Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Giai phau hoc mo nha chu

266 views

Published on

giai phau hoc mo nha chu
anatomy of periodontium

Published in: Health & Medicine
  • Be the first to comment

Giai phau hoc mo nha chu

  1. 1. 1 Chöông 1 GIAÛI PHAÃU HOÏC MOÂ NHA CHU Jan Lindhe, Thorkild Karring, & Maurício Araujo Dòch: BS. Leâ Haûi Trieàu Noäi dung: I. Giôùi thieäu. II. Nöôùu. Giaûi phaãu ñaïi theå. Giaûi phaãu vi theå. III. Daây chaèng nha chu (DCNC). IV. Xeâ maêng chaân raêng (R). V. Xöông oå R. VI. Söï cung caáp maùu cho moâ nha chu (NC). VII. Heä thoáng baïch huyeát cuûa moâ NC. VIII. Söï phaân boá thaàn kinh ôû moâ NC. I. Giôùi thieäu Caùc thaønh phaàn cuûa moâ NC:  Nöôùu.  DCNC.  Xeâ maêng R.  Xöông oå R: Xöông oå chính danh: coøn ñöôïc goïi laø xöông boù (“bundle bone”), loùt oå R. Xöông naâng ñôõ. Hình 1-1. Moâ NC Chöùc naêng chính cuûa moâ NC: laø gaén dính R vôùi xöông haøm vaø duy trì tính toaøn veïn beà maët nieâm maïc (NM) nhai cuûa xoang mieäng. Moâ NC coøn ñöôïc goïi laø “boä maùy baùm Nöôùu DCNC Xöông oå chính danh Xeâ maêng R Xöông naâng ñôõ
  2. 2. 2 dính” (“attachment apparatus”) hay “moâ naâng ñôõ” (“supporting tissues”) cuûa R, taïo thaønh moät ñôn vò phaùt trieån, sinh hoïc vaø chöùc naêng, traûi qua nhöõng bieán ñoåi theo tuoåi taùc, chòu nhöõng bieán ñoåi veà hình thaùi do nhöõng thay ñoåi chöùc naêng vaø nhöõng thay ñoåi trong moâi tröôøng mieäng. Söï phaùt trieån cuûa moâ NC: Moâ NC phaùt trieån trong luùc R hình thaønh vaø phaùt trieån. Quaù trình naøy baét ñaàu sôùm trong giai ñoaïn phoâi thai khi caùc teá baøo (TB) maøo thaàn kinh (töø oáng thaàn kinh cuûa phoâi) di chuyeån vaøo trong cung mang 1 (first branchial arch). ÔÛ ñaây caùc TB maøo thaàn kinh taïo thaønh moät daûi ngoaïi trung moâ (ectomesenchyme) naèm beân döôùi bieåu moâ (BM) cuûa xoang mieäng nguyeân thuûy (stomatodeum). Sau khi caùc TB maøo thaàn kinh ñeán ñöôïc vò trí cuûa chuùng trong khoang xöông haøm, BM cuûa xoang mieäng nguyeân thuûy phoùng thích caùc yeáu toá laøm khôûi ñaàu söï töông taùc BM-ngoaïi trung moâ. Moät khi töông taùc naøy xaûy ra, ngoaïi trung moâ ñoùng vai troø chính trong söï phaùt trieån. Sau khi hình thaønh laù R (dental lamina), moät chuoãi caùc quaù trình ñöôïc baét ñaàu (giai ñoaïn nuï, giai ñoaïn choûm, giai ñoaïn chuoâng vaø söï phaùt trieån cuûa chaân R) daãn ñeán söï hình thaønh cuûa moät R vaø moâ NC xung quanh noù, bao goàm caû xöông oå chính danh. Trong giai ñoaïn choûm, söï tuï ñaëc (condensation) cuûa caùc TB ngoaïi trung moâ xaûy ra, coù lieân quan ñeán BM men (cô quan R), taïo thaønh nhuù R (dental papilla) seõ phaùt trieån thaønh ngaø vaø tuûy R, vaø bao R (dental follicle) seõ phaùt trieån thaønh moâ NC (Hình 1-2). Neáu moät maàm R (tooth germ) ôû giai ñoaïn chuoâng ñöôïc caét ra vaø caáy gheùp vaøo moät vò trí khaùc (nhö moâ lieân keát (MLK) hoaëc tieàn phoøng cuûa nhaõn caàu), thì quaù trình hình thaønh R seõ xaûy ra tieáp tuïc. Thaân R vaø chaân R ñöôïc hình thaønh, caáu truùc naâng ñôõ nhö xeâ maêng, DCNC, vaø moät phieán xöông oå chính danh moûng, cuõng phaùt trieån. Nhöõng thí nghieäm nhö vaäy chöùng minh raèng taát caû caùc thoâng tin caàn thieát veà söï hình thaønh R vaø boä maùy baùm dính cuûa noù roõ raøng laø naèm ngay beân trong cô quan R vaø ngoaïi trung moâ xung quanh noù. Cô quan R (dental organ) laø cô quan hình thaønh men R, nhuù R laø cô quan hình thaønh phöùc hôïp ngaø-tuûy, vaø bao R laø cô quan hình thaønh moâ NC (xeâ maêng, DCNC, xöông oå chính danh). Söï phaùt trieån cuûa chaân R vaø moâ NC naâng ñôõ xaûy ra sau söï phaùt trieån cuûa thaân R. TB cuûa BM men lôùp trong vaø lôùp ngoaøi (cô quan R) taêng sinh veà phía choùp ñeå taïo thaønh moät lôùp keùp goïi laø bao BM chaân R Hertwig. Caùc nguyeân baøo ngaø taïo ra ngaø chaân R bieät hoùa töø caùc TB ngoaïi trung moâ trong nhuù R döôùi söï kích thích cuûa TB BM beân trong (Hình 1-3). Ngaø R tieáp tuïc taïo ra ôû phía choùp, hình thaønh neân moät khung cuûa chaân R. Trong luùc hình thaønh chaân R, moâ NC (bao goàm caû xeâ maêng khoâng TB) phaùt trieån. Moät soá söï kieän trong quaù trình taïo xeâ maêng (cementogenesis) vaãn chöa roõ raøng, nhöng quan nieäm sau ñaây ñang daàn ñöôïc chaáp nhaän. Luùc baét ñaàu hình thaønh ngaø, caùc TB beân trong cuûa bao BM chaân R Hertwig toång hôïp vaø tieát ra proteins cuûa men, coù leõ thuoäc nhoùm amelogenin. Cuoái giai ñoaïn naøy,
  3. 3. 3 bao BM chaân R bò thoaùi hoùa vaø caùc TB ngoaïi trung moâ töø bao R xaâm nhaäp vaøo vaø tieáp xuùc vôùi beà maët chaân R. TB ngoaïi trung moâ tieáp xuùc vôùi proteins cuûa men bieät hoùa thaønh nguyeân baøo xeâ maêng vaø baét ñaàu taïo ra chaát daïng xeâ maêng (cementoid). Chaát daïng xeâ maêng laø khung höõu cô cuûa xeâ maêng, goàm moät chaát neàn vaø caùc sôïi collagen, caùc sôïi naøy pha laãn vôùi caùc sôïi collagen trong lôùp ngaø chöa khoaùng hoùa ñaày ñuû ôû beân ngoaøi. Ngöôøi ta cho raèng xeâ maêng R seõ dính chaët vôùi ngaø thoâng qua söï töông taùc cuûa caùc sôïi naøy. Söï hình thaønh xeâ maêng coù TB (bao phuû 1/3 choùp cuûa chaân R) khaùc vôùi xeâ maêng khoâng TB trong ñoù moät soá nguyeân baøo xeâ maêng bò vuøi beân trong xeâ maêng. Phaàn coøn laïi cuûa moâ NC ñöôïc taïo thaønh bôûi caùc TB ngoaïi trung moâ töø bao R beân caïnh xeâ maêng. Moät soá trong chuùng bieät hoùa thaønh nguyeân baøo sôïi NC vaø taïo thaønh caùc sôïi DCNC trong khi moät soá khaùc trôû thaønh nguyeân baøo xöông taïo ra xöông oå chính danh trong ñoù caùc sôïi NC ñöôïc neo giöõ. Noùi caùch khaùc, vaùch xöông oå nguyeân thuûy cuõng laø moät saûn phaåm cuûa ngoaïi trung moâ. Coù theå, nhöng vaãn chöa ñöôïc chöùng minh, caùc TB ngoaïi trung moâ vaãn coøn toàn taïi trong moâ NC tröôûng thaønh vaø tham gia vaøo quaù trình thay theá (turnover) cuûa moâ naøy. Hình 1-2. Hình 1-3. DO: cô quan R, DP: nhuù R, DF: bao R. D: ngaø, OB: nguyeân baøo ngaø, RS: bao BM chaân R Hertwig. II. Nöôùu Giaûi phaãu ñaïi theå NM mieäng lieân tuïc vôùi da moâi, NM khaåu caùi meàm vaø hoïng. NM mieäng goàm (1) NM nhai (nöôùu vaø NM khaåu caùi cöùng), (2) NM ñaëc bieät, phuû löng löôõi vaø (3) phaàn coøn laïi laø NM phuû.
  4. 4. 4 Nöôùu laø moät phaàn cuûa NM nhai, bao phuû xöông oå R vaø coå R, goàm moät lôùp BM vaø lôùp MLK beân döôùi (lamina propria). Nöôùu ñaït ñöôïc hình daïng vaø caáu truùc cuoái cuøng cuûa noù cuøng vôùi söï moïc R. ÔÛ phía thaân R, nöôùu coù maøu hoàng san hoâ, keát thuùc ôû nöôùu rôøi coù ñöôøng vieàn voû soø. ÔÛ phía choùp R, nöôùu lieân tuïc vôùi NM xöông oå loûng leõo, maøu ñoû ñaäm (NM phuû) qua ñöôøng noái nöôùu-NM (hình 1-4). ÔÛ phía khaåu caùi khoâng coù ñöôøng noái nöôùu-NM do khaåu caùi cöùng vaø xöông oå R haøm treân ñöôïc bao phuû bôûi NM nhai (hình 1-5). Hình 1-4. Hình 1-5. Hình 1-6 Nöôùu goàm 2 phaàn: 1. Nöôùu rôøi (FG). 2. Nöôùu dính (AG). Nöôùu rôøi coù maøu hoàng, goàm phaàn nöôùu ôû maët ngoaøi vaø maët trong cuûa R vaø gai nöôùu. Nöôùu rôøi keùo daøi töø vieàn nöôùu veà phía choùp ñeán raõnh nöôùu rôøi (free gingival groove), naèm töông öùng vôùi möùc ñöôøng noái men-xeâ maêng (CEJ). Hình 1-7 Thaêm doø tuùi nöôùu (“gingival pocket”) hay khe nöôùu (“gingival crevice”). Nöôùu khoûe maïnh thöïc teá khoâng coù “tuùi nöôùu” hay “khe nöôùu” vaø nöôùu tieáp xuùc saùt vôùi beà maët men. Sau khi R moïc hoaøn toaøn, vieàn nöôùu rôøi naèm caùch ñöôøng noái men-xeâ maêng khoaûng 1.5–2 mm veà phía thaân R.
  5. 5. 5 Hình 1-9 ÔÛ vuøng R sau, caùc R tieáp xuùc nhau vôùi dieän tieáp xuùc hôn laø ñieåm tieáp xuùc. Do gai nöôùu coù hình daïng töông öùng vôùi ñöôøng vieàn cuûa caùc dieän tieáp xuùc ôû keõ R, neân khi R phía xa bò nhoå seõ taïo ra moät vuøng loõm – yeân nöôùu (col) – ôû vuøng R sau. Do ñoù, gai nöôùu ôû nhöõng vuøng naøy thöôøng goàm moät phaàn phía haønh lang (VP) vaø moät phaàn phía löôõi/ khaåu caùi (LP) ñöôïc ngaên caùch nhau bôûi vuøng yeân nöôùu. Vuøng yeân nöôùu ñöôïc bao phuû bôûi moät lôùp BM moûng khoâng söøng hoùa (muõi teân). BM naøy coù nhieàu ñaëc ñieåm chung vôùi BM keát noái (junctional epithelium). Hình 1-10 Nöôùu dính. Nöôùu dính coù maøu hoàng, saên chaéc, beà maët laám taám gioáng nhö voû cam. Noù dính chaët vôùi xöông oå beân döôùi vaø xeâ maêng R bôûi caùc sôïi MLK. NM xöông oå (AM) coù maøu ñoû ñaäm, naèm ôû phía choùp ñöôøng noái nöôùu-NM, laø NM di ñoäng do lieân keát loûng leõo vôùi moâ xöông beân döôùi. Hình 1-8 Hình daïng cuûa gai nöôùu ñöôïc quyeát ñònh bôûi töông quan tieáp xuùc giöõa caùc R, beà roäng maët beân cuûa R, vaø ñöôøng noái men-xeâ maêng. ÔÛ vuøng R tröôùc, gai nöôùu coù hình choùp trong khi ôû vuøng R sau gai nöôùu baèng phaúng hôn theo höôùng ngoaøi-trong. Nöôùu dính coù giôùi haïn phía choùp laø ñöôøng noái nöôùu-NM (MGJ), giôùi haïn phía thaân R laø raõnh nöôùu rôøi (GG), neáu raõnh naøy khoâng hieän dieän thì giôùi haïn phía thaân R laø maët phaúng ngang ñi qua ñöôøng noái men-xeâ maêng. Raõnh nöôùu rôøi chæ hieän dieän ôû khoaûng 30–40% ngöôøi tröôûng thaønh, thöôøng thaáy nhaát ôû R cöûa vaø R coái nhoû haøm döôùi, ít gaëp nhaát ôû vuøng R coái lôùn haøm döôùi vaø R coái nhoû haøm treân.
  6. 6. 6 Hình 1-11 Beà roäng cuûa nöôùu thay ñoåi (1-9mm) ôû caùc vuøng khaùc nhau cuûa xoang mieäng. ÔÛ haøm treân (hình a), nöôùu phía haønh lang thöôøng roäng nhaát ôû vuøng R cöûa vaø heïp nhaát laø ôû gaàn vuøng R coái nhoû. ÔÛ haøm döôùi (hình b), nöôùu maët trong heïp ôû vuøng R cöûa vaø roäng ôû vuøng R coái lôùn. Giaûi phaãu vi theå BM mieäng Nöôùu rôøi goàm caùc caáu truùc BM vaø MLK naèm veà phía thaân R so vôùi ñöôøng noái men-xeâ maêng (CEJ). BM phuû cuûa nöôùu rôøi coù theå ñöôïc phaân bieät thaønh: Hình 1-12 Vuøng R coái nhoû haøm döôùi nôi coù nöôùu raát heïp. Muõi teân chæ vò trí cuûa ñöôøng noái nöôùu-NM. NM ñöôïc nhuoäm vôùi dung dòch iodine ñeå phaân bieät chính xaùc giöõa nöôùu vaø NM xöông oå. Hình 1-13 Keát quaû nghieân cöùu veà ñoä roäng cuûa nöôùu dính theo tuoåi taùc. Nöôùu ôû ngöôøi 40–50 tuoåi roäng hôn ñaùng keå so vôùi ngöôøi 20–30 tuoåi. Nghieân cöùu cho thaáy ñoä roäng cuûa nöôùu coù xu höôùng taêng theo tuoåi taùc.
  7. 7. 7 • BM mieäng: ñoái dieän vôùi xoang mieäng. • BM khe nöôùu: ñoái dieän vôùi R vaø khoâng tieáp xuùc vôùi beà maët R. • BM keát noái: taïo ra söï tieáp xuùc giöõa nöôùu vaø R. Hình 1-14b Hình 1-14c Ñöôøng ranh giôùi giöõa BM mieäng vaø MLK beân döôùi coù daïng hình soùng. Phaàn MLK nhoâ vaøo trong BM ñöôïc goïi laø nhuù MLK (connective tissue papillae) vaø ñöôïc ngaên caùch nhau bôûi caùc nhuù BM (epithelial ridges/ rete pegs). Bình thöôøng, nöôùu khoâng vieâm, nhuù BM vaø nhuù MLK khoâng coù ôû ranh giôùi giöõa BM keát noái vaø MLK (Hình 1-14b). Do ñoù, moät ñaëc tröng veà hình thaùi cuûa BM mieäng vaø BM khe nöôùu laø söï hieän dieän cuûa caùc nhuù BM, trong khi caùc caáu truùc naøy khoâng coù ôû BM keát noái. BM mieäng BM khe nöôùu BM keát noái MLK Xöông Hình 1-14a CT: MLK OE: BM mieäng OSE: BM khe nöôùu JE: BM keát noái E: Men R ER: Nhuù BM CTP: Nhuù MLK
  8. 8. 8 Hình 1-15 Hình 1-16 Hình 1-15 Lôùp döôùi beà maët cuûa BM mieäng sau khi loaïi boû MLK. Beà maët BM ñoái dieän vôùi MLK naøy coù nhieàu choå loõm töông öùng vôùi caùc nhuù MLK (ôû hình 1-16). Caùc nhuù BM taïo thaønh moät heä thoáng lieân tuïc ngaên caùch caùc nhuù MLK. Hình 1-16 BM ñöôïc loaïi boû coøn laïi phaàn MLK. Hình 1-17a,b 40% ngöôøi tröôûng thaønh coù nöôùu dính vôùi beà maët laám taám. Hình 1-17c Lôùp döôùi beà maët cuûa BM (beà maët BM ñoái dieän vôùi MLK) ñaëc tröng vôùi söï hieän dieän cuûa caùc nhuù BM, noái vôùi nhau ôû caùc vò trí khaùc nhau (1–3). Choå loõm laám taám (1–3) ôû maët ngoaøi BM töông öùng vôùi caùc choå noái (1–3) giöõa caùc nhuù BM. Do ñoù, nhöõng choå laám taám treân beà maët nöôùu dính xaûy ra ôû vuøng caùc nhuù BM noái vôùi nhau.
  9. 9. 9 Hình 1-18 (a) Phaàn BM mieäng phuû nöôùu rôøi laø BM laùt taàng söøng hoùa, döïa vaøo möùc ñoä bieät hoùa cuûa caùc TB taïo söøng coù theå phaân chia thaønh caùc lôùp TB sau: (1) Lôùp ñaùy, (2) Lôùp gai, (3) Lôùp haït, (4) Lôùp söøng. Nhaân TB khoâng coù ôû lôùp ngoaøi cuøng: BM söøng hoùa (orthokeratinized). Tuy nhieân, caùc TB lôùp söøng cuûa BM nöôùu thöôøng coù chöùa nhaân TB coøn soùt laïi (remnants) (muõi teân hình 1-18b), trong tröôøng hôïp naøy BM laø BM caän söøng hoùa (parakeratinized). Caùc loaïi TB naøy thöôøng saép xeáp theo caáu truùc hình sao (stellate), coù baøo töông roäng vôùi kích thöôùc vaø hình daïng khaùc nhau. Chuùng coøn ñöôïc goïi laø caùc TB saùng (“clear cells”) do treân tieâu baûn moâ hoïc, vuøng xung quanh nhaân TB cuûa chuùng saùng hôn so vôùi caùc TB taïo söøng xung quanh. “TB saùng” (muõi teân hình 1-19) naèm trong hoaëc naèm gaàn taàng ñaùy cuûa BM mieäng. Ngoaïi tröø TB Merkel, “caùc TB saùng” naøy, khoâng taïo ra chaát söøng (keratin), khoâng coù lieân keát vôùi caùc TB laân caän. Melanocytes laø nhöõng TB toång hôïp saéc toá (pigment-synthesizing cells), taïo ra saéc toá melanin cho nöôùu. Caû ngöôøi coù saéc toá ñaäm laãn nhaït ñeàu coù melanocytes trong BM. TB Langerhans coù vai troø trong cô cheá phoøng veä cuûa NM mieäng. TB Langerhans phaûn öùng vôùi caùc khaùng nguyeân xaâm nhaäp vaøo BM. Do ñoù, moät ñaùp öùng mieãn dòch sôùm ñöôïc khôûi ñaàu, laøm öùc cheá hoaëc ngaên chaën söï xaâm nhaäp saâu vaøo moâ cuûa khaùng nguyeân. TB Merkel thì coù chöùc naêng caûm giaùc. Maøng ñaùy (moät thöïc theå treân kính hieån vi quang hoïc) treân kính hieån vi ñieän töû goàm moät laù saùng vaø moät laù toái vôùi caùc sôïi MLK laân caän (sôïi neo giöõ). Maøng TB cuûa TB BM ñoái dieän vôùi laù saùng chöùa moät soá vuøng ñaäm, daøy hôn, xuaát hieän ôû caùc khoaûng khaùc nhau doïc theo maøng TB. Nhöõng caáu truùc naøy ñöôïc goïi laø theå baùn lieân keát (hemidesmosomes: HD). Caùc sôïi tô tröông löïc trong baøo töông TB (cytoplasmic tonofilaments: CT) hoäi tuï theo höôùng caùc theå baùn lieân keát. Caùc theå baùn lieân keát coù lieân quan ñeán söï baùm dính cuûa BM vôùi maøng ñaùy beân döôùi. Hình 1-19 Ngoaøi caùc TB taïo söøng, chieám khoaûng 90%, BM mieäng coøn chöùa caùc loaïi TB sau: • TB saéc toá (Melanocytes). • TB Langerhans. • TB Merkel. • TB vieâm.
  10. 10. 10 Hình 1-20 Caùc TB lôùp ñaùy coù hình truï, tieáp xuùc vôùi maøng ñaùy ngaên caùch BM vaø MLK, coù khaû naêng phaân chia. Lôùp ñaùy coøn ñöôïc goïi laø lôùp maàm (stratum germinativum), vaø ñöôïc xem laø khoang chöùa caùc TB tieàn thaân (progenitor cell compartment) cuûa BM. Muõi teân chæ caùc TB ñang trong quaù trình phaân chia. Hình. 1-21 Khi 2 TB con (D) ñöôïc taïo ra bôûi söï phaân chia, TB ñaùy “cuõ hôn” keá beân (OB) bò ñaåy vaøo trong lôùp gai vaø baét ñaàu ñi qua BM nhö moät TB söøng ( keratinocyte). Maát khoaûng 1 thaùng ñeå moät TB söøng ñeán ñöôïc beà maët ngoaøi cuøng cuûa BM vaø bò bong ra khoûi lôùp söøng. Trong moät khoaûng thôøi gian nhaát ñònh, soá löôïng TB phaân chia ôû lôùp ñaùy baèng vôùi soá löôïng TB bò bong ra khoûi beà maët. Vì vaäy, trong ñieàu kieän bình thöôøng coù söï caân baèng giöõa caùc TB ñöôïc ñoåi môùi vaø caùc TB bò maát ñeå BM coù theå duy trì ñöôïc ñoä daøy khoâng ñoåi. Hình 1-22 Caùc TB ñaùy ngaên caùch MLK bôûi maøng ñaùy, coù leõ ñöôïc taïo ra bôûi caùc TB ñaùy. Döôùi kính hieån vi quang hoïc, maøng ñaùy laø moät vuøng khoâng caáu truùc, roäng khoaûng 1–2 μm (muõi teân), baét maøu khi nhuoäm PAS (periodic acid- Schiff stain). Söï baét maøu naøy cho thaáy maøng ñaùy coù chöùa carbohydrate (glycoproteins). Caùc TB BM ñöôïc bao quanh bôûi moät chaát ngoaïi baøo cuõng chöùa caùc phöùc hôïp protein– polysaccharide. ÔÛ möùc ñoä sieâu caáu truùc, maøng ñaùy coù thaønh phaàn phöùc taïp.
  11. 11. 11 Hình 1-26 Hình 1-27 Hình 1-23 Hình aûnh treân kính hieån vi ñieän töû (ñoä phoùng ñaïi ×70.000) ôû vuøng goàm coù TB ñaùy, maøng ñaùy, vaø MLK. TB ñaùy (BC) naèm ôû phaàn treân, ngay döôùi chuùng laø moät vuøng saùng (electron-lucent zone) roäng khoaûng 400 A0 ñöôïc goïi laø laù saùng (lamina lucida: LL). Beân döôùi laù saùng laø moät vuøng ñaäm (electron-dense zone) coù ñoä daøy töông ñöông, ñöôïc goïi laø laù toái (lamina densa: LD). Töø laù toái, caùc sôïi neo giöõ (anchoring fibers: AF) baùm vaøo trong MLK. Caùc sôïi naøy daøi  1 μm vaø keát thuùc töï do trong MLK. Hình 1-24 Lôùp gai cuûa BM nöôùu (BM mieäng), goàm 10–20 lôùp TB hình ña dieän, kích thöôùc töông ñoái lôùn, coù caùc nhaùnh baøo töông (muõi teân) ngaén gioáng nhö caùc gai. Caùc TB laân caän nhau lieân keát vôùi nhau baèng caùc theå lieân keát (desmosomes) (caëp theå baùn lieân keát) vaø caùc phöùc hôïp protein–carbohydrate gian baøo. Hình 1-25 Lôùp gai. Caáu truùc baét maøu ñen giöõa caùc TB BM laø theå lieân keát (muõi teân). Moät theå lieân keát laø 2 theå baùn lieân keát. Söï hieän dieän nhieàu theå lieân keát cho thaáy söï lieân keát giöõa caùc TB BM laø vöõng chaéc. TB coù maøu saùng (light cell: LC) ôû chính giöõa khoâng coù theå baùn lieân keát vaø do ñoù khoâng phaûi laø TB söøng maø laø moät TB saùng (“clear cell”).
  12. 12. 12 Hình 1-26 Theå lieân keát ñöôïc xem laø 2 theå baùn lieân keát noái vôùi nhau, ngaên caùch nhau bôûi moät vuøng chöùa vaät chaát ñaäm maøu daïng haït (GM). Do ñoù moät theå lieân keát bao goàm caùc thaønh phaàn caáu truùc sau: (1) laù ngoaøi (outer leaflets: OL) maøng TB cuûa 2 TB lieân keát vôùi nhau, (2) laù trong (inner leaflets: IL) cuûa maøng TB vaø (3) baûn baùm dính (attachment plaques: AP), töông öùng vôùi vaät chaát haït vaø vaät chaát löôùi trong baøo töông. Hình 1-27 BM mieäng cuõng chöùa caùc TB saéc toá taïo ra saéc toá melanin. Melanocytes hieän dieän ôû ngöôøi coù NM mieäng ñaäm maøu laãn ngöôøi khoâng coù saéc toá ñaäm. ÔÛ hình naøy moät melanocyte (MC) hieän dieän ôû phaàn döôùi cuûa lôùp gai. Ngöôïc laïi vôùi keratinocytes, TB naøy chöùa caùc haït melanin (MG) vaø khoâng coù tô tröông löïc hoaëc caùc theå baùn lieân keát. Chuù yù löôïng lôùn tô tröông löïc trong baøo töông cuûa caùc TB söøng laân caän. Hình 1-28 Khi ñi qua BM töø lôùp ñaùy ñeán beà maët BM, TB söøng traûi qua söï bieät hoùa lieân tuïc. Nhieàu thay ñoåi xaûy ra trong quaù trình naøy ñöôïc moâ taû ôû sô ñoà cuûa moät BM laùt taàng söøng hoùa. Töø lôùp ñaùy ñeán lôùp haït, soá löôïng tô tröông löïc (F) trong baøo töông vaø soá löôïng theå lieân keát (D) taêng leân. Ngöôïc laïi, soá löôïng baøo quan, nhö ty theå (M), löôùi noäi chaát haït (E) vaø boä maùy Golgi (G), giaûm ôû TB söøng keratinocytes töø lôùp ñaùy ñeán beà maët. ÔÛ lôùp haït, caùc theå keratohyalin (K) ñaäm maøu vaø caùc cuïm haït chöùa glycogen baét ñaàu xuaát hieän. Caùc haït naøy ñöôïc cho laø coù lieân quan ñeán söï toång hôïp keratin. Hình 1-29 Lôùp haït vaø lôùp söøng. Caùc haït Keratohyalin (muõi teân) ñöôïc thaáy ôû lôùp haït. Coù söï chuyeån ñoåi TB ñoät ngoät töø lôùp haït sang lôùp söøng, ñoù laø söï söøng hoùa raát ñoät ngoät cuûa baøo töông TB söøng vaø söï bieán ñoåi noù thaønh vaûy söøng (horny squame). Baøo töông cuûa TB lôùp söøng (SC) chöùa ñaày keratin, toaøn boä boä maùy toång hôïp protein vaø saûn xuaát naêng löôïng töùc laø nhaân TB, ty theå, löôùi noäi chaát, vaø boä Golgi, ñeàu bò maát.
  13. 13. 13 Tuy nhieân, trong moät BM caän söøng hoùa, thì caùc TB lôùp söøng coù chöùa phaàn coøn soùt laïi cuûa nhaân TB. Söøng hoùa (Keratinization) ñöôïc xem laø moät quaù trình bieät hoùa hôn laø thoaùi hoùa. Noù laø quaù trình toång hôïp protein caàn naêng löôïng vaø phuï thuoäc vaøo caùc TB chöùc naêng töùc laø caùc TB coù chöùa nhaân vaø boä maùy baøo quan bình thöôøng. Toùm laïi: TB söøng traûi qua söï bieät hoùa lieân tuïc töø lôùp ñaùy ñeán beà maët BM. Do ñoù, moät khi TB söøng ñaõ ra khoûi maøng ñaùy thì noù khoâng phaân chia nöõa nhöng vaãn duy trì khaû naêng saûn xuaát protein (tô tröông löïc vaø caùc haït keratohyalin). Trong lôùp haït, TB söøng bò maát ñi boä maùy taïo naêng löôïng vaø protein (coù leõ do söï phaù huûy cuûa enzyme), bò bieán ñoåi ñoät ngoät thaønh TB chöùa keratin, ñi qua lôùp söøng vaø bò bong ra khoûi beà maët BM. Hình 1-31 BM R-nöôùu. Hình 1-30 BM cuûa NM phuû (NM xöông oå). Khaùc vôùi BM nöôùu, NM phuû khoâng coù lôùp söøng, TB ôû taát caû caùc lôùp ñeàu coù nhaân.
  14. 14. 14 BM R-nöôùu (Dento-gingival epithelium) Caùc thaønh phaàn moâ vuøng R-nöôùu ñaït ñöôïc caáu truùc cuoái cuøng cuûa chuùng cuøng vôùi söï moïc R. Hình 1-31a Khi men R phaùt trieån ñaày ñuû, TB taïo men (ameloblasts) trôû neân giaûm chieàu cao, taïo ra moät laù neàn (basal lamina) vaø cuøng vôùi TB BM men lôùp ngoaøi taïo thaønh BM men thoaùi hoùa (reduced enamel epithelium: RE). Laù neàn (epithelial attachment lamina: EAL) tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi men. Söï tieáp xuùc giöõa laù naøy vaø caùc TB BM ñöôïc duy trì bôûi caùc theå baùn lieân keát. BM men thoaùi hoùa xung quanh thaân R töø luùc men ñöôïc khoaùng hoùa ñuùng möùc ñeán luùc R baét ñaàu moïc. Hình 1-31b Khi R moïc ñeán BM mieäng, caùc TB lôùp ngoaøi cuûa BM men thoaùi hoùa, cuõng nhö caùc TB lôùp ñaùy cuûa BM mieäng (OE), cho thaáy hoaït ñoäng phaân baøo taêng (muõi teân) vaø baét ñaàu di chuyeån vaøo trong MLK beân döôùi. BM di chuyeån taïo ra moät khoái BM naèm giöõa BM mieäng vaø BM men thoaùi hoùa ñeå R coù theå moïc maø khoâng gaây chaûy maùu. Caùc nguyeân baøo men (ameloblasts) tröôùc ñoù khoâng phaân chia. Hình 1-31c Khi R xaâm nhaäp vaøo trong xoang mieäng, phaàn lôùn men ôû phía choùp ñeán phaàn men phía rìa caén ñöôïc phuû bôûi BM keát noái (JE) chæ chöùa vaøi lôùp TB. Tuy nhieân, vuøng men coå R vaãn ñöôïc bao phuû bôûi nguyeân baøo men (AB) vaø caùc TB lôùp ngoaøi cuûa BM men thoaùi hoùa. Hình 1-31d Trong giai ñoaïn moïc R sau ñoù, taát caû TB cuûa BM men thoaùi hoùa ñöôïc thay theá baèng BM keát noái. BM naøy lieân tuïc vôùi BM mieäng vaø taïo ra baùm dính (attachment) giöõa R vaø nöôùu. Neáu nöôùu rôøi bò xeù raùch sau khi R ñaõ moïc hoaøn toaøn, thì moät BM keát noái môùi, khoâng theå phaân bieät ñöôïc vôùi BM ñöôïc thaáy sau moïc R, seõ phaùt trieån trong luùc laønh thöông. Thöïc teá, BM keát noái môùi naøy phaùt trieån töø BM mieäng, cho thaáy raèng caùc TB BM mieäng coù khaû naêng bieät hoùa thaønh TB BM keát noái. Hình 1-32 Hình 1-33
  15. 15. 15 Hình 1-32 Vuøng R- nöôùu (dentogingival region). BM khe nöôùu (OSE) phuû khe nöôùu, naèm giöõa men vaø ñænh nöôùu rôøi. BM keát noái (JE) khaùc vôùi BM khe nöôùu vaø BM mieäng (OE) veà hình thaùi hoïc, trong khi 2 loaïi sau coù caáu truùc raát gioáng nhau. Maëc duø söï khaùc nhau ôû moãi caù theå coù theå xaûy ra nhöng BM keát noái thöôøng roäng nhaát ôû phaàn thaân R (khoaûng 15–20 lôùp TB), trôû neân moûng hôn (3-4 lôùp TB) khi ñi veà phía ñöôøng noái men-xeâ maêng (CEJ). Ranh giôùi giöõa BM keát noái vaø MLK beân döôùi khoâng coù caùc nhuù bieåu moâ (rete pegs) ngoaïi tröø luùc bò vieâm nhieãm. Hình 1-33 BM keát noái coù moät maët töï do ôû ñaùy khe nöôùu (GS). Gioáng nhö BM khe nöôùu vaø BM mieäng, BM keát noái lieân tuïc ñöôïc ñoåi môùi thoâng qua söï phaân chia TB ôû lôùp ñaùy. Caùc TB di chuyeån ñeán ñaùy khe nöôùu töø ñoù chuùng bò bong ra. Ranh giôùi giöõa BM keát noái vaø BM khe nöôùu ñöôïc chæ bôûi muõi teân. Caùc TB cuûa BM khe nöôùu coù hình truï vaø beà maët BM naøy bò söøng hoùa. Hình 1-34 Caùc ñieåm khaùc bieät cuûa BM keát noái. (a) Caùc TB cuûa BM keát noái saép xeáp thaønh moät lôùp ñaùy (BL) vaø moät vaøi lôùp treân lôùp ñaùy (SBL). (b) caùc TB lôùp ñaùy cuõng nhö TB treân lôùp ñaùy deït, coù truïc daøi song song vôùi beà maët R. (CT = MLK, E = men R.) Söï khaùc bieät roõ raøng giöõa BM khe nöôùu, BM mieäng so vôùi BM keát noái: 1. Kích thöôùc TB ôû BM keát noái (so vôùi theå tích moâ) laø lôùn hôn BM mieäng. 2. Khoaûng gian baøo ôû BM keát noái (so vôùi theå tích moâ) roäng hôn so vôùi BM mieäng. 3. Soá löôïng theå lieân keát ôû BM keát noái nhoû hôn so vôùi BM mieäng. Chuù yù khoaûng lieân baøo töông ñoái roäng giöõa caùc TB truï cuûa BM keát noái, vaø söï hieän dieän cuûa 2 baïch caàu haït trung tính (PMN) ñang ñi qua BM. a b c d
  16. 16. 16 Vuøng ñöôïc ñoùng khung (A) ñöôïc phoùng ñaïi leân thaønh hình c, töø ñoù coù theå thaáy caùc TB ñaùy cuûa BM keát noái khoâng tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi men (E). Giöõa men vaø BM keát noái coù moät vuøng ñaäm maøu (1) vaø moät vuøng saùng (2). Vuøng saùng tieáp xuùc vôùi caùc TB BM keát noái. Hai vuøng naøy coù caáu truùc raát gioáng vôùi laù toái (LD) vaø laù saùng (LL) trong maøng ñaùy (töùc laø maët phaân caùch BM - MLK) ôû hình 1-23. Hôn nöõa, maøng TB cuûa TB BM keát noái coù caùc theå baùn lieân keát (HD) vôùi men cuõng nhö ñoái vôùi MLK (d). Do ñoù, maët phaân caùch giöõa men vaø BM keát noái töông töï vôùi maët phaân caùch giöõa BM vaø MLK. Hình 1-35 TB ôû phaàn choùp cuûa BM keát noái. Coù theå thaáy vuøng ñaäm maøu (electron- dense zone) (1) naèm giöõa BM keát noái vaø men ñöôïc xem nhö laø söï noái tieáp cuûa laù toái trong maøng ñaùy phía MLK. Töông töï, vuøng saùng (electron-lucent zone) (2) ñöôïc xem laø söï tieáp noái cuûa laù saùng. Tuy nhieân, khoâng coù caùc sôïi neo giöõ (anchoring fibers) gaén dính caáu truùc gioáng laù toái (1) keá beân men R. Maët khaùc, gioáng nhö caùc TB ñaùy keá beân maøng ñaùy (ôû maët phaân caùch MLK), caùc TB BM keát noái keá beân caáu truùc gioáng laù saùng (2) coù caùc theå baùn lieân keát. Do ñoù, maët phaân caùch giöõa BM keát noái vaø men raát gioáng vôùi maët phaân caùch BM- MLK veà maët caáu truùc, coù nghóa laø BM keát noái khoâng chæ tieáp xuùc vôùi men maø coøn lieân keát thöïc söï vôùi R bôûi caùc theå baùn lieân keát. Moâ lieân keát (Lamina propria) Thaønh phaàn chuû yeáu cuûa nöôùu laø MLK. Thaønh phaàn chính cuûa MLK laø caùc sôïi collagen (khoaûng 60% theå tích MLK), nguyeân baøo sôïi (khoaûng 5%), thaàn kinh vaø maïch maùu (khoaûng 35%) bò vuøi trong chaát neàn voâ ñònh hình (chaát caên baûn). Caùc loaïi TB cuûa MLK: (1) nguyeân baøo sôïi, (2) TB Mast (döôõng baøo), (3) ñaïi thöïc baøo vaø (4) caùc TB vieâm. Men (1) Vuøng ñaäm Laù toái Laù saùng (2) Vuøng saùng Theå baùn lieân keát Sôïi neo giöõ
  17. 17. 17 Hình 1-36 Nguyeân baøo sôïi (F) beân trong maïng löôùi caùc sôïi lieân keát (CF). Khoaûng khoâng gian xen giöõa chöùng chöùa chaát caên baûn (M), taïo thaønh “moâi tröôøng” cho TB. Nguyeân baøo sôïi Maïng löôùi sôïi lieân keát Chaát caên baûn Hình 1-37 Nguyeân baøo sôïi chieám phaàn lôùn trong MLK (65% toång soá TB), tham gia vaøo söï saûn xuaát caùc loaïi sôïi khaùc nhau trong MLK, vaø cuõng laø coâng cuï trong söï toång hôïp chaát caên baûn cuûa MLK. Nguyeân baøo sôïi coù daïng hình thoi hoaëc hình sao vôùi nhaân baàu duïc chöùa moät hoaëc nhieàu nhaân con hay haïch nhaân. Baøo töông chöùa löôùi noäi baøo haït (E) raát phaùt trieån vaø ribosomes. Boä maùy Golgi (G) coù kích thöôùc lôùn, ty theå (M) lôùn vaø coù soá löôïng nhieàu. Hôn nöõa, baøo töông coøn chöùa nhieàu sôïi tô tröông löïc nhoû (F). Doïc theo maøng TB, coù nhieàu maïch maùu (V) ñöôïc nhìn thaáy. Hình 1-38 TB Mast chòu traùch nhieäm saûn xuaát caùc thaønh phaàn cuûa chaát caên baûn, noù cuõng saûn xuaát ra caùc chaát hoaït maïch, coù aûnh höôûng ñeán chöùc naêng cuûa heä thoáng vi tuaàn hoaøn vaø söï kieåm soaùt doøng maùu ñi qua moâ. Baøo töông ñaëc tröng do coù nhieàu haït öa kieàm (V) vôùi kích thöôùc khaùc nhau. Caùc haït naøy chöùa caùc chaát coù hoaït tính sinh hoïc nhö caùc men tieâu ñaïm, histamine vaø heparin. Boä maùy Golgi (G) raát phaùt trieån, trong khi caáu truùc löôùi noäi baøo haït laø hieám thaáy. Nhieàu nhuù baøo töông nhoû microvilli (MV), naèm doïc theo chu vi cuûa TB.
  18. 18. 18 Hình 1-40 Ngoaøi nguyeân baøo sôïi, TB Mast vaø ñaïi thöïc baøo, MLK coøn coù moät soá loaïi TB vieâm, nhö baïch caàu haït trung tính, lymphocytes, vaø töông baøo (plasma cells). Baïch caàu haït trung tính coøn ñöôïc goïi laø baïch caàu ña nhaân (Hình 1-40a). Nhaân coù nhieàu muùi vaø baøo töông coù nhieàu lysosomes (L) chöùa lysosomal enzymes. Lymphocytes (Hình 1-40b) ñaëc tröng bôûi nhaân hình oval hay hình caàu coù chöùa caùc vuøng chromatin ñaäm maøu khu truù. Daûi heïp baøo töông xung quanh nhaân chöùa nhieàu ribosomes töï do, moät vaøi ty theå (M), vaø ôû moät soá vuøng khu tru coù löôùi noäi baøo vôùi caùc ribosomes coù maøng giôùi haïn. Lysosomes cuõng hieän dieän trong baøo töông. Töông baøo (Hình 1-40c) coù moät nhaân hình caàu, naèm leäch moät beân, chaát nhieãm saéc coâ ñaëc thaønh töøng khoái baùm vaøo maøng nhaân. Löôùi noäi chaát (E) vôùi nhieàu ribosomes phaân boá ngaãu nhieân trong baøo töông. Ngoaøi ra, baøo töông coøn chöùa nhieàu ty theå (M) vaø moät boä maùy Golgi raát phaùt trieån. Hình 1-39 Ñaïi thöïc baøo (macrophage) coù chöùc naêng thöïc baøo vaø toång hôïp. Nhaân ñaëc tröng bôûi nhieàu choå loõm. Moät vuøng chaát nhieãm saéc coâ ñaëc (chromatin condensations) ñaäm maøu ñöôïc thaáy doïc theo chu vi cuûa nhaân. Boä maùy Golgi (G) raát phaùt trieån, baøo töông chöùa nhieàu haït (V). Löôùi noäi baøo haït (E) hieám thaáy, caùc ribosomes töï do (R) vôùi soá löôïng nhaát ñònh phaân boá ñeàu trong baøo töông. Vaät chaát bò thöïc baøo coøn soùt thöôøng ñöôïc thaáy trong phagosomes (PH). Xung quanh TB coù nhieàu microvilli. Ñaïi thöïc baøo ñaëc bieät coù nhieàu trong moâ vieâm. Chuùng coù nguoàn goác töø monocytes trong maùu di chuyeån vaøo trong moâ.
  19. 19. 19 Sôïi lieân keát Caùc sôïi lieân keát ñöôïc taïo ra bôûi caùc nguyeân baøo sôïi vaø ñöôïc phaân chia thaønh caùc loaïi sau: (1) sôïi taïo keo (collagen), (2) sôïi löôùi (reticulin fibers), vaø sôïi chun goàm (3) sôïi oxytalan, & (4) sôïi elastic. Hình 1-42 Moät soá ñaëc ñieåm quan troïng cuûa söï toång hôïp vaø thaønh phaàn cuûa caùc sôïi collagen ñöôïc taïo ra töø nguyeân baøo sôïi. Ñôn vò nhoû nhaát, phaân töû collagen, thöôøng ñöôïc goïi laø tropocollagen. Moät phaân töû tropocollagen daøi khoaûng 3000 A0 vaø ñöôøng kính khoaûng 15 A0 , goàm 3 chuoãi polypeptide xoaén quanh nhau taïo thaønh moät sôïi xoaén (helix). Moãi chuoãi chöùa khoaûng 1000 amino acids, 1/3 laø glycine vaø khoaûng 20% laø proline vaø hydroxyproline. Söï toång hôïp tropocollagen xaûy ra beân trong nguyeân baøo sôïi, töø ñoù phaân töû tropocollagen ñöôïc cheá tieát vaøo trong khoang ngoaïi baøo. Do ñoù, söï truøng hôïp cuûa phaân töû tropocollagen thaønh sôïi collagen xaûy ra ôû khoang ngoaïi baøo. Protofibrils Vi sôïi collagen Sôïi collagen Phaân töû tropocollagen Nguyeân baøo sôïi Hình 1-41 Sôïi collagen chieám ña soá trong MLK nöôùu vaø taïo thaønh caùc thaønh phaàn thieát yeáu nhaát cuûa moâ NC. Hình aûnh caét ngang vaø caét doïc cuûa caùc sôïi collagen. Sôïi collagen coù moät daûi cheùo (cross-banding) ñaëc tröng vôùi chu kyø 700 A0 giöõa caùc baêng toái (dark bands).
  20. 20. 20 Ñaàu tieân, phaân töû tropocollagen ñöôïc toång hôïp theo chieàu doïc thaønh protofibrils, sôïi naøy sau ñoù ñöôïc toång hôïp theo phía beân song song vôùi caùc vi sôïi collagen, vôùi söï choàng cheùo cuûa phaân töû tropocollagen khoaûng 25% chieàu daøi cuûa chuùng. Do thöïc teá laø tình traïng khuùc xaï xaûy ra sau khi nhuoäm ôû nhöõng vò trí maø caùc phaân töû tropocollagen noái tieáp nhau, neân coù moät daûi baêng cheùo (cross-banding) vôùi chu kyø khoaûng 700 A0 ñöôïc nhìn thaáy döôùi kính hieån vi quang hoïc. Sôïi collagen laø caùc boù vi sôïi collagen (collagen fibrils), ñöôïc saép xeáp sao cho caùc sôïi cuõng coù moät daûi cheùo vôùi chu kyø 700 A0 . Trong moâ, caùc sôïi thöôøng saép xeáp thaønh boù. Khi sôïi collagen tröôûng thaønh, lieân keát cheùo coäng hoùa trò (covalent crosslinks) ñöôïc hình thaønh giöõa caùc phaân töû tropocollagen, daãn ñeán giaûm ñoä hoøa tan cuûa collagen. Nguyeân baøo xeâ maêng (cementoblasts) vaø nguyeân baøo xöông (osteoblasts) laø nhöõng TB coù khaû naêng saûn xuaát collagen. Hình 1-43 Sôïi löôùi baét maøu baïc, coù nhieàu trong moâ keá beân maøng ñaùy (muõi teân). Tuy nhieân, sôïi löôùi cuõng coù nhieàu trong MLK loûng leõo xung quanh caùc maïch maùu. Do ñoù, sôïi löôùi hieän dieän ôû maët phaân caùch BM- MLK vaø noäi moâ-MLK. Hình 1-44 Sôïi Oxytalan hieám coù ôû nöôùu nhöng coù nhieàu trong DCNC, goàm caùc vi sôïi (fibrils) maûnh, daøi, ñöôøng kính khoaûng 150 A0 . Caùc sôïi naøy chæ ñöôïc nhìn thaáy treân kính hieån vi quang hoïc sau khi chuùng ñöôïc oxi hoùa vôùi acid peracetic. Caùc sôïi oxytalan (muõi teân) trong DCNC, coù ñöôøng ñi song song vôùi truïc daøi cuûa R. Chöùc naêng cuûa caùc sôïi naøy coøn chöa ñöôïc bieát. Xeâ maêng R naèm ôû beân traùi vaø xöông oå naèm ôû beân phaûi.
  21. 21. 21 1. Sôïi voøng (Circular fibers: CF) caùc boù sôïi chaïy trong nöôùu rôøi taïo thaønh nhöõng voøng bao quanh R. 2. Sôïi R-nöôùu (Dento-gingival fibers: DGF) bò vuøi trong xeâ maêng R cuûa phaàn chaân R treân xöông oå, toûa ra töø xeâ maêng R vaøo trong nöôùu rôøi maët ngoaøi, maët trong vaø maët beân theo hình quaït. 3. Sôïi R-maøng xöông (Dento-periosteal fibers: DPF) bò vuøi trong phaàn xeâ maêng R gioáng nhö sôïi R-nöôùu, chuùng chaïy veà phía choùp treân maøo xöông oå vaø keát thuùc ôû moâ nöôùu dính. ÔÛ vuøng ranh giôùi nöôùu rôøi-nöôùu dính, BM thöôøng thieáu söï naâng ñôõ cuûa caùc boù sôïi collagen beân döôùi. ÔÛ vuøng naøy thöôøng hieän dieän raõnh nöôùu rôøi (GG). 4. Sôïi ngang vaùch (Trans-septal fibers: TF) naèm giöõa xeâ maêng treân xöông oå cuûa caùc R keá beân nhau. Caùc sôïi ngang vaùch chaïy theo höôùng thaúng baêng qua xöông vaùch R vaø bò vuøi trong xeâ maêng cuûa caùc R keá beân. Hình 1-45 Sôïi elastic trong MLK nöôùu vaø DCNC chæ hieän dieän keát hôïp vôùi maïch maùu. Tuy nhieân trong hình naøy, MLK vaø moâ döôùi NM xöông oå (NM phuû) chöùa nhieàu sôïi elastic (muõi teân). Nöôùu (G) naèm veà phía thaân R so vôùi ñöôøng noái nöôùu-NM (MGJ) khoâng chöùa sôïi elastic ngoaïi tröø keát hôïp vôùi maïch maùu. Hình 1-46 Maëc duø nhieàu sôïi collagen trong nöôùu vaø DCNC phaân boá ngaãu nhieân, haàu heát coù xu höôùng saép xeáp thaønh caùc boù vôùi moät höôùng rieâng bieät. Theo ñöôøng ñi cuûa caùc boù sôïi trong moâ, chuùng ñöôïc chia thaønh caùc nhoùm sau:
  22. 22. 22 Chaát caên baûn Chaát caên baûn MLK ñöôïc taïo ra chuû yeáu bôûi nguyeân baøo sôïi, maëc duø moät soá thaønh phaàn ñöôïc taïo ra töø caùc TB Mast, vaø caùc thaønh phaàn coù nguoàn goác töø maùu. Chaát caên baûn laø moâi truøng maø caùc TB MLK bò vuøi trong ñoù vaø caàn thieát ñeå duy trì chöùc naêng bình thöôøng cuûa MLK. Nhö vaäy, söï vaän chuyeån cuûa nöôùc, chaát ñieän giaûi, chaát dinh döôõng, chaát chuyeån hoùa,… ñeán vaø ñi khoûi TB MLK xaûy ra trong chaát caên baûn. Thaønh phaàn chính cuûa chaát caên baûn MLK laø caùc ñaïi phaân töû protein–carbohydrate. Nhöõng phöùc hôïp naøy thöôøng ñöôïc chia thaønh proteoglycans vaø glycoproteins. Proteoglycans chöùa glycosaminoglycans laø caùc ñôn vò carbohydrate (hyaluronan sulfate, heparan sulfate, ...), ñöôïc gaén vôùi moät hoaëc nhieàu chuoãi protein qua lieân keát coäng hoùa trò. Thaønh phaàn carbohydrate luoân chieám phaàn lôùn trong proteoglycans. Glycosaminoglycan ñöôïc goïi laø hyaluronan hay “hyaluronic acid” coù leõ khoâng lieân keát vôùi protein. Glycoproteins (fibronectin, osteonectin, ...) cuõng chöùa polysaccharides, nhöng caùc ñaïi phaân töû naøy khaùc vôùi glycosaminoglycans. Thaønh phaàn protein chieám phaàn lôùn trong glycoproteins. Trong caùc ñaïi phaân töû, mono- hoaëc oligosaccharides ñöôïc lieân keát vôùi moät hoaëc nhieàu chuoãi protein qua lieân keát coäng hoùa trò. Hình 1-47 Höôùng cuûa caùc boù sôïi ngang vaùch (daáu sao) trong vuøng keõ R treân xöông oå. Ngoaøi lieân keát vôùi xeâ maêng R (C) cuûa R keá beân, caùc sôïi ngang vaùch cuõng lieân keát xeâ maêng treân xöông oå vôùi maøo xöông oå (AB). 4 nhoùm boù sôïi collagen ôû hình 1-46 gia coá cho nöôùu vaø taïo ra söï ñaøn hoài vaø tröông löïc caàn ñeå duy trì caáu truùc vaø söï toaøn veïn cuûa baùm dính R-nöôùu.
  23. 23. 23 Hình 1-48 Chöùc naêng bình thöôøng cuûa MLK phuï thuoäc vaøo söï hieän dieän cuûa proteoglycans vaø glycosaminoglycans. Phaân nöûa carbohydrate cuûa proteoglycans, vaø glycosaminoglycans ( ), laø phaân töû coù kích thöôùc lôùn, meàm deõo, taïo thaønh chuoãi, mang ñieän aâm, chieám khoaûng khoâng gian khaù lôùn (Hình 1-48a). Trong khoaûng khoâng gian naøy coù theå coù caùc phaân töû nhoû hôn nhö nöôùc vaø chaát ñieän giaûi trong khi caùc phaân töû lôùn hôn bò ngaên caûn ñi vaøo (Hình 1-48b). Do ñoù proteoglycans ñieàu hoøa söï khueách taùn vaø löu löôïng dòch moâ ñi qua chaát caên baûn vaø laø caùc yeáu toá quyeát ñònh cho thaønh phaàn dòch theå cuûa moâ vaø duy trì aùp suaát thaåm thaáu. Noùi caùch khaùc, proteoglycans hoaït ñoäng nhö moät boä loïc phaân töû (molecule filter) vaø ngoaøi ra, giöõ vai troø quan troïng trong ñieàu hoøa söï di chuyeån cuûa TB trong moâ. Do caáu truùc vaø söï hydrate hoùa cuûa chuùng, caùc ñaïi phaân töû coù söï ñeà khaùng vôùi söï bieán daïng, do ñoù hoaït ñoäng nhö yeáu toá ñieàu hoøa tính khoâng thay ñoåi (consistency) cuûa MLK (Hình 1-48c). Neáu nöôùu bò ñeø eùp, caùc ñaïi phaân töû bò bieán daïng. Khi loaïi boû aùp löïc, caùc ñaïi phaân töû laáy laïi hình daïng ban ñaàu cuûa chuùng. Do ñoù, caùc ñaïi phaân töû laø quan troïng ñoái vôùi söï ñaøn hoài cuûa nöôùu. Töông taùc BM- trung moâ Coù nhieàu ví duï thöïc teá trong quaù trình phaùt trieån phoâi thai cuûa caùc cô quan khaùc nhau coù söï aûnh höôûng laãn nhau giöõa BM vaø MLK. Söï phaùt trieån cuûa R laø moät ví duï ñieån hình cuûa hieän töôïng naøy. MLK laø yeáu toá quyeát ñònh cho söï phaùt trieån bình thöôøng cuûa nuï R (tooth bud) vaø BM men coù söï aûnh höôûng nhaát ñònh ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa thaønh phaàn trung moâ cuûa R. Ngöôøi ta nhaän thaáy raèng söï bieät hoùa moâ trong cô quan ôû ngöôøi tröôûng thaønh coù theå bò aûnh höôûng bôûi caùc yeáu toá moâi tröôøng. Ví duï da vaø NM thöôøng coù bieåu hieän taêng söøng hoùa vaø taêng saûn BM ôû nhöõng vuøng chòu kích thích cô hoïc. Do ñoù, moâ döôøng nhö thích nghi vôùi caùc kích thích cuûa moâi tröôøng. Söï hieän dieän cuûa BM söøng hoùa ôû NM nhai ñöôïc xem laø söï thích nghi vôùi caùc kích thích cô hoïc trong quaù trình nhai. Tuy nhieân, nghieân cöùu cho thaáy raèng caùc ñieåm ñaëc tröng cuûa BM ôû nhöõng vuøng naøy ñöôïc quyeát ñònh bôûi söï di truyeàn. III. Daây chaèng nha chu DCNC laø MLK meàm, giaøu TB vaø maïch maùu, naèm quanh chaân R, noái xeâ maêng chaân R vôùi vaùch oå R. ÔÛ phía thaân R, DCNC lieân tuïc vôùi MLK nöôùu vaø ngaên caùch nöôùu bôûi caùc caùc sôïi ñænh xöông oå. Khoaûng DCNC coù daïng ñoàng hoà caùt, heïp nhaát ôû möùc giöõa chaân R. Ñoä roäng cuûa DCNC khoaûng 0.25 mm (töø 0.2–0.4 mm). Söï hieän dieän cuûa DCNC cho pheùp caùc löïc, ñöôïc taïo ra trong luùc nhai vaø khi caùc R coù söï tieáp xuùc, ñöôïc phaân boá vaø haáp thu qua xöông oå R (thoâng qua xöông oå chính danh). DCNC cuõng caàn thieát cho söï di chuyeån cuûa R. Söï di chuyeån cuûa R ñöôïc quyeát ñònh treân phaïm vi lôùn bôûi ñoä roäng, chieàu cao, vaø chaát löôïng cuûa DCNC.
  24. 24. 24 Hình 1-51 DCNC vaø xeâ maêng chaân R phaùt trieån töø MLK loûng leõo (bao R) xung quanh nuï R. Caùc giai ñoaïn khaùc nhau trong söï toå chöùc cuûa DCNC, hình thaønh ñoàng thôøi vôùi söï phaùt trieån cuûa chaân R vaø söï moïc R. Xöông oå chính danh Xeâ maêng chaân R Sôïi ñænh xöông oå Sôïi ngang Sôïi cheùo Sôïi choùp Hình 1-49 Treân X quang, xöông oå R ñöôïc phaân bieät thaønh 2 loaïi: 1. Phaàn xöông oå loùt oå R ñöôïc goïi laø phieán cöùng “lamina dura”. 2. Phaàn xöông oå R daïng löôùi ñöôïc goïi laø “xöông xoáp”. DCNC naèm giöõa chaân R vaø phieán cöùng (xöông oå chính danh). Xöông oå R (AB) bao quanh chaân R ñeán möùc caùch ñöôøng noái men-xeâ maêng (CEJ) khoaûng 1 mm veà phía choùp. Ranh giôùi phía thaân R cuûa xöông oå ñöôïc goïi laø ñænh (maøo) xöông oå. Hình 1-50 DCNC naèm giöõa xöông oå chính danh vaø xeâ maêng chaân R. R noái vôùi xöông baèng caùc boù sôïi collagen, chuùng coù theå ñöôïc phaân chia (theo söï saép xeáp) thaønh caùc nhoùm chính sau: 1. Caùc sôïi ñænh xöông oå (ACF). 2. Caùc sôïi ngang (HF). 3. Caùc sôïi cheùo (OF). 4. Caùc sôïi choùp (APF).
  25. 25. 25 a. Nuï R hình thaønh trong moät hoác xöông. Caùc sôïi collagen (ñöôïc taïo ra bôûi caùc nguyeân baøo sôïi trong MLK loûng leõo xung quanh nuï R) bò vuøi vaøo trong xeâ maêng R môùi hình thaønh ôû ngay phía choùp ñöôøng noái men-xeâ maêng (CEJ) trong quaù trình tröôûng thaønh. Caùc boù sôïi naøy höôùng veà phía thaân R cuûa hoác xöông sau ñoù seõ taïo thaønh nhoùm sôïi R- nöôùu, nhoùm sôïi R-maøng xöông vaø nhoùm sôïi ngang vaùch, laø caùc nhoùm sôïi cuûa nöôùu. b. Caùc sôïi DCNC thaät söï, caùc sôïi chính (principal fibers), phaùt trieån cuøng vôùi söï moïc R. Ñaàu tieân caùc sôïi ñöôïc nhìn thaáy ôû phaàn phía bôø xöông oå. c. Sau ñoù, caùc boù sôïi collagen naèm ôû phía choùp ñöôïc nhìn thaáy. d. Höôùng cuûa caùc boù sôïi collagen thay ñoåi lieân tuïc trong giai ñoaïn moïc R. Ñaàu tieân, khi R moïc leân, chaïm khôùp vaø thöïc hieän ñöôïc chöùc naêng, caùc sôïi DCNC lieân keát thaønh caùc nhoùm sôïi R-xöông oå coù höôùng roõ raøng nhö hình 1-58. Caùc caáu truùc collagen naøy taùi caáu truùc lieân tuïc (töùc laø tieâu caùc sôïi cuõ vaø hình thaønh caùc sôïi môùi). Hình 1-52 Söï phaùt trieån cuûa caùc sôïi DCNC chính. Xöông oå chính danh (ABP) naèm ôû beân traùi, DCNC (PL) naèm giöõa vaø xeâ maêng R (RC) naèm beân phaûi. a. Ñaàu tieân, caùc vi sôïi (fibrils) gioáng nhö choåi phaùt trieån leân töø xeâ maêng chaân R vaø xaâm nhaäp vaøo trong khoaûng DCNC. ÔÛ giai ñoaïn naøy, beà maët xöông ñöôïc bao phuû bôûi taïo coát baøo. Töø beà maët xöông, chæ moät soá ít caùc vi sôïi collagen moûng, toûa ra, coù theå ñöôïc nhìn thaáy. b. Sau ñoù, soá löôïng vaø ñoä daøy cuûa caùc sôïi ñi ra töø xöông taêng leân. Caùc sôïi naøy toûa ra veà höôùng MLK loûng leõo ôû phaàn giöõa cuûa vuøng DCNC, vuøng naøy coù chöùa nhieàu hoaëc ít hôn caùc vi sôïi collagen coù höôùng ngaãu nhieân. Caùc sôïi coù nguoàn goác töø xeâ maêng vaãn ngaén trong khi caùc sôïi ñi vaøo xöông daøi daàn ra. c. Caùc sôïi coù nguoàn goác töø xeâ maêng R sau ñoù taêng chieàu daøi vaø ñoä daøy vaø noái vôùi caùc sôïi coù nguoàn goác töø xöông oå R trong khoaûng DCNC. Khi R moïc, chaïm khôùp vaø baét ñaàu thöïc hieän chöùc naêng, caùc sôïi chính ñöôïc toå chöùc thaønh caùc boù vaø chaïy lieân tuïc töø xöông ñeán xeâ maêng R.
  26. 26. 26 IV. Xeâ maêng chaân R Xeâ maêng laø moät moâ khoaùng hoùa, ñaëc bieät, bao boïc beà maët chaân R vaø, ñoâi khi phuû moät phaàn nhoû thaân R. Noù coù nhieàu ñaëc ñieåm chung vôùi moâ xöông. Tuy nhieân, xeâ maêng khoâng chöùa maïch maùu vaø maïch baïch huyeát, khoâng coù thaàn kinh chi phoái, khoâng traûi qua quaù trình tieâu sinh lyù vaø taùi caáu truùc, nhöng ñaëc tröng bôûi söï boài ñaép (deposition) lieân tuïc suoát ñôøi. Gioáng nhö caùc moâ khoaùng hoùa khaùc, noù coù chöùa caùc sôïi collagen naèm vuøi trong chaát neàn höõu cô. Thaønh phaàn khoaùng cuûa noù chuû yeáu laø hydroxyapatite, chieám khoaûng 65% troïng löôïng; nhieàu hôn moät ít so vôùi xöông (60%). Xeâ maêng R coù caùc chöùc naêng khaùc nhau. Noù gaén dính DCNC vôùi chaân R vaø goùp phaàn vaøo quaù trình söûa chöõa sau khi beà maët chaân R bò toån thöông. Phaân loaïi xeâ maêng chaân R: 1. Xeâ maêng sôïi ngoaïi sinh, khoâng TB (Acellular, extrinsic fiber cementum: AEFC) ñöôïc thaáy ôû phaàn coå vaø phaàn giöõa cuûa chaân R vaø chöùa chuû yeáu laø caùc boù sôïi Sharpey. Loaïi xeâ maêng naøy laø moät phaàn quan troïng cuûa boä maùy baùm dính, noù lieân keát R vôùi xöông oå chính danh. 2. Xeâ maêng hoãn hôïp, coù TB (Cellular, mixed stratified cementum: CMSC) naèm ôû 1/3 choùp cuûa chaân R vaø vuøng cheõ. Noù chöùa caû sôïi ngoaïi sinh vaø sôïi noäi sinh cuõng nhö xeâ maêng baøo (cementocytes). 3. Xeâ maêng sôïi noäi sinh, coù TB (Cellular, intrinsic fiber cementum: CIFC) ñöôïc nhìn thaáy chuû yeáu trong caùc khuyeát tieâu ngoùt (resorption lacunae), chöùa caùc sôïi noäi sinh vaø xeâ maêng baøo. TB cuûa DCNC: nguyeân baøo sôïi, nguyeân baøo xöông (taïo coát baøo), nguyeân baøo xeâ maêng (cementoblasts), huûy coát baøo (osteoclasts), cuõng nhö TB BM vaø caùc sôïi thaàn kinh. Nguyeân baøo sôïi saép thaønh haøng doïc theo caùc sôïi chính, trong khi nguyeân baøo xeâ maêng saép thaønh haøng treân beà maët xeâ maêng, vaø nguyeân baøo xöông saép thaønh haøng treân beà maët xöông. Hình 1-53 a. Caùc sôïi chính cuûa DCNC chaïy lieân tuïc töø xeâ maêng chaân R ñeán xöông oå chính danh. Caùc sôïi bò vuøi trong xeâ maêng (sôïi Sharpey) coù ñöôøng kính nhoû hôn nhöng coù soá löôïng lôùn hôn caùc sôïi bò vuøi trong xöông oå chính danh (sôïi Sharpey). DCNCChaân R Xöông oå chính danh
  27. 27. 27 b. Sôïi Sharpey (SF) khoâng nhöõng xaâm nhaäp vaøo xeâ maêng (C) maø coøn xaâm nhaäp toaøn boä xöông oå chính danh (ABP). DCNC cuõng chöùa moät ít sôïi ñaøn hoài (elastic fibers) keát hôïp vôùi caùc maïch maùu. Sôïi Oxytalan cuõng hieän dieän trong DCNC. Chuùng chuû yeáu coù höôùng choùp-nhai vaø naèm gaàn R hôn so vôùi xöông oå. Chuùng raát thöôøng gaén vaøo trong xeâ maêng. Chöùc naêng cuûa chuùng chöa ñöôïc xaùc ñònh. Hình 1-54 Söï hieän dieän cuûa caùc ñaùm TB BM (ER) trong DCNC. Caùc TB naøy, ñöôïc goïi laø caùc TB BM coøn soùt Mallassez, laø phaàn coøn soùt laïi cuûa bao BM chaân R Hertwig. Caùc TB naøy naèm trong DCNC, caùch beà maët xeâ maêng khoaûng 15–75 μm. Hình 1-55 Döôùi kính hieån vi ñieän töû coù theå nhìn thaáy caùc TB BM coøn soùt ñöôïc bao boïc xung quanh bôûi moät maøng ñaùy (BM) vaø maøng TB cuûa caùc TB BM coù caùc theå lieân keát (D) cuõng nhö theå baùn lieân keát (HD). TB BM chæ chöùa moät ít ty theå vaø löôùi noäi baøo keùm phaùt trieån. Ñieàu naøy cho thaáy chuùng laø caùc TB soáng (vital) nhöng ñang nghæ ngôi, ít trao ñoåi chaát. Hình 1-56 R ñaõ nhoå ñöôïc loaïi boû phaàn DCNC. Laùt caét tieáp tuyeán vôùi beà maët chaân R, cho thaáy caùc TB BM coøn soùt Mallassez xuaát hieän döôùi daïng caùc nhoùm coâ laäp treân tieâu baûn moâ hoïc, nhöng treân thöïc teá chuùng taïo thaønh moät maïng löôùi lieân tuïc bao quanh chaân R. Chöùc naêng cuûa chuùng hieän nay coøn chöa roõ.
  28. 28. 28 Hình 1-57 a. Xeâ maêng sôïi ngoaïi sinh, khoâng TB (AEFC) vôùi caùc boù sôïi ngoaïi sinh daøy ñaëc bao phuû ngaø ngoaïi bieân. Nguyeân baøo xeâ maêng vaø nguyeân baøo sôïi coù theå ñöôïc nhìn thaáy keá beân xeâ maêng. b. Kính hieån vi ñieän töû queùt: caùc sôïi ngoaïi sinh baùm dính vôùi ngaø (beân traùi) vaø lieân tuïc vôùi caùc boù sôïi collagen (CB) cuûa DCNC. AEFC ñöôïc hình thaønh ñoàng thôøi vôùi söï hình thaønh cuûa ngaø chaân R. Trong quaù trình hình thaønh R, khi bao BM Hertwig thoaùi hoùa, caùc TB töø bao R seõ xaâm nhaäp vaøo bao BM Hertwig vaø chieám 1 vuøng keá beân tieàn ngaø (predentin). ÔÛ ñaây, caùc TB ngoaïi trung moâ töø bao R bieät hoùa thaønh nguyeân baøo xeâ maêng vaø baét ñaàu taïo ra caùc sôïi collagen coù höôùng vuoâng goùc vôùi beà maët. Lôùp xeâ maêng ñaàu tieân ñöôïc hình thaønh treân lôùp noâng vaø khoaùng hoùa cao cuûa ngaø voû (mantle dentin) ñöôïc goïi laø “lôùp hyaline”, chöùa caùc proteins khuoân men vaø caùc sôïi collagen ñaàu tieân cuûa xeâ maêng. Hình 1-58 Xeâ maêng hoãn hôïp, coù TB (CMSC) khaùc vôùi AEFC laø noù chöùa TB vaø sôïi noäi sinh, ñöôïc boài ñaép trong suoát giai ñoaïn chöùc naêng cuûa R. Caùc loaïi xeâ maêng khaùc nhau ñöôïc taïo ra bôûi nguyeân baøo xeâ maêng hoaëc TB DCNC loùt beà maët xeâ maêng. Moät soá trong chuùng hôïp nhaát vôùi chaát daïng xeâ maêng (cementoid), chaát naøy sau ñoù seõ khoaùng hoùa thaønh xeâ maêng. Caùc TB naèm vuøi trong xeâ maêng ñöôïc goïi laø xeâ maêng baøo (CC). Hình 1-59 Cementocytes naèm vuøi trong caùc hoác cuûa CMSC hay CIFC. Chuùng lieân heä vôùi nhau thoâng qua maïng löôùi nhuù baøo töông ñi trong caùc vi quaûn. Cementocytes cuõng lieân heä vôùi cementoblasts treân beà maët thoâng qua caùc nhuù baøo töông naøy. Söï hieän dieän cuûa cementocytes cho pheùp söï vaän chuyeån caùc chaát dinh döôõng ñi qua xeâ maêng R, goùp phaàn duy trì söï soáng cuûa moâ khoaùng hoùa naøy.
  29. 29. 29 Hình 1-60 a. Phaàn bò vuøi trong xeâ maêng chaân R (muõi teân) vaø xöông oå chính danh cuûa caùc sôïi DCNC ñöôïc goïi laø sôïi Sharpey. Trong AEFC, sôïi Sharpey coù ñöôøng kính nhoû hôn vaø daøy ñaëc hôn so vôùi phaàn sôïi naèm trong xöông oå. Trong quaù trình hình thaønh lieân tuïc cuûa AEFC, phaàn sôïi DCNC naèm keá beân chaân R bò vuøi trong moâ khoaùng hoùa. Do ñoù, sôïi Sharpey trong xeâ maêng laø söï noái tieáp tröïc tieáp cuûa caùc sôïi chính trong DCNC vaø MLK treân xöông oå. b. Sôïi Sharpey caáu taïo thaønh heä thoáng sôïi ngoaïi sinh (E) cuûa xeâ maêng vaø ñöôïc taïo ra bôûi nguyeân baøo sôïi trong DCNC. Heä thoáng sôïi noäi sinh (I) ñöôïc taïo ra bôûi nguyeân baøo xeâ maêng, goàm caùc sôïi coù höôùng song song so vôùi truïc daøi cuûa R. Hình 1-61 Hình 1-62 Hình 1-61 Caùc sôïi ngoaïi sinh xaâm nhaäp AEFC. Caùc daûi cheùo ñaëc tröng cuûa sôïi collagen bò che khuaát trong xeâ maêng do caùc tinh theå apatite ñaõ laéng ñoïng trong caùc boù sôïi trong quaù trình khoaùng hoùa. Xeâ maêng sôïi ngoaïi sinh, khoâng TB
  30. 30. 30 Hình 1-62 Khaùc vôùi xöông, xeâ maêng (C) khoâng coù caùc giai ñoaïn tieâu vaø boài ñaép xen keõ, nhöng noù taêng ñoä daøy trong suoát ñôøi soáng do coù söï laéng ñoïng cuûa caùc lôùp môùi noái tieáp. Trong quaù trình boài ñaép töø töø naøy, phaàn ñaëc thuø cuûa sôïi DCNC naèm ngay keá beà maët chaân R bò khoaùng hoùa. Söï khoaùng hoùa xaûy ra bôûi söï laéng ñoïng cuûa caùc tinh theå hydroxyapatite, ñaàu tieân trong caùc sôïi collagen, sau ñoù treân beà maët sôïi, vaø cuoái cuøng trong chaát neàn gian sôïi (interfibrillar matrix). Cementoblast (CB) naèm gaàn beà maët xeâ maêng vaø naèm giöõa 2 boù sôïi chính gaén vaøo. Nhìn chung, AEFC khoaùng hoùa hôn CMSC vaø CIFC. Ñoâi khi chæ vuøng ngoaïi vi sôïi Sharpey cuûa CMSC ñöôïc khoaùng hoùa, ñeå laïi moät phaàn loõi khoâng khoaùng hoùa naèm beân trong sôïi. Hình 1-63 DCNC naèm giöõa xeâ maêng (CMSC) vaø xöông oå chính danh. CMSC chöùa caùc sôïi collagen noäi sinh vôùi maät ñoä daøy ñaëc, song song vôùi beà maët chaân R vaø sôïi Sharpey (sôïi ngoaïi sinh), coù höôùng vuoâng goùc vôùi ñöôøng noái xeâ maêng-ngaø (tieàn ngaø (PD)). Caùc loaïi xeâ maêng khaùc nhau taêng ñoä daøy baèng caùch boài ñaép töø töø trong suoát ñôøi soáng. Xeâ maêng thöôøng coù chöùa caùc ñöôøng taêng tröôûng (incremental lines) bieåu hieän cho caùc giai ñoaïn noái tieáp cuûa söï hình thaønh xeâ maêng. CMSC ñöôïc taïo thaønh sau khi keát thuùc moïc R, vaø sau moät ñaùp öùng vôùi yeâu caàu chöùc naêng. V. Xöông oå R Xöông oå R laø phaàn xöông haøm taïo ra vaø naâng ñôõ oå R. Xöông oå R phaùt trieån cuøng vôùi söï phaùt trieån vaø söï moïc R. Xöông oå R laø xöông ñöôïc taïo thaønh bôûi caû TB cuûa bao R (xöông oå chính danh) laãn TB khoâng lieân quan ñeán söï phaùt trieån cuûa R. Xöông oå R cuøng vôùi xeâ maêng R vaø maøng NC taïo thaønh boä maùy baùm dính cuûa R, chöùc naêng chính laø phaân boá vaø haáp thu löïc nhai vaø caùc löïc khaùc sinh ra khi coù söï tieáp xuùc R.
  31. 31. 31 Xöông oå phía khaåu caùi daøy hôn ñaùng keå so vôùi xöông oå phía maù. Xöông oå haøm treân coù ñoä daøy khaùc nhau ôû nhöõng vuøng khaùc nhau: baûn xöông daøy ôû maët khaåu caùi vaø maët ngoaøi vuøng R coái lôùn nhöng moûng ôû maët ngoaøi vuøng R tröôùc. Hình 1-65 Xöông oå R haøm döôùi. a. Caét ôû 1/3 coå cuûa chaân R b. Caét ôû 1/3 choùp cuûa chaân R. Xöông oå chính danh thöôøng lieân tuïc vôùi xöông ñaëc hay xöông voû cuûa baûn xöông trong vaø ngoaøi. Xöông oå maët ngoaøi vaø maët trong coù ñoä daøy khaùc nhau ôû nhöõng vuøng khaùc nhau. ÔÛ vuøng R tröôùc vaø R coái nhoû, baûn xöông maët ngoaøi moûng hôn ñaùng keå so vôùi baûn xöông maët trong. ÔÛ vuøng R coái lôùn, baûn xöông ngoaøi daøy hôn baûn xöông trong. Hình 1-66 ÔÛ maët ngoaøi cuûa xöông haøm, ñoâi khi thieáu xöông phuû ôû vuøng coå cuûa chaân R, taïo thaønh khieám khuyeát nöùt (Dehiscence). Neáu coù moät ít xöông phuû ôû phaàn cao nhaát cuûa vuøng coå chaân R thì goïi laø khieám khuyeát luûng (Fenestration). Caùc khieám khuyeát naøy thöôøng xaûy ra khi R di chuyeån ra khoûi cung haøm, vuøng R tröôùc thöôøng gaëp hôn vuøng R sau. Chaân R trong nhöõng khieám khuyeát naøy chæ ñöôïc phuû bôûi DCNC vaø nöôùu. Trong NgoaøiNgoaøi Trong Hình 1-64 Xöông oå R haøm treân. Caùc vaùch cuûa oå R ñöôïc loùt bôûi xöông voû (muõi teân). Vuøng xöông naèm giöõa caùc oå R vaø giöõa caùc vaùch xöông ñaëc laø xöông xoáp. Xöông xoáp chieám haàu heát vaùch gian R (interdental septa) nhöng chæ chieám moät phaàn töông ñoái nhoû ôû baûn xöông ngoaøi vaø baûn xöông trong. Xöông xoáp chöùa caùc beø xöông (bone trabeculae), caáu truùc vaø kích thöôùc cuûa noù ñöôïc quyeát ñònh moät phaàn bôûi di truyeàn vaø moät phaàn bôûi caùc löïc chöùc naêng.
  32. 32. 32 R cöûa R coái nhoû R coái lôùn Hình 1-67 Caét doïc qua xöông haøm döôùi. Vaùch xöông ngoaøi vaø trong coù ñoä daøy khaùc nhau ñaùng keå ôû caùc vuøng R khaùc nhau. Söï hieän dieän cuûa ñöôøng cheùo ngoaøi taïo ra moûm xöông coù daïng hình theàm (muõi teân) ôû vuøng R7, R8 döôùi. Hình 1-68 Maët caét qua DCNC (PL), R (T), vaø xöông oå R (AB). Xöông ñaëc (xöông oå chính danh) loùt oå R, vaø treân X quang ñöôïc goïi laø phieán cöùng (lamina dura: LD), bò ñaâm thuûng bôûi nhieàu keânh Volkmann (muõi teân) cho maïch maùu, maïch baïch huyeát vaø caùc sôïi thaàn kinh ñi töø xöông oå R ñeán DCNC. Lôùp xöông naøy ñöôïc caùc sôïi Sharpey gaén vaøo neân ñoâi khi ñöôïc goïi vôùi teân laø “xöông boù” (“bundle bone”). Veà maët chöùc naêng vaø caáu truùc, “xöông boù” coù nhieàu ñaëc ñieåm chung vôùi lôùp xeâ maêng treân beà maët chaân R. Hình 1-69 Xöông oå R baét ñaàu hình thaønh töø raát sôùm trong baøo thai, vôùi söï laéng ñoïng khoaùng ôû nhöõng oå nhoû trong khung trung moâ (mesenchymal matrix) xung quanh caùc nuï R. Caùc vuøng nhoû khoaùng hoùa naøy taêng kích thöôùc, hôïp nhaát, bò tieâu vaø taùi caáu truùc cho ñeán khi moät khoái xöông lieân tuïc ñöôïc hình thaønh xung quanh caùc R ñaõ moïc hoaøn toaøn. Thaønh phaàn khoaùng cuûa xöông, chuû yeáu laø hydroxyapatite, khoaûng 60% troïng löôïng. Hình treân moâ taû moâ xöông ôû vuøng cheõ cuûa moät R coái lôùn döôùi. Moâ xöông ñöôïc chia thaønh 2 phaàn: xöông khoaùng hoùa (MB) vaø tuûy xöông (BM). Xöông khoaùng hoùa ñöôïc taïo thaønh töø caùc laù xöông (lamellae) – xöông laù – trong khi tuûy xöông chöùa caùc TB môõ (adipocytes: ad), maïch maùu (v), vaø caùc TB trung moâ chöa bieät hoùa.
  33. 33. 33 Hình 1-72 a. Ranh giôùi giöõa xöông oå chính danh vaø xöông laù vôùi moät osteon. Söï hieän dieän cuûa keânh Havers ôû trung taâm cuûa osteon. Xöông oå chính danh goàm caùc laù voøng, chöùa caùc sôïi Sharpey (SF). b. Ba osteons hoaït ñoäng vôùi moät maïch maùu naèm trong keânh Havers. Laù xöông keõ (maøu xanh) naèm giöõa 3 osteons, töông öùng vôùi moät osteon cuõ, taùi caáu truùc moät phaàn. Hình 1-70 Xöông laù (lamellar bone) goàm 2 loaïi moâ xöông: xöông oå R (AB) vaø xöông oå chính danh (ABP). Xöông oå chính danh coù beà roäng thay ñoåi (muõi teân traéng). Xöông oå R coù nguoàn goác trung moâ vaø khoâng ñöôïc xem laø moät phaàn cuûa boä maùy baùm dính thaät söï. Xöông oå chính danh cuøng vôùi DCNC vaø xeâ maêng R chòu traùch nhieäm gaén dính R vôùi khung xöông. Xöông oå R vaø xöông oå chính danh ñeàu traûi qua nhöõng thay ñoåi ñeå thích nghi, coù theå do nhöõng thay ñoåi chöùc naêng. Hình 1-71 Xöông laù chöùa caùc ñôn vò xöông osteons (voøng troøn traéng). Moãi ñôn vò xöông chöùa caùc laù xöông khoaùng hoùa, ñoàng taâm, bao quanh 1 maïch maùu naèm trong keânh Havers (HC). Khoaûng giöõa caùc osteons laø laù xöông keõ. Osteons trong xöông laù khoâng nhöõng laø ñôn vò caáu truùc maø coøn laø ñôn vò chuyeån hoùa. Dinh döôõng cuûa xöông ñöôïc ñaûm baûo bôûi maïch maùu trong keânh Havers vaø maïch maùu thoâng noái trong keânh Volkmann.
  34. 34. 34 Hình 1-73 Moät osteon vôùi coát baøo osteocytes (OC) naèm trong hoác xöông trong xöông laù. Coát baøo keát noái nhau thoâng qua caùc vi quaûn (canaliculi) chöùa caùc nhuù baøo töông. Hình 1-74 Söï taïo thaønh xöông trong xöông oå R. Taïo coát baøo (muõi teân) ñang saûn xuaát khung xöông (osteoid) goàm caùc sôïi collagen, glycoproteins, vaø proteoglycans. Khung xöông traûi qua söï khoaùng hoùa bôûi söï boài ñaép cuûa chaát khoaùng nhö canxi vaø phosphate, sau ñoù ñöôïc chuyeån thaønh hydroxyapatite. Hình 1-75 Coát baøo (OC) naèm trong xöông khoaùng hoùa keát noái vôùi taïo coát baøo (OB) treân beà maët xöông qua caùc vi quaûn xöông (CAN). Hình 1-76 Taát caû vò trí ñang coù hoaït ñoäng taïo xöông ñeàu coù taïo coát baøo. Beà maët ngoaøi cuûa xöông ñöôïc bao phuû bôûi lôùp taïo coát baøo naøy, laàn löôït ñöôïc toå chöùc trong moät maøng ngoaøi xöông (P) chöùa caùc sôïi collagen daøy ñaëc. ÔÛ “maët trong” cuûa xöông töùc laø khoang tuûy xöông, coù moät maøng trong xöông (E), coù ñaëc ñieåm töông töï nhö maøng ngoaøi xöông.
  35. 35. 35 Hình 1-79 Xöông oå R ñöôïc laøm môùi laïi lieân tuïc ñeå ñaùp öùng caùc nhu caàu chöùc naêng. R moïc vaø di gaàn trong suoát ñôøi soáng ñeå buø tröø söï coï moøn (attrition). R di chuyeån nhö vaäy nghóa laø coù söï taùi caáu truùc cuûa xöông oå. Trong quaù trình taùi caáu truùc, caùc beø xöông bò phaù huûy vaø taïo laïi lieân tuïc, khoái xöông voû ñöôïc thay theá bôûi xöông môùi. Trong quaù trình tieâu xöông voû, caùc keânh haáp thu (resorption canals) ñöôïc taïo thaønh bôûi caùc maïch maùu taêng sinh. Caùc keânh naøy, coù chöùa moät maïch maùu ôû trung taâm, sau ñoù ñöôïc laáp ñaày bôûi xöông môùi baèng caùch taïo thaønh caùc laù xöông xeáp thaønh nhöõng lôùp ñoàng taâm xung quanh maïch maùu. O: Moät heä thoáng Havers môùi. Hình 1-77 Coát baøo naèm trong hoác xöông, caùc nhuù baøo töông toûa ra theo caùc höôùng khaùc nhau. Hình 1-78 Caùc coát baøo noái vôùi nhau baèng caùc nhuù baøo töông naèm trong caùc vi quaûn xöông. Heä thoáng hoác xöông-vi quaûn xöông laø caàn thieát cho söï chuyeån hoùa TB bôûi cho pheùp söï khueách taùn chaát dinh döôõng vaø chaát thaûi. Beà maët naèm giöõa caùc coát baøo vaø khung xöông khoaùng hoùa laø raát lôùn. Giao dieän giöõa TB vaø khung xöông trong moät khoái xöông 10 × 10 × 10 cm laø khoaûng 250 m2 . Beà maët trao ñoåi khoång loà naøy coù vai troø ñieàu hoøa, ví duï noàng ñoä canxi vaø phosphate trong maùu thoâng qua cô cheá kieåm soaùt bôûi hormon.
  36. 36. 36 Taùi caáu truùc baét ñaàu vôùi söï huûy xöông beà maët cuûa huûy coát baøo (OCL), sau moät thôøi gian ngaén taïo coát baøo (OB) baét ñaàu taïo laïi xöông môùi vaø cuoái cuøng moät ñôn vò ña baøo cô baûn (BMU) ñöôïc hình thaønh, ñöôïc moâ taû roõ raøng bôûi ñöôøng nghæ (muõi teân). RL Hình 1-80 Hoaït ñoäng huûy xöông ôû beà maët xöông oå. Huûy xöông (tieâu xöông) luoân lieân quan ñeán huûy coát baøo (osteoclasts: Ocl). Chuùng laø caùc ñaïi thöïc baøo khoång loà chuyeân phaù huûy khung chaát khoaùng (xöông, ngaø, xeâ maêng R), phaùt trieån töø caùc monocytes trong maùu. Huûy xöông xaûy ra bôûi vieäc phoùng thích caùc acid (acid lactic, ….) taïo thaønh moät moâi tröôøng acid trong ñoù caùc muoái khoaùng cuûa moâ xöông bò hoøa tan. Chaát höõu cô coøn laïi bò loaïi boû bôûi caùc enzymes vaø quaù trình thöïc baøo cuûa caùc huûy coát baøo. Huûy coát baøo baùm vaøo beà maët xöông vaø taïo ra caùc choå khuyeát goïi laø khuyeát Howship (ñöôøng chaám chaám). Chuùng di ñoäng vaø coù khaû naêng di chuyeån treân beà maët xöông. Hình 1-81 Ñôn vò ña baøo cô baûn (basic multicellular unit: BMU), hieän dieän trong moâ xöông ñang coù hoaït ñoäng taùi caáu truùc. Ñöôøng nghæ (reversal line: RL) theå hieän möùc ñoä huûy xöông ñaõ xaûy ra. Töø ñöôøng nghæ, xöông môùi baét ñaàu taïo thaønh vaø coù ñaëc tính cuûa chaát daïng xöông osteoid. Huûy coát baøo phaù huûy caû chaát höõu cô laãn chaát voâ cô. ob: taïo coát baøo, V: maïch maùu. Hình 1-82 Caû xöông voû vaø xöông xoáp cuûa xöông oå R traûi qua taùi caáu truùc lieân tuïc (huûy xöông roài taïo laïi xöông) ñeå ñaùp öùng vôùi söï di chuyeån cuûa R vaø nhöõng thay ñoåi cuûa löïc chöùc naêng taùc ñoäng leân R.
  37. 37. 37 Do ñoù, trong khi collagen gaàn xöông ñöôïc ñoåi môùi töông ñoái nhanh, thì collagen gaàn beà maët chaân R ñoåi môùi moät caùch chaäm chaïp hoaëc khoâng ñoåi môùi gì. (OB: osteoblasts, OC: osteocytes). VI. Söï cung caáp maùu cho moâ NC Hình 1-84 Söï cung caáp maùu cho R vaø moâ NC. Ñoäng maïch R, laø moät nhaùnh cuûa ñoäng maïch R treân hoaëc döôùi, phaân nhaùnh thaønh ñoäng maïch trong vaùch (intraseptal artery) tröôùc khi ñi vaøo oå R. Caùc nhaùnh taän cuûa ñoäng maïch trong vaùch (caùc nhaùnh xuyeân) xaâm nhaäp vaøo xöông oå chính danh treân toaøn boä oå R. Chuùng noái laïi vôùi nhau vaø vôùi caùc maïch maùu ôû phía choùp R trong khoaûng DCNC. Tröôùc khi ñoäng maïch R ñi vaøo oáng tuûy, noù phaân thaønh caùc nhaùnh nhoû cung caáp maùu cho vuøng choùp R. Ñoäng maïch R Ñoäng maïch R döôùi Ñoäng maïch trong vaùch Caùc nhaùnh xuyeân Hình 1-83 Caùc sôïi collagen cuûa DCNC (PL) gaén vaøo trong xöông oå chính danh (BB), xöông naøy coù toác ñoä chu chuyeån (turnover) cao. Phaàn sôïi collagen ñöôïc gaén vaøo trong xöông boù ñöôïc goïi laø sôïi Sharpey (SF). Caùc sôïi naøy ñöôïc khoaùng hoùa ôû ngoaïi vi, vaø thöôøng coù loõi trung taâm khoâng ñöôïc khoaùng hoùa. Boù sôïi collagen gaén vaøo trong xöông boù thöôøng coù ñöôøng kính lôùn hôn nhöng soá löôïng ít hôn so vôùi caùc boù sôïi töông öùng trong xeâ maêng R ôû phía ñoái dieän. Caùc boù sôïi rieâng leû coù theå ñi theo moïi con ñöôøng töø xöông oå ñeán xeâ maêng R. Tuy nhieân, maëc duø laø caùc boù sôïi gioáng nhau, nhöng collagen gaàn xöông luoân luoân ít tröôûng thaønh hôn so vôùi collagen gaàn xeâ maêng R. Collagen ôû phía xeâ maêng R coù toác ñoä chu chuyeån thaáp.
  38. 38. 38 Hình 1-85 Nöôùu nhaän söï caáp maùu chuû yeáu töø caùc maïch maùu treân maøng xöông laø caùc nhaùnh taän cuûa ñoäng maïch döôùi löôõi, ñoäng maïch caèm, ñoäng maïch maù, ñoäng maïch maët, ñoäng maïch khaåu caùi lôùn, ñoäng maïch döôùi oå maét, vaø ñoäng maïch R treân sau. Caùc ñoäng maïch khaùc nhau thöôøng ñöôïc xem laø caáp maùu cho moät vuøng R nhaát ñònh. Tuy nhieân, treân thöïc teá coù nhieàu nhaùnh noái giöõa caùc ñoäng maïch khaùc nhau. Do ñoù, toaøn boä heä thoáng maïch maùu, chöù khoâng phaûi moät nhoùm maïch maùu rieâng leû, laø ñôn vò caáp maùu cho moâ meàm vaø moâ cöùng cuûa haøm treân vaø haøm döôùi. Hình 1-86 Nguoàn caáp maùu chính cho nöôùu rôøi laø töø caùc maïch maùu treân maøng xöông, trong nöôùu chuùng noái vôùi maïch maùu cuûa xöông oå R vaø DCNC. Treân ñöôøng ñi ñeán nöôùu rôøi, chuùng phaân chia taïo thaønh ñaùm roái döôùi BM, naèm ngay beân döôùi BM mieäng cuûa nöôùu rôøi vaø nöôùu dính. Ñaùm roái naøy taïo thaønh caùc cuoän mao maïch cho moãi nhuù MLK (ñöôøng kính khoaûng 7 μm, ñaây laø mao maïch thaät söï). Beân döôùi BM keát noái laø ñaùm roái R-nöôùu laø moät maïng löôùi caùc maïch maùu nhoû. Caùc maïch maùu trong ñaùm roái naøy coù Ñoäng maïch R treân sau Ñoäng maïch khaåu caùi lôùn Ñoäng maïch döôùi oå maét Ñoäng maïch döôùi löôõi Ñoäng maïch caèm Ñoäng maïch maù Ñoäng maïch maët dp Maïch maùu treân maøng xöông Maïch maùu töø xöông oå R Maïch maùu töø DCNC Ñaùm roái döôùi BM BM mieäng BM keát noái Ñaùm roái R-nöôùu
  39. 39. 39 ñöôøng kính khoaûng 40 μm, cho thaáy chuùng chuû yeáu laø caùc tieåu tónh maïch. ÔÛ nöôùu khoûe maïnh, khoâng coù caùc cuoän mao maïch trong ñaùm roái R-nöôùu. Hình 1-87 Söï cung caáp maùu cho moâ NC. Maïch maùu trong DCNC taïo thaønh moät maïng löôùi bao quanh chaân R. Nöôùu rôøi nhaän maùu töø (1) maïch maùu treân maøng xöông, (2) maïch maùu cuûa DCNC, vaø (3) maïch maùu cuûa xöông oå R. Hình 1-88 Tuaàn hoaøn ngoaøi maïch maùu (extravascular circulation), qua ñoù chaát dinh döôõng vaø caùc chaát khaùc ñöôïc mang ñeán töøng TB vaø chaát thaûi töø quaù trình chuyeån hoùa ñöôïc loaïi boû ra khoûi moâ. ÔÛ ñaàu ñoäng maïch (A) cuûa heä thoáng mao maïch, aùp suaát thuûy tónh (hydraulic pressure) khoaûng 35 mmHg ñöôïc duy trì do chöùc naêng bôm maùu cuûa tim. Do aùp suaát thuûy tónh cao hôn aùp suaát thaåm thaáu (osmotic pressure: OP) trong moâ (khoaûng 30 mmHg), neân coù söï vaän chuyeån caùc chaát töø maïch maùu ñi ra khoaûng keõ (ES). ÔÛ ñaàu tónh maïch (V), aùp suaát thuûy tónh khoaûng 25 mmHg (thaáp hôn 5 mmHg so vôùi aùp suaát thaåm thaáu trong moâ). Ñieàu naøy cho pheùp söï vaän chuyeån caùc chaát töø khoaûng keõ ñi vaøo trong maïch maùu. Töø ñaây, tuaàn hoaøn ngoaïi maïch ñöôïc thieát laäp.
  40. 40. 40 VII. Heä thoáng baïch huyeát cuûa moâ NC Hình 1-89 Maïch baïch huyeát nhoû nhaát, mao maïch baïch huyeát, taïo thaønh moät maïng löôùi roäng khaép trong MLK. Thaønh cuûa mao maïch baïch huyeát goàm moät lôùp ñôn caùc TB noäi moâ, do ñoù khoù xaùc ñònh treân tieâu baûn moâ hoïc thoâng thöôøng. Dòch baïch huyeát (lymph) laø dòch keõ ñöôïc haáp thu qua caùc thaønh moûng vaøo trong mao maïch baïch huyeát. Töø mao maïch, baïch huyeát seõ chaûy vaøo caùc maïch baïch huyeát lôùn hôn thöôøng ôû gaàn caùc maïch maùu töông öùng. Tröôùc khi ñi vaøo maùu, baïch huyeát chaûy qua moät hoaëc nhieàu haïch baïch huyeát, trong ñoù baïch huyeát ñöôïc loïc vaø ñöôïc cung caáp caùc lymphocytes. Baïch maïch gioáng nhö tónh maïch, chuùng coù van. Baïch huyeát töø moâ NC chaûy qua caùc haïch baïch huyeát cuûa vuøng ñaàu coå. Moâ Nôi baïch huyeát ñeán Nöôùu maët ngoaøi haøm treân Caùc haïch döôùi haøm Nöôùu maët trong haøm treân Caùc haïch coå saâu Nöôùu (ngoaøi & trong) vuøng R tröôùc haøm döôùi Caùc haïch döôùi caèm Nöôùu (ngoaøi & trong) vuøng R sau haøm döôùi Caùc haïch döôùi haøm Vuøng R8 Haïch coå-nhò thaân VIII. Thaàn kinh cuûa moâ NC Gioáng nhö caùc moâ khaùc trong cô theå, moâ NC coù chöùa caùc receptors thuï caûm ñau, xuùc giaùc, vaø aùp suaát (nociceptors, mechanoreceptors). Ngoaøi caùc loaïi thuï theå caûm giaùc khaùc nhau, caùc thaønh phaàn thaàn kinh ñöôïc tìm thaáy trong moâ NC. Caùc daây thaàn kinh nhaän caûm ñau, xuùc giaùc vaø aùp suaát coù trung taâm dinh döôõng (trophic center) ôû haïch baùn nguyeät (semilunar ganglion) ñöôïc mang ñeán moâ NC thoâng qua thaàn kinh sinh ba Haïch döôùi caèmHaïch döôùi haøm Haïch coå saâu Haïch coå – nhò thaân
  41. 41. 41 (trigeminal nerve) vaø caùc nhaùnh taän cuûa noù. Do coù caùc receptors trong DCNC, neân caùc löïc nhoû taùc ñoäng leân R coù theå ñöôïc xaùc ñònh. Ví duï: ñaët moät laù kim loaïi raát moûng (10–30 μm) giöõa caùc R, thì khi caén laïi coù theå deã daøng nhaän bieát ñöôïc. Trong luùc nhai, khi caùc R döôùi vöøa chaïm maët nhai caùc R treân thì ñoäng taùc nhai seõ ñöôïc ngaên laïi theo phaûn xaï vaø chuyeån thaønh cöû ñoäng haù mieäng khi nhai phaûi vaät cöùng. Do ñoù, caùc receptors trong DCNC, cuøng vôùi caùc thuï caûm theå baûn theå (proprioceptors) trong cô vaø gaân, giöõ moät vai troø quan troïng trong ñieàu hoøa cöû ñoäng nhai vaø löïc nhai. Hình 1-90 Nöôùu ñöôïc chi phoái thaàn kinh bôûi caùc nhaùnh taän cuûa thaàn kinh V. Moâ Thaàn kinh chi phoái Haøm treân Nöôùu maët ngoaøi vuøng R tröôùc vaø R coái nhoû Caùc nhaùnh moâi treân cuûa thaàn kinh döôùi oå maét Nöôùu maët ngoaøi vuøng R coái lôùn Caùc nhaùnh cuûa thaàn kinh R treân sau Nöôùu maët trong vuøng R cöûa Thaàn kinh böôùm-khaåu caùi Nöôùu maët trong (tröø vuøng R cöûa) Thaàn kinh khaåu caùi lôùn R + DCNC Ñaùm roái thaàn kinh R treân Haøm döôùi Nöôùu maët ngoaøi vuøng R tröôùc Thaàn kinh caèm Nöôùu maët ngoaøi vuøng R coái lôùn Thaàn kinh mieäng Nöôùu maët ngoaøi vuøng R coái nhoû Thaàn kinh caèm vaø thaàn kinh mieäng Nöôùu maët trong Thaàn kinh döôùi löôõi (nhaùnh taän cuûa thaàn kinh löôõi) R + DCNC Thaàn kinh R döôùi Caùc daây thaàn kinh nhoû trong moâ NC haàu heát ñeàu ñi theo ñöôøng ñi cuûa maïch maùu. Caùc daây thaàn kinh ñeán nöôùu ñi trong moâ phía ngoaøi maøng xöông, chia thaønh nhieàu nhaùnh ñeán BM mieäng treân ñöôøng ñi ñeán nöôùu rôøi. Caùc daây thaàn kinh ñi vaøo DCNC qua caùc loå thuûng (keânh Volkmann) trong vaùch oå R. Caùc ñaàu taän cuøng töï do cuûa daây thaàn kinh vaø caùc tieåu theå Ruffini ñaõ ñöôïc xaùc ñònh coù trong DCNC.
  42. 42. 42 Taøi lieäu tham khaûo 1. Ainamo, J. & Talari, A. (1976). The increase with age of the width of attached gingiva. Journal of Periodontal Research 11, 182–188. 2. Anderson, D.T., Hannam, A.G. & Matthews, G. (1970). Sensory mechanisms in mammalian teeth and their supporting structures. Physiological Review 50, 171– 195. 3. Bartold, P.M. (1995). Turnover in periodontal connective tissue: dynamic homeostasis of cells, collagen and ground substances. Oral Diseases 1, 238–253. 4. Beertsen, W., McCulloch, C.A.G. & Sodek, J. (1997). The periodontal ligament: a unique, multifunctional connective tissue. Periodontology 2000 13, 20–40. 5. Bosshardt, D.D. & Schroeder, H.E. (1991). Establishment of acellular extrinsic fi ber cementum on human teeth. A lightand electron-microscopic study. Cell Tissue Research 263, 325–336. 6. Bosshardt, D.D. & Selvig, K.A. (1997). Dental cementum: the dynamic tissue covering of the root. Periodontology 2000 13, 41–75. 7. Carranza, E.A., Itoiz, M.E., Cabrini, R.L. & Dotto, C.A. (1966). A study of periodontal vascularization in different laboratory animals. Journal of Periodontal Research 1, 120–128. 8. Egelberg, J. (1966). The blood vessels of the dentogingival junction. Journal of Periodontal Research 1, 163–179. 9. Fullmer, H.M., Sheetz, J.H. & Narkates, A.J. (1974). Oxytalan connective tissue fibers. A review. Journal of Oral Pathology 3, 291–316. 10.Hammarstrom, L. (1997). Enamel matrix, cementum development and regeneration. Journal of Clinical Periodontology 24, 658–677. 11.Karring, T. (1973). Mitotic activity in the oral epithelium. Journal of Periodontal Research, Suppl. 13, 1–47. 12.Karring, T. & Loe, H. (1970). The three-dimensional concept of the epithelium- connective tissue boundary of gingiva. Acta Odontologica Scandinavia 28, 917– 933. 13.Karring, T., Lang, N.R. & Loe, H. (1974). The role of gingival connective tissue in determining epithelial differentiation. Journal of Periodontal Research 10, 1– 11. 14.Karring, T., Ostergaard, E. & Loe, H. (1971). Conservation of tissue specifi city after heterotopic transplantation of gingiva and alveolar mucosa. Journal of Periodontal Research 6, 282–293. 15.Kvam, E. (1973). Topography of principal fibers. Scandinavian Journal of Dental Research 81, 553–557.
  43. 43. 43 16.Lambrichts, I., Creemers, J. & van Steenberghe, D. (1992). Morphology of neural endings in the human periodontal ligament: an electron microscopic study. Journal of Periodontal Research 27, 191–196. 17.Listgarten, M.A. (1966). Electron microscopic study of the gingivo-dental junction of man. American Journal of Anatomy 119, 147–178. 18.Listgarten, M.A. (1972). Normal development, structure, physiology and repair of gingival epithelium. Oral Science Review 1, 3–67. 19.Lozdan, J. & Squier, C.A. (1969). The histology of the mucogingival junction. Journal of Periodontal Research 4, 83–93. 20.Melcher, A.H. (1976). Biological processes in resorption, deposition and regeneration of bone. In: Stahl, S.S., ed. Periodontal Surgery, Biologic Basis and Technique. Springfi eld: C.C. Thomas, pp. 99–120. 21.Page, R.C., Ammons, W.F., Schectman, L.R. & Dillingham, L. A. (1974). Collagen fiber bundles of the normal marginal gingiva in the marmoset. Archives of Oral Biology 19, 1039–1043. 22.Palmer, R.M. & Lubbock, M.J. (1995). The soft connective tissue of the gingiva and periodontal ligament: are they unique? Oral Diseases 1, 230–237. 23.Saffar, J.L., Lasfargues, J.J. & Cherruah, M. (1997). Alveolar bone and the alveolar process: the socket that is never stable. Periodontology 2000 13, 76–90. 24.Schenk, R.K. (1994). Bone regeneration: Biologic basis. In: Buser, D., Dahlin, C. & Schenk, R. K., eds. Guided Bone Regeneration in Implant Dentistry. Berlin: Quintessence Publishing Co. 25.Schroeder, H.E. (1986). The periodontium. In: Schroeder, H. E., ed. Handbook of Microscopic Anatomy. Berlin: Springer, pp. 47–64. 26.Schroeder, H.E. & Listgarten, M.A. (1971). Fine Structure of the Developing Epithelial Attachment of Human Teeth, 2nd edn. Basel: Karger, p. 146. 27.Schroeder, H.E. & Listgarten, M.A. (1997). The gingival tissues: the architecture of periodontal protection. Periodontology 2000 13, 91–120. 28.Schroeder, H.E. & Munzel-Pedrazzoli, S. (1973). Correlated morphometric and biochemical analysis of gingival tissue. Morphometric model, tissue sampling and test of stereologic procedure. Journal of Microscopy 99, 301–329. 29.Schroeder, H.E. & Theilade, J. (1966). Electron microscopy of normal human gingival epithelium. Journal of Periodontal Research 1, 95–119. 30.Selvig, K.A. (1965). The fine structure of human cementum. Acta Odontologica Scandinavica 23, 423–441. 31.Valderhaug, J.R. & Nylen, M.U. (1966). Function of epithelial rests as suggested by their ultrastructure. Journal of Periodontal Research 1, 67–78.

×