Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

SUKUK

4,486 views

Published on

Günümüzün gözde finansman aracı: Sukuk

Published in: Economy & Finance
  • Login to see the comments

SUKUK

  1. 1. SUKUK 1
  2. 2. Sertifika, vesika, enstrüman anlamlarına gelen Sakk ( ) kelimesinin çoğuludur(1) . (1) Tekil: (Sakk) Çoğul: (Sukuk) Sukuk Nedir? 2
  3. 3. Sukuk ( ) ticari bir varlığın menkul kıymetleĢtirilerek sertifikalar aracılığıyla satımıdır. Bu sertifikalardan alanlar söz konusu varlığa ellerindeki sertifikalar oranında ortak olurlar. Dolayısıyla söz konusu varlığın geliri de onlara ait olur. En basit Ģekliyle böyle izah edebileceğimiz sukuk iĢlemlerinin farklı sözleĢmeler (ortaklık, kira, murabaha, selem, istisna) için farklı usullerle kullanılabileceğini de ifade etmeliyiz. Uygulamada en fazla icare sukukuyla karĢılaĢılmaktadır. Sukuk( ) Nedir? 3
  4. 4. Ġslami Finansal KuruluĢlar Muhasebe ve Denetim Kurumu (AAOIFI) Sukuk’u, “dayanak teşkil eden bir varlık sepetinde yer alan varlıklar üzerindeki ortak mülkiyeti temsil eden eşit değerdeki sertifikalar” olarak tanımlamıĢtır. Sukuk( ) Nedir? 4
  5. 5. Sukuk ihracının amacı; 1- Toplanan fonlar ile sahip olunan paya göre yeni bir projeye baĢlamak, 2- Mevcut bir projeyi geliĢtirmek veya toplanan fonları ticari bir faaliyetin finansmanı için kullanmaktır. Sukuk sisteminde yatırımcının veya Sukuk sahibinin elde edeceği getiri; bir ticari faaliyetten, belirli bir varlığın mülkiyetinden ya da bir iĢ ortaklığından elde edilecek gelir üzerindeki hak sahipliğinden kaynaklanmaktadır. Geleneksel bonolar ise ihraç edenin anapara ve faizi bono alıcısına ödemesini yükümlülük haline getiren borç senetleridir. Sukuk yatırımcılarına faiz ödemesi yapılmamakta; varlıkların paylaĢılmasına veya kiralanmasına dayalı gerçek ekonomik iĢlemlerin getirisi dağıtılmaktadır. Sukuk( ) Nedir? 5
  6. 6. Asya ve Körfez ülkelerinin para piyasalarında; - Bono ve tahviller için Senet, - Ġslami Finansman kaynaklı bonolara ise Sukuk( ) denilmektedir. (Örnek: Ürdün Senedat ve Sukuk Borsası) 6
  7. 7. 7 Varlık senedi veya menkul kıymetleştirilmiş varlık şeklinde de isimlendirilecek Sukuk, diğer senetlerden farklı olarak varlığa dayanmak zorundadır.(2) (2) Securitized Assets
  8. 8. Bono - Sukuk Geleneksel Finans Piyasaları İslami Finans Piyasaları Borca Dayalı Sertifika Varlığa Dayalı Sertifika SukukBono 6 (Borç Senedi) (Kira Senedi) 8
  9. 9. 9 7 Bono ve Sukuk Arasındaki Farklar BONO:  İhraç edenin faiz ödemeyi kabul ettiği ve belirtilen vadede bono sahibine anapara ödemesini taahhüt ettiği bir borç sertifikasıdır. SUKUK :  Sukuk bir borç enstrümanı değildir; temelinde mutlaka bir dayanak varlık bulunmaktadır. Sertifika sahibine dayanak varlıktan doğan gelirden istifade etme hakkını tanır. Gelir, faizsiz bankacılık prensiplerine uygun olan varlıklardan elde edilir (örneğin, gayrimenkulün kiralanması).  Sukukta yatırımcılar bir yatırım projesine katılarak riski beraber üstlenmektedir.  Sukuk da bono gibi kote edilir, derecelendirilir ve beher sertifika fiyatını alır.
  10. 10. 10 7
  11. 11. 11 Nakit ve/veya ticari faaliyet dıĢı kredi kullanımının yapılmadığı faizsiz bankacılık modelinde, Kredi (Fon) kullandıran kurum kaynağını nereye aktardığını bilmek zorundadır. Sukuk sisteminin iĢleyiĢi de bu Ģekildedir. Ġhraç edilen bütün sertifikaların temelinde gerçek bir ticari iliĢki ve gözle görülebilir maddi bir gerçeklik istenmektedir.
  12. 12. KİMLER ÇIKARIR? 2003 yılında 8 milyar US$’dan az olan Sukuk piyasası büyüklük olarak 2007 yılı ortalarında 50 milyar US$ seviyelerine gelmiştir. Sukuk Sertifikaları temel olarak Devlet veya Büyük Kurumsal İhraççılar olmak üzere iki kaynaktan ihraç edilir. Sukuk Sertifikalarını ihraç eden başlıca iki grup mevcuttur, bunlar Güneydoğu Asya ve Körfez Ülkeleri olarak sıralanabilir. Bunun yanında Almanya gibi Avrupa ülkelerinin de 2004 yılında Sukuk ihracında bulunduğu görülmektedir. (5) (5) İngiltere de mevzuat düzenlemelerinin ardından 2008 yılı içerisinde Sukuk ihracında bulunacaktır. 12
  13. 13. 13 Uluslararası para piyasalarında giderek büyüyen faizsiz bankacılık için Sukuk ihracı önemli bir gelir kaynağı olmuştur.
  14. 14. Kaynak: IIFM (International Islamic Financial Market) Sukuk Raporu Aralık 2013 14 Toplam Global Sukuk İhracı (2001 Ocak- 2013 Ocak) Milyon $
  15. 15. Kaynak: IIFM (International Islamic Financial Market) Sukuk Raporu Aralık 2013 15
  16. 16. Kaynak: IIFM (International Islamic Financial Market) Sukuk Raporu Aralık 2013 16
  17. 17. 17 Kaynak: IIFM (International Islamic Financial Market) Sukuk Raporu Aralık 201313 Toplam Küresel sukuk ihracı - ihraççı Duruma Göre Dağılımı
  18. 18. 18 14 Türkiye’de Ġhraç Edilen Sukuklar ISIN KOD Kurum/Kuruluş Vade Baş. Tarihi Nominal Para Birimi Vade İtfa Dön. Getiri Oranı TRD011014T17 (İcara Sukuk) Hazine MüsteĢarlığı 03/10/2012 1,624,482,560 TL 728 6 Aylık 7.50% TRD180215T17 (İcara Sukuk) Hazine MüsteĢarlığı 20/02/2013 1,515,326,823 TL 728 6 Aylık 5.70% TR083135336 (İcara Sukuk) Hazine MüsteĢarlığı 26/09/2012 1,500,000,000 USD 5 yıl 6 Aylık 2.80% TRDASVK31417 (İcara Sukuk) Bank Asya 05/03/2013 125,000,000 TL 364 3 Aylık 7.10% 2.cil Sermaye benzeri (tier 2) Bank Asya 2013 250,000,000 USD 10 yıl 6 Aylık 7.50% 2.cil Sermaye benzeri (tier 2) Türkiye Finans 02/05/2013 500,000,000 USD 5 yıl 6 Aylık 3.95% 2.cil Sermaye benzeri (tier 2) Albaraka 2013 200,000,000 USD 10 yıl 6 Aylık 7.75% Wakala (Yurt dışı ihraç) Kuveyt Türk 2010 100,000,000 USD 3 6 Aylık 5.25% İcara (Yurt dışı ihraç) Kuveyt Türk 2011 350,000,000 USD 5 6 Aylık 5.875% Eser Sözleşmesi Aktif Bank 2013 100,000,000 TL 1 1 yıl 8.75%
  19. 19. 19 NOT: Alım-Satıma konu olmayan Sukukların çok kullanılması sebebi ile Malezya’nın oranı yüksektir. Kaynak: IIFM (International Islamic Financial Market) Sukuk Raporu Aralık 2013 Toplam Küresel Sukuk İhracı Dağılımı (2001 - Ocak 2013) Ülkeler Toplam Sukuk İhracı 2001-2013 Ocak Yurt İçi Uluslar arası Toplam % Malezya 314.820 9.677 324.497 68,65% Birleşik Arap Emirlikleri 8.218 34.536 42.754 9,04% Suudi Arabistan 18.712 9.990 28.702 6,07% Katar 9.548 7.685 17.233 3,65% Endonezya 12.029 3.131 15.160 3,21% Sudan 13.214 130 13.344 2,82% Bahreyn 5.675 6.780 12.455 2,63% Pakistan 6.045 600 6.645 1,41% Brunei Darusselam 3.929 0 3.929 0,83% Türkiye 905 1.950 2.855 0,60% Kuveyt 332 2.127 2.459 0,52% Amerika 167 600 767 0,16% Singapur 192 319 511 0,11% UK 0 282 282 0,06% Yemen 253 0 253 0,05% Hong Kong 0 196 196 0,04% Japonya 0 190 190 0,04% Almanya 123 55 178 0,04% Jordan 119 0 119 0,03% Gambiya 78 0 78 0,02% Kazakistan 0 77 77 0,02% Fransa 0 1 1 0,00% TOPLAM 394.281 78.326 472.685 Ülkeler Sukuk İhracı Milyon $
  20. 20. 20NOT: Alım-Satıma konu olmayan Sukukların çok kullanılması sebebi ile Malezya’nın oranı yüksektir. Kaynak: IIFM (International Islamic Financial Market) Sukuk Raporu Aralık 2013 Toplam Küresel Sukuk İhracı Dağılımı (2001 - Ocak 2013) Malezya 69% BirleĢik Arap Emirlikleri 9% Suudi Arabistan 6% Katar 4% Endonezya 3% Sudan 3% Bahreyn 3% Pakistan 1% Brunei Darusselam 1% Türkiye 1% Kuveyt 0% Amerika 0% Diğer 0% Malezya BirleĢik Arap Emirlikleri Suudi Arabistan Katar Endonezya Sudan Bahreyn Pakistan Brunei Darusselam Türkiye Kuveyt Amerika Diğer
  21. 21. 21NOT: Alım-Satıma konu olmayan Sukukların çok kullanılması sebebi ile Malezya’nın oranı yüksektir. Kaynak: MIFC(Malaysia International Islamic Financial Centre) GLOBAL SUKUK MARKET SUSTAINED MOMENTUM IN 2014 REPORT Toplam Sukuk İhracı Dağılımı (QUARTER BAZLI 2012-2014)
  22. 22. 22 Kaynak: MIFC(Malaysia International Islamic Financial Centre) GLOBAL SUKUK MARKET SUSTAINED MOMENTUM IN 2014 REPORT Toplam Sukuk İhracı Dağılımı (2014 1.QUARTER)
  23. 23. 23 SUKUK ŞEKİLLERİ 16 Proje Bazlı Sukuk İhraççı, projeyi başlatmadan önce kuracağı özel amaçlı kurum “SPV” ile kaynak toplar. Projenin ilanları internet veya medya yolu ile ilgilenenlere duyurulur. Projenin ayrıntıları, bitiş süresi ve getirisi bu duyurunun içerisinde mevcuttur. Varlığa Dayalı Sukuk Kurumun mevcut bilançosunun varlıklarında yer alan kredi modelinin kazanç hakkı yatımcıya satılır. Sukuk ihracında bulunan kurum bu yol ile ikinci bir fon imkanı sağlamış olur. SPV bu modelde de aracılık işlemlerini yerine getirmektedir. Bu model eksik projelerin tamamlanması için de kullanılabilir.
  24. 24. 24 Varlık Tabanlı Kredi/Ödünç/Borç Tabanlı * Alım-Satıma konu olabilmek: Ciro edilebilmeyi ve ikincil piyasada işlem görmeyi ifade eder. SUKUK Alım-Satıma konu olan Sukuk Modelleri* Alım-Satıma konu olmayan Sukuk Modelleri
  25. 25. 25 Alım-Satıma konu olan Sukuk Modelleri Alım-Satıma konu olmayan Sukuk Modelleri SUKUK 1. Kiralama Endeksli Sukuk (Finansal & Operasyonel) 2. Risk Sermayesi Endeksli Sukuk 3. Kar – Zarar Ortaklığı Yatırımı’na Endeksli Sukuk 5. Genel Amaçlı Finansman Desteği’ne Endeksli Sukuk 4. İleri Vadede Teslim Sözleşmesi’ne Endeksli Sukuk 6. Özel Altyapı Finansmanı’na Endeksli Sukuk 18 1. Kiralama Endeksli Sukuk: İcara Sukuk 2. Risk Sermayesi Endeksli Sukuk: Mudaraba Sukuk 3. Kar – Zarar Ortaklığı Yatırımı’na Endeksli Sukuk: Müşaraka Sukuk 4. İleri Vadede Teslim Sözleşmesi’ne Endeksli Sukuk: Salam Sukuk 5. Genel Amaçlı Finansman Desteği’ne Endeksli Sukuk: Murabaha Sukuk 6. Özel Altyapı Finansmanı’na Endeksli Sukuk: İstisna’ Sukuk
  26. 26. 26 Alım-Satıma konu olan Sukuk Modelleri Kiralama Endeksli Sukuk (İcara Sukuk):  Kiralama anlamına gelen icare katılım bankacılığında sık kullanılan bir bankacılık işlemi olup faaliyet kiralaması işleminin katılım bankacılığındaki uygulamasıdır.  İcare işleminde bahse konu olan emtianın (çoğunlukla gayrimenkul) mülkiyeti ve riski kiralayan kuruluşta kalmakta, sadece kullanım hakkı kira sözleşmesi ile devredilmektedir.  Finansal kiralama sözleşmelerinde kira konusu varlığın mülkiyetinin kiracıya hangi yolla devredileceği sözleşmeden bağımsız bir belge ile tespit edilmelidir.  Kira sözleşmesiyle birlikte geleceğe izafe edilerek akdedilen bir satış sözleşmesi ile mülkiyeti devredici bir işlem yapmaya izin verilmemektedir. 19
  27. 27. 27 Alım-Satıma konu olan Sukuk Modelleri Kiralama Endeksli Sukuk (İcara Sukuk):  Sukuk Sertifikasının ihracına konu olan varlığın reel ve tanımlanmış olması gerekmektedir.  Tüketilebilen şeyler üzerine dayalı icara sukuk çıkarılamaz.  Sertifikanın özelliğine göre kurumun aktifinde yer alan varlığın kira geliri veya intifa hakkı sukuk sahibine geçer.  Sertifikada yer alan maddeler esnektir, sözgelimi söz konusu varlığın bakım, onarım veya diğer özel maliyetleri iki tarafta da kalabilir.  İcara sukuk bir ölçüde sahibine varlığın hissedarı olma hakkı vermektedir. Ancak bu hak, geleneksel anonim şirket hissedarlığından farklı olarak icara sukuk sahibine anlaşmada önceden belirlenmiş olan tarihe kadar geçerli olacak bir hak niteliği taşımaktadır 19
  28. 28. 28 Alım-Satıma konu olan Sukuk Modelleri Kiralama Endeksli Sukuk (İcara Sukuk): Sukuk İhracı Özel Amaçlı Kurumlar vasıtası ile yapılır. Özel Amaçlı Kurum, Sukuk İhracını yapan ve Sukuk Sertifikalarını alanlar arasında aracılık yapar. Model, Özel Amaçlı Kurum’un finansal kiralamaya konu varlığı Sukuk kağıtları şeklinde ihraççıdan alarak yatırımcıya satması şeklinde kurulur. Kredi kullanan ve literatürde kiracı olarak addedilen müşteriler, Özel Amaçlı Kurum ile yapacakları kira sözleşmesine göre belirlenen kira bedellerini Özel Amaçlı Kurum’a öderler, Özel Amaçlı Kurum da düzenli olarak kiracıdan aldığı kiraların Sukuk sahiplerine dağıtılmasına aracılık eder. 19
  29. 29. 29 Alım-Satıma konu olan Sukuk Modelleri Kiralama Endeksli Sukuk (İcara Sukuk):  Sukuk sahiplerinin sertifikalarını satmasına ve/veya yeni sertifika almasına Özel Amaçlı Kurum aracılık eder.  Hem kira bedeli ödeyenler hem de Sukuk sahipleri ile ilgili hukuki yapının kurulması veya bozulması sözleşmede serbestçe belirlenir.  Türkiye’de ihraç edilen icare sukuku için “kira sertifikası” tabiri, özel amaçlı kuruluş için ise “varlık kiralama şirketi” tabiri kullanılmaktadır.  Özel amaçlı kurum uluslar arası sukuk piyasalarında SPV (Special Purpose Vehicle) olarak geçmekte, Türkiye’de ise VKŞ (Varlık Kiralama Şirketi) adıyla kullanılmaktadır. 19
  30. 30. 30 Kiracı** Özel Amaçlı Kurum (SPV) 9.ihraçgeliri 5.F.K.hakkınınsatışı 2. el piyasa * Sukuk sahibi, süre sonunda sertifika anaparasını Banka kanalı ile SPV’den alır. Kiralama Endeksli (İcara) Sukuk (Olması Gereken Yapı) BANKA Alışveriş Merkezi 3. limit tahsis + kullanım hakkı 10. kira geliri dağıtımı 1. mülkiyet devri 2. Satış Ödeme 7. F.K. bazlı Sukuk ihracı 8. sukuk satış geliri Sukuk Sonrası Kiracı **Kiracı bankaya ödemesi gereken kira bedelini sukuk ihracı sonrası SPV’ye öder. 9. kira bedeli 6. yeni kontrat 4. Sukuk öncesi kira bedeli *** Sukuk Sertifikaları SPV’nin isteğine bağlı olarak sigortaya tabi olabilir. 23 Sukuk Hissedarı*
  31. 31. 31 Özel Amaçlı Kurum (SPV) 6.ihraçgeliri 2.F.K.hakkınınsatışı 2. el piyasa * Sukuk sahibi, süre sonunda sertifika anaparasını Banka kanalı ile SPV’den alır. Kiralama Endeksli (İcara) Sukuk (Uygulamada Büyük Şirket Sukuk İhracı) BANKA Alışveriş Merkezi 10. kira geliri dağıtımı 1. mülkiyet devri 7. Satış Ödeme 4. F.K. bazlı Sukuk ihracı 5. Sukuk satış geliri 23 Sukuk Hissedarı* Kiracı
  32. 32. Kiralama Endeksli (İcara) Sukuk Devletlerin Sukuk İhracı T.C. Devleti 2012 yılında uluslararası sukuk ihracında bulundu.Hazine MüsteĢarlığı Varlık Kiralama A.ġ. tarafından ABD 1.500.000.000 $ kira sertifikalarının ilk uluslararası ihracı 03 Ekim 2012 tarihinde yapıldı. 9 Nisan 2002 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 4749 sayılı "Kamu Finansmanı ve Borç yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun"'un "Kira sertifikası ihracı" baĢlıklı 7/a maddedi kapsamında Hazine MüsteĢarlığı Varlık Kirlama Ģirketi A.ġ. tarafından 03 Ekim 2012 tarihinde sukuk ihracı gerçekleĢtirilmiĢtir. 2 yıl vadeli ve 6 ayda bir kira ödemeli olarak ihraç edilen bu sertifikalar ĠMKB Borçlanma Araçları Piyasasında iĢlem görmektedir. Kira sertifikası bedelinin ödenmesi kira sözleĢmesi vadesi sonunda yapılacak son kira ödemesi ile birlikte gerçekleĢecektir. Bu kira sertifikaları taĢınmaz satıĢ bedeli üzerinden 6 ayda bir dönemsek olarak %3,7 kira getirisi elde edecektir. Kira ve Kira Sertifikası Ödemeleri Ödeme Tarihi 1. Kira Ödemesi 03.04.2013 2. Kira Ödemesi 02.10.2013 3. Kira Ödemesi 02.04.2014 3. Kira Ödemesi ve sertifika bedeli 01.10.2014
  33. 33. 33 Hazine Müstesarligi Varlik Kiralama A.Ş. 2. el piyasa Kiralama Endeksli (İcara) Sukuk (Uygulamada Devletlerin Sukuk İhracı) Baraj / Elektrik Santrali vs. 9. kira geliri dağıtımı 1.SatışSözleşmesi 7.SatışÖdeme 4. F.K. bazlı Sukuk ihracı 5. Sukuk satış geliri 23 Sukuk Hissedarı* Kiracı 3. Bakım Anlaşması 8. Bakım Anlaşması Ödemesi * Sukuk sahibi, süre sonunda sertifika anaparasını HMVKŞ’den alır.
  34. 34. 34 Özel Amaçlı Kurum (SPV) 2. el piyasa Kiralama Endeksli (İcara) Sukuk (Katılım Bankaları Uygulaması) 7.kirageliridağ. 1. mülkiyet devri 4. Satış Ödeme 2.F.K.bazlı Sukukihracı 3.sukuksatış geliri 24 Sukuk Hissedarı* 5. Aynı bankaya Geri Kiralama 6. Kira Bedeli * Sukuk sahibi, süre sonunda sertifika anaparasını Banka kanalı ile SPV’den alır.
  35. 35. 35 23 SONUÇ: 1. Kaynak kuruluĢ nakit ihtiyacını karĢılayarak likit hale geliyor. 2. Yatırımcılar bu yöntemle faiz geliri yerine kira geliri sağlamıĢ oluyor. 3. Süre sonunda kaynak kuruluĢ varlıklarını geri alıyor. 4. Yatırımcılar süre sonunda ayrıca sermayelerini kurtarmıĢ oluyor.
  36. 36. 36 23 1. Bir varlığı burada belirtildiği gibi belirli bir süre sonra geri alma vaadiyle satmak, satın almak, kiralamak ve kira gelirinden faydalanmak caiz midir? Burada Karşımıza Çıkan Sorular / Sorunlar Şunlardır: 2. Tasfiye / itfa döneminde varlıkların geri alınması sırasında uygulanması gereken satıĢ fiyatı ilk satıĢ bedeliyle aynı (nominal fiyat) olabilir mi?
  37. 37. 37 23 BU ŞEKİLDE SUKUK İHRACININ FIKHÎ HÜKMÜ Kira sertifikası uygulaması özü itibariyle sonraki dönem Hanefî fıkıh kitaplarında ve Mecelle'de (madde. 118,119, 396-403) yer alan geri alma Ģartıyla satıma (bey’ bi'l-vefa / vefaen satıĢ) ve kiralama Ģartıyla aynı Ģekildeki satıma (bey’ bi'l-istiğlal / istiğlâlen satıĢ) benzemektedir. Bu satıĢ Ģekilleri asırlardan beri tartıĢılmıĢ, caiz görenler yanında görmeyenler de olmuĢtur. Hatta bu satıĢ türleri caiz görenlerin görüĢleri esas alınarak geniĢ bir uygulama alanı bulmuĢtur. 1990 yılında Bahreyn'de kurulan, içinde pek çok uzman ve alimin yer aldığı Ġslami Finans KuruluĢları için Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI), geri satın alınırken nominal fiyatı değil, piyasa fiyatını Ģart koĢarak bu iĢlemi caiz görmüĢtür. Buna göre AAOIFI Fıkıh Kurulu yatırım sertifikası ihraç iĢlemlerinin caiz olduğunu belirtmektedir: “5/1/1- Elde edilecek arz gelirini, Ġslâm hukukunun onayladığı herhangi bir meĢru akde dayalı olarak iĢletmek ve yatırımlarda kullanmak amacıyla, yatırım sertifikaları ihraç etmek câizdir.” Uluslararası Ġslâm Fıkıh Akademisi de Ġslam Hukukuna göre caiz kabul edilen herhangi bir akde dayalı olarak sukuk ihraç edilmesine cevaz vermektedir.
  38. 38. 38 23 BU KONUDA HAYRETTİN KARAMAN HOCAMIZIN GÖRÜŞÜ ŞU ŞEKİLDEDİR. Son zamanlarda çokça adı anılır hale gelen sukukun normal uygulaması mesela Ģöyle olmalıdır: Bir Ģirket kurulur, bu Ģirket helal gelir getiren malları satın alır, belli meblağlara karĢılık gelecek Ģekilde bölerek bir çeĢit sened çıkarır, bunları satar (yani senedin ki, bu iĢlemde adı sukuktur) mukabili olan malı, sukuku satın alana satmıĢ olur. Bu sukuka sahip olan gelirini alır. Ġstediği zaman sukuku bir baĢkasına satabilir. Kiraya verilen bir gemiyi, oteli, otobüsü, dükkanı, evi satın alıp kirasından istifade etmekle bu iĢlem arasında mahiyet ve hüküm farkı yoktur. Ancak gittikçe yaygınlaĢan sukuk uygulaması böyle cereyan etmiyor. Daha çok Ģu Ģekilde yapılıyor: Sıcak paraya, para olarak sermayeye ihtiyacı olan bir kuruluĢ, malı devamlı ve kesin olarak elden çıkarmaksızın ihtiyacını karĢılamak için 'belli bir süre sonra geri satın alma taahhüdü ile satıyor, satın alan Ģirketten kiralıyor, Ģirket sukuk çıkarıyor, sukuku alanlar belli bir süre (mesela dört yıl) kira geliri alıyorlar, dört yıl sonra sukuk Ģirkete geri satılıyor, Ģirket de malı ilk sahibine satıyor.
  39. 39. 39 23 BU KONUDA HAYRETTİN KARAMAN HOCAMIZIN GÖRÜŞÜ ŞU ŞEKİLDEDİR. Asırlarca önce insanların açık ve kesin faizli iĢleme mecbur olmalarını engellemek ve Ģeklen de olsa meĢru bir iĢlem ile ihtiyacı karĢılamak için bir kısım fukaha bu Ģekli caiz görmüĢ, adına da 'elby'u bi'l-istiğlâl' demiĢlerdir. ĠĢlem Mecelle'de de yerini almıĢtır. Tekrar ediyorum, bu iĢlemde maksat malı satmak değil, geçici bir süre satar gibi yaparak ve geri kiralayarak para elde etmek, daha sonra malı geri almaktır. Caiz görülme gerekçesi de baĢka Ģekilde ihtiyacın karĢılanması mümkün olmadığı veya tarafların iĢine gelmediği için, buna izin verilmediğinde apaçık faize düĢme tehlikesini önlemektir. Bu iĢlemi 'Ġslamî bir alternatif' olarak sunmayı uygun görmüyorum. Bugün de bu iĢleme cevaz verenlerin gerekçesi: a)'hem Ģekli hem de maksadı itibariyle Ġslamî olan' iĢlemlere, Körfez'in sözde Müslüman para babalarının yanaĢmamaları, 'zarar ihtimali bulunmayan, hatta kârı bile önceden belli olan yatırımlara iltifat etmeleri, b) dara düĢmüĢ ticari kuruluĢların apaçık faize düĢmeden ihtiyaçlarını karĢılama imkanına kavuĢturulmasıdır. .
  40. 40. 40 23 BU KONUDA HAYRETTİN KARAMAN HOCAMIZIN GÖRÜŞÜ ŞU ŞEKİLDEDİR. ġekil Ģartının Ģöyle veya böyle yerine getirilmesi dünyaya Ġslâmî olanı sunmak için yeterli değildir. Ġslam'ın istediği namuslu tüccar, namuslu sanayici, namuslu ortak, kanaatkâr sermayedar, kâr ve zararın adil paylaĢımı ve emeğin hakkının verilmesidir.
  41. 41. 41 Risk Sermayesi Endeksli (Mudaraba) Sukuk*: Mudaraba bir tarafın sermaye diğer tarafın emek, bilgi ile iĢtirak ettiği kar zarar ortaklığına dayanarak yürütülen bir faaliyettir. Taraflar bir veya birden fazla kiĢiden oluĢabilmekte ve mudaraba sözleĢmesinde sermaye sahibine Rabbü’l-mal, emek sahibine ise mudarip denir. SözleĢmeye konu olan ticari iĢlem kar elde ederse sertifika sahipleri de sözleĢme öncesi anlaĢılan oranlarda kar payı alma hakkı elde ederler. Zarar sermaye sahibine ait olup mudarip yani emek, bilgi ve tecrübesi ile sermayeyi yöneten mali sorumluluk altında değildir. Mudaraba sukuku diğer sukuk türlerinde olduğu gibi sözleĢme konusu varlığın eĢit paylara bölünmüĢ mülkiyet hakkını temsil eder. Bu sukuk türünün ikincil piyasalarda iĢlem görmesi ve tedavülü arz iĢlemi gerçekleĢip, yatırım faaliyeti baĢladıktan sonra mümkündür. * Mudaraba Sukuk (Mudarabah Joint Venture) 23
  42. 42. 42 Risk Sermayesi Endeksli (Mudaraba) Sukuk*: Asya ve Körfez ülkelerinde Mudaraba Sukuk olarak da isimlendirilir. Yatırım amaçlı ve Risk Sermayesi yöntemi ile yapılan Büyük Projelerde Sukuk ihraç edilerek yatırıma katılım sağlanır. Sertifikaları, Özel Amaçlı Kurum vasıtası ile ihraç eden kurum, sertifikaların alıcısına söz konusu giriĢimin sermayesinden hisse vermiĢ olur. Hissedar kontratta aykırı bir durum yoksa sertifikayı ikinci el piyasada satarak sermaye üzerindeki hisselerini devredebilir. * Mudaraba Sukuk (Mudarabah Joint Venture) 23
  43. 43. 43 BANKA Özel Amaçlı Kurum (SPV) 1. başvuru 2. risk sermayesi finansmanı 3.hissedevri 7.ihraçgeliri Sukuk Hissedarı** 4. Sukuk İhracı 6. hisse satış geliri 2. el piyasa hisse satışı yapılabilir 5.sermayeortaklığı* * Sukuk sahibi hisselerdeki oranı kadar ortak olur Risk Sermayesi Endeksli (Mudaraba) Sukuk Yatırıma Konu Risk Sermayesi 9.hissepayıgeliri ** Sukuk Sertifikaları SPV’nin isteğine bağlı olarak sigortaya (takaful) tabi olabilir. Not: Hisse payı geliri “dönem sonuna kadar” kontrat uyarınca şirket veya SPV tarafından ödenir. 31 Girişimci 8. kredi geri ödemeleri
  44. 44. 44 Kar – Zarar Ortaklığı Yatırımına Endeksli Sukuk*: Bu Sukuk modeli yatırımın özelliği bakımından Risk Sermayesine Endeksli Sukuk ile benzer özellikler taşır. Sukuk Sertifikasına sahip olan hissedarlar, mevcut yatırım projesine hisseleri oranında katılmış olurlar. Söz konusu katılım, Sukuk ihraç edilmemiş Kar – Zarar Ortaklığı Yatırımlarına yapılan katılımdan farklıdır. Sukuk ihracı yapılmayan Kar – Zarar Ortaklılarında kurulan şirketin sermayesinde Banka ve kredi limiti tahsisi yapılan firmanın müşterek ortaklıkları bulunmaktadır. (Örnek: Banka %60 + Firma %40) Böylece bankaya fon sağlayan mevduat müşterilerinin, mevcut sermaye üzerinde dolaylı bir hakları olmaktadır. Oysa Sukuk Sertifikası sahibi, firma sermayesine doğrudan ortak olmaktadır. Sukuk sertifikaları eşit paylar halinde ihraç edilmektedir. Sukuk İhracının Hedefi Yeni Yatırım Projelerinin tesis edilmesi Mevcut Yatırım Projelerinin revizyonu, yenilenmesi ve/veya geliştirilmesi * Muşaraka Sukuk (Musharakah Joint Venture = Profit and Loss Sharing) 25
  45. 45. 45 Kar – Zarar Ortaklığı (Müşareke)Yatırımına Endeksli Sukuk: BANKA Yatırım Projesi Ortağı Şirket 1. %40 ortaklık Ortak Yatırım 1. %60 ortaklık Özel Amaçlı Kurum (SPV) Sukuk Hissedarı* 3. sermayenin %60’ı kadar sukuk satışı 4. Sukuk satış geliri 6.toplanansukuk geliriileyatırımın Karpayıaktarımı 7. kontratta belirtilen kar payının ödemesi 2. el piyasa * Sukuk sahibi, süre sonunda sertifika anaparasını SPV’den alır. 33
  46. 46. 46 Alım-Satıma konu olmayan Sukuk Modelleri Genel Amaçlı Finansman Desteğine Endeksli Sukuk: Faizsiz modele sahip bankaların mal karşılığı veya hizmet finansmanı adı altında kullandırdıkları krediler diğer finansman şekillerine göre daha yoğundur. Banka mal alımı için limit bekleyen müşterilerinin taleplerini toplar. Bu talepleri sektörlere göre ayırabilir. Banka bu Sukuk modeli için kurulacak Özel Amaçlı Kuruma talebini iletir. %30 İnşaat %20 Tekstil %40 Teknoloji %10 Diğer 27
  47. 47. 47 Bu finansman grubuna endeksli olarak ihraç edilen Sukukların ikincil piyasa dışında işlem görmesi uygun görülmemektedir. Borç niteliğinde olan ve bir varlığa dayanmayan bu Sukuk senetleri birincil piyasa dışına çıkacak olursa vadeli borçların satılması durumu gerçekleşecektir. Bu durum da borç senetlerinin satışını yasaklayan faizsiz sistemin ruhuna aykırıdır. Faizsiz bankacılık literatüründe Murabaha ismi ile tanımlanan kredi modeline endeksli bu Sukuklara Körfez Ülkeleri ve Güneydoğu Asya’da Murabaha Sukukları denilmektedir. Murabaha kredisi ile aynı şekilde işleyen ancak kar payının hesaplanması ve ilanında farklı bir metoda sahip olan Taksitli Satış (Bai Bithaman Ajil) modeline endeksli Sukuklara da sıklıkla rastlanılmaktadır. Bu iki model de özellikle Güneydoğu Asya ülkelerinde çok kullanılmaktadır. 28
  48. 48. 48 özel amaçlı kurum (SPV) Banka 1. mal alımı için kredi talepleri 2. toplanan kredi talepleri kontrat haline getirilerek SPV yetkilendirilir. 3. kredi sahipleri ile sözleşme 8.peşinücret 7.talepedilenmalalımı 6. mal talep formları 9. talep edilen malların teslimi 10. kredi geri ödemeleri 12. Sukukların ve müşterilerin kredilerinin vadesi dolduğunda SPV, tüm kar paylarını Bankaya iade eder.* Genel Amaçlı Finansman Desteğine (Murabaha) Endeksli Sukuk: *Banka, hissedar ve SPV’nin sözleşme şartları esnek olabilir. SPV kredi geri dönüşleri ve Sukuk hissedarlarının kar payları ödendikten sonra artan miktarı her dönem Banka’ya ödeyebilir. Bu durumda vade sonunda Sukuk hissedarına toplu bir (kar payı + anapara) ödeme yapılmaz. 36 Sukuk Hissedarı kredi müşteri grubu Mal Piyasaları 2. el piyasa
  49. 49. 49 26 Türkiye’nin Ġlk Kira Sertifikası Ġhracının Yapısı (Hiybrit Sukuk)
  50. 50. 50 Uygulamada bir önceki slaytta da görüldüğü gibi sukuk’a dayanak oluĢturan varlık sepeti içerisine alacakların (baĢta murabaha alacakları olmak üzere diğer alacaklar) dahil edilmesi söz konusudur. Bu konuda bu Ģekilde bir uygulama olmasına rağmen iĢin fıkhi yönü tartıĢmalıdır. 28
  51. 51. 51 AAOIFI Fıkıh Kurulu’nun Şubat 2008’de aldığı kararlardan birisi şöyledir: “Madde 2: Ġkincil piyasalarda iĢlem görebilen ve tedavül kabiliyeti olan yatırım sertifikalarının, sırf alacakları / borçları temsil etmesi caiz değildir. Ancak bir ticârî veya mâlî kuruluĢ tüm varlıklarını veya sahibi bulunduğu bir portföyü sattığında alacaklar / borçlar da asaleten değil fakat mevcut mallara ve menfaatlere bağlı olarak devrediliyorsa, menkul kıymetler hakkında yayımlanan 21 numaralı standart kararlarda verilen ölçüler dikkate alınarak satıĢa sunulan varlıklar menkulleĢtirilebilir.” 28
  52. 52. 52 Fıkıh Kurulu’nun atıfta bulunduğu 21 numaralı standartta yer alan metin şöyledir: “3/19- Eğer Ģirketin varlıkları mal, menfaat, para ve alacaktan oluĢuyor ise hisse senetlerinin alım satımının hükmü, Ģirketin faaliyet alanı ve kuruluĢ amacına göre değiĢir. Eğer Ģirketin kuruluĢ amacı ve ana faaliyet alanı mallar, menfaatler ve haklar üzerine ise, hisse senetlerini alıp satmak sarf (döviz alım satımı) ya da alacaklar üzerinde tasarrufta bulunma hükümlerine riayet gerekmeksizin câizdir. Ancak bunun için malların, menfaatlerin ve hakların piyasa değeri, Ģirketin toplam varlığının yani mal, menfaat, hak, para ve para hükmündeki varlıklarının (para hükmündeki varlıklara örnek olarak Ģunları verebiliriz; baĢkalarındaki alacaklar, baĢka bankalardaki cari hesaplar, alacağı temsil eden vesaik) % 30’undan aĢağı olmamalıdır. Bu Ģart gerçekleĢtiği takdirde nakit ve alacakların miktarına bakılmaz; çünkü onlar Ģirketin faaliyet alanı ve kuruluĢ amacına tabi kabul edilirler.” 28
  53. 53. 53 Konuyla ilgili Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisi kararı da şöyledir: “Mukarada sermayesi para, alacak, mal ve menfaatlerin karıĢımından oluĢuyorsa, ayn ve menfaatlerin sermayenin çoğunluğunu teĢkil etmesi durumunda mukarada sertifikaları, tarafların üzerinde anlaĢacakları fiyat üzerinden tedavül edilebilir.” Yani sukuk’a dayanak oluĢturan varlık sepeti içerisine alacakların (baĢta murabaha alacakları olmak üzere diğer alacaklar) oranı %50’den daha az olmalıdır. Ayn ve menfaatler’in oranı minimum %51 olmalıdır. 28
  54. 54. 54 28 Ancak Türkiye'de ve dünyada sözü dinlenen iki hoca Prof. Dr. Hayrettin Karaca ve Ġshak Emin Aktepe, "Eğer sukuk ihracında içine murabaha koyarsanız bu helal olmaz" açıklaması yaptı. Katılım bankaları sukuk ihraç ederken bunun içine ticaretin finansmanını sağladıkları murabaha ve leasing gelirlerini koyuyorlar. Leasing gelirleri fazla olmadığı için ağırlıklı olarak murabaha gelirleri sukuk ihracının temelini oluĢturuyor. Hocalar ise katılım bankalarına 'bugünkü murabaha gelirlerini sukuk ihracına koyarsanız bu helal olmaz ancak gelecekteki murabaha gelirlerini koyabilirsiniz" açıklaması geldi. Böyle olunca katılım bankalarının hemen hemen tüm sukuk ihraçları da helal olmaktan çıktı. Çünkü katılım bankalarınını sukuk için koyabilecekleri tek enstrüman murabahadan baĢka birĢey değil. Leasing ise bu bankaların portföylerinde çok az yer ediniyor.
  55. 55. 55 KAYNAKLAR 1- http://www.islamicbanker.com 2- http://www.aaoifi.com 3- http://www.hayrettinkaraman.net 4- http://www.tkbb.org.tr 5- http://www.faizsizsermaye.com 6- Mehmet ODABAġI (Kuveyt Türk DanıĢma Kurulu Üyesi) YayınlanmamıĢ Notlar 7- Mehmet Fehmi EKEN (M.A.) ve Yusuf KÖROĞLU (M.B.A.) Sunum ÇalıĢması
  56. 56. 56 TEŞEKKÜRLER…

×