HITZAURREA                                Wilhelm von Hu m boldt                                 Bizitza,obra, eragina    ...
ezinbestekoak dira. Inpresio bizia eskaintzen dute sentimendu eta pentsamenduzko m u ndubatean, eta behin baino gehiagotan...
I.Bizitza      Ez bakarrik bere obretan, baita bere bizibidean ere jartzen du Hu m boldtek bere ideianagusia, gizakiaren p...
Estetikoak», eta honen jarraian etorriko da 1800ean Goetheren propileoetan «Gaurko antzerkitragiko frantziarrari buruz». P...
tropei jarraikitzen zaie, eta 1814ko otsailaren hasieran Prusiako ahaldun bezala egongo daChâtillongo kongresuan, Parisera...
du. 1830ean argitaratzen du Schillerekin izandako gutun trukea eta sarrera gisan ipintzen duSchillerren erreseina kritiko ...
Muineko auziak, nortasun prestakuntzaren teoriaren garapenean hu manismo alemaneangero eta indartsuago bide egin zuen eta ...
sortutako produktua, baizik bere naturaren arabera gainerako guztiengandik berezia. Bera da,Hu m boldtek sarriformulatzen ...
gizatasunaren idealera jasotzeak esan nahi du indibidualitateak balio eta iraupena erdietsidituela,halako moduan non ezin ...
gizakiarengana; horregatik esan nahi du giza izate beraren aldaketa, jasotzea, eta nobletzea.Espirituaren objektibazio bak...
ere, pentsamendu bat politikaren lekuan berez sartzen ez dena, bai ordea gizarteko eta politikakojokabide benetako baterak...
egintza horretan sortzen du bereziki mundua gizakiari eskuragarri zaion m undu bezala. Harenbitartez bihurtuko zaio m undu...
herrien borrokak ikusi nahi ditugu». Hu m anitatea hu manitate-  lozorro bezala katedretatik irainduaizan zen. Nortasun pr...
Barnekotasunaren prestakuntza sistema horretatik geratu zen itsatsirik «hasteko indiferentziakanpoko errealitatearen aurre...
m uin bezala: «Baldin ideia bat badago historia osoan zehar gero eta balio zabalagoannabarmentzen dena, baldin batek era a...
Kronologia1767   ekainak 22              Wilhelm von Hu m boldt Potsdamen jaio1769   irailak14               Alexander von...
irailak8              Bidaia familiazEspainiara1800   apirilak18            Parisera itzuli                             «Ü...
23ra       azaroak 24            Frankfurta. M.era iritsiAustriako Kuartel       nagusiarijarraiki1814   otsailaren 3tik  ...
1825                                    Prusiako arte elkartearen sorrera                               «Über vier ägyptis...
B RUN O G EBHAR DT : Wilhelm von Hu m boldt als Staatsmann . 2 liburuki.Stuttgart,1896/1899.K URT G RUBE : Wilhelm v. Hu m...
Id.Wilhelm von Hu m boldt und die Reform des Bildunswesens. Berlin,1910.PAUL R. S WEET : Wilhelm von Hu m boldt.A Biograph...
1792an prestatu zuen lan hau Hu m boldtek, baina ez zuen argitaratu, sakonago landu nahizuelako. 1851n argitaratu zuen Cau...
«Geschichte der Königlich Preußsischen Akade mie der Wissenschaften zu Berlin». 2. liburukia(Agiriak eta akten zatiak),Ber...
GIZA PRESTAKUNTZAZ                    GIZA PRESTAKUNTZARI BURUZKO TEORIA                                   Zatia      Egit...
Gure existentziaren azken egitekoa: gizadiaren kontzeptuarigure pertsonan, gure bizitzakodenboran bezala, haren ondotik ge...
objektua azken batean, mundua izan behar du, edo bestela (hau baita bakarrikzuzena) halakotzathartu behar da. Askotasun di...
espirituzko jarduera bat edozeinek bere aurrerakuntzan betieta betiirabazten dituen aldakuntzak,eta bestetik gizakiaren ji...
JACOBIREN «W OLDE M A RREN»ERREZENTSIOA      Baldin sistema filosofiko bat berak aztertzen duen egiarekiko bere barneko on...
bezala honetan ere, eta berak he men (l. lib., sarrera, XV. orria) berariaz hona ekarririkopasartearen gainean lehenago az...
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Humboldt. idazti hautatuak
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Humboldt. idazti hautatuak

393 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
393
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Humboldt. idazti hautatuak

  1. 1. HITZAURREA Wilhelm von Hu m boldt Bizitza,obra, eragina Wilhelm von Hu m b oldtekin erdiesten du Alemanian bere gailurra m u gi menduhu m a nistiko berriak, gizakiaren prestakuntzaren [«Bildung»] teoriaren oinarriekin. Bere gaiagizakiaren izatea eta xedea da. Lessing eta Herderren ideien m u ndua lotzen du Argien Arokofilosofia herritarrekin, Leibniz eta Kanten filosofiekin, eta zati psikologiko, antropologiko,estetiko, hizkuntz filologiako eta hizkuntza filosofiako pila bat bildu zuen; haietan, gizakiarengiza izatea hura jaio den kultur inguruarekin eta gizartean hartzen duen egitekoarekinm e ndegabe planteaturik dago arazoa. Ez zuen lortu horiek bere obran, obra handi bateanjasotzerik. Abiapuntu desberdinetatik behin eta berriz abiaturiko ahaleginak, giza izatearenm uineraino eta hizkuntzaraino eraman zuten ahaleginak, zatikaturikgeratzen dira,bat- bateaneteten dira edo egitasmo berritara daramate. Hogeita zortziurte zituela,idazten dio Schillerri1795eko irailaren 28an, zera: «Hasten dudan oro ikuspuntu batetik heltzen dut, eta sekula ezditut uzten bildutako guztitik ikuspuntu horri dagozkion ondorioak atera gabe. Horiaurrebaldintza bezala ipinirik,ezin diot aurre egin, ahal den bestetan eta neurrian, hura ikusi,jakin, aztertzeko gogoari». Gizakia eta bere m u n duko egoera desberdinak aztertzeko irrikakez du apenas adierazpenik aurkitzen bere obran. Schillerrikarta egin eta hogeita ha m ar urtegeroago W elcherri 1826ko urriaren 26an egindakoan zera dio: «Niri ezinezko gertatuko zaitbeti gauza asko argitaratzea. Argitaratzeko zalantza gehiegiz eta oso astiro idatziohi dut; etaegiten ditut, gainera, ez bakarrik idazten dudanerako aurretiko ikerketa izugarri handiak,baizik sarri aurreikerketak egiten ditut gauzatzen ez ditudan lanetarako edo agertzen ezdirenetarako, inork jakin ere jakiten ez duelarik ezer aurrelan horiei buruz... Baina niribeharrezko iruditzen zait egiten ditudan ikerketetan, alboan dagoen asko iragaztea, besterikgabe ziur egoteko han ez dela egin litezkeen oharkeren kontrako ezer ezkutatzen. Baina niganautoretzari trabarik gehien egiten diona sakon aurkitzen da bizitzaren nire ikuspegian.Negozioetan ibilinaizen artean, egiteari gehiago begiratu diot egintzei baino; eta literaturbizitzan garrantzia gehiago e maten diot ikastearisortzearibaino. Behinola ideia jakin bat izandut, alegia, bizitza hau utzi aurretik, ahal beste ezagutu eta norberarenganatu behar delagizakiaren barne azalpenei buruz, haietarako bakarrik baitut nik gaitasun egiazkoa,gainerakoa azaletik bakarrik interesatzen baitzait».Pentsamolde honek honetara garamatza,alegia, bere gutunek (haietatik ha m abi mila eta bostehun inguru gorde eta zati bateanbakarrik argitaratu dira), garrantzia apartekoa dutela. Jakingarriak dira benetan bere obrensorreraren historia, haiek egiten ari zela gidatzen zuten konbentzimenduak, eta ez azkenikbere obra guztien artean bakoitza nola sailkatu jakiteko. Hu m b oldtek berak ez dauzka beregutunak argitaratzeko bezain inportantetzat.Gehiago ziren esperimentu alor, non berak bereiritziak e man zitzakeen jendaurreko azoketan salgai jartzeko. Gaur, gure garai hauetan,
  2. 2. ezinbestekoak dira. Inpresio bizia eskaintzen dute sentimendu eta pentsamenduzko m u ndubatean, eta behin baino gehiagotan bere bizitzaren eta bere obraren ko mentario lortua dira.Ez dira bakarrik oso zabalduriko «Neska lagun bati gutunak», he m eretzigarren m e ndekobigarren erdian irakurle burgesaren sentimen m u n dua finkatzeko egindako edifikaziozkoliburu oso zabaldu horietakoa; edo «Argi izpiak», gutun zati urriak, gustura erabiltzen densententzia liburu baterako gaia e maten dutenak baizik kasik klasiko bihurturiko gutunakSchillerri, Goetheri, Koerneri, klasiko alemaniarren artean ezin alboratuko lekua eskadezaketenak.
  3. 3. I.Bizitza Ez bakarrik bere obretan, baita bere bizibidean ere jartzen du Hu m boldtek bere ideianagusia, gizakiaren prestakuntza, lehen lekuan, alor guztiak zertu eta zeharkatzen dituen lekuan.He mezortziurte gazteago Goethe baino, zortziurte gazteago Schillerbaino, argien munduan jaioa,hezkuntza suspertzailebezain instruitzailebatek markatua, hasieran Ca mpe (honek Rousseau etaargien garaiko ideiak ezagutarazi zizkion) izango du gidari, gero Kunthe, azkenik etaunibertsitaterako prestakuntza zuzen bezala Engel eta E. F. Klein,berehala jasotzen du espiritukoaskatasun eta subiranotasun bat, ideal zorrotzetatik urruntzen eta bizitza forma dudakorreanberetzat aski eta bere hartan osaturiko heziketa irekitzen diona. Beste ezerk baino garrantziahandiagoa dauka Göttingeneko ikasketak: han ezagutu zuen Ch. G. Heyne filologoa, antzinategrekoa irekiziona; George Fosterren adiskide egingo da; J.H. Jacobirekin harremanetan hasten da;bere kabuz estudiatuz Kanten filosofia kritikoaren oinarriak bereganatzen ditu, eta bere ingurukougaritasunetik irabazi handia erdiesten du. 1789ko uztailean abiatzen da, Ca mpe lagun duela,Parisera, Iraultzaren eraginak sakon aztertzen ditu, eta honek bera hunkitzen eta une bereanhiguintzen du; ondoren, Iraultzak sutzen duen Ca mpe gabe, Hego Alemaniara eta Suitzara bidaiaegiten du, eta 1790eko urtarrilean funtzionario sartzen da pasante gisan Berlingo auzitegian;1791ko udaberrian,«Legazioko idazkari» gisan utziko du auzitegia,eta 1791ko ekainean, Carolinevon Dacheröden esposatzen du. Urte berean argitaratuko da bere «Estatuko Konstituzioariburuzko ideiak,Frantziako Konstituzioberriak aukera emanik»; horretan erlazio zaharren bat--bateko iraulketaren kontra eta astiro gauzatzen doan eraberritze baten alde azaltzen da. Ideiahauek azalpen sistematiko zehatzagoa aurkitzen dute «Estatuaren eraginkortasunaren mugakzehazteko ahalegin baterako ideiak» lanean: garrantzia handiko idaztia da hau, 1791koudaberrian dagoeneko egina baina bera hil ondoren 1851an argitaratua. Giza prestakuntzarenideiaren azpian jarritako estatuak barrurako eta kanporako eginkizun bakar bezala daukaherritarraren segurtasuna zaintzea. Gizarte bizitzan beronek dituen xede anitzekin ezin nahasdaiteke. Eskubide erakundea da, ez hezkuntza erakundea, eta horregatik legezko askatasuneram ugatu behar du. Jokatzen duen subjektua nazioa da, eta hau da horregatik herritarren erlij ioaz,heziketaz,eskolaz,ohitura hobekuntzaz, jokamolde politikoaz arduratu behar duena, baina horrelasortzen diren galderei dagokienez norbanako bakoitzaren ordez erabaki ezin dezakeelarik.Estatuaren xedea segurtasunaren bermean ahitzen baita,herritarrek beren arazoak askatasuneanegindako elkarteen bidez aho batez konpondu behar dituzte. Beraz berenez iniziatiba hartu etaberen xedeetara jo behar dute. Bizitzaren xede erabakigarria da norberaren garapena, aurrezerantzukizuna eskatzen eta askatasuna posible egiten duena. Helburu zehatz horri loturik dagobizitza guztian tinko iraungo duen antzinate grekoarekiko ardura. Pindaroren Odak itzulizhastenda Hu m boldt; F. A. Wolf, Alemaniako filologo klasiko ospetsuenarekiko harremanak bilatzen ditu.W olfek Hu m boldt familian eguberriak pasatzen dituen batean, 1793ko urtarrilean, sortzen da«Antzinatearen, eta berezikigrekoaren, ikerketariburuz» lanaren zirriborro handiago bat, geroagoW olfek berak bere ikerketa propioetan erabiliko duena; bere osoan argitaratu gabe geratuko daeta 1896an azkenik kaleratuko da. Christ, Gessner, Ernesti, Heyneren tradizioan ez bezalajustifikatuko du antzinatearen ikasketa,eta ikasketa honen azken xedea aurkituko du «Gizadiarenezagutza antzinatean» lanean. Schillerrekin 1794an Jenan egindako ezagutza egunerokoharreman bihurtuko da; haren eraginaren ondorioz datoz bi lan: «Sexuen desberdintasunari etanatura organikoaren gainean duen eraginariburuz» eta «Gizakume eta emaku m e formari buruz»;baina ez zuten inolako oihartzun baikorrik izan. Bere lanen objektu nagusi da orain berakoinarrituriko «konbarazio bidezko antropologia», gizakiaren garapenaz arduratzen dena. Biikerketa handi, baina amaitu gabeak datoz: «He mezortzigarren mendea» (1796/1797) eta«Konbarazio bidezko antropologia baterako plangintza» (1797), arrazoi sistematikoak direla- etaamaitu gabe geratuko direnak. 1797an, Italiarako prestaturik zeukan bidaia batek egoera politikonahasiagatik Parisera eramango du, eta han beste guztien gainetik izaera nazional frantsesareneta estetikaren ikerketan ahaleginduko da. 1799an azaltzen da bere obra nagusia «Saiakera
  4. 4. Estetikoak», eta honen jarraian etorriko da 1800ean Goetheren propileoetan «Gaurko antzerkitragiko frantziarrari buruz». Paristik Espainiara eta euskal probintzietara (1799/1800 eta 1801)egin zituen bi bidaietan hizkuntzaren esanahia eta balioa aurkituko ditu Hu m boldtek, horigeroagoko bere lanetarako giltza bilakatuko delarik. 1801eko udaberrian berriro Alemaniaraitzulir «Legazioko idazkari sekretu eta ministro prusiar Aita Santuaren Aulkiaren aurrean» ik,izendatuko dute 1802ko maiatzaren 25ean. 1802ko azaroaren hondarretan bost seme-alabeznahikoa handi bihurturiko bere familiarekin iristen da Erromara, eta ekimen alor zabal bezain zailaaurkitzen du bere aurrean. Erromako bere egonaldia argitzen duen ikuspegiak bere ekimenarenzatibat baino ez du hartzen. Bere lanerako ez dauka ezta idazkaribat ere. Etengabe aurkitzen duanarkia eta pobrezia, herriaren ezintasuna eta miseria, pobreen eta aberatsen arteko amildegia,potentzia handien joko nahasia Italiaren eta Erromaren inguruan, hiriko gizakiengan duten eraginzapaltzaileeta egituratzailearekin.Hu m boldt ez da bere heziketa bizikizunengatik Erromara etorriden bisitaribat, baizik,sentimendurik gabe eta errealistikokilanbide bat hartu eta bere ekimenaalde batera utzita, Erromako eta Italiako eguneko errealitatearen berri eman behar dio bereerregeari Berlinen enbaxadako informeetan. Bere lanbideari dagozkionetan sartzen diraerresumako konkordatuaren eta lurralde alemaniar bakoitzaren konkordatuen arazoak,nuntziaturen eraikuntzak — helburua da gisa horretako akordioak eta eraikuntzak eragoztea—,gotzain eta gotzaingoen arazoak, eta ezer baino lehen arazo jakin pila handi bat eta «auziak»,berezikiezkontza auziak,hala adibidez baliogabetzeak eta senitartekoentzako dispentsak, katolikoeta protestanteen arteko ezkontzak, apez eta erlij iosoen sekulartze eta habilitazioak,indulgentziabrebeak eta konfirmazioak. Bidenabar kontuan hartu behar zituen Erroman eta Italian herritarprusiarren legezko arazoak — denbora kentzen ziotenak—, bisitariak hartu behar zituen, beremailari zegokion bezala bizi,kostuak eragiten zituen gizarte bizitzan parte hartu —soldata osozuhur neurtua bazuen ere—. Consalvikardinalidazkariarekiko harreman adiskidetsuak izan zituen,Vienako kongresuan Vatikanoarentzat eragin positiboa izango zituztenak. Bere lan zientifikoekhizkuntz ikasketak eta antzinatearen ikerketa hartzen dute: «Latium eta Hellas edo antzinateklasikoaren gaineko gogoetak» (1807?) eta «Greziako hiri libreen gainbeheraren etahonda mendiaren historia» (1807). 1808ko urrian, familiako arazo batzuk konpontzeko bere semeTheodorekin Alemaniara bidaiatzen duenean, deia datorkio estatu idazkari sekretu eta zuzendaribezala Kultura eta Herri Irakaskuntzako zuzendaritza hartu behar duela Prusiako BarneMinisterioan. 1810eko otsailaren 28an hartzen du azkenik bere kargua Berlinen, eta ondorenerregearekin Königsber- gera doa eta Prusiako hezkuntza eraketa berrirako baldintzak sortzen ditu,eskailera gisako batasun gisan oinarrizko eskolatik gimnasioan zehar unibertsitateraino iristendelarik. Königsbergen atal garrantzizkoena oinarrizko eskolaren eraketa da; 1810ean, Berlineraitzuli ondoren, Berlingo Unibertsitatearen eraikuntza, luzaz lehen lekua hartuko duenaunibertsitate alemaniarren artean. Estatuko kontseilua eratzeko 1808ko urriaren 24ko aginduarenarabera, ataletako buru ziren kontseiluko idazkari sekretuek ministroek zuten ahots bera izangozutela, erregeak baliorik gabe utzi zuenean, horrek aukera eman zion Hu m boldti dimisioaeskatzeko. Horregatik 1810eko ekainaren hondarretan kabinetearen agindu baten bidezizendatzen dute «Bidali berezi eta ministro ahaldun Vienan, estatuko ministro sekretu batenizaerarekin». Horrela hasten da ha markada m ugitu bat: Hu m boldtek bere gaitasun diplomatikoakerakutsiahal izango ditu Prusiaren onerako, eta ez konbentzimendu aberkoirikgabe nazioaren etaestatuaren askatasunaren alde oldar zuhurrez joka dezake. Egoera politikoa Tilsiteko 1807kobakearen ondorioez zehazten da hasieran, gailentasun frantziarra Europan indartuz eta Prusiarenjoko alorra neurri nahikoa handian gutxituz. Frantziak Mosku aurrean jasaten duen porrotarenondoren azaltzen dira aldaketak, azkenik 1813ko martxoan Prusia eta Errusiaren artekoBratislabako hitzarmenekoan eta 1813ko ekainaren 4an aliatu (Prusia, Errusia) eta Frantziarenarteko meniara eramango dutenak. Hardenbergek Hu m boldt deitzen du kuartel nagusira etaPrusiako ahaldun gisan Pragako kongresuan Austria bultzatzen du Napoleonen Frantziarenkontrako gerran sartzera. Napoleon Leipzigeko nazioen gatazkan porrokatua denean, Hu m boldt
  5. 5. tropei jarraikitzen zaie, eta 1814ko otsailaren hasieran Prusiako ahaldun bezala egongo daChâtillongo kongresuan, Pariseraino segitzen du, ondoren Prusiako erregearekin Londresera doa,eta Hardenbergekin Prusiako bigarren ahaldun bezala esku hartuko du Vienako kongresuan etahorrekin batera Parisen datozen bake negoziazioetan. Bere bakezko sentimenduengatik hastenzaio Hardenberg mesfidatzen, eta Prusiako ordezkari gisan bidaltzen du Frankfurtera, han egitenari diren lurralde negoziazioetara. Argitaratu gabe dago garai horretan jakintzen heziketaesanahiarentzat garrantzia duen atal bat: «Jakintzak eta arteak herribatean zabaltzeko baldintzeiburuz. Gogoan hartuz bereziki Alemania eta gaurko garaia». Bere ikerketak, eta berezikiantzinateko Greziariburuzkoak, aurrera daramatza, eta 1816an argitaratzen du, behin eta berriroekin beharreko lanaren ondoren, Eskiloren «Aga menon» itzulpena, hari aurretik ipintzen diolariksarrera programatiko bat. Berlinera itzulir 1816ko otsailetik antzina estatuko kontseiluko ik,bilkuretan esku hartzen du, eta 1817ko udazkenean Prusiako bidaliaren egitekoak hartzen ditubere gain Londresen. 1818. urte amaiera aldera Akisgraneko kongresuan dago, eta 1819kourtarrilean arazo konstituzionaletarako ministro izendatua izango da. Handik berriro Frankfurteradoa lurralde batzordeko arazoak konpontzeko eta Prusiarako konstituzio bat idazteko bere iritziakSteinekin trukatzen ahalegintzen da. Azkenik 1819ko abuztuaren hasieran hel diezaieke Berlinenbere funtzioei. Hango egoera inoiz baino txarragoa da beretzat. Are gogorrago bihurtzen daegoera aurrera doan askatasun oldarrak mesfidantzaz jasotzen dituen erreakzioari esker; etaHu m boldtek hori gaitzetsiegiten du. Karlsbadeko 1819ko irailaren 20ko erabakien kontra mintzoda, eta horrek erregea bere aurka jartzen du. Hu m boldtek aurkezten duen konstituzio zirriborroaez da gehiago ahotan hartuko. Indartsuegia da dagoeneko Wittgenstein Prusiako poliziakoministroaren eta Metternichen eragina. Erregearen konfiantza galtzen du Hu m boldtek, eta 1819koabenduaren 31n estatuaren zerbitzutikkendua izango da. Alde batetik minduta dago Hu m boldt, berak Prusiarako prestatu duen konstituzioa aurreraatera ez delako. Beste aldetik pozik dago, azkenik estatuko zereginetatik libre egoki, berenortasun garapena biziahal duelako eta luzaz atzeratu behar izan zituen egitasmoak gauzatzekoasti librea lortu duelako. Tegeleko bere etxea eraberritzeko K. F. Schinkel konbentzitzen du, etahonek, Hu m boldten iritziei jarraiki,jauregitxo klasizista bat eraikitzen du, bertan bildu dituenantzinateko gai eta eskultura zaharren igeltsuzko kopiak egokiro jarridaitezkeelarik. Su handizsegitzen ditu bere lan zientifikoak aurrera,eta Leibnizek sortu zuen Prusiako Jakintzen Akade miakoekintzetan — bazkide baitzen 1808az geroztik— biziro parte hartzen du ekarpen sorta luze batekin.1820an hasten du «Konbarazio bidezko hizkuntz ikerketari buruz, hizkuntz garapenaren arodesberdinak kontuan hartuz», eta urte bat geroago «Histori-dazlearen egitekoari buruz» tratatu ibat gaineratuko du, honek aukera ematen diolarik Droyseni Hu m boldt «Historiako jakintzetakoBacon» izenda dezan. Garaitsu berean argitaratzen du «Hispaniako lehen biztanleen ikerketenazterketa euskararen bitartez», euskaldunei buruzko monografia handiago bateko egitasmoarenbarruan dagoena. Urtez urte ha markada oso batez datoz saiakera eta tratatu berriak, berezikihizkuntzalaritzari buruzkoak, haietarik aipatzekoenak direlarik «Hizkien idazkeraz eta haueksintaxiarekin duten erlazioaz» (1824), «Bhagavad-Gita izenaren pean ezagutzen denMahabharatako gertakariaz» I eta II(1825 eta 1826), «Txineraren eraikuntza gramatikalariburuz»(1826), «Dualari buruz» (1827), «Ozeaniako uharteetako hizkuntzei buruz» (1828).Hizkuntzalaritzarekiko eta hizkuntz filosofiarekiko duen jakin- minaren ondoan, artearensustapenaz eta garapenaz interesatzen da. 1825ean programa bat eratzen du Prusiako ArteElkarterako; bera izango da elkarteko lehen presidente hil arte, eta bitarte horretan elkarteariburuzko ha mar txosten prestatzen ditu; hauetan elkartearen egintzak, bere asmo eta egitekoak,beste arte elkarteekiko harremanak, ez azkenik artearen izaerarieta egitekoariburuzko bere iritzipropioak kontatzen ditu. Elkartekideen kopurua 1826ko 250 ingurutik 2000.raino iristen da1835ean. Schinkelek prest daukan Berlingo museorako eraketa batzordeko buru izendatzen duerregeak 1829an. Azken zehaztepenetaraino iristen den bere informeak arrakasta handia lortzen
  6. 6. du. 1830ean argitaratzen du Schillerekin izandako gutun trukea eta sarrera gisan ipintzen duSchillerren erreseina kritiko orokor bat «Hitzaurrea Schillerri eta bere espiritu garapenarenibilbideariburuz» eta errezentsio bat «Goethek Erroman 1787ko ekainetik1788ko apirilabitarteanegindako bigarren egonaldiaz». Urte berean deituko dute berriro estatuko kontseilura. Carolinebere emaztea hiltzean (1829) jendartetikgero eta gehiago erretiratzen da. Bizitzako azken urteakhizkuntzalaritzako bere obra nagusia egitera ematen ditu, alegia «Java uharteko Kawi hizkuntzariburuz, lagun duelariksarrera bat giza sintaxiaren desberdintasunarieta honek gizakien espirituzkogarapenaren gainean duen eraginari buruz»; bera hil ondoren hiru liburukitan — 1836, 1838 eta1839an — argitaratuko da. A maitu gabe geratu zen. 1835eko apirilaren 8an hilzen Hu m b oldt, etaTegeleko parkeko Itxaropenaren estatuaren azpian hobiratua izan zen. Ospe iraunkorraerdietsi du aparte ere argitaratu izan den Kawi obraren sarreragatik, gaur artehizkuntzalaritza eta hizkuntz filosofiaetengabeko gogoeta berrietara sustatu duen idatzibat. II.Obra Hu m boldten obra osoa bera hil ondorengo ha markadetan zehar izan da astiro berriroaurkitua, eta, bere gutunak bezala, ez da erabat osotoro argitaratua izan. Bere argitalpenak etazatikako lantzeak gizakiaren nortasun prestakuntzak markaturik datoz, hori izan baitzen bizitzaosoko egitasmoa eta itxuraz oso urrun daudenak elkarren artean lotu eta sendotzen dituena.Obrak eta zati ugariak zenbatuz elkarren ondoan ipintzen ibil ordez, hobe da lan hauek guztiak iantolatzen dituzten oinarrizko pentsamenduak lantzea; berrogei urtetik gora egindako lan etaargitalpenek funtsean berdin segitzen baitute m uinean, baina abiapuntu desberdinetatik garatuzeta argituz. Bere egiturak ehotzen ditu azterketa sakon guztiak, eta bere gogarteei oso zabalharturiko osotasun batean zentzuz beteriko leku bat izendatzen die. Baldin altxatzen direnlanetako azalpen desberdinenetan oinarrian dagoena oratzeari ekiten bazaio, hiru puntu nagusi,beren artean bana ezin daitezkeenak, marka daitezke lehen kolpe batean: «gizaki, nortasunprestakuntza, mundua» titula daitezkeenak. Hiru kontzeptu hauek markoa zuintzen dute etaHu m boldten pentsamendua m ugitzen den bideak ebakitzen dituzte. Horiek adierazten dutenakbalio du beren erlaziohautsiezinezkoa argitzeko eta haiek elkartzen dituen teoria kalifikatzeko. Karl Gustav von Brinkmanni 1803ko urriaren 23an egin zion gutun batean idazten duHu m boldtek gizakiarengan indarra dela egiazko aprioria. Gizakiari buruzko bere oinarrizkoikuspegirako ohar benetan jakingarrihonek aitortzen du indarra gizakiarengan engaina ezinezkojatorrizko eta azkentzat. Gizaki oro da bere izatearen arabera indar, gauzatze aktibo, energeia;bizitasun, eta apriorik esan nahi du beste ezer ezin daitekeela kanporatu eraketa horrez gaindi,ezinbestean horijarribehar dela gizakia bere izatean eta jardutean ulertu ahal izateko. Jakingarriada ohar hau oraindik, nortasun prestakuntzari buruzko Hu m boldten pentsamenduak oldarerabakigarriak zor dizkion kontzeptu filosofiko batera bidaltzen duelako, Leibnizen metafisikara,alegia; izan ere, Leibnizek badenaren esentzia energeia bezala zehazten du eta hori indar hitzazitzultzen du. Indarra, ordea, eraginkortasuna ere bada, eta horregatik eragiten duena da bakarrikbadena, bizi dena. Indar oro, berriz,zerbaiten arabera zehaztu behar da, eraginkor izango bada,helburu jakin batera jo behar du. Hu m boldtek, beraz, Leibnizen metafisikako oinarrizko tesi osozabal batzuk hartzen ditu abiapuntutzat;baina ez ditu hartzen besterik gabe: bere pentsamendupropioen kontzeptu euskarri bezala erabiltzen ditu. Horregatik, noski, aldaketetara eta markometafisikoaz konturatu arren, metafisikarekiko eten batera jo behar du, beretzat ez baitabadenaren definizioa bere osoan bere ikerketetako gai bikainena, giza nor- izate bakarkakoa,indibiduoa baizik.Bera erakartzen duen arazoa da: zer den indibiduo horibere bakartasunean, etazer lortzeko gara daitekeen eta garatu behar duen. Horrek esan nahi du gaiariburuzko eztabaidenlekuan gogoeta metodologikoak datozela.
  7. 7. Muineko auziak, nortasun prestakuntzaren teoriaren garapenean hu manismo alemaneangero eta indartsuago bide egin zuen eta orain Hu m boldtek paregabeko erradikaltasunez eragitenduen auziak,alegia,beste guztien aurretiksuposatzen du gizakia aurretiko erlazioetatik— estatua,gizartea, ekono mia, lanbidea, erlijioa— aparte aztertu behar dela eta neurri objektibo finkoenarabera ez dela neurtu behar. Ezin interpreta daiteke gizakia berak gauzatzen duen jazotzetikaparte osagai apetazko eta trukagarri bezala, eta ez estatuko agintaritzaren ezta gizartekopremien, ekono miako konbenientzien, erlij iozko irakatsien mende ere jarribehar da. Aldiz,gizakibezala bera zer den, gisa horretan hartua izan behar du; ez funtsean apetazko egitekoen eramailebezala, bere gizatasunak gizaki denez balio duenaren arabera, eta hain zuzen ere ez aurretikomekanismo eta kate begietara egokiturikzerbaitetarako finkatua izan denaren arabera. Ez da ezerbestelako bihurtu behar, baizik bere burua bihurtu behar du, zerbaitetarako, hau da berenortasuna prestatu behar du; eta horrek esan nahi du bere burua bere gizatasunean aurkeztea.Horrek esan nahi du bere izaeraren arabera egile bezala azaltzen dela eta objektuen lantzearenbaldintza den berezkotasun hura ere bere duela natura bertatik, horretan harmena beraberezkotasun horren modu bat baino ez delarik.Gizakia azken batean eragin korapilo bat bezala,bere ingurunearen funtzio bezala saltzen duen antropologia mota ororen gaitzespena dakartekonstatazio hauek beraiekin.Gizakia ez da fabrikagarria,eta horregatik ixten da bere izatea erasoulertzailearen kontra, eta ulerpena ez da iristen gizakia eratu eta bere bizitza osatzen duenindarraz gaindi. Baldin, beraz, ulermen orok isolatua ez, baizik indarren elkarrekingoan etaelkarrekikoan bere lekua aurkitzen duen indar horren m ugetaraino gidatzen badu, indar horrenbilakaera prozesua zehatz azalduko da, eta indibidualitatea eratu eta finkatzen duen indar horreneskakizun hoberena ekar dezaketen baldintzak agertuko dira. Bere indibiduazioa ez da jatorrizkoindarraren ezpaltzea baino, apartatuak halaber berez presioa daukalarik jatorrizko indar horretaraitzuldadin. Derrigor gogoeta hauetatik m undua eta gizakiaren definizioa sartzen dira jokoan. Mundua,hasteko, da indibidualitate hori ez den guztia. Ez-ni bezala bera da objektuen eta ideien m uina,gizakiari indarraren jatorrizko ondorio bezala, haren objektibazio bezala aurkezten zaizkionak,arrotz zaizkionak; baina une berean, ordea, berak sortuak bezala beraren bereak dituenak.Indarrak bere jardunean sortzen du mundu hau: baina m undu horrek ihardukitzen du indar horrengainean, eta hura zehazten du. Munduak ez du besterik esan nahi horregatik,Hu m boldten ustez,gizakiak sortutako mundua baino, bitarteko maila derrigorrezko bat gizakia eratzen duten indarrakzehazteko, goratzeko, bikaintzeko. Horregatik giza bizitzaren zentzua ez da bakarrik m unduanjardutea, objektibazioen betetasuna handitzeko, indarra objektuen m unduan isurtzeko,norberarengandik irten eta m unduaren zerbitzuan hantxe galtzeko. Uka men hau 1794/95eandagoeneko alienazio deitzen du Hu m boldtek. Alienazioak esan nahi du beretzat,beraz, norberarenburuariuko egitea eta m unduaren betetasuna ez gehiago norberarengana bildu ahal izatea; aldiz,haren aniztasun kaotikoan, errealitatearen forma amaibakoetan ezin salbatzeko moduan presogeratzea. Hain zuzen, horixe da bere gizatasunaren babesa nahi duen gizakiak baztertu beharduena; izan ere, autodeterminazioak, autoerrealizazioak, nortasun prestakuntzak ez dute esannahi munduan hondoratzea, baizik m unduak gizakiarekiko duen kontraerreferentzian m unduarengainean agintzea eta bere niaren eratzea. Baina nola zilegi daiteke gisa honetako eskakizun bat bere- beraren arabera definitzen dennorberaren aurkezpenari jarraiki? Puntu honetan, hain zuzen ere, Hu m boldti presentean kritikazuzentzen zaio kasik gehiegizko eran, eta ez da baretzen ezta susmo txarren, irainen, are salaketapolitikoen aurrean ere. Baina hauen oinarrian okerreko ulertzeak daude, eta sarri asko ezulertzeak. Gizakia eratzen duen indarrak bere burua aurkeztu behar du. Bere buruaren aurreanipintzen da eta horrela objektibatu egiten da. Espirituaren objektibazioetan gertatzen da hori;baina ez dio bere buruari uko egin behar; Hu m boldten ustetan, izan ere, indibidualitate bakoitzabalio bat da berez, apartekoa da. Ez da inguruneko konstelazioen aldaketaren bidez halabeharrez
  8. 8. sortutako produktua, baizik bere naturaren arabera gainerako guztiengandik berezia. Bera da,Hu m boldtek sarriformulatzen duen bezala, azalpenean errotzen den ideia,eta bere ahaleginean,bere irrikan pentsatzen dago ideia horigaratzean eta errealitatean aurkeztean. Indibidualitatearenhelburuaren finkatze honek egiaz formalki guztientzat balio du; baina azaltzeko duten eran osodesberdinak dira beren artean beren itxura heterogeneoetan. Hu m boldten ustetan, indarrarenaurkezpena espirituaren objektibazioetan aurretiko, ezinbestekoa da: baina ez dago beste bateztruka ezin daitekeen objektibaziorik. Filosofiaren eta bereziki artearen alorretan zailtasunaksortzen badira ere, indibidualitate produzitzaile orok produzi ditzake. Objektibazio bakar batekbakarrik ihes egiten du gisa horretako indibidualitate desberdinen baten eraso posibletik.Norberaren bizitza da hori,norbera propioaren sorrera, nortasun prestakuntza. Egintza hori ezindezake indibidualitate batek beste baten ordez egin; aldiz,dagokion indibidualitateak berak eginbehar du. Baina indibidualitate horrek mailarik gorenean bere propio bezala egin dezakeena edoegin behar duena, non errotzen den bere berezitasuna, beste indibidualitateen lanaren bidez ezegin ezta ordezka ere ezin daitekeena, horixe da bere helburu propioa. Indibidualitatea bereposibilitateen arabera den norbere horretan mintzatzeak esan nahi du norbera indibidualitateidealera igotzea, posibilitateen arabera beti indibidualitate bakoitzaridagokion eta, beraz, naturazpropio duen ideia hura ordezkatzea. Idealtasunera igotzen ari den indibidualitatearenapartekotasuna eta ezin ordezkatu izana da bere existentziaren zentzu propio eta ezin engainadaitekeena. Hu m boldt horregatik ondorioz mintzo da ez bakarrik indibidualitate idealari buruz,baizik une berean han azaltzen den ideia indibidualariburuz, horrela tradizio platonikoan datorrenideien tesi guztiekiko urruntasun gaindiezina adierazteko; izan ere, ez norbanako anitzarenaurretik eta azpian dagoen orokorra, baizik indibiduala da bere berezitasunean, bereapartekotasunean hurbilagotik ulertu eta adierazi beharra dagoena. Prestakuntza da, beraz, gizabizitzaren helburu gorena, baina prestakuntza hori ezin da eraikibesteek aldez aurretik idatzirikoplan baten arabera; aldiz,prestakuntza da bakarriknorberaren prestakuntza den neurrian. Hu m boldten lana determinatzen duen oinarrizko pentsamenduaren kalkoa ezin emandaiteke asetzat bere baitan atseden aurkitzen, bere burua hezten duen indibidualitate idealarenegiaztapenaren bidez. Beharrezkoa da, aldiz,gizatasun soila era indibidualean errepresentatzenduen ideia hau ahalegin indibidualaren azken helburu bezala gizatasunaren idealarekin duenelkartasuna erakustea. Indibidualitatearen autorrepresentazioan indibidualki hautsirik aurkeztenden gizatasuna bera ideia baten adierazpen da, gizatasunaren idealaren forma bat. Gizatasunarenideala, ordea, forma ideal indibidual horien guztitasuna da, baina ez indibidualitate bakoitzaidealaren m uga bat balitz bezala halako moduan, non ahalik transzendentala izaki berem ugatasuna arren idealarentzat ez den nahikoa zabal, baizik bere baitan gizatasunaren arrastobat ekarriz, ideal hau berau zabalduz. Horregatik da gizakia «handia», «hezia» bere bizitzarenbidez gisa horretako oinarrizko ezaugarriaparteko bat agerian jartzea erdiesten duenean. Horrelaerrepresentatzen du bai indibidualitateak alde batetik bere modu propioan gizatasunaren idealabera — horregatik ez da halabeharrez gertatzen gisako indibidualitate handien erreskada jarraia—bestalde ordea bihurtuko da indibidualitate bizitu bezala ideal horren osagai konstitutibogizatasunaren gisako forma idealen itxiezinezko eta amaibakora jotzen duen guztitasun bezala. Hu m boldten ikuspegi honek ilustrazio alemaniarreko tolerantziariburuzko pentsamenduarialdaketa eta sakontze nabarmena ematen dio, batik bat gizakiaren azalpena bere izateindibidualean solipsismo bezala inolaz zertu ezin daitekeen neurrian, aldiz gizatasunaren idealaindibidualitatearen prestakuntzaren mende dagoelarik. Horren ondorio da prestakuntzarenzapalkuntza gizatasunaren kontrako dela, gizaki bakoitzak norbera bere ideiaraino igo etagizatasunaren idealaren oinarrizko ezaugarri konstitutibo bihurtzeko posibili tatea hartu beharduela. Prestakuntzaren eragozpen horregatik ez da norbanakoaren kontrako kulpazko kaltetzeabakarrik, da aldiz printzipioz berriro konpondu ezin daitekeen oker bat gizatasunaren berarenkontra.Gizakiak bere burua gizaki bihurtu behar du, prestatu egin behar du. Indibidualitate ideala
  9. 9. gizatasunaren idealera jasotzeak esan nahi du indibidualitateak balio eta iraupena erdietsidituela,halako moduan non ezin daitekeen ezabatu gizatasunaren oroipenetik,eta hartaz iragan ezinezkobihurtzen da. Ez da horregatik jainko bihurtu, baizik bere amaikortasun iragan ezinezkoangizatasunaren ideala gailurrera eramateko lagundu dio. Ez da, beraz, bizi oroimenean bakarrik,aldiz egintza bakoitzean presente dago. Ez da «hilda» geratu, baizik indar izaten segitzen du, betietengabe ernaldiz arituko dena. Ulermolde honek, hain zuzen, garbi jartzen du zergatik ez zaionarreta handiegirik eskaintzen Hu m boldten gogoeta antrolopologiko eta prestakuntzari buruzkoteoriari dagozkionetan heriotza bezalako pentsamendu hain m uinekoari. Bizitza bete batenmailarik garaiena da, Hu m boldten ustetan, heriotza, «atsegin» hura — m uineko kontzeptuaHu m boldtek prestakuntzariburuzko dotrinan— non giza betetasun guztiak sentsualitatesotilenetikjendartetasun hezitzailearen forma burutsuenetara arte, era perfektuan gozatu diren. Egia daheriotzak gizakia aldatzen duela, baina aldaketa horretan bere izatearen neurriberribat irekitzendio, bere azken posibilitateak irekitzen baitizkio;baina ez du gizakia desegiten eta ez du bidaltzenezerez oroipen gabean. Ez da ateratzen ulermolde honetatik hilezkortasun pertsonalarendotrinarik batere; baina heriotza gizatiarra denez gero, ona ere bada, eta horrela Hu m boldtenazalpenean agertzen da azken autonomi eskakizun bortitz bat. Horregatik hu manistentzat ez daheriotza «bizitzaren kontrakoa», Friedrich Schlegelek 1798an ohartarazten duen bezala, «munduabaizik». Horregatik Hu m boldtentzat unibertsoaren helburua indibidualitatearen prestakuntzandatza. Ezin ukatzeko moduan aurkitzen da Hu m boldten azterketa honen ostean askatasun pathosgarbia. Indibidualitateak ez du izan behar estutzen eta zapaltzen duten indarren mendeko,autonomo baizik, libre. Berak beretzat sortu duena baino ez da, bere- beraren obra. Horregatikdago Hu m boldten dotrina gizakia mugarik gabeko aurrerakuntza optimismo baten esku jartzearenkontra; izan ere, aurrerakuntza, adibidez jakintzetan, egiaz da gizatasunarentzat aurrerakuntzahura «gizatiar»,hau da indibidualitatearen askatasun gero eta handiago baterako baliozko bihurdaitekeenean. Horrela bada, Hu m boldtek bere irakatsiarekin argudiatzen du ez bakarrik gizakiabere giza izatean hertsi eta beretzat arrotz den lege baten, Jainkoaren legearen azpian jartzenduen erlijioaren kontra; ezta ere bakarrik norbanakoari baliozko zer den eta zer ez agintzen dionestatuaren ahalguztiduntasunaren kontra, baizik bueltatzen da gizartearen bere garaikoulermoldearen kontra, non utiltasun nabarmena, zoriontasuna guztiarekiko zerbitzu bezalajokatzen baita norberaren patuaren eta norberaren egiaztatzearen eskakizunaren kontra.Horregatik ez bakarrik gaitzesten du Hu m boldtek gizarte industriala,arimarik gabeko mekanismobatean gizakia gurpiltxo bihur dezakeelako — H u m b oldtek bere garaikide batzuk bezala gizakiarenfuntzionaritzea makinaren irudian laburbiltzen du — baizik gizarte estatuar burgesaren kontra erealtxatzen da, gizakiak han bere gizakitasuna jainkoak edo gizarteak aldez aurretik finkaturikolanbideetara mugatua ikusten baitu.Bere ustetan, lanbidea egitea eta gizaki izatea ez dira gauzabera. Horrek ez du, ordea, esan nahi Hu m boldtek lanbidea gutxiesten duenik; eta giza bizitzakezkarik gabeko eta orobat «garbia» eskatzen duenik; aldiz bai, prekauzioa gizakia ez ote deneginkizun jakin batzuetara laburtuko, halako moduan hartu nahi duen non berak bere lanbidea —hori bete behar baitu Hu m boldten ustearen arabera— gizaki bezala egin behar baitu; beraz,urruntasuna eduki behar du bere prestakuntza propiora zuzendutako egitekoetan, era horretanbigarren mailako helburuek helburua berez zapal ez dezaten eta gizakiariez diezaioten eragotzigizatasunaren idealaren ezaugarri konstitutibo bihurtzen. Hu m boldten dotrina ez da, halere,m ugatzen indibidualitate idealaren oinarritzera eta deskribatzera.Ta maina berean da, bere ustez,garrantzizko gizatasun nabarmenaren azalpenera indibidualitatean daramaten bideen finkatzea.Hau da, gizakiak m unduarekiko duen lotura,han eta haren bidez bere berezitasuna eratzen baitu,aztertu eta zehaztu behar dela. Gizakiak m unduaren betetasunean galdu behar ez duenez,m unduan zehar dabilela,bere baitara itzulibehar du. Munduaz jabetzea ez da ikusibehar bakarrikm undura ateratzeko modu bezala; baizik, areago, une berean da m undu horren itzulera berria
  10. 10. gizakiarengana; horregatik esan nahi du giza izate beraren aldaketa, jasotzea, eta nobletzea.Espirituaren objektibazio bakoitzak du eragina gizakiarengan; baina era desberdinetan du eragina.Inportanteena da beti gizakiaren indarren heziketa harmoniko eta proportziozkoa osotasun baterabesteek baino hobeto sustatzen duena. Prestatzaile, m unduaren osotasuna da, noski; bainagizakiak, bere m ugatasuna dela eta, m unduaren osotasuna ezin duenez bere objektu bihurtu,azaltzen da galdera ea zein m unduk munduaren amaibakotasunaren sinbolo bezala gizakiaprestatzen duen erarik bikainenean. Zerbait egon behar du, beraz, gizakiariosotasun bezala hitzegiten diona, bere indar guztien jokoa abiarazten duena eta perfekzio harmoniko etaproportziozko batera daramana, gizakia, beraz, dependentzia pisugarritikaskatu eta askatasunaematen diona. Hu m boldten konbentzimendua da artea dela gisa horretako indar jokoa sustatzenduen objektibitatea,bera dela mundua inondik ere irudikatzen duen objektibazioa. Artearen goratze hau, bere esanahi berezi eratzaileaz, pentsa ezinezkoa da KantenArrazoimen Kritikarik gabe: izan ere, Kantek bere hiru kritika handietarik azkenekoan lortubaitzuen artearen izaera propioa frogatzea, eta horren bidez bere obrak, 1790ean azaldu bezainlaster, erdietsi zuen arreta, ez kritikarik gabea, artearen auziaz ziharduten filosofo eta artistenaldetik.Hu m boldt bera ere oso txokatuta azaltzen da Arrazoimen Kritikagatik Kanten oinarrizko .pentsamenduak jatorriz arrotz zitzaien testuinguru batera aldatzen ditu eta gizakiaren nortasunprestakuntzara daramatza, alderdi transzendental filosofikotikzerturiko antropologia eta nortasunprestakuntza teoriarik diseinatu gabe. Hu m boldtentzat lotura puntu erabakigarri da Kantekezagutza juzgamenaren eta gustu juzgamenaren artean egiten duen bereizkuntza.Hain zuzen, erebanaketa horrekin eta gustu juzgamenaren balio orokortasunaren frogarekin 18. mendekogogoeta estetiko tradizionalak gainditzen ditu Kantek. Ordura arte, artearen erabilgarritasunpedagogikoa ilustrazioko objektu bezala irakaskuntzan, eraikuntzan, garbiketan, hobekuntzan,apainketan ahitu zen. Bere eskakizunean haren azpian jarritako helburuetarako nahi bezalaerabiltzekoa zen. Hartaz, ezin izan zitekeen aparteko baliokoa prestakuntzaren teoriarako.Baldintza politikoak, erlijiozkoak, moralak itxuraz argitzeko erabili zen. Bere izaera bereziarenKanten erakutsiarekin posible izango da berari bakarrik dagokion esanahi hezitzailean azaltzea.Horretarako ez da inportantea arte objektua; bai, ordea, artea begiratzen duen subjektuarenegoera, horrek ekite uniformean gizakiaren gaitasun osoa erakusten baitu eta era horretangizakiaren prestakuntza sustatzen. Artelanak, beraz, giza ahalmenen joko harmonikoproportziozkoa eskatzen du, haiek helburu jakin batean finkatu gabe. Ederra produktibokibegiratzean arte ororen esentzia bezala,gizakiak bere burua osotoro bizitzen du, ez ikustearen etapentsatzearen artean zatiturik. Dituen indar guztiek askatasunean dihardute. Edertasunarenbitartez sutuak izango dira, eta horrela haren beraren kariaz indartuak, goratuak, nobletuak;artelan ederrean, izan ere, azaltzen da m unduan bere osotasunean. Bere amaikorra arren,amaibakoaren dirdairik gabe pentsa ezinezko litzateke. Bere baitan hartzen du ez bakarrikprestakuntzarako ezinbesteko aniztasuna, baita egoeren guztitasuna ere, gizakiak alienazioanerori beharrik izan gabe. Artelanak era horretan gizakiaren indar guztiak eskatzen dituenezprestakuntzaren xedea delarik indar horiek harmoniko proportziozko heziketa osotasun bateanbiltzea, gizatasunaren ideala berari dagokion modu propioan errepresentatzen baitu, gisahorretako prestakuntza da Hu m boldtentzat heziketa estetikoaren pareko. Hala, beraz,indibidualitatearen askatasuna ekarriko duen prestakuntza da prestakuntza estetikoa,edo bestelaizan ere ez da. Horregatik datorkio arteariHu m boldten prestakuntzaren teorian aparteko esanahihau, eta pentsamendu horiek hain ziren eraginkorrak non, era kamustu eta tribializatu bateanbada ere, Hu m boldt baino 100 urte geroago oraindik heziketa burgesa menderatzen baitzuten.Artea, beraz, bilakatuko da baliabide hura non bakarrik norberaren autodeterminaziorakoposibilitatea emana den. Horrela bakarrik erdiets dezake indibidualitateak kualitatibokigainerakoekin konbaratuz bestelako bizibide bihurtzen duten subiranotasuna eta askatasuna.Horregatik da jatorrizko prestakuntza hu manistiko hau orobat goi mailako prestakuntza politiko
  11. 11. ere, pentsamendu bat politikaren lekuan berez sartzen ez dena, bai ordea gizarteko eta politikakojokabide benetako baterako atarikoak eta baldintzak ezer baino lehen sortzen dituena. Eta hainzuzen ere gisa honetako jokamolde bat, ez jakitea eta mintzatzea, baizik izaera eta jardutea daHu m boldt kezkatzen duena. Azalpen hauekin loturik dago, halaber, Hu m boldtek guztien gainetik antzinate grekoarekikoduen hobespena. Ez da egia hari egoztea berak ikusteko modu apoliniko bat onartu duela,Winckelmannen gisara, benetako sufrikarioarekiko inolako ulermenik uzten ez ziona, zentzurikgabeko eta giza duintasunaren kontrako zapalkuntzarekiko biderik uzten ez ziona. Beretzat hainzentzunbako eta antzu da, ikuspegi moralizatzaileen bidez, bere gaitzespena iragan urruneangertatuarekiko aldarrikatzea. Hu m boldtek ez du interesik antzinatearen azterketa historiko soilbatean. Antzinate klasikoaren bere ulerpiderako xederik gabeko da. Ez du onartu antzinatearenegiteko normagilea bere garairako. Gizaki bakoitzak, aldiz, bere gisara azaldu behar du berebaitan gizatasunaren ideia, ez du izan behar inolaz gisa honetako grekoen kopia. Gizakiarenautodeterminaziorako ez dago Hu m boldten garaian inolako eredurik, noren arabera batek jokadezakeen. Aldiz, batek norbera izan behar du. Prestakuntzaren ikuspegiak zehazten du, beraz,antzinate grekoaren jabetzea eta ulertzea ere. Jabetzearen prozedura horretan garatzen da gizakiabere modu eta era propioan bere berezitasunean. Antropologiarieta estetikaridagokienean diragrekoak eta haien mundua bere prestakuntzaren dotrinaren atal,eta horregatikhaien ikasbidea ezda norberaren buruaz ahazturiko inolako helburu bat, ezta gaurko egunetako gizakiarendefinizioaren nahita egindako kopia ere. Prestakuntzari buruzko teoriak, 90. urteetako ikerketan oinarrian ipinirik, zuzen-zuzeneandarama Hu m boldt hizkuntzara; muinean indibidualitatea daukan antropologia konbaratzailearekinduen arazoaren irtenbiderako posibilitatea ematen baitiohizkuntzak, eta gizakiaren prestakuntzariburuzko galderaren erantzuna eskuratzen eta 18. mendea 19.era igarotzen aridela neurrigero etahandiago batean ikerketa nagusi bilakatuko da eta azkenik bere bizitzako azken ha markada etaerdia kasik osorik betetzen du. Ez dago hizkuntza saihestuko duen biderik.Ez dago haren osteradaramanik. He mendik irekitzen da gizatasuna m undura. Hura bihurtuko da egiteko amaibako,bukaera orori ihes egiten diona. Hizkuntzari buruzko bere obra amaitu gabearen erdian hilko daHu m boldt, «Einleitung über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einflußauf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts» bere obra nagusiariazken ukituak ematenari dela. Ikerketa oinarrizko, gaur arte eragina izan duena da bere «Über Kawi- Sprache auf derInsel Java» hizkuntzalaritzako obra nagusiaren sarrera filosofikoa, inprimatzeko lehen liburukiabaino prestaturik utzi ez bazuen ere. Gainerako beste bi liburukiak oso zatika zeuden, etaBuschmannek landu eta argitaratu zituen. Hizkuntza bilakatuko da bere ikerketa antropologiko eta prestakuntzarekiko teorikoenerreferentzia puntu erabakigarri,horregatik ez delarik aurkezten lehenagoko gogoeta objekturikgabea bilakatzen eta osotasuna erabat aldatzen duen alor bat bezala.Aldiz,Hu m boldtek aitortzendu ordura arteko bere ikerketa guztien objektu izan diren arazoetan hizkuntzak jokatu duen papererabakigarria.Hizkuntza ez da obra hila;aldiz energia bizia da, gizakiaren eta m unduaren artekobitarteko eta bere bitartekaritzaren gisaren arabera gizakiaren mundu ikusmoldea zehazten du,halako moduan non prestakuntzariburuzko gogoetetan eta are gizakiaren gizaki izateko oinarriaridagokionetik bazter ezin daitekeelarik.Gizaki izatea paratzen duena da. Gizakia, bere izaerarenarabera, hizkuntz sorkaria da. Munduaren ikuspegi jakin baten adierazpen da bere hizkuntza;berak zertzen baititugizakia azaltzen den munduaren perspektibak.Hizkuntza bakoitzaridagokionhorizontean bakarrik azaltzen da m undua, ez ordea soilik m undu bezala, baizik amaibakom unduaren ikuspegi bezala bakarrik.Gizakiaren patua izan baita m unduaz jabetzea eta horrelanorbera haztea, horrela norberaren prestakuntza aurreratzeko, derrigor dago hizkuntzarenmendean jarria;hizkuntzak, izan ere, ez baitio bakarrik gizakiarimundua luzatzen, baizik luzatze
  12. 12. egintza horretan sortzen du bereziki mundua gizakiari eskuragarri zaion m undu bezala. Harenbitartez bihurtuko zaio m unduaren aniztasuna esperimentagarri eta ulergarri gizakiari.Gogoetahauek hizkuntza beti m unduaren ulermolde gisan ipintzen dutenez, hizkuntza mintzatzearen etaulertzearen atariko eta oinarriaren ondoren dator gizakiaren eta munduaren bateratze gisan ikusibehar den hizkuntza soilaren formari buruzko auzia. Horregatik prestakuntza oro da Hu m boldtenustetan hizkuntzaren arabera eta haren bidez zehazturiko prestakuntza. Hizkuntz prestakuntzak,dela ama hizkuntzaren bidez jasoriko munduaren ikuspegia sakontzea, dela hizkuntzak ikasteahizkuntza berriak menderatuz, esan nahi du horregatik munduaren ikuspegi zabal baten sorreranm undu aberatsago baten eraldaketa posibilitate bat, eta horrekin batera, bere gizaki izatearenideia gero eta gehiago egiaztatzen duen indibidualitatearen igotze progresiboa. Horregatikazpimarratzen du noski Hu m boldtek, hizkuntz irakaskuntzak benetan hizkuntz irakaskuntza izanbehar duela eta ezin m uga daitekeela idazle klasiko edota nahi izanez gero modernoak ulertzekoirakaspenera, baizik hizkuntza baten forma agerian jarribehar dela forma bezala, hizkuntza jakinbatean hizkuntza soila nabarmen jarriz.Lortuko balitz forma hori oratzea, orduan irekiko liratekegiza pentsatzearen, mintzatzearen eta jardutearen posibili tate guztiak. Horrela biltzen dirahizkuntzari buruzko Hu m boldten oinarrizko gogoetak bere prestakuntzaren ezaugarrierabakigarriarekin.Hizkuntza da gizakiaren organoa, objektua ulergarriegiten duen giltza bakarra.Hizkuntzak, ordea, beti esan nahi du hizkuntza jakin bat, berari propio zaion moduan m unduaespirituaren jabetzako bihurtzen duena. Nazio baten edo indibiduo baten balizkoindibidualitatearen adierazpen bezala bihurtuko da hari nagusi, nondik bere izatean ulergarribihurtzen den. Balizko indibiduoaren emaitza bezala sortze indibidual bat da, ulertzekoabesteentzat, eta ezin ulertzekoa orobat; ulertze oro baita derrigorrean ez ulertzea ere. Erahorretan konbaraziozko hizkuntz ikasketak jartzen du agerian konbaraziozko antropologiarenobjektua hizkuntza ikuspegi desberdinen artean eta akaberara eraman ezin daitekeen ahaleginaabiapuntu betiberrietatikharengana hurbiltzeko eta izaera nazionala eta indibiduala ulertzeko. III Eragina . Wilhelm von Hu m boldtek espiritubizitza alemaniarrean izan duen eragina geroago etorrida,eta 20. mendea aurrera doala bereganatzen du nazioarteko arreta, inolaz hizkuntz filosofiarietahizkuntzalaritzari buruzko bere lanetan oinarritzen dena. Hu m boldtek ezin du aurkeztu berebizitzako lan borobildu bat. Egiaz ez dira falta bera bizi zela argitaratu ez ziren disertazioak,zirriborroak,zatiak,ustez beren artean loturarikez dutela bata bestearen ondoan daudenak: bainaastiro-astiro azaltzen da haiek antolatzen dituen oinarrizko pentsamendua, eta ikerketa guztiakazaltzen dira berak bere buruari ezarritako egitekoaren puska bezala, alegia, gizakiarenprestakuntzaren teoria antropologikoki oinarritua, giza izatearen alderdi guztiak kontuan hartubehar dituena, ustez m ugarik ez duenean galtzen dena eta halere gizakiarengana bere izatean etabere bokazioan zuzendua dagoena beti. 1841 eta 1852 artean zazpi liburukitan azaltzen dira Carl Brandesek Alexander vonHu m boldten laguntza eginkorraz argitaratu zituen «Obra osoak», Hu m boldtek hil zen arteinoargitaratu zituen guztiak dakartzana, eta gainera ordura arte argitaratu ziren gutunak GeorgeForsterri, Friedrich August Wolfi, poesiak (bereziki sonetoak), Pindaroren oden itzulpenak,hizkuntzalaritzako zatiak eta zirriborroak, antropologia (hamazortzigarren mendea), artea etaorobat ofiziozko lanak batez ere 1809koak. Hu m boldten uste filosofiko eta politikoei dagokienez,1819ko abenduaren 31n estatuko zerbitzutik bota zutenetik eta are gehiago bere heriotzarenondoren haien garaia erabat joana zen. Gizatasunari buruzko bere filosofia kontraesannabarmenean dago garaiko korronteekiko, Hegelen zuzenbidearen eta estatuaren filosofiakagintzen zuen garai hartan. 1844an adierazten du Friedrich Theodor Vischerrek: «Subjektuarenprestakuntza borrokak bere egoera pribatuetan dagoeneko nahikoa luzaz egonak dira, orain
  13. 13. herrien borrokak ikusi nahi ditugu». Hu m anitatea hu manitate- lozorro bezala katedretatik irainduaizan zen. Nortasun prestakuntza, m undu guziaren txanpon gastatu izatera hondatua, oinarritzeantropologiko baten ahaleginik gabe eta entzuleria estatuzale burges batentzat eskakizunfilosofikorikgabe izango da prestatua. 1845ean esaten du Thaulowek: «Orain arte ez dago gizakiabere osoan objektutzat hartzen duen inolako jakintzariketa egiaz ez litzateke pentsatzekoa gisakojakintza bat, zeren azken batean jakintza guztien osotasunak osatzen baitu gisako jakintza,horrelako deituraz aparteko izaerarikizango ez balu ere». 1851n Hu m boldten ondaretik «Ideen zueinem Versuch die Grenzen der Wirksamkeit des Staates zu bestimmen» argitaratzen denean,Alemanian, Ingalaterran eta Frantzian ez bezala, jazarpen maltzurra aurkitzen du, Treitschke, Leo,Lassalle eta Bismarckenganaino indartzen joango dena, eta baliorik gabeko «gaubeilariestatu»bezala pikotan jarriko da. Konbentzimendu nazionalistek desegiten dute kanpoko etsaien etalegezkotasunaren babesaren aurrean segurtasunera m ugaturiko estatua. Aldiz,1846an lehen aldizargitaratu zen «Briefe an eine Freundin» obra arrakasta publizistiko handi bihurtuko da, eta 19.mendean oraindik argitalpen ugari izango ditu.Gutun horiek bihurtzen dute atseginez irakurtzekoonbidezko idazle,haren esanak eta oharrak bizitza burges idil bat lantzeko egokiak baitira.Bere ikolorpen politikoak, hezkuntzaren eraberritzeko arrakastak — Berlingo Unibertsitatearen sorrera ezik—, eta are bere lorpen filosofiko eta zientifikoak kasik erabat ahazturik geratzen dira.Sentimendunobleak aginte eskakizun indartsuarekin uztartzen dituen hezkuntza baten oroimen lauso bat dagertatzen dena. Askatasunezko Hu m boldten eskola mendekoen erakunde bilakatzen da, berenmaila militarraren arabera gizartean mailaz maila sailkaturiko lehen eskolako maisuek berenezaugarria ezartzen diotelarik.19. mendearen azken aldera Jakintzetako Akade mia Prusiarrarenbitartez Hu m boldten «Idazti osoak» argitaratzeko asmoa pizten da. 1903an azaltzen da lehenliburukia,eta Lehen Mundu Gerratearen hasiera arte beste ha maika liburuki etorriko dira.17. etaazken liburukia 1936an argitaratuko da. Argitalpen hau da, akatsak dituen arren, gaur eguneraarte Hu m boldti buruzko ikerketa guztien oinarria.Hu m boldten gutunen argitalpen oso bat, gutunguztiak hartuko dituena, oraindik gure egunotan egon ere ez dago. Horregatik da ezinbestekoa laneta gutun guztiak hartuko dituen argitalpen kritiko bat. Hizkuntzalaritzako bere lana zatika bainoez da argitaratu. Egiteko hau bezala gero eta kopuru handiagoan argitaraturiko gutunak dira Wilhelm vonHu m boldti buruz egiten diren gero eta lan ugariagoentzako oinarri gero eta zabalagoa.Hogeigarren mendearen hasieran dagoeneko hasten da konfrontazio kritikoa bere obra osoarekin.Garaiko jaunek beren gogoeten bizkarretikbarre egiten dute eta beren helburuetarako erabiltzendute. Guztien jakineko bihurtuko da bere prestakuntza berriaren indarrak ezin aurrera egindezakeela industrializatzearen kontra, inperialismoaren kontra, aurrera doan jakintzengarapenaren kontra. Ustezko bere estetizismoa eginkortasunik gabeko kosmopolitismo bezala,errealitateari ihes egiten dion ilusio bezala izango da laidoztatua, norbanakoaren askatasuneskakizuna, norberaren heziketarako sustapena, norberaren buruaren kontenplazio egozentrikobezala gaitzetsia.Hu m boldten pentsamenduaren m uina eta ingurua «Wilhelm von Hu m boldt unddie Hu m anitätsidee» (1909) bere liburuan jaso zuen Eduard Sprangerrek eta «Das hu manistischeund das politische Bildungsideal im heutigen Deutschland» (1916) saioan beren buruak«hu manista» bezala ulertu uste zuten zenbait adituren kontraesanaren kontra ukitu kritiko garbiakipintzen ditu,Windelbandengan aurki daitezkeenak bezala,honek egiaztatzen baitu:«Burgesiareneta nobleziaren goiko maila bakarrik iritsia zen hain aurrera non bizitzako indarrak premiarenbortxatik libre izaten hasiak ziren, eta beren ekintzak herriko bizitzan garapen librea izatekoinolako objekturik eta inolako joko lekurik ez zuen, bihurtu zen bere bizitasun guztiaz barnera.Horrela Alemanian ere ireki zen garai bat non indibiduoa funtsean bere buruarekin eta bereinteres espiritualekin diharduen». Eta argituz segitzen du: «Indar politikoen porrotaren erdian,zeinetan hark inolako barneko parterikez zuen, jakitunen goimaila meheak sortu zuen Alemanian,atsegabeturik errealitate zakar eta gezagatik, mundu berri bat idealaren eterean».
  14. 14. Barnekotasunaren prestakuntza sistema horretatik geratu zen itsatsirik «hasteko indiferentziakanpoko errealitatearen aurrean eta presentean eragiteari saminkiro uko egite bat geratu daitsatsirik».Sprangerrek Kerschensteinerriidazten dio 1916ko ekainaren 20an, 1907an dagoeneko,Hu m boldten monografia handia hasi zuenean, igarri zuela: «aro eder bat iragana dela», etagerrako jazoeren inpresiopean inolaz gaineratzen du «gure bidea eta gure garaia bestelakobihurtu dira. Egiaz, guk ere bilatzen dugu hu manitatea, gizatasuna, herritarguztientzat.Baina ezda gehiago fantasmagoria soilikestetiko baten hu manitate hori,baizikbiziegituraketa bat egiazkoerrealitate-zentzu batean oinarritua: pozez lorpen produktibo bakoitzagatik, lan nazionalarenosotasun oso adarkaturiko batean itsasten den indar indibidual bakoitzagatik.Gizatasun oso batazaltzen da horrela, baina ez norberaren atseginerako à la Tegel, baizik lan bortitzerako «bidaiurteen» zentzuan, non nik gure aro berriko tipo guztiak aldez aurretik jarriak aurkitzen ditudan.Oinarri zabalago hau bilatzen dut nik...». Lehen Mundu Gerrateko desegintza guduek dakarteazken iraulketa, eta orduan gerrako gertakarien inpresiopean esaten da indibiduoa Verdunen hilzela, eta jaio zela talde anonimo hitsa, horretan norbanakoa ezertarako ez delarik.Pentsamenduhorren adierazpen bikainena S. a. Kaehlerren « Wilhelm von Hu m boldt und die Staat» (1927) liburuhandian aurkitzen da; han adierazten da nola aldatzen den Hu m boldten pentsamenduaaskatasunezko, prestakuntzaz kezkarik gabeko atseginezko gizakitikestatuko gizon heroikora,etahorren bitartez sortzen ditu goraka datorren nazionalsozialismoaren kritika gehiegizkoarekikoloturak. Hu m boldten konbentzimenduekiko erabat kontrajarrir dago ideologia nazionalsozialista. ikPentsamendu baten m uina —indibidualitatea, jendartetasuna, norberaren prestakuntza,liberaltasuna, hu manitatea, kosmopolitismoa— herri mistizismo berriaren aldetik dena hartzenduen herri komunitatean, norbanakoa inolako baliorik gabekotzat jotzen duen estatuarenbegirunerik gabeko baieztapenean, arraza ariarraren lehentasunean duen bere sinesteazbarregarri jarria izango da, Hu m boldt bera liberal, de mokrata semitazale bezala historiarenokertzat deklaratua izango da. Gerraosteak bere gisara segitzen du Hu m boldten kritika. Aldebatetik,Hu m boldt hu manismoaren pentsatzailebikain bezala eta garai nahasi batean orientatzekolagungarri bezala aitortua izango da; baina transzendentziarekiko erreferentzia falta omen zaio,eta horregatik bere hu manismoa hu manismo kristau baten bidez osatu beharko litzateke. Bestealde batetik,gisa horretako balioztatze bat alde batera utzita,bere pentsamenduaren funtsezkoakats nabarmenak jarriko dira agerian, pentsamendu neohu manistikoak bere sorburuan bertanbere lituzkeenak eta 1945ko honda mendi alemaniarrerako bidea argituko luketenak. Kritika horrengailurrean aurkitzen dira W einstock eta Theodor Litt.Akats erabakigarri,nondik datozen gainerakokritika puntu guztiak, Hu m boldten pentsamenduan m uineko den antropozentrismoa da. Berebaitan oinarritzen den, gizatasunaren ideia guztiz irudikatzen duen gizakia, bere beraren helburubezala, giza osotasunaren gauzatzea da. Gizaki izatea, harmonia, osotasuna hautsiezinezkomoduan daude elkarren artean lotuak. Prestakuntzak ibilbide bezala balio du, horretan barnekoizaera hori gero eta gehiago gailentzen delarik. Erlazio politiko, sozial, ekono miko etaerlijiosoetatik aske gizaki horrek oin hartzen du iraganeko den, barnekotasuna lantzen, kanpokom undua gutxiesten duen barneko eta kanpokoaren arteko eten baten gainean, garaiari ezdagokion, errealitateariarrotz zaiona, hondar estetizatzaile,kasik autista batean, zoriontsua berebaitan. Kritika hozkatzailearen aldia,defentsa oso neurritsu bat topatzen ez dakiena, hogeigarrenmendeko hirurogeigarren urteetan amaitzen da. Horrela abiatzen da hasieran ezagutza zalantzatibat Hu m boldten pentsamenduaren funtsezko osagaiei buruz, eta ulerkera berri bat eskatzen du,hori azaltzen delarik gero eta gehiago argitalpen internazionalen eta orobat Hu m boldten obrazenbait beste hizkuntzetara egindako itzulpenen ugaritasunean. Horrekin batera dator orain arteargitaratu ez diren Hu m boldten lanen eta gutunen aurkikuntza, oraingoz ondorio markagarririkekarri ez dutenak. Ezagutza honetan hizkuntzalaritzari eta hizkuntz filosofiari buruzko lanakesanahi gero eta indartsuagoa hartzen ari dira, bere pentsamenduaren egiaztatzea bezalajarraipen emankorra dakartenak. Bere obrek eta bere ahaleginek ekarriko duten eragina gisahonetan laburbiltzen du Hu m boldtek hain alor desberdinetara hedatu diren bere ikerketa guztien
  15. 15. m uin bezala: «Baldin ideia bat badago historia osoan zehar gero eta balio zabalagoannabarmentzen dena, baldin batek era askotan eztabaidatua baina era askoagotan gaizki ulertuaizan den espezie guztiaren perfekzioa egiaztatzen badu, hori da gizatasuna, ahalegitea, gizakienartean etsai altxatzen diren aurreiritziak eta era guztietako ikuspegiak kentzea, eta gizadi osoa,erlijioa,nazioa eta kolorea kontuan hartu gabe, leinu bakar, oso hurbilsenitartetsutzat tratatzea.Hauxe da jendartetasunaren helburu azken eta garrantzitsuena, eta bere izatearen hedatzem ugabakorantz gizakiaren norabidea, biak ere bere naturaren arabera bere baitan ipiniak». Clemens Menze
  16. 16. Kronologia1767 ekainak 22 Wilhelm von Hu m boldt Potsdamen jaio1769 irailak14 Alexander von Hu m boldt Berlinen jaio1779 urtarrilak6 Aitaren heriotza1785 Ikasketak hasi Johann Jakob Engel eta Ernst Ferdinand Kleinekin1787 urriak 1 Ikasketak hasi Frankfurta.d.O.-eko unibertsitatean1788 apirilak23 Ikasketen jarraipena Göttingengo unibertsitatean1789 uztailetikaurrera Bidaia Paris,Hego Alemania eta Suitzara abenduak 16 Ezkontz hitza Karoline von Dacherödeni1790 Zuzenbideko lizentziatu Berlinen. Harremanak Friedrich Gentz eta Gustavvon Brinkmannekin1791 urteberria Estatuaren zerbitzutikirten Ordezkaritzako idazkaritituluaz. Konstituzioariburuzko ideiak,Frantziako Konstituzioak aukera emanda. ekainak 29 Ezkontza Erfurten1792 udaberria «Ideen zu einem Versuch die Grenzen der Wirksamkeit des Staates zu bestimmen»1793 urtarrila «Über das Studium des Altertums, und des griechischen insbesondere»1794 otsaila Jenara bizitzera iraila Jacobiren «Woldemar» nobelaren errezentsioa1794/95 «Theorie der Bildung des Menschen»1795 udaberria «Über den Geschlechtunterschied und dessen Einfluß auf die organische Natur» «Über die männliche und weibliche Form»1796 abuztuaren 3tik Bidaia Ipar Alemaniara irailaren 17ra azaroak 2 Jenara itzuli azaroak 14 A maren heriotza1797 uda Egonaldia Dresdenen eta bidaia Vienara urriak 1 Bidaia Parisera1799 «Aesthetische Versuche. Erster Theil.Ueber Göthes Hermann und Dorothea»
  17. 17. irailak8 Bidaia familiazEspainiara1800 apirilak18 Parisera itzuli «Über die gegenwärtige tragische Bühne»1801 apirilak19 Bidaia Euskal Herrira ekainak 14 Parisa itzuli uztaila Itzulerako bidaia Erfurtera1802 maiatzak 25 Aita Sainduaren aurrean Prusiako ministro izendatua azaroak 25 Hu m boldt familiaErromara iritsi1803 abuztuak 15 Bere seme Wilhelmen heriotza1805 ekainaren 5etik A. von Hu m boldten egonaldia Erroman irailaren azkenera1806 «Ro m» elegia. «Latium und Hellas» apirilak10 Ahalmen orodun ministro izendatua1807/08 «Geschichte des Verfallsund des Untergangs der griechischen Freistaaten»1808 urriak 14 Hu m boldtek Erroma uzten du bere seme Theodorekin eta München eta Erfurtbarna Berlinera doa1809 otsailak 10 Prusiako Barneko Ministerioan Estatuko KontseiluPribaturako eta Hezkuntzako eta HerriIrakaskuntzako saileko zuzendari izendatua otsailak 28 Lanean hasi apirilak14 Königsbergera iritsi abenduak 3 Königsberg utzi1810 urtarrilak30 Berlinera iritsi apirilak29 Dimisio eskaera ekainak 14 Kabinetearen aginduz Bidaliberezieta ministro ahalmen orodun izendatua izango daVienan, estatuko ministro pribatuaren izaera duelarik1810 irailak22 Laneko eginkizunak Vienan hartu1811 Hu m boldt bidalibezala Vienan1812 ekainaren 11tik Oporrak Thüringen eta Berlinen abuztura1813 uztailaren12tik Prusiako ahalmen orodun Pragako Kongresuan abuztuaren 22ra abuztuak 22 Austriagerran hasi Napoleonen kontra urriaren 20tikLeipzigen
  18. 18. 23ra azaroak 24 Frankfurta. M.era iritsiAustriako Kuartel nagusiarijarraiki1814 otsailaren 3tik Prusiako ahalmen orodun Châtillongo Kongresuan martxoaren 29ra ekaina 1-30 Prusiako erregearekin Londresera abuztuak 8 Prusiako bigarren ahalmen orodun Vienan1815 ekainak 20 Bidaia Berlinera uztailak 15 Prusiako bigarren ahalmen orodun lurraldeei buruzko hitzarmenetan1816 Eskiloren «Aga menon» obraren itzulpena argitaratu1817 urtarrilak10 Frankfurtetikbidaia,oporrak Auleben eta Burgörneren martxoak 5 Berlinera iritsi Estatuko kontseiluan esku , hartu abuztua Bidaia Londresera urriak 5 Prusiako bidaliaLondresen1818 azaroak 4 Akisgraneko Kongresuan esku hartu abendu hasiera Frankfurta. M. (Lurraldeeiburuzko batzordea)1819 urtarrilak11 Estatuko Arazoetako ministro izendatua abuztuak 9 Lanean hasi ministro bezala irailak20 Karlsbadeko akordioak abenduak 31 Estatuko Kontseilutiketa estatuko zerbitzutikapartatua1820 «Über das vergleichende Sprachstudium in Beziehung auf die verschiedenen Epochen der Sprachentwicklung»1821 «Über die Aufgabe des Geschichtsschreibers» «Prüfung der Untersuchungen über die Ureinwohner Hispaniens vermittelstder vaskichenSprache»1822 «Über die Entstehung der gram m atischen Formen und ihren Einfluß auf die Ideenentwicklung»1824 «Über die in der Sanskritsprache durch zwei Suffixa gebildeten Verbalformen» «Über die phonetischen Hieroglyphen des Herrn Cha mpollion des Jüngeren» «Über den Zusam m e nhang der Schriftmit der Sprache»
  19. 19. 1825 Prusiako arte elkartearen sorrera «Über vier ägyptische Löwenköpfige Bildsäulen in den hiesigen königlichen Antikensam mlungen»1827 Gutuna Abel- musat jaunariforma Ré gramatikalen izaerarioro har eta Txinako hizkuntzarenespirituariburuz bereziki (frantsesez) «Über den Dualis»1829 apirilak26 Karoline von Hulmboldt hil maiatzak 8 Museo Berriko barneko eraiketetako batzordeburu1830 «Vorerinnerung über Schillerund den Gang seiner Geistesentwicklung» «Über Goethes zweiten römischen Aufenthaltvom Juni1787 bis April17882» irailak15 Berrirodeitua Estatuko Kontseilura1832 martxoak 22 Goetheren heriotza1835 apirilak6 Wilhelm von Hu m boldten heriotza TegelenBibliografiaI. Argitalp e n a k1. G ESAM M ELTE W ERKE (Argit.Carl Brandes),1-7 liburuki.Berlin,1841-1852.2. G ESAM M ELTE S CHRIFTEN . Argit.Prusiako Jakintzen Erret Akade mia. 1-17 liburuki.Berlin,1903-1936.3. Obrak bost liburukitan.Argit.Andres Flitnereta Klaus Giel.Darmstadt,1960-1981II. Gutun a kR UD OLF FREESE (argit.) Wilhelm von Hu m boldt. Sein Leben und Wirken, dargestelltin Briefen, Tagebüchern :und Doku menten seiner Zeit.Darmstadt,1986III. Bigarr e n mailako litera t ur aB OLESLA W A NDRZEJEWSKI: Wilhelm von Hu m boldt. W arszawa, 1989.TILMAN B ORSCHE : Sprachansichten. Der Begriffder menschlichen Rede in der Sprachphilosophie Wilhelm vonHu m boldts. 1981.Id.Wilhelm von Hu m boldt. Mün-chen, 1990.V ANDA FIORILLO : Politica ancilla juris. Le radici giusnaturalistiche del liberalismo di Wilhelm von Hu m boldt.Torino,1996.
  20. 20. B RUN O G EBHAR DT : Wilhelm von Hu m boldt als Staatsmann . 2 liburuki.Stuttgart,1896/1899.K URT G RUBE : Wilhelm v. Hu m boldts Bildungsphilosophie. Hale, 1935.R UD OLF H AYM : Wilhelm von Hu m- boldt.Lebensbild und Charakteris- tik.Berlin,1856.S IEGFRIED A UGUST K AEHLER : Wil-helm von Hu m boldt und der Staat. Ein Beitrag zur Geschichte deutscherLebensgestaltung u m 1800 . München, 1927A RNOLD LABRIE: De ‘Bildungsphilo- sophie’ von Wilhelm von Hu m boldt bezien in haar politieke en socialecontext.A msterdamse Historische Reeks. Den Haag, 1986.R OBERT LEVOUX : La formation de sa pensée jusqu’en 1794. Paris 1932.Id.:L’anthropologie comparé de G. de Hu m boldt.Paris,1958.B RUNO LIEBRUCKS : Sprache und Bewußtsein. 2 liburuki: Sprache. Von den Formen «Sprachbau und Weltan-sicht»über die Bewegungs-gestalten «innerer Charakter der Sprachen» und Weltbegegnung zur dialektischenSprachbewegung bei Wilhelm von Hu mboldt.Frankfurta.M.,1965.THEO D O R LITT: Das Bildungsideal der deutschen Klassik und die moderne Arbeistwelt.Bonn, 1955C LEMENS M ENZE : Wilhelm von Hu m boldts Lehre und Bild von Menschen. Ratingen, 1965.Id.:Die Bildungsreform Wilhelm von Hu m boldts.Hannover 1975.K URT M ÜLLER - OLLMER : Wilhelm von Hu mboldts Sprachwissenschaft.Ein Verzeichnis des sprachwissenschaftl V ichenNachlasses.Paderborn,1993JEAN Q UILLIEN: L’anthropologie philosophique de G. de Hu m boldt. Lille,1991.C HRISTINA M. S AUTER : Wilhelm von Hu m boldt und die Hu manitätsidee. Berlin,1909.
  21. 21. Id.Wilhelm von Hu m boldt und die Reform des Bildunswesens. Berlin,1910.PAUL R. S WEET : Wilhelm von Hu m boldt.A Biographie.2 liburuki.Ohio State UniversityPress,1978/1980.FULVIO TESSITORE : Ifondamenti della filosofiapoliticadi Hu m boldt. Napoli,1965.JÜRGEN TRABANT : Apeliotes oder der Sinn der Sprache. Wilhelm von Hu m boldts Sprach-Bild.München, 1986.H EINRICH W EINSTOCK : Die Tragödie des Hu m anismus. Wahrheit und Trug im abendeländischen Mens-chenbild.Heidelberg,1953. AURRE-OHARRAK ANTOLO GIARI Antologia honek argitasun pare bat behar du aurretik.Koloniako Unibertsitateko C. Menzeprofesoreari «Klasikoak» sailerako Wilhelm von Hu m boldten idazkien antologia bat eskatugenionean, gure asmoaren muga eta xede hauetara lotu genuen bera alde aurrez: – antologiak W. von Hu m boldten pentsamendua oro har bildu behar zuen. – ez zuen Euskal Herriariburuzko haren idazkirikjasoko, – ez zuen jasoko hizkuntzalaritzariburuzkorik ere. Azkeneko bi barrutiok, izan ere, kapitulu berezitutzat jotzen ditugu, Euskal Herrikointeresetatik batik bat. Uste dugu Hu m boldt- ikerlan linguistikoek, berek bakarrik antologia bat enaparte behar dutela; eta hark euskaldunez idatzitako guztiak ere merezi duela egunen bateanbilduma propio batean bereiz euskaraz aurkeztea. Antologia honek — nolabait esan — «Hu m boldtorokorrari»sarrera bat izan behar zuen. Muga hauekin C. Menzek prestaturiko Hu m boldten antologia bikaina, gero, gure esku egonez den ustekabeko hainbat oztopo gaintezinagatik, are gehiago mugatu behar izan da azkenorduan. Horregatik irakurlearen interesekoa izan daiteke, he men aurkituko dituen idazkiez gain,jatorrizko proiektuak aurreikusten zuen, C. Menze profesorearen iritzian Hu m boldten ezagutzaegoki baterako materialosoaren berrijakitea. Hona he men, irakurleak esku artean duen antologiako testuez gain, W. von Hu m boldt-enezagutza egokirako C. Menzeren go mendioak:Politikazeta estatuaz 1. Estatuaren eraginkortasunaren mugak zehazteko saio baterako ideak.
  22. 22. 1792an prestatu zuen lan hau Hu m boldtek, baina ez zuen argitaratu, sakonago landu nahizuelako. 1851n argitaratu zuen Cauer- ek Wilhelm von Hu m boldtek utzitakoen artetik.Argitaratutako testuak II. . V. VI.eta VII.kapituluak dakartza. III IV.Estetika 1. Schillerrieta bere espirituaren garapenaren ibilbideariburuz. Saiakera hau lehenbizi Wilhelm von Hu m boldtek berak argitaratu zuen, «Aitzin oharra»titulupean, bere «Briefwechsel zwischen Schiller und Wilhelm v. Hu m boldt» argitaratzean,Stuttgarteta Tübingen 1830, 3-84 or. 2. Goetheren Erromako bigarren egonaldiaren errezentsioa. Lehenbizi «Jahrbücher für wissenschaftliche Kritik» en, 1830. urtean, 353-374. orr. (iraileko -alea, 45-47. zk.),eta «Goetheren idazkien 29. liburukiaren errezentsioa, azken eskuko banaketa»zen bere izenburua.Idazkihistorikoak 1. Historiaidazlearen egitekoaz. Saioa Jakintzetako Erret Akade mia Prusiarrean izan zen irakurrialehenbizi1821eko apirilaren12an, eta lehen aldiz argitaratua izan zen in «Abhandlungen der historisch- philologischen Klasseder königlich preußischen Akade mie der Wissenschaften aus den Jahren 1820-1821» , 305-322 orr.(1822) 2. Munduko historiazgogartea. Saioa, Leitzmannen ustez, 1814ean idatzia da eta lehen aldiz argitaratua in «Sechsungedruckte Aufsätze über das klassische Altertum von Wilhelm von Hu m boldt, herausgegebenvon AlbertLeitzmann, 55-66 orr.(1896)». 3. Munduko historiako zergatieragileeiburuz gogartea. Albert Leitzmannen ustez lan hau Londresko garaietan, 1818an egina da eta Leitzmannekberak argitaratu zuen lehen aldiz Wilhelm von Hu m boldten idazki guztiak, III liburukia, Berlin .1904, 306-366 orr. 4. Latium eta Hellas edo antzinate klasikoariburuzko gogoeta Zati hau, Leitzmannen ustez, Erroman idatzia da, 1805ean eta lehen aldiz argitaratua in«Sechs ungedruckte Aufsätze über das klassische Altertum von Wilhelm von Hu m boldt,herausgegeben von AlbertLeitzmann» ,112-153 orr.(1896).Ikas eta ikerkuntza antolaketaz 1. Lituaniako eskolako plangintza. Hu m boldt Königsbergen estatu idazkari sekretu zenean, Kultura eta Herri Irakaskuntzakosailean sortu zen 1809an Lituaniako eskolako plangintza hau. Eduard Spranger- argitaratu zuen eklehen aldiz in «Wilhelm von Hu m boldts Gesa m m elte Schriften. Herausgegeben von derPreußischen Akade mie der Wissenschaften». XIII. liburukia. Berlin, 1920, 276-283 orr.,«Un massgebliche Gedanken über den Plan zur Einrichtung des Lithauischen Schulwesens»tituluaz. 2. Berlingo institutu zientifikogaraiaren barneko eta kanpoko eraketariburuz. Zalantzazkoa da data. Zatitan gorde den lan hau seguruenera 1810eko udaberrian edo udanegina da. Me m oriaren lehen zatia Bruno Gebhardt- argitaratu zuen: «Wilhelm von Hu m boldt als ekStaatsmann», 1. liburukia, Stuttgart, 118-124 or. Lehen aldiz bere osoan Otto Harnack-ek:
  23. 23. «Geschichte der Königlich Preußsischen Akade mie der Wissenschaften zu Berlin». 2. liburukia(Agiriak eta akten zatiak),Berlin1900, 193. agiria,361-367.Hizkuntza eta pentsaera 1. Pentsatzearieta mintzatzeariburuz. Leitzmannek argitaratu zuen lehen aldiz zati hau in «Wilhelm von Hu m boldts Gesa m m eltenSchriften», VII. liburukia Berlin 1907, 581-583 or. eta izena ere berak eman zion. Bere ustez1795/94 arteko neguan idatziada. Horretarako arrazoibezala eskuizkribuaren filigrana ematen du.Data horiez zaitnirierabakigarriairuditzen. 2. Dualariburuz. Lan hau lehen aldiz irakurria izan zen 1827ko apirilaren 26ean Jakintzen Akade mian, eta1830ean argitaratua in «Abahandlungen der historisch- philologischen Klasse der königlichpreußischen Akade mie der Wissenschaften aus den Jahren 1827» ,161-187. orr. 3. Giza sintaxiaren desberdintasunari eta gizadiaren izpirituzko garapenean duen eraginariburuz. Hu m boldt 1830etik 1835ean hil zen arte ahalegindu zen obra hau idazten. Kawi obrarensarrera da; lehen liburukia amaitu zuen, baina bigarrena eta hirugarrena ezin amaitu ahal izanzituen. Obra osoa hiru liburukitan azaldu zen. Berlin1836, 1838, 1839. (1. liburukia: Sarrera. Lehen liburua: Java eta India arteko erlazioari buruz. 2. liburukia:Bigarren liburua: Kawi hizkuntzari buruz. Hirugarren liburua: Malaiako hizkuntz arbolariburuz. 3.liburukia: Hego itsasoko uharteetako hizkuntzei buruz). Argitaratua « Wilhelm von Hu m boldtsGesa m m elte Schriften» jarraituz,VII.lib.13-164 orr.Gutun hautatu batzuk 1. Schweigerhäuseri,1803ko uztailaren 6koa. Iturburua: Albert Leitzmann (argitaratzailea):Wilhelm von Hu m boldt Briefe an Karl Gustav von Brinkmann. Leipzig, 1939, 154. orritik157.era(laburtua). 2. Karl Gustav von Brinkmanni, 1809ko urriaren 22koa. Iturburua: Albert Leitzmann(argitaratzailea):Wilhelm von Hu m boldt Briefe an Karl Gustav von Brinkmann. Leipzig,1939, 154.orritik157.era (laburtua). 3. KarlGustav von Brinkmann-i,1804ko otsailaren 4koa, a.l.162. orritik164.era (laburtua) 4. Steini,1819ko urriaren 10koa. Iturburua: Rudolf Freese: Wilhelm von Hu m boldt.Sein Lebenund Wirken dargestelltin Briefen, Tagebüchern und Doku menten seiner Zeit. Darmstadt, 1896.678. orritik680.era (laburtua). 5. Steini1820ko martxoaren 22koa a.l.RudolfFreese, a.l.,692. orritik694.era (laburtua). 6. Goetheri1820ko uztailaren 1ekoa. Ludwig Geiger:a.l.250. orritik252.era (laburtua). Dena den, orain dagoen horretan ere, espero dugu antologia honek euskal irakurleariHu m boldt- ezagutzarako bidea zabalduko diola,irakurketa gehiagoriekiteko ere gogoa piztuz. en Joxe Azurmendi
  24. 24. GIZA PRESTAKUNTZAZ GIZA PRESTAKUNTZARI BURUZKO TEORIA Zatia Egiteko obra handi eta bikaina litzateke, baldin norbaitek giza ezagutzako diziplinadesberdinek, beren hedapen zoriontsurako, eskatzen duten gaitasun propioak adierazteariekingobalio; bakoitza lantzeko espiritu egiazkoa, eta denak beren artean uztartzeko behar den lotura,gizadiaren heziketa bere osoan osa dadin. Matematikaria, natur zientzilaria, artista, baita sarrifilosofoa bera ere beren auzian abiatu ohi dira bere natura propioa ezagutu gabe eta hura bereosotasunean ikusi gabe; aldiz,gutxi batzuk igotzen dira geroago puntu horretara eta perspektibaorokorrago horretara. Baina egoera okerragoan gertatzen da oraindik, diziplina haietako batbakarra kanpoan uztea hautatu gabe, bere heziketarako guztietatik abantaila atera nahi duena.Askoren artean hautatu beharraren nekean, eta prestutasun faltan, bat edo beste, haren m ugaestuetatikirtenik,azken helburu propio orokorrago baterako erabiltzeko asmoz, derrigor iristen dagoizago edo beranduago bere burua halabeharraren esku uztera, eta zerbait hartzen badumendeko asmoetarako bakarrik edo denbora laburtzen duen mekanismo soil bezala erabiltzera.He men datza arrengura sarri eta ez zuzentasun gabeko baten arrazoi handienetako bat, alegia,jakitea alferrikako eta espirituaren lantzea antzu geratzen dela, gure inguruan gauza asko egitendela baina gugan apenas ezer hobetzen dela, eta buruaren heziketa zientifiko goragoko etagutxirentzat egoki denaren gainetik, gogoaren orokorrago eta bertanagotik baliagarria alborauzten dela. Ekimen mota berezi guztien erdi- erdian, izan ere, gizakia dago; eta honek nolabaitekobakarrera zuzenduriko inolako asmorik gabe, bere naturaren indarrak sendotu eta jaso nahi ditu,bere izaeraribalioa eta iraupena eman. Baina indar soilak objektu bat behar duenez, non berakjardun, eta forma soilak,pentsamendu hutsak materia bat non aurrerantzean iraun, norbera hanespresatuz, hala behar du gizakiak ere m undu bat bere baitaz kanpo. Horregatik jotzen du bereahaleginak bere ezagutzaren eta eraginkortasunaren alorra zabaltzera eta bera horretaz guztizjabetu gabe ere, ez zaio inporta berez harengandik irabazten duena, edo horren bitarteznorberarengandik kanpo sortzen duena, baizik bere barnea hobetzea eta nobletzea inporta zaio,edo gutxienez bera xahutzen duen barneko ezinegona baretzea. Berez eta bere azken asmoanikusirik,bere pentsatzea bere espirituaren ahalegin bat baino ez da, berez ulertzen duena, berejarduna bere nahimenaren ahalegin bat berez aske eta libre bihurtzeko; bere kanpoko ekimenguztia, ordea, bere barnean alferkerian ez geratzeko ahalegin bat bakarrik. Soilik biak, berepentsatzea eta bere jardutea hirugarren baten bitartez baino, zerbaiten irudikatzearen etalantzearen bitartez baino ez direlako posible,haren ezaugarribereizlea berezikiez-gizaki,hau dam undu izatea delarik,saiatzen da ahal beste m undu hartzen eta ahal bezain hertsikinorberarekinlotzen.
  25. 25. Gure existentziaren azken egitekoa: gizadiaren kontzeptuarigure pertsonan, gure bizitzakodenboran bezala, haren ondotik geroago, gure ostean uzten ditugun jarduera biziaren arrastoenbidez, ahal bezain eduki handia sortzea, egiteko hau ahitzen da bakarrik gure nia m unduarekinkorapilatuz truke orokorren, bortitzen eta askeen bilakaturik. Hauxe bakarrik da orobat neurripropioa giza ezagutzaren adar bakoitzaren lanketaren ebazpenerako. Izan ere, begiak aurrerapenhondatu gabe bat azken helburu honetaraino segi dezakeen bidea da zuzena bakoitzarengan, etahe men bakarrik bila daiteke sekretua, bestela hil eta erabiligabeko geratzen dena, bizitzeko etaernaltzeko. Gure nia m unduari lotzeak dirudi lehen begiratuan ez bakarrikesamolde ulergaitzbat, baizikareago gehiegizko pentsamendu bat. Baina zehatzago ikertuz gero, azken susmoa galdu egingoda, eta agerian geratuko da, baldin giza espirituaren benetako ahalegina (han baitago bereoldarrik gorena bezala bere ahalegin ustelena) bilatzen bada, ezin geldi daitekeela txikiago denzerbaitetan. Zer eskatzen zaio nazio bati,garai bati,gizadi osoari,berari errespetu eta miresmen guztiaeskainibehar bazaio? Eskatzen zaio nortasun prestakuntza [«Bildung»],jakituriaeta bertutea ahalbezain indartsu eta orokorkiharen barnean zabal daitezela,haren barneko balioa gora jaso dadila,gizadiaren kontzeptuak, baldin hori adibide bakar bezala hortik atera badaiteke, eduki handi etaduin bat lor dezala. Ez dago horrekin pozik geratzerik. Eskatzen da oraindik gizakiak berakprestatzen dituen eraketak, bera inguratzen duen bizirikgabeko naturarenak ere, bere balioarenaztarnaz ikusteko moduan marka ditzala,are bere bertutea eta bere indarra (hain indartsuki etahain subiranokidistirarazibehar dute bere izaera osoa) berak sortzen dituen ondorengoei ere itsasdiezaiela. Era honetan bakarrik, izan ere, da posible behin erdietsiriko abantailen iraupena, etahau gabe, nobletzearen eta nortasunaren prestakuntzaren jarraipen jakin baten pentsamendulasaigarrir gabe, gizakiaren existentzia iragankorragoa litzatekeela landareen existentzia baino, ikhauek, izan ere, zimeltzen direnean, garbi baitaukate beren berdina izango den sorkari batenhazia uzten dutela. Eskakizun hauek guztiak gizakiaren barneko izaerara mugatzen badira ere, bere naturaketengabe bultzatzen du bere baitatik irtenik beragandik kanpo dauden objektuetara joan dadin,eta he men arazoa da irtete honetan ez duela bere burua galdu behar, baizik aldiz beretik kanporaekiten duen guztitik argi pizgarriak eta berotasun onuragarriak bere barnean berriro atzeradistiratzen duela.Helburu horretarako, ordea, berak objektuen pila bere alderantz hurbilago ekarribehar du, gai horri bere espirituaren itxura itsatsieta biak elkarren artean antzeko egin. Hartandago batasun erabatekoa eta elkarrekiko eragiketa orokorra, biak, beraz, eraman behar ditunaturara; hartan badaude gaitasun zenbait, bera objektu berbera itxura desberdinetan, behinulermenaren kontzeptu bezala,behin irudimenaren irudibezala,behin zentzuaren ikuspegi bezalabere kontenplazioaren aurrera eramateko. Guztiauekin bezala beste hainbat baliabiderekin saiatubehar du berak natura ulertzen, ez hura alderdi guztietatik ezagutzeko, baizik ikuspegienugaritasunaren bidez norberaren baitan bizi den indarra sendotzeko, handik datozelarik bestelaeta bestela eraturiko eraginak. Baina, hain zuzen ere, batasun eta guztitasun horrek zehazten dum unduaren kontzeptua. Gainera, kontzeptu horretan, hain zuzen, maila erabatekoan aurkitzen daugaritasuna, zeinarekin kanpoko objektuek gure zentzuak kilikatzen baitituzte, eta existentziaindependente propioa, zeinaren bidez gure sentiberatasunaren gainean eragiten baitute.Izan ere,m unduak bakarrik biltzen du pentsa daitekeen ugaritasun oro eta horrek bakarrik daukaindependentzia hain askea, non gure nahiaren setari naturaren legeak eta halabeharrarenerabakiak kontrajartzen dizkion. Beraz, gizakiak derrigor behar duena da objektu bat, bere sentiberatasuna eta bereberezkotasuna elkarrekiko eraginkor izan daitezen posible egiten duena. Baldin objektu hau bereesentzia osoa bere indar betean eta bere batasunean m ugiarazteko kapaz izango bada, horrek
  26. 26. objektua azken batean, mundua izan behar du, edo bestela (hau baita bakarrikzuzena) halakotzathartu behar da. Askotasun distraitzaileari eta nahastaileari ihes egiteko bakarrik bilatzen daguztitasuna; norbera modu huts eta antzu batez amaibakotasunean ez galtzeko, egiten da zirkulubat, puntu bakoitzean erraz gainbegira daitekeena; aurrera egiten den urrats bakoitzean azkenxedearen ideia lotzeko, bilatzen da jakite eta jardute zabaldua itxi, erudizio soila nortasunprestakuntza jakintsu,ahalegin soilurduria ekite zuhur bihurtzea. 2. Hau guztia hau sustatu beharko litzateke era indartsu batean goian aipatu dena bezalakoobra baten bidez. Izan ere, giza jardueraren mota ugariek espirituariematen dioten norabideetaneta haiek egiten dizkioten eskakizunak begiratu eta konbaratzeak eramaten zuen zuzenean guganeragina duen guztiak jo behar duen m uinera. Hark zuzendurik, ihes egin zuen kontenplazioakobjektuen amaibakotasunetik gure gaitasunen eta haren lankidetza ugariaren zirkulu hertsiagora;gure jardueraren irudia, guk bestela zatika eta bere kanpoko arrakastetan ikusten duguna,azaltzen da he men argitzen eta une berean biltzen duen ispilu batean bezala, gure barneko gizaprestakuntzarekin zuzenean loturik.Bizitzako lan bakoitzak honen gainean izan dezakeen eraginaerraz eta garbi hartuz, bereziki aurki zezakeen halakoak bere indarren gehitzearekin eta berenortasunaren nobletzearekin bakarrik zerikusirik duen horretan aurki dezake halakoak bereikasketa. Baina une berean lan bakarrean ari denak ikasten du betetzen bere lana bere benetakoespirituan eta zentzu handi batean bakarrik. Ez du nahi gehiago bere ezagutza edo tresnagizakiarentzat prestatzea honek erabildezan, ez gehiago bere nortasunaren prestakuntzaren zatibat bakarra bakarrik sustatzen laguntzea; ezagutzen du josizaion helburua, ikusten du ezen, erazuzenean bultzaturik, bere lanak espirituari munduaren ikuspegi propio eta berria eta harenbitartez bere beraren animo propio eta berria ematen diola, ezen bera dagoen aldetik berenortasunaren prestakuntza osoa osa dezakeela;eta horida bere ahaleginen helburua. Baina berakindarraren eta haren gehitzearen alde bakarrik lan egiten duenez, asetzen du bere burua bakarrikbereak erabat bere obran markatzen dituenean. Baina ideala handiagoa izango da, hura lortzenduten ahaleginak kanporatzen direnean hura aurkeztu behar duen objektua kanporatzen deneanbaino. Alde guztietan jeinuak jaten duen barneko hersturaren asetzea dauka helburutzat; etairudigileak, adibidez, ez du berez jainko baten irudia aurkeztu, baizik bere irudimen plastikoarenbetetasuna adierazi eta finkatu nahi du irudi horretan. Eginkizun bakoitzak ezagutzen du beraripropio zaion espirituaren animo bat, eta hantxe datza bere bikaintasunaren benetako espiritua.Kanpoko baliabide asko dago betihori egiteko; baina haien arteko hautaketa hark zehaztu dezakebakarrik,nahiz asetasun txikiagoa edo handiagoa topatu. Gure espirituaren jokamoldea, berezikibere eragiketa guztiz ezkutuan, pentsatze sakonarenbidez eta norberaren buruaren begiratze etengabearen bidez ikertu daiteke bakarrik. Bainahorrekin apenas ezer gertatzen den, baldin orobat buruen desberdintasuna, moduen ugaritasunakontuan hartzen ez badu. Lan horrek horregatik une berean ugaritasun hau adierazibeharko luke,eta, nonbaiteko alor batean nabarmendu direnen artean, inori ez lioke eman beharko, harenbitartez irudi berri bat edo kontzeptu zabalago bat erdietsi baleza. Honek bere indibidualtasunperfektuan, eta berarengan bere garaiak eta bere nazioak egin zitzaketen eragin guztiak azaldubeharko lituzke.Horren bitartez ez bakarrikikusten dira alor bakoitza gauzatzeko leudekeen moduugariak, baizik jarraipena nola datorren bakoitza bestearengandik segidan. Baina segida horikarakter nazionalaren, garaiaren eta kanpoko zirkunstantzien eraginez inolaz hautsi daitekeenez,bi zerrenda desberdin baina beti elkarrekiko eragina dutenak aterako lirateke: alde batetik
  27. 27. espirituzko jarduera bat edozeinek bere aurrerakuntzan betieta betiirabazten dituen aldakuntzak,eta bestetik gizakiaren jiteak nazio eta garai bakoitzean bezala bere osoan, jardutearen bitartezbereganatzen duelarik, beti eta beti hartzen duena; eta bietan azaltzen ziren, bestalde,desbideraketak, norbanako jeinuz beteek bestela etenik gabe aurrera egiten duen naturarenibilbidea bat-batean eragozten dituztenak, eta beren nazioari edo beren garaiari bat- bateanikuspegi berrietara irekitzen dituzten bestelako bideetara botatzen dituzte. Hau urratsez urrats segitu eta azkenean bere osoan ikusten denean bakarrik, lortzen dakontu osoa ematea nola gizakiaren nortasun prestakuntzak aurrerapen neurritsu baten bideziraupenean irabazten duen, uniformitatean hondatu gabe ordea, horrekin gorputzezko naturak,sekula ezer berririksortu gabe, betiberriroeraldaketa berberak igarotzen baititu.
  28. 28. JACOBIREN «W OLDE M A RREN»ERREZENTSIOA Baldin sistema filosofiko bat berak aztertzen duen egiarekiko bere barneko ondorioaren etakointzidentziaren arabera objektibokiepaitzen bada, subjektibokiere bere egilearen espirituarekineta karakterrarekin konbara daiteke aurrerantzean, eta aztertu ere azter daiteke zenbatekobehartasun mailarekin bere indibidualitatetik ateratzen den, eta zein berezitasun dakarrenberarekin ikuspegi honetatik. Zenbat eta garrantzitsuago den filosofatze ororen xede propioa,alegia, egia ez-sentsorialen ezagutza ere ezagutza horren tinkotasunaren azterketa zorrotza,orduan eta interesgarriago izango da hara iristeko zenbait buru desberdinek ahaleginez segitubehar izan duten bidea arretaz aztertzea. Baina interes hau gutxiago dagoen bezala sistemarenberaren balio objektiboaren esku bere egilearen indibidualitate bereziaren esku baino, halaxe lanhau filosofiari jakintza bezala, zuzenean baino askoz emankorrago izango zaio hura burutzen ,duen filosofoari.Egiaz benetako filosofiabaten ideala — baldin honek, hain zuzen ere, giza ondareosoaren erabateko neurtzea oinarritzat hartu behar badu, ondoren ezagutza objektiboarenposibilitatea zehazteko eta ondare horren egintzaren lege orokorrak aurkitzeko— giza indarguztien ahalegin bateratu batetik bakarrik etor daiteke, noski. Baita egiazkotasuna eta balioorokorra erabat ukatu beharko litzaiekeen sistemetan ere haiek sortu zituzten indarrarekiko loturahertsiarietengabeko arreta itsatsidakioke. Azalduko balitz,beraz, buru pentsalariguztiak filosofiabati buruz bat etorri diren une bat, halere, orain arteko sistemen ikerketa ikuspegi honetatikderrigorrezko litzateke oraindik ere. Gehienera ere hauxe litzateke kasua beren bizitza goren osoaberen konbentzimendu filosofikoan barnenetik eho duten gizakien sistematan; nola honetan,adibide bat jartzeko, beharbada inork ez dituenez gainditu grekoak, haien sistemak kasik erabatberen indar guztien emaitza baitiraberen ahaleginaren harmoniarik gorenean, eta inork ez baititufilosofo bezala guztiz aintzat hartuko, gizaki bezala haiek ulertzeko asmorik ez badu. He mendikdator, beraz, filosofiaren historia tratatzeko era bikoitz eta hain desberdina, bi buru prestu guztizdesberdinen baino gutxiagoren bidez arrakasta erdiesteko itxaropenez nekez bila daitekeena. Izanere, batak he men onarturiko sistema egiazko bakarra etengabe begien aurrean eduki behar duenbitartean, besteak gehiago hartu behar ditu gogoan espiritu filosofikoaren norabide desberdinposible guztiak.Batak zorroztasun zorrotzenaz bere arau bakarretikurruntzen den oro atzera botabehar duen bezala,besteak aniztasun liberalbatez bere iritzi propioak erabat erauzi behar ditu etaikuspegi arrotzak erabat, baina inolaz ere ez okerreko bezala — guztiz bere iritzi propioarenkontrako izanda ere— ikusi behar ditu. Baldin, ordea, filosofia bat badago frogaren etakontrafrogaren bidez eztabaida ezin daitezkeen gauzen gainean oinarritzen ez dena, baizikbakarrik bat datorren edo kontrajartzen den sentsazio bat bakarrik baiezta edo gaitzetsidezakeena, orduan honetan bere sortzailearen indibidualitatearekiko lotura subjektiboagarrantzizkoa izango da edukiari dagokionez ere. Ikuspegi jakin batean inolaz pentsa litezkeenfilosofia orotan konuan hartu behar da kasu hau. Izan ere, bakoitzak azken batean zuzenekoezagutza batean, gertakari batean bezala, oinarriturik egon behar baitu. Hartaz, izan ere, izanlitezke sistema filosofikoak gisa horretako gertakarianitz oinarritzatdituztenak. Mota horretakoakdira guztizEduard Allwillsgutun-bildumaren argitaratzaileak bere bezala aitortzen dituenak. «Harkikertu zuena», esaten du bere buruaz liburuaren atarikoan, XV. orrian, «saiatu zen bere buruangeratzeko eran itsasten. Bere konbentzimendurik garrantzizkoenak zuzeneneko kontenplazioanoinarritzen ziren; bere frogak eta ihardespenak gertakarihein batean (berariiruditzen zitzaionez)nahikoa ohartuetan, hein batean ez nahikoa erkatuetan». Gisa honetako teorian ez dago — etahorrek ez dio noski berorri baliozkotasun orokorraren posibili tatea erauzten— bestekonbentzimendu modurik ez bada ni partaide izan nintzen gisako kontenplazio batean, gisakogertakari baten jakinaren gainean jarri nintzen egoera berera bestea eramatea baino. He m enargitu behar duen argia izan daiteke lehendik piztuta zegoen argia bakarrik piztea. Oso zuzensegitzen du, beraz, pasarte hori idatzi duenak aurrera: «Beraz, bere konbentzimenduak besteeieman nahi bazizkien, deskribatuz eman behar zizkien». Hori egiten saiatu da egilea obra horretan
  29. 29. bezala honetan ere, eta berak he men (l. lib., sarrera, XV. orria) berariaz hona ekarririkopasartearen gainean lehenago azalduriko idaztiaren aipamena egiten du. Ezinezkotasunarendigresio luzetxo hau barkatu egin beharko da, beraz, aipaturiko obraren helburua beste era bateanguztiz azaltzeko, eta haren berezitasunerako behar bezala prestatzeko. Zenbateko neurrianzuzeneko kontenplazio bakoitzak zeharbidezko ulerkera baino eskaintzen ez duen azalpen orokanpora uzten duen, eta zenbateko neurrian kontenplazio eta gertakari horiek oinarritzat dutena— horren gainean oinarritzen denak baliozkotasun orokor bilakatzeko asmoa badu — ez bakar batibaizik gizadiari dagokion horretarako idazleak bere idaztiaren asmoa zehatzago eskaintzen du:«Gizadia, bera den bezala, argigarria edo ezin- argitsua, begien aurrean ahalik eta zintzoenematea». Ez bakarrikda, noski,helburua garaia,baita ahalegina zaila ere! Hori lor dezanak, berakbere baitan gizatasun altua izan behar du, bere burua sarrieta zorrotz aztertu behar izan du etaepai geldikoaz bere karakterraren kontingentea ezinbestekotik bereizi behar izan du, horrenbitartez zuzenean gizadiaz bere irudi ideal garbian baitago loturik. Gisa horretako gizon batekbakarrik sor dezake Wolde marren pasarte askok irakurle iritzikideari utziko dioten bezalakoinpresioa; eta baldin beste zenbait emaitza literariok idazlearen talentu bakan batzuk bakarrikegiaztatzen badute, oraingo honek bezalakoek gizakiaren karakter osoa azaltzen dute. Sentsaziohori bikoiztu egingo da, halere, mintzagai dugun idaztia filosofia praktikoaz bakarrik ari delarik;lerro bakoitzak sentimen garbiena, jatorrena, moralena, edertasun-zentzu xamurrenaz etahunkigarrienaz loturik,arnasten duelarik;eta gutxiago arrazoitzen ikusten delarik gizadiariburuz,eta ikuspegi batean bederen gizadiaren ordezkari dei daitezkeen pertsonak egoera jakingarrietanjardunean. Karakter bakan pare batek, ore indartsuenaz eta orobat finenaz eginak biak, gizadia berengain daramatenak, eta gizatasunak har dezakeen formarik nobleenean moldeatuak, egoerasotilean, baina era berean espiritua bezala bihotza egintzan ipinia dutenak, balio diote bitartekobezala idazleariberaiengan benetako bertutearen eta moralitatearen kontzeptua bere garbitasunosoan azaltzeko. Edertasun moral altu bat erdiesteko dohain izugarriegokiekin, eta ontasunaren,norberaren ukapenaren eta bihotz- zabaltasunaren obligazio oro betetzeko berezko sentimenbatekin, bere moralitatea ez bakarrik bere baitatik,bere arrazoi praktikoaren indarretik sortzenikustera ohitu da W olde mar, baizik orobat ohitu da bestetan beraien oposizioarekin gogorborrokatu behar duen joera gaiztoen erditik ere. Antolaketa zoriontsu horri gaineratzen zaioberarengan arrazoizko argudioetan sendoturiko konbentzimendua ezen, bertutea bezalako zerbaithain gorenak eta jainkotiarrak derrigor zuzeneko automatismotik sortu behar duela, eta ezkanpoko forma eta arauen mende egon, ezta helburu jakin batzuk lortzeko kontzeptueneraikuntzaren bidez ezin daitekeela artif izialki jaso. Sentimenaren berotasun goriak, irudimenbiziak, eta bereziki bere izate osoaren barneko harmoniak, batez ere pentsatzeko eta sentitzekobere indarren arteko lotura estuak lotzen dute nonahi etengabe errealitate kontenplatura,automatismo askera, eta urruntzen dute alde guztietan idealitate abstraktutik, are ustezkoezinbestekotasunetik bertatik ere. Hartaz argudio hauek guztiek hain batera lan egiten dute, nonberak, bertutearen eta moraltasunaren izateari buruzko konbentzimendu teoriko zuzenenetan,egintzetan errespetatzen dituen legeetara makurtzen baino gehiago betetzen baititumaite dituenobligazioak; non beretzat obedientzia eikigizakiarikomeni zaion baino arrotzago baitzaio,eta nonbertutearen aginduak bertutetsuaren egintzetan bakarrik bilatzen baititu,hauek, bere esanetan,egitatearen bidez moraltasunari arauak agintzen baitizkiote, jeinuak arteari bezala. Ez daharritzeko, beraz, baldin berak ez gutxitan bere sentimendu moralari,aldi bakoitzeko beharrezkoazterketarik gabe ere, leku gehiegi emateko, eta bere bihotzaren iradokizunekiko gehiegizkokonfiantzaz ezinbesteko ondorioak ateratzeko arriskua badu. Aztura horrekin sartzen da Wolde marfamilia baten barruan; kideetako bat bere anaia Biderthal delarik, eta maitasunaren lokarriazbaino gehiago senitartekotasunez elkarrekin kateaturik daude. Egunoroko bizitzako ohikogertakarietako aitzakia txikiek egoki eta komenigarridenari buruzko elkarrizketak sortzen dituzte,

×