in de reguliere budgetovereenkomsten.Daarnaast willen we de doorontwikkelkosten voor de aanpak (professionaliseringstrainingen,kennisdeling, professionalisering registratiesysteem etc.) proberen onder te brengen in GSO IV,verwachting is dat hier pas in de loop van het eerste kwartaal duidelijkheid over komt.Figuur 6: Financiering RegieteamRegieteam 2012 2013 2014 2015Kosten € 174.000 € 174.000 € 174.000 € 174.000- Verplichtingen uit Wap 2008-2011 € 174.000- A-structureel uit Hatert 2.0 €0 € 174.000 € 120.000 € 70.000- Structurele financiering € 54.000 € 104.000 18
  19. 19. 3 IMAGO HATERTHet wijkactieplan had een eigen communicatielijn onder het motto Hou van Hatert. De imagebuildingvoor Hatert wordt voortgezet. We willen het negatieve beeld dat met de Vogelaarstatus samenhangtombuigen naar een meer realistisch beeld van de wijk. Daar willen en zullen de bewoners zelf graagaan meewerken. Dit zal een geen sinecure zijn, we moeten kritisch kijken naar een effectieve vorm enboodschap. De relatie tussen het imago van Hatert en het functioneren van de woningmarkt is heelsterk: willen we dat ook bewoners van buiten hatert belangstelling tonen voor het wonen in deze wijkwaar zo veel voortgang is geboekt, moeten we zorgen dat deze mensen een helder beeld kunnenkrijgen van hoe het is om daar te wonen. Daarvoor wordt €40.000 uitgetrokken.De wens is om de winkelstrip aan de Couwenberghstraat als het verloederde visitekaartje van Hatertop te knappen. Hiervoor is vanuit het oude WAP al €260.000 gereserveerd (helft corporaties en helftgemeente). Het wachten is op een toezegging van de particuliere eigenaren.4 WONINGMARKT-AANPAKHatert heeft nu een sociale woningvoorraad van 70%. Een grotere differentiatie in de woningvoorraadis gewenst. Sinds de financiële- en economische crisis is de verkoop van koopwoningen, zowelbestaand als nieuwbouw, in Hatert vrijwel stil komen te liggen ondanks doorgevoerdeprijsverlagingen, de inzet van tussenvormen koop-huur en terugkoopregelingen. Maar dat betekentniet dat er geen andere instrumenten kunnen worden ingezet op de kortere termijn. Ook devisitatiecommissie heeft geadviseerd opnieuw na te denken over het functioneren van dewoningmarkt in Hatert. Mogelijke alternatieve strategieën zijn om goedkoper te bouwen, toch meerhuurwoningen toevoegen dan oorspronkelijk bedoeld en deze later weer te verkopen. Anderesegmenten dan nu vanuit de bestaande woningen verkopen etc. De strategieën moeten wel zo veelmogelijk voldoen aan de voorwaarde dat het bewoners vanuit de wijk die wooncarrière willen makenkan behouden. Een andere mogelijkheid om te werken aan een meer gedifferentieerde wijk is hetgericht toewijzen van woningen. Nog een andere is werken aan het imago van de wijk. Eén van dezaken waar toekomstige kopers van woningen in de wijk tegen aanlopen is het negatieve imago vande wijk.Onderzoek moet inzicht geven in de manier waarop we we kansrijke bewoners kunnen behouden entoevoegen aan de wijk. Daarvoor wordt €20.000 uitgetrokken.5 BURGERKRACHTBurgerkracht is een belangrijk thema in het reguliere beleid; denk aan het nieuwe WMO-beleidsplan.Vanuit het programma Wijken wordt burgerkracht ook al regulier gestimuleerd, er is een budgetbeschikbaar van ruim € 30.000,- voor bewonersinitiatieven en de instandhouding van debewonersgroepen. Hatert heeft al een sterk ontwikkelde participatiestructuur: er zijn zo’n 20groepen en projecten waarin wijkbewoners actief zijn. Deze kracht willen we behouden omdat hetaanknopingspunten biedt om de burger mede aan het roer te zetten in de wijk. De werkgroep Fortunaheeft de beschikking gehad over een budget om te spenderen aan ontwikkelingen die zij, als burgers,belangrijk vonden. Begin 2012 is er van dat budget nog ongeveer € 100.000,- beschikbaar. De vraag iswat er nodig is om deze actieve burgers actief te houden en hoe zij een grotere rol kunnen spelen bijde bevordering van de leefbaarheid in de wijk. Een van de belangrijkste geleerde lessen is datwanneer burgers en professionals elkaar serieus nemen en nauw met elkaar samen werken, erbergen verzet kunnen worden. We zullen dan ook nog meer dan voorheen inzetten op zulke vormenvan samenwerking. Dat doen we door rondom tal van voor burgers belangrijke thema’s (veiligheid, 19
  20. 20. gezondheid, openbare ruimte etc etc) mensen uit de wijk te koppelen aan professionals op dezeterreinen. Daarmee wordt de afstand tussen de uitvoering en de burgers kleiner. We zijn alert hoewe binnen het reguliere beleid en binnen de extra bouwstenen de invloed van burgers kunnen latengelden. Tenslotte zullen we via andere methoden (bv de social media) andere en méér mensen dande nu bekende vrijwilligers trachten te bereiken en hen stimuleren zich te ontwikkelen op terreinenwaar hun belang ligt en waar hun belangstelling naar uitgaat. In de eerste fase van het WAP is al veelgerealiseerd op het gebied van burgerparticipatie. Vanuit het budget voor Hatert 2.0 wordt hiervoornog €20.000 uitgetrokken.6 BESTRIJDEN EENZAAMHEID ONDER OUDERENEenzaamheid onder ouderen vormt een maatschappelijk probleem. Hatert is vergrijzend en uitonderzoek blijkt dat 2/3 van de ouderen zich eenzaam voelt. Dat kan leiden tot lichamelijke- enpsychische klachten en problemen in de leefomgeving . Eenzaamheid kan zelfs leiden tot uitsluiting.Ouderen beschikken vaak nog maar over een (zeer) beperkt sociaal netwerk. Ze doen niet meer meeaan de maatschappij en zijn gedwongen een groter beroep te doen op professionele hulp en zorg.We streven naar een doeltreffende aanpak van de eenzaamheidsproblematiek in Hatert.Uitgangspunt is het eigen sociale netwerk van de oudere en het benutten van de bestaandevoorzieningen in de wijk. Er is een plan van aanpak opgesteld met de Stuurgroep Hatert Gezond ende Stuurgroep Atelierprogramma (samenwerking ZZG-Zorggroep en UMC Radboud). Daarvoor wordt€80.000 uitgetrokken. 20

×