iBw ;kyh gozgok  fJfsjk;e fdqFNheB sI       feogkb f;zx         gh n?u vh      gpbhe/FB fpT{ogzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk
gzikph ftT[Is ftek; ftGkr                       gzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk                                1990            ...
djokfsB p/dhnB e/ e[b fpy/ gqrN/ BkBe okfJ .;G f;ZyB e ;[y dJ/ iZj sZj GJ/ ;jkfJ .                 u"gJhfsB fJj eb w Xow[ ...
«ÚŒÙ∂ √»⁄∆      Óπº÷ ÏøË ... «’Í≈Ò «√øÿ È≈ø◊ Ú≈¬∆√ ⁄ª√Ò,         i–iii                                Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆...
BB ‘Áπ¡≈ ‹≈‰≈                      CEBC È≈È’ÓÂ∂ ‹≈‰≈                      CFBD ‡ª‚∂ ‹≈‰≈                         DBBE ¡‹...
EH ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‹≈‰≈                             A@BEI ÏÀ‹È≈Ê (’∆Û ◊≈Ó) ‹≈‰≈                    A@CF@ ’ÀÒ≈Ù (√πÓ∂) ÍÏ Â∂ ‹...
IB Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ ȱø ◊π«¡≈¬∆                                  AFBIC ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞≤‰≈                                       ...
Óπ º ÷ Ïø Ë        AIFF «Ú⁄ ‹ÁØ∫ ¡√∆∫ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∆ «ÂøÈ √Ω √≈Ò≈ ‹ÈÓ ÙÂ≈ÏÁ∆ÓÈ≈¿∞‰ Ò¬∆ AIFI «Ú⁄ ‘؉ Ú≈Ò∆¡ª ÍÃ’≈ÙÈ≈...
«√≥ÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆Õ «¬È∑ª ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ «¬«Â‘≈√’ ºʪ ˘ «¬’ «¬«Â‘≈√’»Í Á∂‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ «¬√ «Ú⁄ ’¬∆ Âºπ‡∆¡...
«¬È∑ª Á∆ ÍπÙ‡∆ Ò¬∆ ʪ ʪ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ‘Ú≈Ò∂ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ        «¬√ Íπ√Â’ ˘ √Ò Â∂ Í⁄ºÒ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ «Ú⁄ Ì»◊Ø«Ò’ ¡Â∂ «¬...
ÍÚ∂Ù’≈         ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Ì≈Ú ¿∞‘ ⁄È≈ ‘À «‹√ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ‹∆ÚÈ«Ïª «ÓÒÁ≈ ‘À ¡Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á≈ Ì≈Ú ‹ÈÓ ...
◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª Á≈ Í√≈≈ ¿∞È∑ª Á∆ ¡≈ı∆ ¿∞Ó «Ú⁄ ¡øÌ‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ ¿∞È∑ª Á∆ Ï≈Ò ¡Ú√Ê≈ Á∆¡ª Ú≈«...
Ù∂ı ¯∆Á-¿∞Á-Á∆È ¡ºÂ≈ (AAAI-ABC@ ¬∆√Ú∆) √∆ «‹√ Á≈ ¡√Ò Èª Óπ‘øÓÁ «¬Ï≈‘∆Ó‘ÀÕ «¬‘ Íπ√Â’ ¿∞Á» «Ú⁄ ‘π‰ Í≈«’√Â≈È «Ú⁄ ¤Í∆ ‘À Â...
““«¬‘ √≈÷∆ ¡’Ï Í≈«ÂÙ≈‘ ‘’ √πÈ≈¬∆ Ê∆, ‹Ï ◊π» ¡‹È Ò‘ΩA ¡≈«¬«Ó«Ò¡≈ Ê≈ ¡’Ï Í≈«Â√≈ ’¿∞””B        «¬Ê∂ «¬‘ «È‰≈ ’È≈ «’ ◊...
Ú≈Ò∆ ¡≈ÁÙ’ «Ú¡’Â∆ ≈‹≈ ‹ÈÓ ˘ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ≈‹≈ ‹È’ Á∂ «ÏÙÈÍÁ∂ ‘π‰Â’ Í≥‹≈Ï Á∂ «‘øÁ»¡ª «Ú⁄ Í⁄Ò ‘ÈÕ «‹ºÊ∂ Óπ√ÒÓ≈È∆ √«Ì¡...
’Á∂ ‘ÈÕ «¬™ ÍÃÂ∆ ‘πøÁ≈ ‘À ‹∂’ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï «ÚÙ∂Ù ÔÂÈ È≈ ’Á∂ ªÙ≈«¬Á √Ó∂∫ Á∆ ⁄≈Ò È≈Ò ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ô≈Á◊≈∆...
‹∆ Á∆ «ÁºÂ∆ ‹≈‰’≈∆ ¡Â∂ Í⁄Ò Ú≈«¬Âª Â∂ ¡Ë≈ √∆Õ «¬√ Â∑ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ Í«‘Ò...
CBÚ∆∫ ¡Â∂ CCÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ Óº’∂ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ¡Â∂ CEÚ∆∫ ¡Â∂ CFÚ∆∫ Í¿∞Û∆«Ú⁄ Ï◊Á≈Á ‹≈‰ Á≈ Úȉ, CHÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï...
«¬«Â‘≈√ ͺ÷ ÂØ∫ Ï‘π ӑ≈ÈÂ≈ ÷Á∆ ‘ÀÕ «’™«’ «¬√ «Ò÷ Á∂ Ï‘π ÿº‡ ÷Û∂ «ÓÒÁ∂‘È, AIFB «Ú⁄ ‹ÁØ∫ «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂ «¬√ ˘ ...
‘ÀÕ ¡≥ÏÒ∆ ’∂ ¡≈◊∂ Ó√∆ ’≈ ⁄¿∞ÂÛ≈ ‘À ¿∞‘ª ‘∆ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ÏÀ·≈ ‘ÀÕ”” Í≥È≈ C@@        ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Á»‹≈ «Ú⁄ Óπ√Ò...
«◊¡≈ «‹Ê∂ «¬‘ ‘∞‰ Â’ √π«÷¡Â ‘ÀÕ ¡º‹ ’Ò «¬√ Ò≈«¬ÏÃ∂∆ Á≈ È≈™ ’≈ÓÈ ÚÀÒË∆Ò∂ÙȘ Ò≈«¬ÏÃ∂∆ ‘Ø «◊¡≈ ‘ÀÕ AHGB ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‚≈’‡ ‡...
«’Û∆¡ª ¡¯ˆ≈Ȫ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ◊πÁ≈√Íπ «Ú⁄ ‘À Â∂ √Ã∆ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁÍπ Á∂ È∂Û∂ ‘ÀÕ «¬ÊØ∫Á∂ ’∞ºfi Óπ√ÒÓ≈È ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «√...
¿∞ÍØ’Â ’ج∆ Ú∆ ◊ºÒ √º⁄ ÍÂ∆ ȑ∆∫ ‘πøÁ∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «¬√ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á≈ ‡≈’≈ ’∆«Â¡ª ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆...
≈«¬ ÌØ«¬ Á∆ ÂÒÚø‚∆ ‘ÀÕ                 («Í¡≈∂ Ò≈Ò ’Í» Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÂ≈ B ¡≥Â’≈ BBA)       ‚≈: ‡øÍ È∂ ‹ÁØ∫ «¬ø‚∆¡≈ ¡≈...
◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª È‘∆∫ ω∆Õ ¡≈Í Á∂ ¡ı∆Ò∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ ω∆ ‘ØÚ∂◊∆Õ””A «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ‘Ø∫Á È∂ «¬‘ √ÍÙ‡ ’ «ÁºÂ≈ ...
‘ØÚ∂◊≈ ‹Ø ◊π» È≈È’ ‹∆ ÂØ∫ ÚºË Â∂‹ ÍÃÂ≈Í Ú≈Ò≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’«Ò÷‰ Ú≈Ò≈ ’ج∆ ‘øÁ≈Ò Á≈ ⁄∂Ò≈ ‘À ‹Ø ’¬∆ Ú≈ «¬’...
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Janam sakhi
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Janam sakhi

283 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
283
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Janam sakhi

  1. 1. iBw ;kyh gozgok fJfsjk;e fdqFNheB sI feogkb f;zx gh n?u vh gpbhe/FB fpT{ogzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk
  2. 2. gzikph ftT[Is ftek; ftGkr gzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk 1990 d{ih tko L 1100 w[Zb L 70-00;odko shoE f;zx n?b n?b, n?w, ofi;Nok, gzikph :{Bhtof;Nh, gfNnkbk d[nkok gqekFs ns/ w?;o} okw fgqzNrqkc, BthI fdZbh d[nkok w[fdqs
  3. 3. djokfsB p/dhnB e/ e[b fpy/ gqrN/ BkBe okfJ .;G f;ZyB e ;[y dJ/ iZj sZj GJ/ ;jkfJ . u"gJhfsB fJj eb w Xow[ ubk:;G ;kXB e okj{ psk:i ske/ wkor wfj nkJ/s/ epj{z BjhI gkg ;zskJ/i/ i/ gzE GtB e/ go/gkg skg fsB e/ gqG jo/d{y G{y epj{z B ;zskJ/ekb ikb e/ phu B nkJ/ . r[o{ rfpzd f;zx (pfuZso BkNe ftZuI)
  4. 4. «ÚŒÙ∂ √»⁄∆ Óπº÷ ÏøË ... «’Í≈Ò «√øÿ È≈ø◊ Ú≈¬∆√ ⁄ª√Ò, i–iii Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ ÍÚ∂ŒÙ’≈ v — xxxv ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ 1-166 ¡≥Â’≈ 1-401 ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈A ¡ÚÂ≈ Ë≈È≈ AB ÍÛ∑È∂ Í≈¿∞‰≈ CC ‹øfl» √ø√’≈ DD ‚ø◊ ⁄≈È≈ EE ’∞ÛÓ≈¬∆ Â∂ «Ú¡≈‘ FF √º⁄≈ √ΩÁ≈ GG Á∂ŒÙ ‡È Á≈ «Ú⁄≈ IH «√∆ ⁄øÁ ‹∆ Á≈ ‹ÈÓ II ÚÀÁ ÏπÒ≈«¬¡≈ A@A@ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ AAAA ÓØÁ∆ ÷≈È≈ √øÌ≈«Ò¡≈ ACAB ÓΩÁ∆ı≈È∂ Á≈ Ò∂÷≈ Á∂‰≈ ADAC ÓÁ≈È∂ Á∆ ÒÛ’∆ Á≈ «Ú¡≈‘ AEAD Ó≈Â≈ √πÒº÷‰∆ Á≈ √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ AGAE Ú¬∆≤ ÍÚ∂Ù AHAF È≈ ’Ø «‘øÁ» È≈ Óπ√ÒÓ≈È BAAG Ì≈¬∆ ÎΩÁ∂ ’ØÒØ≤ Ï≈Ï ÒÀ‰∆ BDAH Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ’ØÒ ‹≈‰≈ BEAI √º‹‰ ·º◊ Á≈ «È√Â≈≈ BFB@ Í≈’Í‡È ‹≈‰≈ BIBA ’∞»’Ù∂Â ‹≈‰≈ CB
  5. 5. BB ‘Áπ¡≈ ‹≈‰≈ CEBC È≈È’ÓÂ∂ ‹≈‰≈ CFBD ‡ª‚∂ ‹≈‰≈ DBBE ¡‹π«Ë¡≈ ‹≈‰≈ DDBF ÍÔ≈◊ ‹≈‰≈ DFBG ÏÈ≈√ ‹≈‰≈ E@BH ≈‹∂ ‘« È≈Ê È±ø ¿∞ÍÁ∂Ù EDBI ◊Ô≈ ‹≈‰≈ EFC@ ‘≈‹∆Íπ ͇È∂ ‹≈‰≈ EHCA ’≈Ó»Í ‹≈‰≈ F@CB Ú√Á∂ ‘Ø, ¿∞‹Û ‹≈ÚØ FDCC ≈’Ù Â≈È∂ FECD ‹◊È È≈Ê Íπ∆ Á∂ ≈‘ «Úº⁄ FHCE ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ‹≈‰≈ G@CF ¿∞Û∆√≈ Á∂ ≈‹∂ Á≈ Î∂ «ÓÒ‰≈ GACG «¬’ ÂÒ≈¡ Á∂ ’ø„∂ Â∂ GBCH ’ª⁄∆ÍπÓ «Úº⁄ «¬’ ‹ÀÈ∆ È≈Ò Ó∂Ò GCCI È≈È’ Áπ÷∆¡≈ √Ì √ø√≈ GED@ ¶’≈ ‹≈‰≈ GFDA ¶’≈ Á∂ ≈‹∂ È≈Ò Ó∂Ò GIDB ÓÁ≈È∂ Á∆ Ìπº÷ «Í¡≈√ Á» ’∆Â∆ HADC √∂ÂÏø«Ë ≈Ó∂ÙÚÓ ‹≈‰≈ HCDD Úø‚ ¤’‰≈ HDDE ’Ω‚≈ ≈÷Ù Â≈È≈ HEDF «ÏÁ ‹≈‰≈ HFDG ȪÁ∂Û ‹≈‰≈ HGDH ÈÏÁ≈ Á∂ ’ø„∂ Â∂ HGDI «◊È≈ ÍÏ (√Ø· Á∂√) ‹≈‰≈ HIE@ ¿∞‹ÀÈ ‹≈‰≈ IAEA ÓÊ≈ ‹≈‰≈ IDEB «ÁºÒ∆ «Úº⁄ ¿∞ÍÁ∂Ù IFEC Í≈‰∆Í ‹≈‰≈ IGED Ú≈Í√ √πÒÂ≈ÈÍπ ¡≈¿∞‰≈ IHEE ͺ‡∆ Á∂ «˜Ó∆Á≈ª ȱø ¿∞ÍÁ∂Ù IIEF ÂÒÚø‚∆ ÓπÛÈ≈ A@@EG ÁπÈ∆ ⁄øÁ Á≈ «È√Â≈≈ A@@
  6. 6. EH ‹Ú≈Ò≈ ‹∆ ‹≈‰≈ A@BEI ÏÀ‹È≈Ê (’∆Û ◊≈Ó) ‹≈‰≈ A@CF@ ’ÀÒ≈Ù (√πÓ∂) ÍÏ Â∂ ‹≈‰≈ A@DFA ÒÁ≈÷ Â∂ ’ÙÓ∆ Î∂∆ ÏÑÓÁ≈√ È≈Ò ⁄⁄≈ A@GFB Í≥‹≈ √≈«‘Ï ‹≈‰≈ A@IFC Ï≈Ò È≈Ê È≈Ò Ó∂Ò AABFD «√¡≈Ғ؇ AACFE Ó∆¡ª «Óº·∂ È≈Ò ◊ºÒÏ≈ AADFF ÂÒÚø‚∆ ‹≈‰≈ AAEFG √πÒÂ≈ÈÍπ ‹≈‰≈ Â∂ ÁΩÒ ıª ÒØË∆ È≈Ò Ó∂Ò AAFFH Ù∂ı «¬Ï≈‘∆Ó È≈Ò ◊،ه AAGFI ÓπÒÂ≈È «Úº⁄ Ï‘≈ ¿∞Á Á∆È Ó÷Á»Ó ȱø «ÓÒ‰≈ AAIG@ «‘ø◊Ò≈‹ ‹≈‰ ABBGA Óº’∂ ¡Â∂ ÓÁ∆È∂ ‹≈‰≈ ABEGB Ï◊Á≈Á ‹≈‰≈ ABHGC ÓÙ‘Á (¬∆≈È) ‹≈‰≈ ACCGD ’≈ÏÒ ‹≈‰≈ ACDGE «ÍÙ≈Ú (◊Ø÷ ‘ÎÛ∆) ‹≈‰≈ ACEGF √ºÔÁÍπ Á∆ ÂÏ≈‘∆ ACHGG ’Â≈Íπ Ú√≈¿∞‰≈ AD@GH ¡«‹Â∂ øË≈Ú∂ È≈Ò Ó∂Ò ADBGI ÁØ Óπ√ÒÓ≈Ȫ ȱø ¿∞ÍÁ∂Ù ADCH@ Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ ȱø «ÓÒ‰≈ ADDHA «¬’ √πÿÛ Ï≈Ò’ Á≈ «ÓÒ‰≈ ADFHB ¡⁄Ò Ú‡≈Ò∂ ‹≈‰≈ ADGHC «’Û∆ ¡¯◊≈È≈ (Í·≈Ȫ) ‹≈‰≈ AE@HD Ï∆’≈È∂ ‹≈‰≈ AEAHE ÓπÒÂ≈È ‹≈‰≈ AEDHF √ºÔÁ ¡ÏÁπÒ ’≈Á ◊∆Ò≈È∆ È≈Ò Ó∂Ò AEFHG ‹Íπ ‹∆ √≈«‘Ï Á∆ √øÍ≈Á‰≈ AEHHH Ì≈¬∆ ÓπÒÀ Á≈ «Á‘ªÂ AEIHI √πÒÂ≈ÈÍπ Á∂ «¬’ Íπ≈‰∂ «ÓÂ Á≈ «ÓÒ‰≈ AF@I@ Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ Á∆ ÿ≈Ò‰≈ AFAIA ◊π» ‹∆ Á∂ «¬’ «ÓºÂ Á≈ «Á‘ªÂ AFA
  7. 7. IB Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ ȱø ◊π«¡≈¬∆ AFBIC ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞≤‰≈ AFE nzsek tbkfJs tkbh iBw ;kyh 3-57 fwjopkB tkbh iBw ;kyh 58 - 161 fwjopkB tkbh iBw ;kyh (d{ih fibd) 162- 220 GkJh pkb/ tkbh iBw ;kyh 221 - 329 GkJh wBh f;zx tkbh iBw ;kyh 330 - 401
  8. 8. Óπ º ÷ Ïø Ë AIFF «Ú⁄ ‹ÁØ∫ ¡√∆∫ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∆ «ÂøÈ √Ω √≈Ò≈ ‹ÈÓ ÙÂ≈ÏÁ∆ÓÈ≈¿∞‰ Ò¬∆ AIFI «Ú⁄ ‘؉ Ú≈Ò∆¡ª ÍÃ’≈ÙÈ≈Úª Á∆¡ª ÔØ‹È≈Úª ω≈¬∆¡ª, «¬Èª«Ú⁄Ø∫ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ ÍÓπº÷ √∆Õ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ Á≈ ’øÓ ‚≈’‡ «’Í≈Ò «√øÿ˘ «ÁºÂ≈ «◊¡≈ «’™«’ «¬È∑ª ı≈Ò√≈ ’≈Ò‹ ¡ø«ÓÃÂ√ «Ú⁄ «‘√‡∆ ∆√⁄ ‚∆Í≈‡ÓÀ∫‡ÚÒØ∫ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ √øÍ≈Á ’∆Â≈ √∆Õ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª, «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ Á∆¡ª Ú≈«¬ÂªÁ≈ √ø◊ë‘, Ë≈Ó’ ͺ’ ÂØ∫ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ Ï≈‰∆ Á∂ ÍÓ≈ʪ Á≈ √Í ÂØ∫Íπ≈‰≈ √»Í ¡Â∂ √≈«‘Â’ »Í «Ú⁄ «¬‘ Í≥‹≈Ï∆ ¿∞Í-Ì≈÷≈Úª Â∂ Í≥‹≈Ï∆ √≈«‘ Á≈ ¡ÓπºÒÌø‚≈ ‘ÈÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÔØ‹È≈ Á≈ ÓÈØÊ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂‹∆ÚÈ √øÏøË∆ «¬«Â‘≈√’ ºʪ ˘ «È÷∂ÛÈ≈ ¡Â∂ «¬È∑ª ºʪ Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈«¬’ ÈÚª »Í Í∂Ù ’È≈ √∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª (Missionary itineraries) Á≈ ‘≈Ò ¿∞È∑ªÁ∂ «È’È ÚÂ∆ «√º÷ª ˘ ÍÂ≈ √∆Õ ◊π» ‹∆ Á∂ ‹ØÂ∆ ‹ØÂ∆ √Ó≈¿∞‰ «Í¤Ø∫ ◊π» ‹∆ Á∆¡ª «¬‘Ȫ¿∞Á≈√∆¡ª Á∆¡ª Ú≈«¬Âª «¬‘Ȫ «È’‡ ÚÂ∆ «√º÷ª ≈‘∆∫ Â∂ «¬‘Ȫ Á∆ ¿∞Ò≈Á ≈‘∆∫ ’¬∆Í∆Û∑∆¡ª Â’ √∆È≈-Ï√∆È≈ ⁄ÒÁ∆¡ª ‘∆¡ª ¡Â∂ «¬‘Ȫ «Ú⁄ ’¬∆ Ï≈‘Ò∂ ºʪ Á≈ √Ó∂∫«√ Ò≈ ‘πøÁ≈ «‘≈Õ Íπ≈‰’ ◊≈Ê≈Úª, √»¯∆ √øª ¡Â∂ ◊Ø÷-Í≥Ê∆¡ª Á∆¡ª Ú≈Â≈Úª ¡Â∂‹ÈÓ √≈÷∆ ⁄‰ Ú≈«Ò¡ª È∂ ’∞fi ‘Ø ’‘≈‰∆¡ª Â∂ ’≈Ó≈ª «¬‘Ȫ «Ú⁄ √«ÓÒ ’«ÁºÂ∆¡ª √∆, «¬È∑ª ºʪ ’≈È ‘∆ ’¬∆ «¬«Â‘≈√’≈ª È∂ «¬È∑ª ˘ ““È≈-ÌØ√∂ÔØ◊”” «Ò÷‰≈¡≈øÌ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕA «¬√ Ò¬∆ «¬‘ ˜»∆ √∆ «’ «¬«Â‘≈√’ «ÚÙ∂ÙÂ≈ Á√≈¿∞‰ Ò¬∆ ‹ÈÓ√≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫, «‹ºÊØ∫ Â’ ‘Ø √’Á≈ ‘À, «Ú«◊¡≈È’ Â∆’∆¡ª ≈‘∆∫ «¬’ ÌØ√∂ÔØ◊ Íπ√Â’«Â¡≈ ’∆Â∆ ‹≈Ú∂Õ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á∂ ⁄≈ Óπº÷ √»Í ‘È (A) ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ (B)«Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ (ÁØÚ∂∫ Ì≈◊) (C) Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ (D) Ì≈¬∆ ÓÈ∆A Ú∂÷Ø ‚ÏÒÔ±, ¡À⁄ ÓÀ’ÒΩ‚ Á∆ Íπ√Â’ “◊π» È≈È’ ¡À‚ «√º÷ ∆Ò∆‹È” Ì»«Ó’≈ Í≥È≈ G (i)
  9. 9. «√≥ÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆Õ «¬È∑ª ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ «¬«Â‘≈√’ ºʪ ˘ «¬’ «¬«Â‘≈√’»Í Á∂‰ Á∆ ’Ø«ÙÙ ’∆Â∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ «¬√ «Ú⁄ ’¬∆ Âºπ‡∆¡ª ‘؉◊∆¡ªÕ Í «¬‘ «¬’, Í«‘Ò∆’Ø«ÙÙ ‘À, «¬√ Ú≈√Â∂ Í≈·’ ¡Í‰∆ ‡∆’≈-«‡ºÍ‰∆ ÷πºÒ∂ «ÁÒ È≈Ò ’Â≈ ˘ Ì∂‹‰ ª ‹ØÁ»‹∆ ¡À‚∆¡ÙÈ «Ú⁄ ¿∞‘ È∞’√ Á» ‘Ø ‹≈‰Õ «¬È∑ª ÁØ‘ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ ‚≈: «’Í≈Ò«√øÿ È∂ «¬«Â‘≈√’ ºʪ Ú≈Ò∂ Ó»Ò Í≈·’ª ˘ √ø«÷Í »Í «Ú⁄ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ¡≥Â’≈ «Ú⁄Á∂ «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Ó»Ò Í≈· AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ÒºÌ∆ ‘ºÊ-«Ò÷ÂÂØ∫ «Ò¡≈ «◊¡≈ ‘À «‹√ Á∆ ¯Ø‡Ø ’≈Í∆ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ È∂ Í≈Í ’ Ò¬∆ ‘À Â∂ ‹Ø ‘π‰Â’ «ÓÒ∆¡ª Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ-√≈÷∆ Á∆¡ª ‘ºÊ «Ò÷ª ÂØ∫ Íπ≈‰∆ ‘À Â∂ «¬√ Á≈ Ó»ÒÍ≈· Í«‘Ò∆ Ú≈ «¬√ Íπ√Â’ «Ú⁄ ¤Í «‘≈ ‘ÀÕ «‹‘Û≈ «¬«Â‘≈√’ ÷Û≈ «¬‘Ȫ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ «Â¡≈ ’∆Â≈ ‘À, ¿∞√ Á∆‘ «¬’ √≈÷∆ ˘ ⁄Ω‘ª √≈÷∆¡ª Á∆ ’√Úº‡∆ Â∂ Í«÷¡≈ «◊¡≈ ‘À ¡Â∂ Â∞ÒÈ≈ÂÓ’ ¡«Ë¡ÀÈ’ ’∂ «√º‡∂ ’º„∂ ‘ÈÕ «‹ºÊ∂ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¡≈Í√∆ «ÚØË ‘À ¿∞Ê∂ ¯π‡ È؇ Á∂ ’∂ «¬È∑ª ˘ÍÛ⁄Ø«Ò¡≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ Á∂Ú √≈«‘Ï Á∂ √¯ª ‹ª ¿∞Á≈√∆¡ª Á≈ Ú‰È ’È Òº«◊¡≈ Ì»◊Ø«Ò’√«ÊÂ∆ Â∂ «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÚÒ «ÚÙ∂Ù «Ë¡≈È «ÁºÂ≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Íπ√Â’ «Ú⁄ Í«‘Ò∆Ú≈∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∂ √¯-√≈ËȪ, √Û’ª Â∂ ≈‘ª Á≈ «È‰≈ ’∆Â≈ ‘ÀÕ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ √Ê≈«È’ Ú≈«¬Âª Â∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁπ¡≈«¡ª Á∆ Ì≈Ò Ò¬∆ ¡Â∂‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ Áº√∆¡ª Ú≈«¬Âª Á∆ Í÷ ÍÛ⁄ØÒ Ò¬∆ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ È∂‚≈’‡ «’Í≈Ò «√øÿ ˘ ¿∞⁄∂⁄≈ ¶’≈ ¡Â∂ Áº÷‰∆ Ì≈ Ì∂«‹¡≈Õ «¬È∑ª È∂ ¿∞µÂ «Ú⁄È≈È’-ÓÂ∂ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ Áº÷‰ «Ú⁄ ≈Ó∂ÙÚÓ ¡Â∂ ¶’ª Â’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Íπ≈ÂÈ¡√Ê≈Ȫ Á∆ Ì≈Ò «Ú⁄ √¯ ’∆Â≈ Â∂ ’¬∆ Íπ≈‰∂ «¬«Â‘≈√’ ◊πÁπ¡≈«¡ª ˘ Òº«Í¡≈«‹È∑ª Á≈ Ú‰È «¬√ Íπ√Â’ «Ú⁄ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª Ô≈Â≈Úª Á≈ «È‰≈ ’È Ò¬∆ «ÈÓÈ «Ò÷ «ÂøÈ◊ºÒª √≈Ó∑‰∂ º÷∆¡ª ‘È :- A. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √¯ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª, «‹Ú∂∫ «’ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÓÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ B. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ Ô≈Á «Ú⁄ ω∂ «¬«Â‘≈√’ ‹≈ Á∂ √Â∂ C. √ØÒ∑Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄ Í⁄ºÒ ˜≈ Á∂ √Â∂ «¬√ Â∑ª ‘ √≈÷∆ Á≈ «È‰≈ ’ ’∂ ◊π» ‹∆ Á∂ √¯ª Á≈ «¬’ ∂÷≈-«⁄ºÂ «Â¡≈’∆Â≈ ‘À ‹Ø «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «ÁºÂ≈ ‹≈ «‘≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á≈ «Ú’≈√ Â∂ ¿∞‘Ȫ «Ú⁄ ͬ∆¡ª Ï‘π √≈∆¡ª ◊πøfiÒ≈ Á≈ «È‰≈‚≈: «’Í≈Ò «√øÿ È∂ ÍÚ∂Ù’≈ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘ÀÕ «‹Ú∂∫ «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄¡≈¬∆¡ª «ÚØË∆ Ì≈Úª Á∆¡ª ‡»’ª, ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ √øÏøË∆ «ÂºÊ≈ÚÒ∆ ¡≈«ÁÕ «¬‘ Á√ Á∂‰≈ ˜»∆ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ Áº√∂ ¿∞ÍÁ∂Ù Â∂ ¿∞È∑ª Á∂ ¿∞⁄≈∂‘ج∂ ÙÏÁ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¿∞√∂ Â∑ª Áº√∂ ‘È «‹Ú∂∫ «’ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ (ii)
  10. 10. «¬È∑ª Á∆ ÍπÙ‡∆ Ò¬∆ ʪ ʪ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ‘Ú≈Ò∂ «ÁºÂ∂ ◊¬∂ ‘ÈÕ «¬√ Íπ√Â’ ˘ √Ò Â∂ Í⁄ºÒ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ «Ú⁄ Ì»◊Ø«Ò’ ¡Â∂ «¬«Â‘≈√’«ÁzÙ‡∆ ÂØ∫ «Ò«÷¡≈ «◊¡≈ ‘ÀÕ ÓÀ∫ ¡≈√ ’Á≈ ‘ª √≈≈ «√º÷ ‹◊ ¡Â∂ «ÚÙ∂Ù ’ ’∂ Í≥‹≈ÏÂ∂ «¬«Â‘≈√ Á∂ √’≈Ò ¡Â∂ «Ú«Á¡≈Ê∆ «¬√ ÈÚ∂∫ „ø◊ È≈Ò «Ò÷∆ ⁄È≈ ÂØ∫ ˜» ÔØ◊Ò≈Ì ¿∞·≈¿∞‰◊∂Õ «’Í≈Ò «√øÿ È≈ø◊ Ú≈¬∆√ ⁄ª√Ò Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ Í«‡¡≈Ò≈ «ÓÂ∆ AC ¡’±Ï, AIFI (iii)
  11. 11. ÍÚ∂Ù’≈ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Ì≈Ú ¿∞‘ ⁄È≈ ‘À «‹√ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ‹∆ÚÈ«Ïª «ÓÒÁ≈ ‘À ¡Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á≈ Ì≈Ú ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ «ÁºÂ∆¡ª Ú≈«¬Âª‘ÀÕ «¬√ Íπ√Â’ Á≈ ÓÈØÊ √Ì √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¡≥«’ Ú≈«¬Âª Á≈ √≈÷∆-Ú≈ ¡«Ë¡ÀÈ ’’∂ ¿∞È∑ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂ ¡≈Ë≈ Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ «¬’ ÈÚª »Í Í∂Ù ’È≈ ‘À, ‹Ø √Óπº⁄∂ÂΩ Â∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á≈ ÍÂ∆’ ‘ØÚ∂Õ «’™«’ Íπ√Â’ Á≈ Óπº÷ «ÚÙ≈ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∂√Ø Á≈ «ÚÙÒ∂ÙÈ ’È≈ ‘À «¬√ Ò¬∆ «¬√ Íπ√Â’ Á≈ È≈™ ‹ÈÓ-√≈÷∆-ÍøÍ≈ «÷¡≈«◊¡≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ √≈«‘ ϑπͺ÷∆ √≈«‘ ‘ÀÕ «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂‹∆ÚÈ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª Á≈, Ë≈Ó’ ͺ÷ ÂØ∫ ¿∞È∑ª Á∆ Ï≈‰∆ Á∂ ÍÓ≈Ê Á≈, √≈«‘Â’ »Í«Ú⁄ Í≥‹≈Ï∆ ÏØÒ∆ Á≈ ¡Â∂ ¡«Ë¡≈ÂÓ’ ͺ÷ ÂØ∫ ◊πÓÂ, Ú∂ÁªÂ ¡Â∂ √»¯∆ Ӻ Á∂ √ø’∂ª Á≈Ï‘πÓπºÒ≈ ı˜≈È≈ ‘ÀÕ «¬√ √ø⁄∂ Á≈ ÓÈØÊ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄Ø∫ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆«¬«Â‘≈√’ ºʪ ˘ È÷∂ÛÈ≈ ¡Â∂ «¬È∑ª ºʪ Á≈ ÓπÒ¡≥’È ’È≈ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍøÍ≈ Á∆‹≈⁄ ÍÛÂ≈Ò Ò¬∆ ¿∞√ Á∂ ¡øÌ Â∂ «Ú’≈√ ˘ √Ófi‰≈ Ï‘π ˜»∆ ‘ÀÕ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª Á∆ Íø Í ≈ Á≈ ¡ø Ì ¡Â∂ «Ú’≈√ : «Ò÷Â∆ »Í Ë≈È ’È ÂØ∫Í«‘Òª ◊π» È≈Ò’ √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª Á≈ ¡øÌ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ ‘∆ ‘Ø«¬¡≈ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕÓ‘ªÍπ÷ª Á∆¡ª Ú≈«¬Âª Á≈ ¡øÌ Ï≈∂ ¡ÀÒ¯À‚ Ò≈«¬Ò È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ ’ج∆Ó‘ªÍπ÷ ¡Á̻ ’øÓ ’Á≈ ‘À ª ¿∞√ √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª ÒØ’ª «Ú⁄ Í⁄ºÒ ‘Ø ‹ªÁ∆¡ª‘ÈÕ ¿∞√ Á∂ √Ó’≈Ò∆ ‘À≈È∆ Â∂ Ú≈‘ Ú≈‘ Á∂ Ú≈Ô± Ó≥‚Ò «Ú⁄ «¬È∑ª Ú≈«¬Âª ˘ ¡√⁄‹Â≈¡Â∂ ’≈Ó≈ª Á∂ »Í «Ú⁄ Ú∂÷Á∂ ‘ÈAÕ «¬‘ ““¡√ͺه, ¡√⁄‹ ¡Â∂ ’≈Ó≈Â∆ Ú≈Â≈Ú‰””‘ ’ΩÓ ¡Â∂ ‘ ËÓ Á∂ «¬«Â‘≈√ Á≈ Óπº„Ò≈ ÍÂ≈ ‘πøÁ≈ ‘À ¡Â∂ ÍÓ≈‰∆’ «¬«Â‘≈√,«Ó«Ê¡≈√’ ’‘‰∆¡ª Á∂ ¡Ê≈‘ √ÓπøÁª «Ú⁄Ø∫ ‘ΩÒ∆ ‘ΩÒ∆ ÷πÙ’ ËÂ∆ Á∂ Ó‘≈‡≈Í» Úª◊«È’ÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√∂ ’ ’∂ Íë√ºË «¬«Â‘≈√’≈≈ ‡≈¬∆ÈÏ∆ È∂ ““«‘√‡Ø∆¡È˜ ¡ÀÍØ⁄ ‡»«Ò∆‹È”” «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «¬«Â‘≈√’ «ÁzÙ‡∆’ØÈ ÓÈ∞º÷ ‹≈Â∆ Á∆ ÒÚ∆∫ ¡Â∂ √º‹∆ÍÃ≈ÍÂ∆B ‘ÀÕ A. Asiatic Studiees, Religious and Social ¬∂Ù∆¡≈«‡’ √‡º‚∆˜, «Ò∆‹∆¡√ ¡À∫‚ √ØÙÒ, ¶‚È, AI@G, Í≥È≈ AC@F B. An Historian’s Approach to Religon, Arnold J. Toynbee. ¡ÀÈ «‘√‡Ø∆¡È˜, ¡ÀÍØ⁄ ‡» «Ò∆‹È, ‡≈¬∆ÈÏ∆, Í≥È≈ C (v)
  12. 12. ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª Á≈ Í√≈≈ ¿∞È∑ª Á∆ ¡≈ı∆ ¿∞Ó «Ú⁄ ¡øÌ‘Ø«¬¡≈Õ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ ¿∞È∑ª Á∆ Ï≈Ò ¡Ú√Ê≈ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª Á≈ ·∆’ ÍÂ≈ È‘∆∫Òº◊Á≈Õ «¬‘ ◊ºÒ ÓºË ’≈Ò Á∂ ‘ Ë≈Ó’ ¡≈◊» Â∂ „πº’Á∆ ‘À «’™«’ ÒØ’-⁄⁄≈ «’√∂ÍÃ≈ÍÂ∆ Á∂ «Í¤Ø∫ ¡øÌ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ ’Â≈Íπ «‘ø«Á¡ª ◊π» √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ Á∆¡ª ’¬∆ ◊ºÒª√ø◊ª «Ú⁄ Íë⁄ºÒ ‘ج∆¡ªÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ó‘≈È √¯, Óº’∂, ÓÁ∆È∂, ψÁ≈Á‹≈‰≈, ÓπÒÂ≈È ¡Â∂ ¿∞µ⁄ Á∂ Í∆ª È≈Ò ◊ØÙ‡∆¡ª, ◊ø◊≈ ‹∆ Â∂ Â∆ʪ Á∆ Ô≈Â≈, ◊Ø÷-Í≥Ê∆¡ª È≈Ò ⁄⁄∂, ’≈˜∆¡ª ¡Â∂ Í≥‚ª Á∂ ÎØ’∂ ’Ó ’ª‚ª Á∂ ÷≥‚È ÒØ’-⁄⁄≈ Á≈ «ÚÙ≈ω∂Õ «¬È∑ª √øÏøË∆ ÒØ’-’‘≈‰∆¡ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈Úπ‰ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ Ú∆Í⁄ºÒ ‘∆¡ªÕ Ú≈«¬Âª √Á≈ ¡≈͉∂ Ë≈Ó’, √Á≈⁄≈’ Ú≈Â≈Ú‰ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘πøÁ∆¡ª ‘ÈÕ«¬‘ ◊ºÒ ≈‹√Ê≈È Á∂ «¬’ ¡≈«Á-Ú≈√∆ ’Ï∆Ò∂ Ó∆«È¡ª Á∆¡ª Ú≈«‘ª ÂØ∫ ÚË∂∂ √ͺه‘πøÁ∆ ‘ÀÕ «¬‘ ¡≈«Á-Ú≈√∆ ’Ï∆Ò≈ √» Á∆ Í»‹≈ ’Á≈ √∆Õ ‹ÁØ∫ «¬È∑ª Â∂ «¬√Ò≈Ó È∂ ◊ÒÏ≈Í≈«¬¡≈ ª «¬‘Ȫ È∂ √» Á≈ Ȫ ¡≈ÁÓ Ï≈Ï≈ º÷ «Ò¡≈ Â∂ √» Á∆ ¿∞√∂ Â∑ª Í»‹≈ ’∆ ◊¬∂ÕÎ∂ ‹ÁØ∫ «‘øÁ» ≈«‹¡ª È∂ «¬√ ’Ï∆Ò∂ Â∂ ¡≈͉≈ ¡√ Í≈«¬¡≈ ª «¬È∑ª È∂ ¿∞√ √» Á≈ ȪÚ≈‘ ¡ÚÂ≈ º÷ «Ò¡≈AÕ «¬√ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª Í⁄ºÒ Ú≈«¬Âª ¡≈͉∂¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á∂ Ú≈Â≈Ú‰ ÂØ∫ ÍÃÌ≈«Ú ‘Ø«¬¡ª ‘ÈÕ Ì≈ «Ú⁄ Óπ√ÒÓ≈È ¿∞µÂ-ͺ¤Ó Ú≈Ò∂ Í≈«√™ ¡≈¬∂ √È ¡Â∂ Í≥‹≈Ï Ì≈ Á≈√Ì ÂØ∫ Í«‘Òª «¬Ò≈’≈ √∆ «‹ºÊ∂ Óπ√ÒÓ≈È∆ ◊ÒÏ≈ ¤≈«¬¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆Õ «¬√ «¬√Ò≈Ó∆◊ÒÏ∂ Á≈ ’ÊÈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ ¡≈√≈ Á∆ Ú≈ «Ú⁄ ’∆ ’∆Â≈ ‘À :- È∆Ò Ï√Âz Ò∂ ’ÍÛ∂ Í«‘∂ Â∞’ Í·≈‰∆ ¡Ó´ ’∆¡≈ .. ¡≥« Í»‹≈ ÍÛ«‘ ’Â∂Ï≈ √ø‹Óπ Â∞’≈ Ì≈¬∆ .. «¬√ Óπ√ÒÓ≈È∆ ˆÒÏ∂ Á≈ ¡√ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ï≈∂ Ú≈«¬Âª Â∂ ÍÀ‰≈ ˜»∆√∆Õ ’∞≈È Ù∆¯ «Ú⁄ ‘‹ Ó√∆‘ Á∆¡ª ’≈Ó≈ª ¡≥«’ ‘ÈÕ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Òº◊Á≈ ‘À«’ Óπ√ÒÓ≈Ȫ «Ú⁄ «¬‘ «ÚÙÚ≈Ù «ÁzÛ∑ √∆ «’ ÈÏ∆ ‹ª ¡ØÒ∆¡ª ‘؉ Á≈ «¬’ Ï≈‘Ò≈ «⁄øÈ’≈Ó≈ Ú÷≈¿∞‰≈ ‘ÀÕ Óπ√ÒÓ≈È √øª Â∂ ¯’∆ª Á∂ ˜’∂ ’≈Ó≈ª È≈Ò Ì∂ ͬ∂ √ÈÕ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Óπ√ÒÓ≈È∆ Ë≈Ó’ √≈«‘ «Ú⁄ Ï‘π Íë√ºË Ë≈Ó’ Íπ√Â’ª’Ù¯-¿∞Ò-Ó«‘‹»Ï ¡Â∂ ˜’≈«¬-¡ΩÒ∆¡≈ √ÈÕ ’Ù¯-¿∞Ò-Ó«‘‹»Ï Á≈ ’Â≈ Ù∂ı ¡Ï»-¡Ò-‘√È ¡Â∂ ˜’≈«¬-¡ΩÒ∆¡≈ √ÈÕ ’√¯-¿∞Ò-Ó«‘‹»Ï Á≈ ’Â≈ Ù∂÷ ¡Ï»-¿∞Ò-‘√È ‘‹Ú∂∆ (A@@I-A@GB ¬∆√Ú∆) √∆Õ «¬√ ˘ Á≈Â≈ ◊ø‹-ÏıÙ Ú∆ ’«‘øÁ∂ ‘ÈÕ «¬‘Ò≈‘Ω «Ú⁄ ¡≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈ Â∂ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ ‘∆ «¬√ È∂ «¬‘ Íπ√Â’ «Ò÷∆Õ «¬√ «Ú⁄Ï‘π √≈∆¡ª ’≈Ó≈ª Á≈ Ú‰È ‘ÀÕ «¬’ ʪ Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ¡ÏÁπºÒ≈ È≈Ó∆ «¬’ ÚÒ∆«¬’ Ï≈ˆ «Ú⁄ πº÷ ʺÒ∂ √πºÂ≈ «Í¡≈ √∆ Â∂ «¬’ √ºÍ fi≈Û∆ È≈Ò ¿∞√ Â∂ ͺ÷ª ’ «‘≈ √∆ÕB«¬√ Â∑ª ˜’≈-¬∂-¡ΩÒ∆¡≈ «Ú⁄ Ï‘π ’≈Ó≈ª Á≈ Ú‰È √∆Õ «¬√ ˜’∂ Á≈ ’Â≈ A. Asiatic Studiees, Religious and Social ¬∂Ù∆¡≈«‡’ √‡º‚∆˜, «Ò∆‹∆¡√ ¡À∫‚ √ØÙÒ, Í≥È≈ E@-EA B. Óπ¯Â≈‘-¿∞Ò-‘’∆’Â, ’√¯-¿±Ò-Ó«‘‹»Ï Á≈ ¿∞Á» ¿∞ÒÊ≈ Ò≈‘Ω AIDE, Í≥È≈ DC (vi)
  13. 13. Ù∂ı ¯∆Á-¿∞Á-Á∆È ¡ºÂ≈ (AAAI-ABC@ ¬∆√Ú∆) √∆ «‹√ Á≈ ¡√Ò Èª Óπ‘øÓÁ «¬Ï≈‘∆Ó‘ÀÕ «¬‘ Íπ√Â’ ¿∞Á» «Ú⁄ ‘π‰ Í≈«’√Â≈È «Ú⁄ ¤Í∆ ‘À Â∂ «¬√ «Ú⁄ ’¬∆ ÍÃ’≈ Á∆¡ª’≈Óª ¡≥«’ ‘È ó «¬√ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ‹ÁØ∫ ≈«Ï¡≈ È≈Ó∆ Ïπº„∆ Â∂ ’Ó˜Ø «¬√Â∆È∂ √º⁄∂ «ÁÒØ∫ ¡Á≈√ ’∆Â∆ «’ ¿∞‘ ‹ø◊Ò «Ú⁄ ‘À Â∂ ¿∞‘ ‡π È‘∆∫∫ √’Á∆ ª ’≈‘Ï≈ Ù∆¯Óº’∂ ÂØ∫ ⁄Ò ’∂ ¿∞√ ‹ø◊Ò «Ú⁄ «◊¡≈ Â∂ ¿∞Ê∂ ‹≈ ’∂ ¿∞√ ˘ Á∆Á≈ «ÁºÂ≈Õ ¿∞√∂ ‘∆ √Ó∂∫‘˜ «¬Ï≈‘∆Ó Óº’∂ Íπº‹∂ Â∂ ¿∞È∑ª Ú∂«÷¡≈ «’ ’≈‘Ï≈ ¡≈͉∂ ¡√Ê≈È Â∂ È‘∆∫ ‘ÀÕA «√ºËª«Ú⁄ ⁄Ú∆ ’≈Ó≈ª Í⁄ºÒ √øÈ «‹Ú∂∫ «’ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- »Í Ú‡≈«¬¡≈ ‹Ø◊∆¡ª, «√øÿ Ï≈ÿ Ï‘π ⁄«Ò «Á÷≈¬∆ «¬’ Í ’ ’∂ ¿∞‚È, Í≥÷∆ «‹Ú∂∫ ‘∂ Ò∆È≈¬∆ «¬’ È≈◊ ‘Ø«¬ ÍÚÈ ¤Ø«‚, «¬’ È≈ Ú÷≈ ¡◊«È Ú√≈¬∆ Â≈∂ ÂØÛ∂ Ì◊Ãø È≈Ê «¬’ ¿∞‚ «Ó◊≈È∆ ‹Ò Â ‹≈¬∆Õ (Ú≈ Í«‘Ò∆, Í¿∞Û∆ DA) «¬‘ ’≈Ó≈Â∆ ¡≥Ù ◊π» È≈È’ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª «Ú⁄ ¿∞√ √Ó∂∫ Á∆¡ª Íº⁄ÒÂÚ≈«¬Âª ÂØ∫ ÍÚ∂Ù ’ «◊¡≈Õ ◊π  » ¡‹È √≈«‘Ï ¡Â∂ ◊π  » È≈È’ ‹∆ Á∆¡ª Ú≈«¬Âª ó √Ã∆ ◊π» ¡‹È√≈«‘Ï (AEHA-AF@F) ¬∆√Ú∆ Á∂ √Ó∂∫ Â’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ √≈÷∆¡ª √∆È≈-Ï√∆È≈⁄ÒÁ∆¡ª ‘∆¡ªÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï ¡’Ï ˘ «ÓÒ∂ ¿∞‘Ȫ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ÒØ’ «Íá≈ √≈÷∆ ¿∞√ ˘ √π‰≈¬∆Õ «¬Ê∂ «¬‘ √ͺه ’ Á∂‰≈ ˜»∆ ‘ØÚ∂◊≈ «’ ¡’Ï-È≈Ó∂«Ú⁄ ¡ÏπÒ-¯˜Ò È∂ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ ˘ «ÓÒ‰ Á≈ ’ÊÈ ’∆Â≈ ‘ÀBÕ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï ÚÒØ∫ √π‰≈¬∆ ‘ج∆ √≈÷∆ «¬√ Â∑ª ‘À :- ““ÂÏ ¬∂’ «Á«È ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ Í≈«√ ◊π» ¡≥◊Á Ï∂ÈÂ∆ ’∆ «‹”” Í≈«ÂÙ≈‘ ‹∂Â∞«Ë Ì≈Ú∂ ª ‹ø◊πÒ Á∂÷∆¡ÀÕ ÂÏ ’Â≈Íπ ÂØ∫ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ‹∆ ‹ø◊ ’∆ ËÂ∆¡≈«¬¡≈Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈Ò’ ⁄«Ò¡≈ ‹≈Â≈ ‘À «’ ¿∞«Á¡≈È «Ï÷À, ‹ø◊ ӫ‘ ¡π «√÷√≈«Ê ‘ÀÕ ÂÏ ¿∞È‘π «√÷‘π ’«‘¡≈ ““«‹ Ï≈Ï≈ ‹∆ √Ò≈Ó«Â ‘Ó «Í¡≈√∂ ‘«‘””Õ ’‘∂ ““‘∂ Â∞Ó«Í¡≈√∂ ‘‘π”” ’‘∂, ““‹∆ Ï‘π «Í¡≈√∂ ‘«‘””Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ ’«‘¡≈, ““‹∆ ’∆¡≈’∆¡À ¬∆‘≈ ¿∞ ◊ø◊≈ Ì∆ ’‘∆ Ș∆’ È‘∆∫Õ”” ÂÏ «¬ÂÈ∂ ‘∆ ’‘‰∂ √≈«Ê ‘Ú≈¬∆ ’∆«È¡≈¬∆ ◊ø◊≈ ¡≈«Á ◊¬∆Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ «√÷ª ’Úπ ’«‘¡≈, ““«‹ ‘ª Â∞Ó «Í¡≈∂ ‘‘πÍ∆¡‘π”” ÂÏ ¿∞È‘π «√÷‘π ◊ø◊≈ ‹´ Í∆¡≈ Ì∆ ¡ ¡È≈¬∂ Ì∆Õ ÂÏ ¡Ú «‹ ÒØ’ Ê∂ «ÂÈ‘π’«‘¡≈, ““«‹ ¬∆‘≈ ‹ø◊Ò Ó«‘ Í≈È∆ È≈ Ê≈ ÍÀÁ≈ ‘ØÂ≈, «¬‘π Á∆¡≈¿∞ ’‘ª Â∂ ÍÀÁ≈ ‘»¡≈””ÕÂÏ ÂÓ≈√◊∆ ÒØ’ Á∂÷È∂ ’¿∞ ⁄Ò∂Õ ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ ’«‘¡≈ «‹, ““«¬‘ ÒØ’ÂÓ≈√◊∆ ‘À √Ø ’«‘ø◊ÀÕ”” ÂÏ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ Í∆¤∂ ’¿∞ ‘Êπ ’∆¡≈Õ ¿∞«‘ ÒØ’ Í∆¤∂ ‘∆’¿∞ ‘«‡ ◊¬∂, ¡≈◊∂ ’ج∆ ¡≈«¬ È≈ √«’¿∞Õ A. ˜’≈-Â∞Ò-¡ΩÒ∆¡≈, ¿∞Á» Â‹Ó≈, ‘’∆Ó Ó‘πøÓÁ, ¡ÏÁπÒ √∆Á; ’ÙÓ∆∆ Ï≈˜≈, Ò≈‘Ω(Í≈«’√Â≈È) Í≥È≈ FC B. ¡’Ï-È≈Ó ÈÚÒ «’ÙØ ÍÀ√π Ò÷È¿± «‹ÒÁ Â∆‹∆, Í≥È≈ EAD (vii)
  14. 14. ““«¬‘ √≈÷∆ ¡’Ï Í≈«ÂÙ≈‘ ‘’ √πÈ≈¬∆ Ê∆, ‹Ï ◊π» ¡‹È Ò‘ΩA ¡≈«¬«Ó«Ò¡≈ Ê≈ ¡’Ï Í≈«Â√≈ ’¿∞””B «¬Ê∂ «¬‘ «È‰≈ ’È≈ «’ ◊ø◊≈ «’‘Û∆ ◊ø◊≈ √∆, «¬‘ «’Ú∂∫ Â∂ ’ÁØ∫ ¡≈¬∆, √≈‚≈«ÚÙ≈ È‘∆∫Õ «¬√ Ú≈Â≈ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √ÏøË∆ Ú≈«¬Âª ◊π»¡‹È √≈«‘Ï Ú∂Ò∂ «Ò÷ «Ú⁄ È‘∆∫ √È ¡≈«¬¡≈Õ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ ¡≈«Á ◊π» ◊øÊ√≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û √øÍ≈ÁÈ ’È, Ì≈Ú AF@D ¬∆√Ú∆, ÂØ∫ «Íº¤∂ ◊π» È≈È’ Á∆ ÍøÍ≈ È∂«Ò÷Â∆ »Í Ë≈«¡≈, «’™«’ ¡≈«Á Ï∆Û ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÙÏÁ ¡ÀÈ∆ Ì≈∆«◊‰Â∆ «Ú⁄ «’√∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ’Â≈ ˘ È‘∆∫ «ÓÒ √’Á∂ √ÈÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ÙÏÁª Á≈ Í⁄≈ √ø◊ª «Ú⁄ √∆ ¡Â∂ «¬’ºÒ∂ Áπ’ºÒ∂ ÙÏÁ «√º÷ª ˘ ˜Ï≈È∆ Ô≈Á √ÈÕ ◊π»◊øÊ √≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û ⁄‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ÙÏÁ «Ò÷Â∆ »Í «Ú⁄ ¡≈Ó È‘∆∫ √È «ÓÒÁ∂Õ «¬√◊ºÒ Á≈ ¡≥Á≈˜≈ «¬ÊØ∫ Ú∆ Ò≈«¬¡≈ ‹≈ √’Á≈ ‘À «’ ◊π» ≈ÓÁ≈√ ‹∆ ’ØÒ ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï Á≈◊π‡’≈ ¡Í‰∂ ‘ºÊ Á≈ «Ò«÷¡≈ ‘Ø«¬¡≈ √∆ «‹√ ÂØ∫ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂ ¡≈«Á ◊π» ◊øÊ√≈«‘Ï «Ú⁄ ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï ¿∞Â≈«¡≈Õ «¬√∂ ’ ’∂ Í≈⁄∆È ‘ºÊ-«Ò÷ Ï∆Ûª Â∂ ““‹Í»«ÈÙ≈È ◊π» ≈ÓÁ≈√”” «Ò«÷¡≈ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ √Ì ÂØ∫ Úº‚≈ √ϻ «¬√ ÂØ∫ «¬‘ «√ºË ‘πøÁ≈ ‘À «’‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ¡≈«Á ◊øÊ ⁄È≈ ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ‘Ø∫Á «Ú⁄ ¡≈¬∆¡ª, «¬‘ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ‘π‰ Â’ ÒÌ∆ √Ì ÂØ∫ Íπ≈‰∆ ‘ºÊ-«Ò÷ ‹Ø AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‘À, «Ú⁄ Ú∆◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ ÙÏÁ «ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ «¬√∂ Â∑ª Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‹ª ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ï‘π ÙÏÁ ÓΩ‹»Á ‘ÈÕ ‹∂’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ªÍ«‘Òª «Ò÷∆¡ª ‘ج∆¡ª ‘πøÁ∆¡ª ª «¬‘Ȫ «Ú⁄ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∆ Ï≈‰∆ ¡≥«’ È≈‘πøÁ∆Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª Ï‘π √≈∆¡ª Íº⁄Ò Ú≈«¬Âª ◊π» ◊øÊ √≈«‘Ï «Ú⁄«’√∂ È≈ «’√∂ »Í «Ú⁄ Ù≈ÓÒ ‘Ø ◊¬∆¡ªÕ √ºÂ∂ Â∂ ÚÒÚø‚ Á∆ Ú≈ √Ã∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄≈Ó’Ò∆ ≈◊ «Ú⁄ ¡≥«’ ‘ج∆Õ ÏÒÚø‚ Â∂ √ºÂ≈ ‹∆ ◊π» ¡ø◊Á Á∂Ú ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ’∆ÂÈ’Á∂ √ÈÕ ÏÒÚø‚ Â∂ √ºÂª ÁØÚ∂∫ Ì≈ √È Â∂ √ºÂ≈ √Ã∆ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ Ú∂Ò∂ Â’‹∆™Á≈ «‘≈ Â∂ ‘ ◊π» Á∆ ◊ºÁ∆-ÈÙ∆È∆ Ú∂Ò∂ ¿∞√ Á∆ Í¿∞Û∆ ⁄Á≈ «‘≈Õ «¬√ Ú≈ Á∆¡≥ÁÒ∆ ◊Ú≈‘∆ ‘∆ Á√Á∆ ‘À «’ «¬‘ Ú≈ √Ã∆ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ¿∞⁄≈∆ ◊¬∆Õ«’™«’ ¡º·ª Í¿∞Û∆¡ª «Ú⁄Ø∫ Í≥‹ Í¿∞Û∆¡ª ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï Á∆ ¿∞√ «Ú⁄ ‘ÈÕ «¬√Ú≈ «Ú⁄ √Ã∆ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ ’∞fi Ú≈«¬Âª «ÓÒÁ∆¡ª ‘ÈÕ «‹Ú∂∫◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ◊π» ¡≥◊Á ˘ ◊ºÁ∆ «ÁºÂ∆ :- ◊π« ⁄∂Ò∂ ‘≈«√ ’∆¬∆ È≈È«’ √Ò≈Ó«Â Ê∆ ÚÁÀÕ √«‘ «‡’≈ «ÁÂØ√π ‹∆ÚÁ∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ «√ºËªÂ ‹∆ÚÈ «Ú⁄ «‘ ‘’∂ Ó≈«¬¡≈ ÂØ∫ «ÈÒ∂÷ «‘‰≈√∆Õ «¬√ ◊ºÒ ˘ «‘øÁ» Ë≈Ó’ ÙÏÁ≈ÚÒ∆ «Ú⁄ ≈‹-‹Ø◊ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ ≈‹-‹Ø◊ ’Ó≈¿∞‰ A. ¡’Ï-È≈Ó∂ «Ú⁄ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á≈ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò ¡’Ï ˘ «ÓÒ‰≈ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ B. ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π»-È≈È’ «Ó‘Ï≈È «‹ÒÁ Á»‹∆; ı≈Ò√≈ ’≈Ò‹ ¡≥«ÓÃÂ√, Í≥È≈ ACG; (¡≥Â’≈AFG) (viii)
  15. 15. Ú≈Ò∆ ¡≈ÁÙ’ «Ú¡’Â∆ ≈‹≈ ‹ÈÓ ˘ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ≈‹≈ ‹È’ Á∂ «ÏÙÈÍÁ∂ ‘π‰Â’ Í≥‹≈Ï Á∂ «‘øÁ»¡ª «Ú⁄ Í⁄Ò ‘ÈÕ «‹ºÊ∂ Óπ√ÒÓ≈È∆ √«Ì¡Â≈ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘ÏÁ∆¡ª Ú≈«¬Âª ˘ ’≈Ó≈Â∆ ø◊ «ÁºÂ≈ √∆ ¿∞µÊ∂ «‘øÁ» Ë≈Ó’ √≈«‘ È∂ «¬È∑ª Ú≈«‘ª«Ú⁄ «Ó«Ê¡≈√’ ø◊ Ì«¡≈Õ ◊π» È≈È’ ˘ ≈‹≈ ‹È’ Á≈ ¡ÚÂ≈ ’«‘‰ ¡øÌ ’∆Â≈Õ«¬√∂ ’ ’∂ Á«Ï√Â≈È, ‹Ø √Â≈Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ Á∆ «’ ‘À, «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈Ò’˘ ≈‹≈ ‹È’ Á≈ ¡ÚÂ≈ Ó≥«È¡≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ «ÏÒ’∞Ò «¬‘ ‘∆ Ú≈«¬Â ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï«Ú⁄ ¡≥«’ ‘ÀÕ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ ̺‡ª Á∂ √Ú¬∆¡ª «Ú⁄ Ó‘Ò∂ Í«‘Ò∂ Á∂ √Ú¬∆¬∂ √Ã∆ ◊π»È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∂ √øÏøË «Ú⁄ ‘ÈÕ Í √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á≈ ’ÊÈ Á»√∂ ◊π»¡ª Á∂√Ú¬∆¡ª «Ú⁄ Ú∆ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ «’™«’ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ ˘ ‘∆ √Ì ¡≈ÂÓ’ Ú«‚¡≈¬∆Á≈ ÓØ÷∆ Ó≥«È¡≈ ‘ÀÕ √Ú¬∆¬∂ Ó‘Ò∂ Í«‘Ò∂ ’∂ «Ú⁄⁄ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∆ ¿∞√ÂÂ’«Á¡ª ̺‡ª È∂ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ’«Ï ’Ò√π ‹√ ◊≈Ú¿∞ ◊π» È≈È’ ≈‹ ‹Ø◊ «‹«È Ó≈«‰˙Â∂ «¬’ ʪ ‘Ø «Ò«÷¡≈ ‘À :- ±ø ª ‹«È’ ≈‹≈ ¡¿∞Â≈π √ÏÁπ √ø√≈« √≈ ‘«‘ ‹◊Âz ‹Ò ÍÁÓ Ï∆⁄≈Õ ◊π  » ‘ ◊Ø « Ïø Á √≈«‘Ï ‹∆ Á≈ ¿∞ µ ÁÓ :- ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ (AF@FÂØ∫ AFDD ¬∆√Ú∆) «Ú⁄ ‹ÁØ∫ «’ ¡≈«Á ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û «Â¡≈ ‘Ø ⁄π’∆ √∆ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Ï≈∂ Ú≈«¬Âª È∂ «Ò÷Â∆ »Í Ë≈«¡≈Õ ◊π» È≈Ò’ √≈«‘Ï Á∂ Ô≈Á◊≈∆¡√Ê≈È Á∆ Ì≈Ò Á≈ ’øÓ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï È∂ ’∆Â≈Õ ¡≈Í È≈È’≈‰≈ √≈«‘Ï,√πÒÂ≈ÈÍπ ÒØË∆ ¡Â∂ ‘Ø ¿∞È∑ª √Ì ¡√Ê≈Ȫ Â∂ ◊¬∂ «‹‘Û∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ’≈Ò √øÏøË √ÈÕ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ ◊π È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò √øÏøË ¡√Ê≈Ȫ Â∂ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ ‹≈‰ Á∂ Ô≈Á◊≈∆ ¡√Ê≈È «ÓÒÁ∂ ‘ÈÕ È≈È’≈‰≈ √≈«‘Ï «Ú⁄ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ «¬√∂ Â∑ª √πÒÂ≈ÈÍπ Ú∆ ‘ÀÕ ’«‘øÁ∂ ‘È «’ ‘∆ ÍÏ √Ã∆È◊ (’ÙÓ∆) «’Ò∑∂ Á∂ ¡≥Á ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ¡√Ê≈È Á∆ Ì≈Ò ’ ’∂ Ó‘≈≈‹≈‰‹∆ «√øÿ È∂ ◊πÁÚ≈≈ ωÚ≈«¬¡≈ √∆ ‹Ø ‘π‰ Â’ «’Ò∑∂ Á∂ ¡≥Á ‘ÀÕ ‘∆ ÍÏ «’Ò∑∂Á∂ Ï≈‘ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á≈ ◊πÁÚ≈≈ ‘ÀÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ˘ ÍÂ≈ Ò◊≈«’ È≈È’-ÓÂ≈ (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ÈÀÈ∆Â≈Ò Ô». Í∆.) Á∂ ¡√Ê≈È Â∂ ¿∞√ «ÍºÍÒ ˘ «‹ºÊ∂ ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï ÏÀ·∂ √È, ‹Ø◊∆¡ª È∂ √≈Û «ÁºÂ≈ ‘À ª ¡≈Í ¿∞Ê∂ Í‘πø⁄∂Õ ¿∞√ «ÍºÍÒ ˘ ‘≈Ì≈ ’È Ò¬∆ √øË» Á≈ ’‡Ø≈ Í≈‰∆ «Ú⁄ ÿØÒ ’∂ ¿∞√ Á∆¡ª ‹Û∑ª «Ú⁄ Í≈«¬¡≈AÕ ¿∞‘«ÍºÍÒ ‘π‰ Â∂’ ‘«¡≈ Ì«¡≈ ‘À ¡Â∂ «¬Ò≈’∂ Á∂ Ë≈» ÒØ’ ¿∞√ ˘ Í≥‹≈ √≈«‘Ï ’ ’∂ Ô≈Á A. «¬«Â‘≈√ ◊πÁ¡≈≈ È≈È’ÓÂ≈ ◊πÁÚ≈≈ ÍÃÏøË’ ’Ó∂‡∆ È≈È’ÓÂ≈ «˜Ò≈ ÈÀÈ∆Â≈ Í≥È≈ AB (ix)
  16. 16. ’Á∂ ‘ÈÕ «¬™ ÍÃÂ∆ ‘πøÁ≈ ‘À ‹∂’ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï «ÚÙ∂Ù ÔÂÈ È≈ ’Á∂ ªÙ≈«¬Á √Ó∂∫ Á∆ ⁄≈Ò È≈Ò ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ô≈Á◊≈∆ ¡√Ê≈Ȫ Á≈ √≈˘ ÍÂ≈ ‘∆ È≈Ò◊Á≈Õ «¬√∂ Â∑ª ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Í⁄Ò Ú≈«¬Âª ˘ Í«‘Ò∆ Ú≈∆ ◊π» ‘◊Ø«ÏøÁ Á∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ «◊¡≈Õ «¬√ √øÏøË «Ú⁄ √Ì ÂØ∫ ÚË Ó‘ºÂÚ Í»‰ ’øÓ Ì≈¬∆◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ ’∆Â≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∆ ⁄È≈ ’∆Â∆Õ «¬√ √øÏøË∆«Ú√«Âz «Ú⁄≈ ‹Ø «¬√ Ú≈ Á∆ ¡≥ÁÒ∆ ◊Ú≈‘∆ Â∂ ¡≈Ë≈ ‘À, «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú «Ò÷ «Ó‘Ï≈È Á∆ ¡øÌ’≈ Á∂ Í≥È∂ HB Â∂ ’∆Â∆ ‘ÀÕ √Ø ¿∞√ ˘«¬Ê∂ Áπ‘≈¿∞‰ Á∆ ÒØÛ È‘∆∫Õ «¬√ «Ú⁄ ““ÁÒ-Ìø‹È ◊π» √»Ó≈”” Ú◊∂ √ø’∂ √ͺه ’Á∂‘È «’ «¬‘ ¤∂Ú∂∫ Í≈ÂÙ≈‘ Â∂ Ú∂Ò∂ Á∆ ⁄È≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊π  Á≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ó Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Ï≈√’∂ «˜Ò≈ ¡≥«ÓÃÂ√ Á∂«‘‰ Ú≈Ò∂ Á≈Â≈ ⁄øÁ ̺Ò∂ Â∂ √ÍπºÂ √ÈÕ Á≈Â≈ ⁄øÁ ◊π» ¡Ó Á≈√ Á∂ √º’∂ Ì≈ √ÈÕ«¬√ Â∑ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Â∆‹∂ «√º÷ ◊π», ◊π» ¡Ó Á≈√ Á∂ ÌÂ∆‹∂, Ï∆Ï∆ Ì≈È∆ Á∂ Ì≈ Â∂ ◊π»¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Ó≈Ó∂ Ò◊Á∂ √ÈÕ ‹ÁØ∫ ◊π» ¡ÓÁ≈√ ‹∆ È∂ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò Ú√≈«¬¡≈ ª√≈≈ Í«Ú≈ Ï≈√’ ÂØ∫ ¡≈ ’∂ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò «‘‰ Òº◊≈Õ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò «Ú⁄ ‘∆ AEEH ¬∆:Á≈Â≈ ⁄øÁ Á∂ ÿ Ó≈Â≈ ‹∆Ú‰∆ Á∆ ’∞º÷Ø∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á≈ ‹ÈÓ ‘Ø«¬¡≈AÕ «¬‘ Úº‚∂ ‘Ø’∂ «√º÷∆ Í⁄≈ ’Á∂ ‘∂Õ ◊π» ≈ÓÁ≈√, ◊π» ¡‹È ¡Â∂ ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬È∑ª◊π»-ÿ Á∆ Ï‘π √∂Ú≈ ’∆Â∆Õ ‹Ø ¡≈«Á ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï Á∆ Ï∆Û ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï È∂«Â¡≈ ’∆Â∆ ¡≈Í ¿∞√ Á∂ «Ò÷≈∆ √ÈÕ ¡≈Í Á≈ «Á‘ªÂ AFCG ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ◊Ø«¬øÁÚ≈Ò«Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈BÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ◊π» ÿ Á∂ Ï‘π È∂Û∂ ‘؉ ’ ’∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √ÏøË∆Ú≈«¬Âª ˘ ⁄ø◊∆ Â∑ª ‹≈‰Á∂ √ÈÕ ¿∞È∑ª Á∂ √Ó∂∫ ’¬∆ «√º÷ ÓΩ‹»Á √È «‹È∑ª È∂ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ÁÙÈ ’∆Â∂ √ÈÕ «¬È∑ª «Ú⁄Ø∫ «¬’ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ‹∆ √ÈÕ «¬È∑ª Á≈ ’ÊÈ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ «√º÷ª «Ú⁄ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ «◊¡≈Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ ’∆Â≈ ‘À :- ““«‹Â≈ øË≈Ú≈ ÌÒ≈ ‘À Ï»Û≈ Ïπ„≈ «¬’ Ó«È «Ë¡≈ÚÀÕ”” Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Úª◊ Ïπº„≈ ‹∆ Ú∆ ◊π» ÿ Á∂ «È’‡-Ú≈Â∆ «√º÷ª «Ú⁄Ø∫ √ÈÕ ¡≈Í◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï ÂØ∫ ÒÀ ’∂ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ◊π»¡ª ˘ ◊ºÁ∆ Â∂ ÏÀ·È √Ó∂∫ «ÂÒ’¶◊ªÁ∂ ‘∂Õ ¡≈Í Á≈ «Á‘ªÂ Ú∆ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ AFCA ¬∆√Ú∆ «Ú⁄‘Ø«¬¡≈Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Â∂ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ÁØÚ∂∫ ¡≈Í√ «Ú⁄ Ï‘πÛ È∂Û∂ √È «‹Ú∂∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√‹∆ Á∆ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ‹∆ √≈∂ ¿∞ÍØ’Â ‡»’ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ÁÙÈ ’∆Â∂ √ÈÕ «¬√ Ò¬∆ ¿∞È∑ª Á∂ ‹∆ÚÈ Á∂ ’≈È≈«Ó¡ª ÂØ∫ ‹≈‰± √ÈÕ «¬√Â∑ª ‹Ø ’∞fi Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ Ï≈∂ «Ò«÷¡≈, ¿∞‘ Ï≈Ï≈ Ïπº„≈ A. Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√, Ì≈Ù≈ «ÚÌ≈◊, Í«‡¡≈Ò≈, Í≥È≈ E B. Ó‘≈È ’ØÙ Ì≈¬∆ ’≈‘È «√øÿ, Í≥È≈ CAA (x)
  17. 17. ‹∆ Á∆ «ÁºÂ∆ ‹≈‰’≈∆ ¡Â∂ Í⁄Ò Ú≈«¬Âª Â∂ ¡Ë≈ √∆Õ «¬√ Â∑ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ Í«‘Ò∆ «Ò÷ √∆Õ «¬‘ «Ò÷ ‹∂’√Ó’≈Ò∆ È‘∆∫ ª ¡Ë-√Ó’≈Ò∆ ‘؉ Á≈ «ÚÙ∂Ù Á‹≈ ÷Á∆ √∆, «’™«’ «¬‘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ ÂØ∫ ÊØÛ≈ √Óª «Í¤Ø∫ «Ò÷∆ ◊¬∆ √∆AÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∂ ⁄∂ ‹≈‰ Á≈ ’≈È Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ú⁄ «¬√ Â∑ª ¡≥«’ ‘À :- ““«¬’ √Ó∂∫ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ê∆ «√º÷ª ÍÃÙÈ ’∆Â≈ «’ ◊ØÙ‡ ‹ÈÓ √≈÷∆ Í«‘Ò∆Í≈ÂÙ≈‘∆ Á∆ ¡ ¿∞√ «Ú⁄ ¤Ø‡∂ Ó∂Ò Ú≈«Ò¡ª È∂ ’¬∆ ‹π◊ª ¡‰Ï‰Á∆¡ª Í≈«¬ «ÁºÂ∆¡ª‘È. .. ‹À√∂ ÁπË ÓÀ∫ Í≈‰∆ Ò≈«¬ «ÁÂ∂ Á∂ ‘ø√ ¿∞√ ˘ «ÌøÈ «ÌøÈ ’ ÒÀ∫Á≈ ‘À, ÂÀ√∂ Âπ√∆∫ Ó‘ª‘ø√ ‘Ø «¥Í≈ ’ ’∂ ◊π» ’∂ Ï⁄È Â∂ Ó∆«‰¡≈ Á∂ Ï⁄È «ÌøÈ «ÌøÈ ’ Á∂ÚØÕ Âª Ì≈¬∆ ÓÈ∆«√øÿ ‹∆ Ï⁄È ’∆Â≈ «’ «‹√ √Ó∂∫ Í≥‹Ú∂∫ Í≈ÂÙ≈‘ √Ã∆ ◊π» √≈«‘Ï ‹∆ Á∆ «Ó‹≈Á≈ ’∆Â∆ ‘À«Â√ √Ó∂∫ «√º÷ª ¡Á≈√ ’∆Â∆ ‹Ø ◊ØÙ‡ª Á∆ «Ó‹≈Á≈ ’ج∆ ‘ج∆ È‘∆∫Õ Ó«Â Í≥‹ª Ó∂Ò Ú≈Ò∂‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡‹π◊ª Í≈«¬ ’∂ «√º÷ª ˘ ÌÓ≈«¬ Á∂∫Á∂ ‘ØÚÈÕ Âª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ˘Ï⁄È ‘Ø«¬¡≈ «’ Â∞√ª ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ «¬’ Ú≈ ’È∆ (⁄‰∆) ‹Ø ◊π» Á∂ «√º÷ ¿∞√ Ú≈ Á∂¡È∞√≈∆ √≈÷∆ ˘ √πȉ ÍÛ∑È◊∂Õ Â≈‘∆ Â∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ ‹Ø Ú≈ ‘À «◊¡≈ÈÂÈ≈ÚÒ∆ √ج∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘ÀB””Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ √øÏøË∆ «Èº◊ ‹≈‰’≈∆«ÁºÂ∆ ‘À ‹Ø «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ Ï‘π ‘∆ Ò≈ÌÁ≈«¬’ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∆BEÚ∆∫ Í¿∞Û∆ ÂØ∫ ÒÀ ’∂ DEÚ∆∫ Í¿∞Û∆ Â’ ◊π» È≈È’ Á∂ ‹∆ÚÈ Á∆¡ª Úº÷ Úº÷ ÿ‡È≈Úª Á≈‘≈Ò ‘ÀÕ ‹Ø Ï‘π ‘∆ √ø’∞⁄Úª ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ˘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √≈∂ Í»Ï Â∂Áº÷‰ Â∂ √¯ª Ï≈∂ «¬’ ‡»’ «Ò÷∆ ‘À, ¿∞‘ «¬‘ ‘À :- “Ï≈Ï≈ ¡≈«¬¡≈ Â∆Ê∆ Â∆Ê ÍπÏ √Ì∂ «Î« Á∂÷À” BHÚ∆∫ ¡Â∂ BIÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ √Ó∂ Â∂ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ Í‘≈Û∆ Ê≈Úª Á∂ È≈ÚªÈ≈Ò “√” ¡◊∂Â ’¬∆ Ú≈∆ Ú≈Ë» ‘∆ Ò◊Á≈ ‘À «‹Ú∂∫ ““«ÍÂ∆ ˘ √«ÍÂ∆”” «’‘≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕÍª◊ Á«¡≈ ˘ √Íª◊ ¡≈÷Á∂ ‘ÈÕ «¬√∂ Â∑ª √Ó∂ ÙÏÁ «Ú⁄ “Ó∂” ‹ª Ó∂» ‘À «‹√ Á≈’ÊÈ Ú∂Áª ¡Â∂ Íπ≈‰ª «Ú⁄ ¡≈™Á≈ ‘ÀÕ ÍÓ ÍÃ≈⁄∆È ’≈Ò «Ú⁄ Ì≈Â∆ √≈Ë» «¬√ Á∆Ô≈Â≈ ’Á∂ ¡≈¬∂ ‘ÈÕ Ó∂» ÂØ∫ Ì≈Ú ’ÀÒ≈Ù ÍÏ ‘À («Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø ’ÀÒ≈Ù ÍÏ‹≈‰ Á∆ √≈÷∆) A. «¬’ Ú≈«¬Â ¡Èπ√≈ ‹ÁØ∫ ◊π» ¡‹È Á∂Ú √≈«‘Ï Ï∆Û «Â¡≈ ’Ú≈ ‘∂ √È ¿π√ √Ó∂∫ ¿∞È∑ªÌ≈¬∆ ◊πÁ≈√ ˘ ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ Ú∆ ◊π» ◊ÃøÊ √≈«‘Ï «Ú⁄ ⁄≈Û∑È Ò¬∆ «’‘≈ «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» ◊ÃøÊÁ∂ √øÍ»È ‘؉ ÂØ∫ Í«‘Òª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ È∂ ’∞fi Ï≈‰∆ ⁄∆ ‘ج∆ ‘ÀÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆Í«‘Ò∆ Ú≈ Á∆¡ª ’∞fi Í¿∞Û∆¡ª Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ È∂ AF@D ¬∆√Ú∫ ÂØ∫ Í«‘Òª ⁄ Ò¬∆¡ª ‘Ø‰Õ B. ‹ÈÓ√≈÷∆ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ ¤≈Í≈ ÏøϬ∆ (AHIB) Í≥È≈ A-B (xi)
  18. 18. CBÚ∆∫ ¡Â∂ CCÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ Óº’∂ ‹≈‰ Á≈ ’ÊÈ ¡Â∂ CEÚ∆∫ ¡Â∂ CFÚ∆∫ Í¿∞Û∆«Ú⁄ Ï◊Á≈Á ‹≈‰ Á≈ Úȉ, CHÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ’Â≈Íπ Á≈‹∆ÚÈ ¡ø«’ ’∆Â≈ ‘À :- Ï≈Ï≈ ¡≈«¬¡≈ ’Â≈Íπ« Ì∂÷π ¿∞Á≈√∆ √◊Ò ¿∞Â≈≈ Í«‘ √ø√≈∆ ’ÍÛ∂ Ó≥‹∆ ÏÀ«· ’∆¡≈ ¡ÚÂ≈≈ «’Ú∂∫ «¬√ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ «¬’ Â∞’ √ºÂ∂ ÏÒÚø‚ Á∆ Ú≈ È≈Ò «ÓÒ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ «‹√ ÂØ∫ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Â’ «¬√ ◊ºÒ Á∆ Ï‘π ⁄⁄≈ ‘∆ ‘À «’ ◊π»√≈«‘Ï È∂ ¡Í‰∂ ÍπºÂª Á∆ ʪ Ì≈¬∆ Ò«‘‰∂ ˘ ¡≈͉≈ ¿∞µÂ-¡«Ë’≈∆ Ê≈«Í¡≈ ‘ÀÕ ¿π‘Ú≈’ «¬√ Â∑ª ‘À :- ÍπÂ∆ ’¿∞Ò È Í≈«Ò¡≈ Ó«È ÷؇∂ ¡≈’∆ È«√¡≈≈ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Ò∆ Â∞’ ‘À :- ¿πÒ‡∆ ◊ø◊≈ Ú‘≈¬∆¿∞«È ◊π ¡≥◊Áπ «√« ¿∞Í« Ë≈≈ CIÚ∆∫ Í¿∞Û∆ ÂØ∫ DCÚ∆∫ Í¿∞Û∆ Â’ ¡⁄Ò Ú‡≈Ò∂ Á≈ Ú‰È Â∂ ¿∞Ê∂ ‘ج∆ «√ºËªÈ≈Ò ⁄⁄≈ Á≈ ’ÊÈ ‘ÀÕ DDÚ∆∫ Í¿∞Û∆ «Ú⁄ ÓπÒÂ≈È ‹≈‰ Á≈ Ú‰È ‘À ¡Â∂ DEÚ∆∫Í¿∞Û∆ «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ «Î ’Â≈Íπ ¡≈¿∞‰, Ò«‘‰≈ ‹∆ ˘ ◊π«¡≈¬∆ Á∂ ’∂ ‹ØÂ∆ ‹ØÂ√Ó≈¿∞‰ Á≈ Ú‰È ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ È∂ √Ã∆ ◊π» È≈È’ ÍøÍ≈ Á∂ «Ò÷Â∆ »Í Á≈ È∆∫‘ͺÊ «÷¡≈Õ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï √øÏøË∆ Ú≈«¬Âª, ‹Ø »ÍË≈È ’ ⁄πº’∆¡ª √È, Á≈ «Ú√Ê≈ «¬√ Ú≈ Á∂ ¡«Ë¡ÀÈ ÂØ∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ «¬√ Ú≈ ˘ Ì≈Ú∂∫«¬«Â‘≈√ Â∂ È‘∆∫∫ «’‘≈ ‹≈ √’Á≈ Í «¬√ «Ú⁄Ø∫ ӑºÚÍ»‰ «¬«Â‘≈√’ ÂºÊ «ÓÒÁ∂ ‘È«‹È∑ª ÂØ∫ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ‹∆ÚÈ∆ «Ò÷‰ Ò¬∆ √‘≈«¬Â≈ «ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ ó «¬’ Ú≈«¬Â ¡È∞√≈ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆Ú≈ Á∂ ⁄∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘Ø∫Á «Ú⁄ ¡≈¬∆ «‹√ ˘ ◊ØÙ‡ª«Ó‘Ï≈È ’’∂ Ú∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆, «‹√ Á≈ Á»‹≈ Ȫ«◊¡≈È ÂÈ≈ÚÒ∆ ‘À, «Ú⁄ «¬‘ √Í≤‡ ÂΩ Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈⁄∂ ‹≈‰ ÂØ∫ Í«‘Òª “◊ØÙ‡≈ «Ó‘Ï≈È” ÓΩ‹»Á √∆Õ «¬√ √øÏøË «Ú⁄ ¡√∆∫ Ì≈¬∆ ÓÈ∆ «√øÿÚ≈Ò∆ √≈÷∆ Á∆ ‡»’ ¿∞Â∂ Á∂ ¡≈¬∂ ‘ªÕ ÓÈØ‘ Á≈√ «Ó‘Ï≈È (AEHA-AFD@ ¬∆√Ú∆) ◊π» ¡‹È √≈«‘Ï Á∂ Úº‚∂ Ì≈«ÍÊ∆ ⁄øÁ Á∂ √ÍπºÂ ¡Â∂ ◊π» ≈ÓÁ≈√ Á∂ ÍØÂ∂ √ÈÕ ¡≈Í È∂ «Ú«Á¡≈ ÍÃ≈ÍÂ∆ ◊π» ¡‹È√≈«‘Ï ÂØ∫ ’∆Â∆ Â∂ ¡≈͉∂ √Ó∂∫ Á∂ ¿∞µÿ∂ «Ò÷≈∆ Â∂ ’∆ÂÈ∆¬∂ ‘ج∂ ‘ÈÕ ◊πÏ≈‰∆ Á∂ ÍÁ≈ʪÁ∆ ÍÍ≈‡∆ «¬È∑ª ‘∆ ÌØ∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ ◊π» ¡≥Ù «Ú⁄Ø∫ ‘؉ ’ ’∂ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï√øÏøË∆ ÍÃ⁄Ò Ú≈«¬Âª ÂØ∫ ÌÒ∆ ÍÃ’≈ ‹≈‰± √ÈÕ «¬‘ ‘∆ ’≈È ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ A. ÓÈØ‘ Á≈√ «Ó‘Ï≈È ‹∆ Á∂ ‹∆ÚÈ Ò¬∆ ÚË∂∆ ‹≈‰’≈∆ Ú≈√Â∂ Ú∂÷Ø «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ Á≈È؇ ¡øÌ’ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» È≈È’, «’à«Ó‘Ï≈È, ı≈Ò√≈ ’≈Ò‹, ¡≥«ÓÃÂ√, AIFB, Í≥È≈ A-AC (xii)
  19. 19. «¬«Â‘≈√ ͺ÷ ÂØ∫ Ï‘π ӑ≈ÈÂ≈ ÷Á∆ ‘ÀÕ «’™«’ «¬√ «Ò÷ Á∂ Ï‘π ÿº‡ ÷Û∂ «ÓÒÁ∂‘È, AIFB «Ú⁄ ‹ÁØ∫ «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂ «¬√ ˘ √øÍ≈ÁÈ ’ ’∂ ¤ÍÚ≈«¬¡≈ ¿∞√Ú∂Ò∂ «¬√ Á∂ ÁØ ÷Û∂ ‘∆ «ÓÒÁ∂ √È ¡√Ò «Ò÷ Á≈ ÍÂ≈ È‘∆∫ Ò◊Á≈Õ ‘ØȪ «Ò÷ª Úª◊«¬√ «Ú⁄ Ú∆ Ú≈Ë∂ ÿ≈‡∂ ‘πøÁ∂ ‘∂ ‘ÈÕ «¬√ Ò¬∆ «¬√ ˘ ¡√ª «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ Í«‘Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘À «‹√ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª ¿∞Á≈√∆¡ª Á≈ ‘≈Ò«˜¡≈Á≈ ÔÊ≈Ê’ „ø◊ È≈Ò «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∆¡ª ⁄≈¿∞Á≈√∆¡ª ⁄Ω∫‘ «ÁÙ≈ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘È ó«‹Ú∂∫ «’ Í»Ï, Áº÷‰, ¿∞ºÂ ¡Â∂ ͺ¤ÓÕ «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ Í»Ï Ú≈Ò∂ Í≈√∂ ÂØ∫ ‘∆ Áº÷‰ ÚºÒ ‹≈‰≈ ¡≥«’ ‘À «˜¡≈Á≈·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’™«’ «‹√ È∂ Áº÷‰ ÚºÒ ‹≈‰≈ ‘À ¿∞√ Á≈ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ÂØ∫ Ú≈Í√Í≥‹≈Ï ¡≈¿∞‰≈ ·∆’ È‘∆∫ ‹≈ÍÁ≈Õ «ÚÙ∂Ù ’ ’∂ ‹ÁØ∫ √¯ Á∂ √≈ËÈ «Ï÷Û∂ ‘Ø‰Õ «¬√ ÂØ∫«¬Ò≈Ú≈ ‹◊È È≈Ê Íπ∆ ÂØ∫ Ú∆ Áº÷‰ Á∂ Íë√ºË Â∆Ê ¡√Ê≈Ȫ ˘ √Â≈ ‹ªÁ≈ √∆Õ √Ø ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ ‹◊È È≈Ê Í»∆ ÂØ∫ Áº÷‰ ÚÒ ‹≈‰≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘ÀÕ «¬™ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’ «Ó‘Ï≈È È∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ò«◊¡≈ √Ê≈È’ √«ÊÂ∆ ˘ Óπº÷º«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ï∆Ï∆ È≈È’∆ Á≈ ÍÂ∆ ‹À ≈Ó ¿∞µÍÒ ÷ºÂ∆√∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¿∞√ ˘ ÍÒÂ≈ ÷ºÂ∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ √πÒÂ≈ÈÍπ «Ú⁄ ¡º‹’Ò Ú∆ ¿∞µÍÒ ÷Â∆¡≈ Á∂ ÿ ‘À‰ Í Íҫ¡ª Á∂ È‘∆∫Õ ‘Ø √’Á≈ ‘À √ØÒ∑Ú∆∫ ¡Â∂ √Â≈Ú∆∫ÙÂ≈ÏÁ∆ «Ú⁄ Ú∆ ¿∞µÍÒ≈ Á∂ ÿ ‘؉ «‹√ ’ ’∂ «Ó‘Ï≈È ‹∆ È∂ ‹À ≈Ó ˘ ¿∞µÍÒ «Ò«÷¡≈‘ØÚ∂Õ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÓÊ≈ ‹≈‰ Á∆ √≈÷∆ ÂØ∫ Ú∆ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ÓÊ≈ Ï≈∂ ‹Ø«Ú√Ê≈ «ÁºÂ≈ ‘À, «ÏÒ’∞Ò ·∆’ ‘À ““◊π» ‹∆ ÓÊ≈ «Ú⁄”” Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À :- ““ÂÏ Áº÷‰ ’∆ ËÂ∆ Â∂ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ¿∞µÂ ’∆ ËÂ∆ ÓÀ∫ Í≥«‹ Ï√ Á÷‰ Á∆ËÂ∆ ÷∂Ò∂ ÂÏ Á÷‰ ’∆ ËÂ∆ Á∂«÷ ’« ÓÊ≈ ‹ÓÈ≈ ¡≈«¬ ¿∞Â∂ ’∂√Ø ≈«¬ ’∂ Á∂Ú≈Ò∂ ’≈Á√È∞ ’∆¡≈”” (Í≥È≈ CF@) ÓÊ≈ Á∂ È◊ «Ú⁄ ’ÀÙÚ Á≈ Ó≥Á Ï‘π Íë√Ë ¡√Ê≈È ‘ÀÕ«¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ «¬’ ¤Ø‡≈ «‹‘≈ Ó≥Á √∆ ‹Ø ‹‘ª◊∆ Á∂ √Ó∂∫ «¬’ Úº‚≈ Ó≥ÁÏ«‰¡≈Õ √Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ ’Â≈ È≈ ’∂ÚÒ ÓÊ≈Á∆ Ì»◊ØÒ’ √«ÊÂ∆ ÂØ∫ ‘∆ ‹≈‰± ‘À √◊Ø∫ ¿∞√«Ú⁄ ’ÀÙÚ Á∂ Ó≥Á ÂØ∫ Ú∆Õ «¬√∂ Â∑ª ¿∞‹ÀÈ «Ú⁄ ÌÊ∆ Á∆ ◊π¯≈ Á∂ ¡≈Ò∂ Áπ¡≈Ò∂ Á≈«Ú√Ê≈ ·∆’ ‹≈ÍÁ≈ ‘À «’™«’ «¬‘ ◊π¯≈ √Í≈ ÈÁ∆ Á∂ ’ø„∂ Â∂ ‘À, Ì≈Ú∂∫ ¡º‹ ’Ò Ó√∆¿∞Ê∂ È‘∆∫ ‘À :- ““ÂÏ Áº÷‰ ’∆ ËÂ∆ ·◊‘π √≈Ê ◊Ø√‡ ’« ’« ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ‹∆ ¿∞‹ÀÈÈ◊∆ ‹≈«¬ «È’«Ò¡≈... ¡ ¿∞‘ª ◊π√ª‘∆ ◊Ø÷ ÌÊ∆ ’∆ ◊π¯≈ Ì∆ ‘ÀÕ ¿∞‘ª ‹Ø «¬ÙÈ≈È ’« ’« ¡ÈßÂ’≈Íπ∆ ¡π ÌÊ∆ ’∆ ◊π¯≈ ’∆ ‹≈Âz≈ ’¿∞ ¡≈ÚÀ ‘À, ¿∞‘ª ‘∆ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ‹∆ ‹≈«¬«È’«Ò¡≈... ◊π¯≈ Á∂ È‹Á∆’ Ó√∆ ‘À ÁÚ≈‹∂ Â∂ ÚÛ«Á¡ª √≈Ó‰∂, «Â√ ’∂ ¡◊À ⁄ÚπÂÛ≈ ‘À¿∞Í« ¡≥ÏÒ∆ ’≈ «Ï¤∞ ‘À; ¡≥ÏÒ∆ Â∂ Á≈‘È∂ ◊π¯≈ Á≈ Á ‘À, «Â√ ’∂ ¡≈◊À ¡øÏÒ∆ ’≈ «Ï¤∞ (xiii)
  20. 20. ‘ÀÕ ¡≥ÏÒ∆ ’∂ ¡≈◊∂ Ó√∆ ’≈ ⁄¿∞ÂÛ≈ ‘À ¿∞‘ª ‘∆ ◊π» Ï≈Ï≈ È≈È’ ÏÀ·≈ ‘ÀÕ”” Í≥È≈ C@@ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Á»‹≈ «Ú⁄ Óπ√ÒÓ≈È ¯’∆ª Á∂ «ÁºÂ∂ ‘Ú≈Ò∂ ·∆’‹≈ÍÁ∂ ‘ÈÕ ¿∞√ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À, ““Ó∆¬∂ Á≈¿±Á Ù∂ ◊Û∑ Ú≈Ò∂ ’≈ Í∆ ¿∞√ √≈Ê ◊π» Ï≈Ï∂È≈È’ ‹∆ ◊ØÙ‡ ’∆Â∆Õ”” (‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Á»‹≈ Í≥È≈ AHB) ‹ÈÓ √≈÷∆«Ó‘Ï≈È «‘º√≈ Í«‘Ò≈ Á∂ Í≥È≈ EAA Â∂ «Ò«÷¡≈ ‘À ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Ù∂ ◊Û ‘Ø ’∂ ¡º◊∂ ˘◊¬∂Õ «‹Ú∂∫ «’ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘À Ù∂ ◊Û «Ú⁄ «¬’ ’È∆ Ú≈Ò≈ ¯’∆ Á≈¿±Á«’Ó≈È∆ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á≈ √Ó’≈Ò∆ √∆Õ Â˜’≈-«¬-√»¯∆¡≈-«¬-Í≥‹≈Ï ¡È∞√≈ «¬√ Á≈ «Á‘ªÂ AEGD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈ Â∂ «¬√ Á∂ «Ó˜≈ Â∂ ‘π‰ Â’ Ù∂◊Û «Ú⁄ Ó∂Ò≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕA «¬√∂ Â∑ª √ºÔÁ ¡ÏÁπÒ ’≈Á ◊∆Ò≈È∆ Ò≈‘Ω È∂ ’È∆ Ú≈Ò∂¯’∆ ‘ج∂ ‘ÈÕ «‘‘ Á≈¿±Á «’Ó≈È∆ Ù∂ ◊Û Ú≈Ò∂ Á∂ Í∆ √ÈÕ «¬‘ ◊Ã√Â∆ √È Â∂ ≈Ú∆ Á∂’ø„∂ Â∂ «‘øÁ∂ √ÈÕ «¬È∑ª Á≈ «Á‘ªÂ AECE-CF ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈Õ «¬È∑ª È≈Ò ◊π»È≈È’ √≈«‘Ï Á∆ ◊Ò Ï≈ Á≈ «Ú√Ê≈ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «‘º√≈ Á»‹≈ Í≥È≈AGI-AHB Â∂ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ «¬«Â‘≈√’ √«Ó◊∆ Á≈ ÍÂ≈Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «‘º√≈ Á»‹≈ «Ú⁄ «¬’ √≈÷∆ ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï Á≈ √øÍ≈ÁÈ’È Á∆ ‘À «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «’√ Â∑ª Ì≈¬∆ Ò«‘‰ ‹∆ È∂, ‹Ø «Í¤Ø∫ ◊π» ¡≥◊Áω∂, ‹Íπ‹∆ √≈«‘Ï Á≈ √øÍ≈ÁÈ ’∆Â≈ ¡Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∆¡ª ⁄È≈Úª «Ú⁄Ø∫Í¿∞Û∆¡ª ’º„ ’∂ ¿∞È∑ª ˘ ÂÂ∆Ï «ÁºÂ∆ Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ˘ √π‰≈¬∆Õ ◊π«¡≈¬∆ «ÓÒ‰Â∂ ¡≈͉≈ «¬’ √ÒØ’ ““ÍÚ‰∞ ◊π» Í≈‰∆ «ÍÂ≈....”” ¡ı∆ Â∂ Á‹ ’ ’∂ ◊π» ¡≥◊Á√≈«‘Ï È ‹Íπ‹∆ Â∂ ¡Í‰∆ ÓØ‘ Ò≈ «ÁÂ∆Õ «Ó‘Ï≈È Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «‘º√≈ Á»‹≈ «¬’∂ «¬’ «Ò÷ ‘À «‹√ ÂØ∫ √≈˘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ ’Â≈Íπ «‘‰ Á≈ «Ú√Ê≈ È≈Ò ‘≈Ò ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ «¬‘ Ú∆ «√ºË‘πøÁ≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ò«‘‰≈ ‹∆ (◊π» ¡≥◊Á) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò ’≈¯∆ √Óª ‘∂ Â∂ ¡⁄ÒÚ‡≈Ò∂ ¡Â∂ ‘Ø Ê≈Úª Â∂ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È≈Ò ‹ªÁ∂ ‘∂Õ ¡⁄Ò Ú‡≈Ò∂ «√ºËª È≈Ò ◊ØÙ‡’È «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ò«‘‰≈ ‹∆ È∂ Ú∆ «‘º√≈ «Ò¡≈Õ ’Â≈Íπ «Ú⁄ ¿∞⁄≈∆ Ï≈‰∆ Á≈ «Ú√Ê≈Ú∆ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ Ú≈Ò«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ó √Â≈Ú∆∫ √Á∆ Á∂ Í«‘Ò∂ ¡ºË «Ú⁄ «Ò÷∆ «¬’ ‘Ø‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «‹√ ˘ Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈’‡ Ú∆ «√øÿ ‹∆ È∂ “Íπ≈ÂÈ ‹ÈÓ√≈÷∆” Á∂ «√Ò∂÷ ‘∂· √øÍ≈ÁÈ ’ ’∂ ¤≈«Í¡≈ ‘ÀÕ ¡√∆∫ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ ÚÒ≈«¬Â ‹ÈÓ√≈÷∆ «Ò«÷¡≈ ‘À «’™«’ «¬√ Á∆ «¬’ ‘ºÊ «Ò÷ AHAE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘ÀÈ∆ Ê≈Ó√ ’ØÒÏ𒫬ø◊ÒÀ∫‚ ÒÀ «◊¡≈ √∆Õ «¬‘ √ø√«¥Â Á≈ «¬’ «ÚÁÚ≈È √∆ ¡Â∂ ¬∆√‡ «¬ø‚∆¡≈ ’øÍÈ∆ Á∆’Ω∫√Ò Á≈ «¬’ ÓÀ∫Ï √∆Õ ¿∞Ê∂ ‹≈ ’∂ ¿∞√ È∂ «¬‘ ÷Û≈ ¬∆√‡ «¬ø‚∆¡≈ ’øÍÈ∆ Á∆ Ò≈«¬ÏÃ∂∆˘ Á∂ «ÁºÂ≈ Â∂ AHEG «Í¤Ø∫ «¬ø‚∆¡≈ ¡≈«¯√ Ï‰È Â∂ «¬ø‚∆¡≈ ¡≈«¯√ Ò≈«¬Ï∂Ã∆ ˘ «ÓÒ A. ˜’≈-«¬-√»¯∆¡ª-«¬-Í≥‹≈Ï, ¡«‘‹≈˜πÒ ‘º’ ’Á»√∆, √ÒÓ≈È ¡’≈‚Ó∆ ’≈⁄∆, AIFB Í≥È≈BGC (xiv)
  21. 21. «◊¡≈ «‹Ê∂ «¬‘ ‘∞‰ Â’ √π«÷¡Â ‘ÀÕ ¡º‹ ’Ò «¬√ Ò≈«¬ÏÃ∂∆ Á≈ È≈™ ’≈ÓÈ ÚÀÒË∆Ò∂ÙȘ Ò≈«¬ÏÃ∂∆ ‘Ø «◊¡≈ ‘ÀÕ AHGB ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‚≈’‡ ‡øÍ È∂ «¬√ ˘ Ú≈«⁄¡≈ Â∂‘ØȪ «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «Ë¡≈È «¬√ ÚÒ ÁÚ≈«¬¡≈Õ ⁄≈Ò√ ¡À⁄∆√È, ÒÀ¯‡∆ÈÀ∫‡ ◊ÚÈÍ≥‹≈Ï È∂ «¬√ Á∂ ’∞fi ¿∞Â≈∂ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ «Ò¡ªÁ∂ Â∂ Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈: Ú∆ «√øÿ ‹∆ Á∂√øÍ≈ÁÈ ’È ÂØ∫ Í«‘Òª «¬√ Á≈ Ȫ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÀ «◊¡≈Õ «¬√ ÷Û∂ È≈Ò«ÓÒÁ≈ ‹πÒÁ≈ «¬’ ‘Ø ÷Û≈ Ì≈¬∆ ◊πÓπ÷ «√øÿ ˘ ‘ª«¯˜≈Ï≈Á (ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ◊π‹ªÚ≈Ò≈, Í≈«’√Â≈È) ÂØ∫ ÍÃ≈Í ‘Ø«¬¡≈Õ «¬√ ˘ ‘≈«¯˜≈Ï≈Á Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ’«‘øÁ∂ √ÈÕ«¬√ ˘ ÓÀ’≈Ò¯ √≈«‘Ï È∂ ¤ÍÚ≈«¬¡≈ √∆ «‹√ ’ ’∂ «¬√ ˘ ÓÀ’≈Ò¯ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ú∆’«‘øÁ∂ √ÈÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ⁄∂ ‹≈‰ Á≈≈ √øÓ «¬√ Â∑ª «Ò«÷¡≈ ‘À :- ““’Ò‹π◊ ⁄≈ ‘˜≈ √ √À ÍÀ∫Â∆√ Ï√ Ú«Â¡≈ ‘À”” ‹∂ ’ «¬√ ’Ò‹π◊ Á∂√øÓ Á≈ ¡ÀÒ. ‚∆. √Ú≈Ó∆ ’øȱ«ÍÂÒ∂ Á∆ «¬ø‚∆¡È «¬¯Ó∆˜ È≈Ò ¬∆√Ú∆ √øÈ ’„∆¬∂ ªAFCD ¬∆√Ú∆ ωÁ≈ ‘À «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ AFCD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄«Ò÷∆ ◊¬∆Õ ¿∞√ √Ó∂∫ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ ‹∆™Á∂ √ÈÕ ‘Ø √’Á≈ ‘À «’ ’Â≈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ √≈‘Ó‰∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ‘ØÚ∂ «‹√ ÂØ∫ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø ’∂ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á∂ √≈‘Ó‰∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ ‹∆ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ‘ØÚ∂ «‹√ ÂØ∫ ÍÃÌ≈Ú ‘Ø ’∂ ‹ÈÓ √≈÷∆«Ò÷∆ ◊¬∆ ‘ØÚ∂Õ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ú∆ ¿∞√ Ú∂Ò∂ «Ò÷∆ ‹≈ ⁄π’∆ √∆Õ √Ø «¬‘ «ÂøÈ∂«Ò÷ª «¬’ Á»‹∆ È≈Ò Ï‘π Ó∂Ò ÷ªÁ∆¡ª ‘ÈÕ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈ÈÚ≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆¡ª ’¬∆ √≈÷∆¡ª «ÓÒÁ∆¡ª ‘È Â∂ ’¬∆ Ê≈Úª Â∂ «Ò÷ª Ú∆ «ÓÒÁ∆¡ª‘ÈÕ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø ¡øÌ’≈ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ó‘Ï≈È ‹Ø «¬È∑ª √Âª Á∂ «Ò÷≈∆ È∂√øÍ≈ÁÈ ’∆Â∆ ‘À, Í≥È≈ I@ ¡Â∂ IA «‹√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ «ÂøÈ∂ ◊π» √≈«‘Ï Á∆¡ªÓπ„Ò∆¡ª ÍøÍ≈Úª Â∂ ¡≈Ë≈ ‘ÈÕ ’¬∆¡ª «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «ı¡≈Ò ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ √∂Ú≈ Á≈√ È∂ AEHH¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «Ò÷∆ ¡Â∂ √Ì ÂØ∫ Íπ≈‰∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬‘ ‘∆ ‘ÀÕA Í «¬√ «Ò÷∂ ‹≈‰ Á∆ «ÓÂ∆¡Â∂ «‘√ Á∂ ’Â≈ Á∂ È≈™ Á∆ «’√∂ ʪ ÂØ∫ ÍπÙ‡∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆’≈Í∆ ÂØ∫ Í«‘Òª Á∆ «Ò÷∆ ’ج∆ ‘ºÊ «Ò÷ ȑ∆∫ «ÓÒÁ∆ «‹√ ÂØ∫ AEHB ¬∆√Ú∆ ‹ª «¬√ Á∂È∂Û∂ Á≈ ÍÂ≈ Ò◊∂Õ «¬√ Á∆ ¡≥ÁÒ∆ ◊Ú≈‘∆ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬‘ AFCD ¬∆√Ú∆ «Ú⁄«Ò÷∆ ◊¬∆, «‹Ú∂∫ «’ ¡√∆∫ ¿∞Â∂ Á√ ¡≈¬∂ ‘ªÕ ‘ ‘≈Ò «Ú⁄ «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ «¬‘ «¬’Ú‚ÓπÒ∆ ⁄È≈ ‘ÀÕ «¬‘ «¬’Ø «¬’ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘À «‹√ «Ú⁄ √ø’Ø⁄Ú∂∫ „ø◊ È≈Ò ◊π» È≈È’√≈«‘Ï √ÏøË∆ Ú‚ÓπÒ∆ ‹≈‰’≈∆ «ÓÒÁ∆ ‘À:- A. «‹ºÊ∂ «‹ºÊ∂ Ú‰‹≈∂ ¡≈͉≈ ÍÛ≈ ω≈™Á∂ √Ò ¿∞Ê∂ ’∞fi √Ó∂∫Ï≈¡Á ‡ª‚≈ È≈™ Á≈ È◊ ¡≈Ï≈Á ‘Ø ‹ªÁ≈ √∆Õ «‹Ú∂∫ ̺‡∆ ¡≈͉≈ «Í≥‚ª Á≈ Ȫ ÂÒÚø‚∆÷Á∂ √È, «¬√∂ Â∑ª Ú‰≈‹∂ ¡≈͉∂ «Í≥‚ª Á≈ Ȫ ‡ª‚≈ ÷Á∂ √ÈÕ Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ‡ª‚∂ Á∆√≈÷∆ «Ú⁄ ÙÏÁ Ú‰‹≈«¡ª ˘ √øÏØËÈ ’ ’∂ ¿∞⁄≈«¡≈ ‘ÀÕ Ú‰‹≈«¡ª Á≈ ‡ª‚≈ È≈™Á≈ È◊ «¡≈√ ≈ÓÍπ ¡‹ ’Ò «˜Ò≈ ≈ÓÍπ «Ú⁄ Óπ≈Á≈Ï≈Á Á∂ È∂Û∂ Â≈¬∆ Á∂ È≈ÒÁ∂ «¬Ò≈’∂ «Ú⁄ È≈È’ ÓÂ∂ ÂØ∫ Áº÷‰ ÚÒ ‘ÀÕ ‘π‰ Ú∆ È◊ Á≈ È≈™ Ú‰‹≈«¡ª Á≈ ‡ª‚≈‘ÀÕ Ú‰‹≈«¡ª Á∂ ‡ª‚∂ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «¬Ê∂ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ‘ÀÕ «¬√ Â∑ª «’Û∆¡ª Í·≈‰ª ‹ª A. Ú∂÷ Ó‘≈È ’ØÙ Ì≈‘∆ ’≈‘È «√øÿ Ì≈Ù≈ «ÚÌ≈◊, AIF@ Í≥È≈ AGB, ÙÏÁ √∂Ú≈ Á≈√ (xv)
  22. 22. «’Û∆¡ª ¡¯ˆ≈Ȫ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ◊πÁ≈√Íπ «Ú⁄ ‘À Â∂ √Ã∆ ◊π» ‘ ◊Ø«ÏøÁÍπ Á∂ È∂Û∂ ‘ÀÕ «¬ÊØ∫Á∂ ’∞ºfi Óπ√ÒÓ≈È ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «√º÷ ω∂Õ «¬‘ Ú∆ √≈÷∆ ’∂ÚÒ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫«ÓÒÁ∆ ‘ÀÕ B. ’∆Û È◊ ‹ª ’∆Û-◊≈Ó ÓΩ‹»Á≈ ÏÀ‹ È≈Ê Á≈ Íπ≈‰≈ Ȫ √∆Õ «¬Ê∂’∆‚ª Á∆ ’ΩÓ Ú√Á∆ √∆ «‹È∑ª Á≈ ‘≈Ò ’∆Û È◊ Á∂ Ó≥Á «Ú⁄ Ò◊∂ «√Ò≈ Ò∂÷ª ÂØ∫ «ÓÒÁ≈‘ÀÕ ÏÀ‹ È≈Ê («˜Ò≈ ’ª◊Û≈, «‘Ó≈⁄Ò ÍÃÁ∂Ù) ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ÍË≈È Á≈ ÍÂ≈ «¬ÊØ∫Ò◊Á≈ ‘ÀÕ «¬’ ‘Ø È◊ ’؇Ò≈ Ó∆¡≈ «Óº·≈ Í√» («˜Ò≈ «√¡≈Ғ؇-Í≈«’√Â≈È) «Ú⁄‹≈‰ Á≈ ÍÂ≈ Ú∆ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ Ò◊Á≈ ‘ÀÕ C. «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ¡√≈Ó ˘ ¡≈√≈ Á∂Ù «Ò«÷¡≈ ‘À Â∂ Áº«√¡≈ ‘À «’¡≈√≈ Á∂Ù Á∂ ≈‹∂ √ÓπøÁ Á∂ √ø’∂ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ ¡≈√≈ Á∂Ù ¡≈√≈Ó ‘∆ √∆Õ «¬√∂ Â∑ªÁ∂Ù Á≈ ’ÊÈ ‘À, ËÈ≈√∆ ¡≈√≈Ó Á∂ Í»Ï «Ú⁄ «¬’ Ú≈Á∆ Á≈ Ȫ ‘À ‹Ø ËÈ≈√∆ Á«¡≈ω≈™Á≈ ‘ÀÕ «¬È∑ª Á∂ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø √≈÷∆ “Ú√Á∂ ‘∂ ¿∞‹Û ‹≈Ú∂Õ” «¬‘ ‹≈‰’≈∆ Ú∆«¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂∫Á∆ ‘ÀÕ D. ÓıÁ»Ó Ï‘≈ÚÒ ‘º’, ÓπÒÂ≈È «ÈÚ≈√∆ Ï‘≈¿∞Á-Á∆È «˜’∆¡≈ Á∆ ¡ΩÒ≈Á«Ú⁄Ø∫ √∆ ¡Â∂ ¡Í‰∂ √Ó∂ Ï‘≈¿∞Á∆È «˜’∆¡≈ Á∂ Ó˜≈ Á≈ ÓıÁ»Ó √∆Õ «¬‘ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á≈ √Ó’≈Ò∆ √∆Õ «¬√ ˘ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÓıÁ»Ó Ï‘≈ÚÁ∆ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ «¬√ Á∂ ◊π»√≈«‘Ï ˘ «ÓÒ‰ Á≈ Ú‰È «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ («Ú√Ê≈ Ò¬∆ Á∂÷Ø √≈÷∆Ï‘≈-¿∞Á-Á∆È ÓıÁ»Ó È≈Ò Ó∂Ò) E. ¡≈¬∆È-«¬-¡’Ï∆ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «ÍÙ≈Ú È◊ ◊Ø÷ ‘‡Û∆ Á∂È≈Ò ¡≈Ï≈Á ‘Ø«¬¡≈Õ ◊Ø÷ ‘‡Û∆ ‘π‰ Ú∆ ÍÙ≈Ú Á≈ «¬’ Íë√Ë ¡√Ê≈È ‘ÀÕ ◊π» √≈«‘Ï Á∂◊Ø÷ ‘‡Û∆ ‹≈‰ Á≈ Ú‰È «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ «ÓÒÁ≈ ‘ÀÕ F. «¬‘ √Ì ÂØ∫ Úº‚∆ ◊ºÒ «‹√ Á≈ ’ÊÈ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ È‘∆∫ ‘À,¿∞‘ «¬‘ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï È∂ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¿∞‰ ÂØ∫ Í«‘Òª ¡≈͉∆ Ï≈‰∆ ◊π» ¡≥◊Á√≈«‘Ï ˘ √Ω∫Í «ÁºÂ∆ ““«ÂÂ∞ Ó‘«Ò ‹Ø ÙÏÁ ‘Ø¡≈, √Ø ÍØÊ∆ ◊π ¡≥◊Á ‹Ø◊ «ÓÒ∆Õ”” «¬«Â‘≈√’ ͺ÷ ÂØ∫ Ú∂«÷¡≈ ÚÒ≈«¬Â √≈÷∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «¬’ Ï‘π ڂÓπºÒ∆ ⁄È≈‘ÀÕ ¡≈’≈ «Ú⁄ «¬‘ ¤Ø‡∆ ‘À Â∂ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ Í«‘Ò∆ Ú≈ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á∆ √Ó’≈Ò∆ ⁄È≈ ‘ÀÕ «¬√ Ò¬∆ ¡√ª ¡≥Â’≈ «Ú⁄ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ Í«‘Ò≈¡√Ê≈È «ÁºÂ≈ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ó Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡øÌ «Ú⁄«Ò«÷¡≈ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï È∂ «Ò÷Ú≈¬∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈«‹√ ˘ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ Ó‘≈È √≈÷∆ ◊π» √≈«‘Ï Á∂ Ó‘≈È √¯ª «Ú⁄ √≈Ê∆ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ ¿∞‘‘≈Ò Á√Á≈ «◊¡≈ Â∂ √πÒÂ≈ÈÍπ Á≈ ÍÀÛ≈, ‹≈ ÓØ÷≈ ÷ºÂ∆ «Ò÷Á≈ «◊¡≈Õ ‹∂ ’ «¬√‹≈‰’≈∆ ˘ √⁄ Ó≥È Ò¬∆¬∂ ª «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ì ÂØ∫ ÚË ÍÃÓ≈‰∆’ ¡Â∂ ◊π» √≈«‘Ï√øÏøË∆ Íπ≈‰∆ ÍøÍ≈ Á∆ ÍÂ’∆ ‘؉∆ ⁄≈‘∆Á∆ √∆Õ Í «¬√ Á∂ ¿∞Ò‡ «¬√ Á∂ ¡«Ë¡ÀÈ ÂØ∫ (xvi)
  23. 23. ¿∞ÍØ’Â ’ج∆ Ú∆ ◊ºÒ √º⁄ ÍÂ∆ ȑ∆∫ ‘πøÁ∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «¬√ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á≈ ‡≈’≈ ’∆«Â¡ª ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ÏØÒ∆ ¿∞√ Á∂ ‡≈’∂ Â∂ÈÚ∆È ‘À «‹Ú∂∫ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ò≈ÒØ ˘ “Ï≈„∆√π” «Ò«÷¡≈ ‘À ¡Â∂Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ “Â÷‰≈”Õ Ï≈„∆√π Á∂ ‡≈’∂ Â∂ “Â÷≈‰” ÈÚ∆È ÙÏÁ ‘À ‹Ø¡‹ ’Ò∑ Ú∆ Ú«Â¡≈ ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ ÓΩ‹»Á≈ «˜Ò≈ ◊π‹ªÚ≈Ò≈ (Í≈«’√Â≈È) «Ú⁄ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á¡√Ê≈È Á≈ Ȫ «‚√«‡z’‡ ◊π‹ªÚ≈Ò≈ ◊˜∂‡∆¡ ¡È∞√≈ ¡’Ï Ï≈ÁÙ≈‘ Á∂ √Ó∂∫ Óπ‘øÓÁ¡Ó∆È È∂ ¡≈͉∂ Ȫ Â∂ «÷¡≈Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È∂ «¬√ ˘ ¬∂ÓÈ≈Ï≈Á «Ò«÷¡≈‘À Í ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È∂ «¬√∂ È◊ ˘ √ÀÁÍπ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂√Ó∂∫ «¬√ È◊ Á≈ Ȫ √ºÔÁÍπ √∆ ¡Â∂ Ï≈Ï È∂ ¡≈͉∆ Âؘ’ «Ú⁄ «¬√ È◊ Á≈ Ȫ√ºÔÁÍπ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ √Ø √ÀÁÍπ ‹ª √ºÔÁÍπ «˜¡≈Á≈ ·∆’ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ √Á≈ ÙÏÁª Á∆ωÂ ¡Â∂ ÏØÒ∆ ÂØ∫ Ú∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ ÂØ∫ «ÍÂØ∫ «Ò÷∆ ÍÂ∆ ‘πøÁ∆ ‘ÀÕ «˜¡≈Á≈ «Ú√Ê≈ Ò¬∆ Ú∂÷Ø Ì≈¬∆ ’Ó «√øÿ Á∆«Ò÷∆ Íπ√Â’ ““’Â’ «’ «Ú√≈÷”” «‹√ «Ú⁄ Ï≈Ò∂ Ï≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ √øÏøË∆ ÷πÒ∑∆ «Ú⁄≈’∆Â∆ ◊¬∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ √ÏøË∆ «¬‘ «Ò«÷¡≈ ‘À «’ «¬‘ √øË» ‹≈ Á≈ ‹º‡ ◊π» È≈È’ ‹∆ Á≈Ï⁄ÍÈ Á≈ √≈Ê∆ √∆Õ Í «¬√ Á∆ ÍπÙ‡∆ «’√∂ ‘Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄Ø∫ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√‹∆ È∂ Í«‘Ò∆ Ú≈ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √≈Ê∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ ’ÊÈ Âª ‘À Í Ï≈Ò∂ Á≈È‘∆∫Õ Ì≈¬∆ ◊πÁ≈√ Á∆ «◊¡≈Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ Í«‘Ò∂ ¤∂ ◊π»¡ª Á∂ √Ó∂∫ Íë√ºË «√º÷ª Á∂ È≈Áº√∂ ‘ÈÕ ¿∞È∑ª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ «√º÷ª Á∂ È≈Úª «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ Ȫ È‘∆∫ÕÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‘Ø∫ÁÏ≈∂ ÍπÙ‡∆ È‘∆∫ ‘πøÁ∆Õ «¬‘ √Ì Ó≥ÈÁ∂ ‘È «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ’ØÒ Ì≈¬∆ Ò«‘‰≈ ‹∆ ÿ‡Øÿ‡ «ÂøÈ √≈Ò, ÚºË ÂØ∫ ÚºË √ºÂ ¡Î √≈Ò ‘∂Õ «¬√ Ò¬∆ ¿∞‘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √ÌÍë√Ë «√º÷ª ˘ ‹≈‰Á∂ ‘؉◊∂Õ Í «¬‘ ‘À≈È∆ Á∆ ◊ºÒ ‘À «’ ¿∞‘ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ˘ È‘∆∫ ‹≈‰Á∂√È ¡Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ◊π» √≈«‘Ï ˘ È‘∆∫ ‹≈‰Á≈ √∆Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡øÌ’ÙÏÁ «¬‘ √ÍÙ‡ ’ Á∂∫Á∂ ‘È «’ È≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ◊π» ¡≥◊Á ‹∆ ˘ ‹≈‰Á≈ ¡Â∂ È≈ ◊π»¡≥◊Á ‹∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ˘:- ““Ï≈Ò∂ √øË» ˘ «¬‘ ⁄≈‘ √∆ ‹∂ ◊π» Í◊‡ ‘ØÚ∂ ª ÁÙÈ ‹≈¬∆¡ÀÕ Ï≈Ò∂ √øË»√π«‰¡≈ ‹Ø ◊π» È≈È’ «¬’ ÷Â∂‡≈ ¡≥◊Á ‘À ¿∞√ È∂ Ê≈Í ⁄«Ò¡≈ ‘ÀÕ ‹≈«Â «Âπ‘È ‘ÀÕ Í‹≈‰∆Á≈ È‘∆∫ ’∂‘Û∂ Ê≈¿∞ ¤«Í ÏÀ·≈ ‘ÀÕ ıÏ √π‰∆ ÷‚± ÷«‘«¡ª Á∆ «Ú«⁄ ÏÀ·≈ ‘ÀÕ «¬‘√𫉠’∂ Ï≈Ò≈ √øË» ◊π» ¡ø◊Á Á∂ Á√È ¡≈«¬¡≈ ‹Ø «’Â∞ √’«Â ¡≈‘∆ √Ø Ì∂‡ ÒÀ ¡≈«¬¡≈Õ„»„ ÒËØ√πÕ ¡◊À Á∂÷À ª ◊π» ¡≥◊Á ÏÀ·≈ Ï≈‰∞ Ú‰Á≈ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ √øË» ‹≈«¬ ÓÊ≈ ‡∂«’¡≈ ¡◊Ø∫◊π» ¡≥◊Á ÏØ«Ò¡≈, ¡≈¿∞ Ì≈¬∆ √«Â ’Â≈ ÏÀ·Ø ‹∆Õ ◊π» ¡≥◊Á Ú≈‰∞ Ú‡‰Ø∫ «‘ ◊«¬¡≈Õ◊π» ¡≥◊Á Ï≈Ò∂ ˘ Íπ¤‰≈ ’∆Â≈, Ì≈¬∆ «√º÷ «’ÊØ∫ ¡≈«¬˙Õ «’¿∞ ’« ¡≈Ú‰∞ ‘Ø«¬¡≈ ‘ÀÕ’¿∞‰ ‘ØÁ∂ ‘ØÕ Âª Ï≈Ò∂ √øË» ‘«Ê ‹ØÛ∂ ◊π» ‹∆ ‘Ø∫Á≈ ‘ª ‹‡∂‡≈, È≈¿∞ ‘À Ï≈Ò≈ ◊Ø √øË» ÚÂÈ (xvii)
  24. 24. ≈«¬ ÌØ«¬ Á∆ ÂÒÚø‚∆ ‘ÀÕ («Í¡≈∂ Ò≈Ò ’Í» Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÂ≈ B ¡≥Â’≈ BBA) ‚≈: ‡øÍ È∂ ‹ÁØ∫ «¬ø‚∆¡≈ ¡≈«Î√ «Ú⁄ AHGB ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ√≈÷∆ Á≈ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ È≈Ò ‡≈’≈ ’∆Â≈ ª ¿∞√ È∂ «Ò«÷¡≈ √∆ :- “The later tradition whichh pretends to have knowledge of all the details ofthe life of Nanak was, therefore, compelled to put forth as voucher for its sundrytales and stories, Bhai Bala, who is said to have been the constant companion ofNanak from his youth up, whereas our old Janam Sakhi does not even once mentionBhai Bala. If Bhai Bala had been a constant companion of Nanak and a sort ofmentor to him as he appears now in the current Janam Sakhi, it would be quiteincomprehensive why never a single allusion should have been made to him in oldtradition.”1 ““«Í¤Ò∂∆¡ª Ú≈«¬Âª «‹È∑ª «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ ‹∆ÚÈ √ÏøË∆ √Ì«Ú√Ê≈ Á≈ ÍÂ≈ ‘؉ Á≈ Á≈‘Ú≈ ‘À, «¬√ ◊ºÒ Ò¬∆ Ó‹Ï» ‘Ø«¬¡ª «’ ¡≈͉∆¡ª ’‘≈‰∆¡ª¡Â∂ ’Ê≈Úª Á∆ ÍØÛÂ≈ Ò¬∆ «’√∂ «Ú¡’Â∆ ˘ √≈‘Ó‰∂ «Ò¡≈¿∞‰Õ «¬‘ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ‹∆«‹√ ˘ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ Ï⁄ÍÈ Á≈ √≈Ê∆ Á«√¡≈ «◊¡≈Õ ‹∂’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ √Ã∆ ◊π»È≈Ò’ Á∂Ú ‹∆ Á≈ √Á≈ È≈Ò «‘‰ Ú≈Ò≈ √≈Ê∆ Â∂ √Ò≈‘’≈ ‘πøÁ≈ ª «¬‘ ◊ºÒ «ÏÒ’∞Ò√Ófi È‘∆∫ ¡≈™Á∆ «’ Íπ≈ÂÈ ÍøÍ≈ Â∂ ¡Ë≈ ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ¿∞√ √øÏøË∆ «¬’Ú≈∆ Ú∆ √ø’∂ ȑ∆∫ ¡≈™Á≈Õ”” ÏÛ∆ ÷πÙ «’√ÓÂ∆ Á∆ ◊ºÒ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ √Ófi‰ Ò¬∆ √≈˘«¬’ √Â≈∑Ú∆∫ ÙÂ≈ÏÁ∆ ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ◊π» ‘« ≈¬∂ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á≈ «Ò«÷¡≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ÷Û≈ «ÓÒ «◊¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ÷Û∂ ˘ √øÓ AGAE «Ï’Ó∆ Ì≈Ú AFEH ¬∆√Ú∆◊Ø÷ Á≈√ È∂ «Ò«÷¡≈Õ «¬‘ ÷Û≈ «ÁºÒ∆ «Ú⁄ √Ã∆ «Í¡≈∂ Ò≈Ò ’Í» ’ØÒ «Í¡≈ ‘À Â∂ «¬√Á∆ ¯Ø‡Ø ’≈Í∆ Í≥‹≈Ï∆ Ô±È∆Ú«√‡∆ Á∂ Í≥‹≈Ï «¬«Â‘≈√ ¡«Ë¡ÀÈ «ÚÌ≈◊ Í≈√ ÍÃ≈Í ‘ÀÕ √Ã∆«Í¡≈∂ Ò≈Ò ’Í» Á∂ Ú‚∂ Ú‚∂∂ Ò≈‘Ω Á∂ Íπ≈‰∂ Ú√È∆’ª «Ú⁄Ø∫ ÓÈ ‹Ø ¡·≈∑Ú∆∫ √Á∆ Á∂¡ı∆ «Ú⁄ «ÁºÒ∆ ‹≈ ’∂ ¡≈Ï≈Á ‘ج∂Õ Ù≈«¬Á «¬‘ ¿∞‘ ‘∆ √Óª √∆ ‹ÁØ∫ Í≥‹≈Ï «Ú⁄ Ì≈∆’≈Ò «Í¡≈ √∆Õ «¬√ ÷Û∂ Á∂ Һ̉ ÂØ∫ Í«‘Òª Ì≈¬∆ ’Ó «√øÿ, Ì≈¬∆ √≈«‘Ï ‚≈: Ú∆ «√øÿ ¡Â∂‘Ø «ÚÁÚ≈Ȫ Á≈ «ı¡≈Ò √∆ «’ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ «Ò÷∆ ◊¬∆Â∂ «¬√ ÂØ∫ Í«‘Òª È‘∆∫Õ ’Ó «√øÿ ““’Â’ «’ «Ú√≈÷”” «Ú⁄ Í≥È∂ BD@ Â∂ «Ò÷Á∂ ‘È :-““◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ √øÓ AGCB (Ì≈Ú AFGE ¬∆√Ú∆) «Ú⁄ ◊ºÁ∆ ¿∞Â∂ ÏÀ·∂ √ÈÕ «¬√ Ò¬∆«¬‘ ◊ºÒ ⁄ø◊∂ «ÚÙÚ≈√ È≈Ò ’‘∆ ‹≈ √’Á∆ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ã∆ ◊π» A. Adit Granh, Dr. Ernest Trumpp. ‚¡≈Ï≈«Á, ∆’‡ ¡ÈÀ√‡ ‡øÍ, ¶‚È, AHGG, ̻Ӓ≈ Í≥È≈ E. (xviii)
  25. 25. ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª È‘∆∫ ω∆Õ ¡≈Í Á∂ ¡ı∆Ò∂ √Ó∂∫ «Ú⁄ ω∆ ‘ØÚ∂◊∆Õ””A «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ‘Ø∫Á È∂ «¬‘ √ÍÙ‡ ’ «ÁºÂ≈ ‘À «’ AFEH ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ÓΩ‹»Á √∆Õ Í «¬‘ ◊ºÒ «¬Ê∂ Óπ’Á∆ È‘∆∫ «’™«’ ¡√ª Ú∂÷‰≈ ‘À «’ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆«’Ú∂∫ ‘Ø∫Á «Ú⁄ ¡≈¬∆Õ «¬‘ ◊ºÒ Ó≥È∆ ‹ªÁ∆ ‘À «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò Á∆ Í⁄∆ Á∂«Í¤Ø∫ «Ò÷∆ ◊¬∆Õ “◊π» ‘øÁ≈Ò ÍÃ’≈Ù” ¡È∞√≈ Ï≈Ï∂ ‘øÁ≈Ò Á≈ ‹ÈÓ AEGC ¬∆√Ú∆ Â∂«Á‘ªÂ AFDH ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‘Ø«¬¡≈BÕ ‘øÁ≈Ò Á∂ ÍπºÂ «ÏË∆ ⁄øÁ Á≈ «Á‘ªÂ AFEH ¬∆: «Ú⁄‘Ø«¬¡≈ Â∂ «¬√ √≈Ò ‘∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∆ ’≈Í∆, «‹√ ˘ ¡√ª ¡≥Â’≈ «Ú⁄«ÁºÂ≈ ‘À, «Ò÷∆ ◊¬∆Õ ’Ó «√øÿ Á∂ ’ÊÈ ¡È∞√≈ «‹√ «Ò÷ ÂØ∫ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ÍÃÌ≈Ú‘ج∆ ‘À ¿∞‘ “Í⁄∆ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈ÒC” ‘ÀÕ Í⁄∆ Ï≈Ï≈ ‘øÁ≈Ò «Ú⁄ ‘øÁ≈Ò Á≈ ‹∆ÚÈ ‘ÀÕ «¬‘Í⁄∆ AFEE ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ «Ò÷∆ ◊¬∆DÕ «¬√ Â∑ª «¬‘ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ï≈Ò∂ Á∆‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ Í«‘Òª ‹ª Á»‹≈ ¿∞Â≈≈ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ó√øÁª Ï≈∂«ÁºÂ∆ ‡»’ ÂØ∫ ’¬∆¡ª Á≈ «Ú⁄≈ ‘À «’ «¬‘, ‹ÈÓ √≈÷∆ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ «Ò÷∆‘ØÚ∂◊∆Õ Í Ó√øÁª Ï≈∂ «ÁºÂ∆ ‡»’ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ‘ÀÕ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∂«Á‘ª ÂØ∫ Í«‘Òª «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á∂ ¡ı∆ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ◊π» ¡≥◊Á √≈«‘Ï ’«‘øÁ∂ ‘È““«¬‘ ◊ºÒ ◊π» È≈È’ ˘ ’Â≈ Á∂÷≈¬∆ ‘À È‘∆∫ ª ̬∆ Ï≈Ò≈ ÌÒ∂ Ó‘ª Íπ÷ √ø◊ª Á∆¡ª’≈ ¡Â∂ Ì∂‡ª Á∂÷ ’ Ì¿∞ÁÒ ‹ªÁ∂ ‘ÈÕ √≈ÏÂ∞ È‘∆∫ ’«‘ ‘√’Á∂Õ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ Â∞√≈ Â∂’Â≈ Á∆ Ï‘π «Ó‘Ï≈Ò◊∆ ‘À”” (‹ÈÓ √≈÷∆ «Í¡≈∂ Ò≈Ò≈ Ú≈Ò∆ Í≥È≈ BFG ¡≥Â’≈CBH)Õ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’ Ó√øÁ ◊π» ‘« ≈¬∂ √≈«‘Ï ‹∆ Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ Í«‘Òª ◊π» ‘«◊Ø«ÏøÁ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ ÂØ∫ ‘∆ «Ú◊ÛÈ∂ ¡øÌ ‘ج∂ √ÈEÕ Ó√øÁª Á∆ ‘≈Ò «ÁÈ Ï«ÁÈ«Ú◊ÛÁ∆ ◊¬∆ Â∂ ◊π» ◊Ø«ÏøÁ «√øÿ ‹∆ È∂ «¬√ √ø√Ê≈ ˘ ÏøÁ ’ «ÁºÂ∆Õ «¬’ «√˪Â, ‹Ø «¬√ ◊ºÒ Á∆ ÍπÙ‡∆ ’Á≈ ‘À «’ «¬‘ ‹ÈÓ √≈÷∆ ‘øÁ≈Ò∆¡ª È∂«Ò÷Ú≈¬∆ ‘À, «¬‘ ‘À «’ «¬√ «Ú⁄ Í≥‹≈ √≈÷∆¡ª «Ú⁄ ‘øÁ≈Ò Á≈ ‹ÈÓ ‘؉≈ ◊π» È≈È’√≈«‘Ï Á∂ Ó»ø‘Ø∫ Áº«√¡≈ ‘ÀÕ «¬‘ Í≥‹ √≈÷∆¡ª «¬‘ ‘È :- A. Íë‘Ò≈Á Ì◊ Ú≈Ò∆ √≈÷∆, B. Ëà Ì◊ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ C. «√˪ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ D. Í≥‚ Á∆È È≈Ê Ú≈Ò∆ √≈÷∆ E. ÿØ‘∂ ‹‡ Ú≈Ò∆ √≈÷∆ «¬È∑ª Í≥‹ª √≈÷∆¡ª «Ú⁄ Áº«√¡≈ ‘À «’ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï ÂØ∫ «Í¤Ø∫ ‘øÁ≈Ò ÍÀÁ≈ A. ’Â’ «’ «Ú√≈÷, ’Ó «√øÿ Í≥Ò≈ BD@ B. ◊π» ‘øÁ≈Ò ÍÃ’≈Ù, Ó√øÁ Ó≈¬∆ Á≈√ ¿∞¯ √øπÁ «√øÿ, ¡≥«ÓÃÂ√ AIED, Í≥È≈ AFA C. ’Â’ «’ «Ú√≈÷, ’Ó «√øÿ Í≥È≈ BD@ D. ’Â’ «’ «Ú√≈÷, ’Ó «√øÿ ÍøÈ≈ BD@ E. ÍÃÓ √πÓ≈◊ ◊Ãø’, «È¿± Ïπº’ ’øÍÈ∆, ‹¶Ë AIFE Í≥È≈ AB (xix)
  26. 26. ‘ØÚ∂◊≈ ‹Ø ◊π» È≈È’ ‹∆ ÂØ∫ ÚºË Â∂‹ ÍÃÂ≈Í Ú≈Ò≈ ‘ØÚ∂◊≈Õ «¬√ ÂØ∫ ÍÂ≈ Ò◊Á≈ ‘À «’«Ò÷‰ Ú≈Ò≈ ’ج∆ ‘øÁ≈Ò Á≈ ⁄∂Ò≈ ‘À ‹Ø ’¬∆ Ú≈ «¬’Ø ◊ºÒ ˘ «Ò÷ ’∂ «ÁzÛ∑ ’Ú≈¿∞‰≈⁄≈‘πøÁ≈ ‘À «’ ‘øÁ≈Ò Á∆ Ó‘≈ÈÂ≈ ◊π» È≈È’ ÂØ∫ «˜¡≈Á≈ ‘ÀÕ «’√∂ ‘øÁ≈Ò Á∂ ⁄∂Ò∂ Á≈ «¬√‹ÈÓ √≈÷∆ ˘ «Ò÷‰≈ «¬√∂ ◊ºÒ ÂØ∫ √ÍÙ‡ ‘Ø ‹ªÁ≈ ‘ÀÕ Í≥‹∂ √≈÷∆¡ª AHIF ¬∆√Ú∆ Â’¤≈Í∆¡ª ‹ªÁ∆¡ª ‘∆¡ª «‹Ú∂∫ «’ ‘øÁ≈Ò ÍÃ’≈Ù ◊ÃøÊ «Ú⁄ «Ò«÷¡≈ ‘ÀÕ ““È≈È’ Ù≈‘∆ DBG(AHIF ¬∆√Ú∆) «Ú⁄ ‹Ø ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ Á∆ ¤Í∆ ‘À ¿∞√ È∂ ⁄Ω∫‘ Í≥‹ª√≈÷∆¡ª ÓÀ∫ √Ã∆ √«Â◊π ‘øÁ≈Ò ‹∆ Á≈ ÍÃ◊¡ ‘؉≈ √Ã∆ ◊π» È≈È’ Á∂Ú ‹∆ È∂ Ì«Úº÷ ÙÏÁØ∫ Ó∂∫‘¤∆ Â∑ª ÷Ø‘Ò ’∂ Á«√¡≈ ‘À ¡Â∂ Íπ≈‰∆¡ª ‹ÈÓ √≈÷∆¡ª ÓÀ∫ «¬‘Ȫ Í≥‹ª √≈÷∆˙ Ó∂∫ √Ã∆◊π» ‘øÁ≈Ò ‹∆ ’∆ Ó«‘Ó≈ «¬√∂ ÂΩ Â∂ ΩÙÈ Í≈¬∆ ‹ªÁ∆ ‘ÀÕ””A «¬È∑ª Í≥‹ª √≈÷∆¡ª Á∆ÍÍ≈‡∆ ‘øÁ≈Ò∆¡ª «Ú⁄ «˜¡≈Á≈ Í⁄ºÒ ‘∆ ‹≈ÍÁ∆ ‘ÀÕ AFEH ¬∆√Ú∆ Á∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ ÂØ∫ ¡≈øÌ ‘πøÁ∆ ‘À ¡Â∂ Ì≈¬∆Ï≈Ò∂ Â∂ ‘∆ √Ó≈Í ‘πøÁ∆ ‘À «‹Ú∂∫ «’ «ÈÓÈ «Ò÷ ‡»’ª ÂØ∫ √ÍÙ‡ ‘À :- ““˝ √«Â◊πÍÃ√≈«ÁÕ ‹ÈÓ √≈÷∆ √Ã∆ ◊π» Ï≈Ï∂ È≈È’ ‹∆ ’∆Õ √øÓ 1582 Í≥Áz≈ √À «Ï¡≈√∆ «ÓÂ∆ ÚÀ√≈÷√πÁ∆ Í≥⁄Ó∆ ÍØÊ∆ «Ò÷∆ ÍÀÛ∂ ÓΩ÷∂ √πÒÂ≈ÈÍπ ’∂ ÷ºÂ∆Õ ◊π» ¡≥◊«Á «Ò÷Ú≈¬∆ ÍÀÛ≈ ÓØ÷≈ Ï≈Ò∂√øË» ‹‡∂‡∂ È≈«Ò ≈«¬ Ìج∂ ’∆ ÂÒÚø‚∆ ¡≈«¬¡≈ ¡≈‘≈Õ ◊π» ¡◊øÁ ‹∆ È∂ „»«„’∂ ÒË≈ ¡≈‘≈ÁØ Ó‘∆È∂ √Â≈≈ «ÁÈ «Ò÷«Á¡≈ Ò◊∂ ¡≈‘∂Õ ‹Ø ‘’∆’ «‹Ê∂ «‹Ê∂ «Î∂ ¡≈‘∂Õ «Â¤Ø «ÂÊØ Á∆‘’∆’ √«‘‹ È≈«Ò Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ «Ò÷≈¬∆Õ Ï≈Ò∂ ¿∞Í« ◊π» ¡≥◊Á Ï‘π ıπÙ∆ ‘Ø«¬¡≈Õ Ì≈¬∆Ï≈Ò≈ ¡Â∂ ÓÁ≈È≈ Ï≈Ï∆ È≈«Ò «Î∂ ¡≈‘≈Õ ÓØÁ∆÷≈È∂ Á∂ Ú÷ Ï≈Ò≈ È≈Ò∂ ¡≈‘≈Õ”” «¬‘Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ¡øÌ ‘ÀÕ «¬√ ÂØ∫ ¡◊Ò∆ √≈÷∆ «¬√∂ √≈÷∆ Á≈ «Ú√Ê≈ ‘ÀÕAEHB √øÓ Ú∆ ˆÒ ‘À «’™«’ «¬√ √Ó∂∫ ◊π» È≈È’ ’Â≈Íπ «ÈÚ≈√ ÷Á∂ √ÈÕ ¿∞‘AEIF «Ï’Ó∆ AECI ¬∆√Ú∆ «Ú⁄ ‹ØÂ∆ ‹Ø √Ó≈¬Õ ◊‘π È≈Ò «Ú⁄≈«¡ª «¬‘ ÍÂ≈ Ò◊Á≈‘À «’ «¬‘ ¡≈øÌ’ ‡»’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ Í∆⁄Ô ‘À «‹√ ˘ Í≈¬∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ √≈Ê∆ Á«√¡≈ ‘À¡Â∂ Ì≈¬∆ Ï≈Ò≈ ¡Â∂ ÓÁ≈È≈ ◊π» È≈È’ È≈Ò «ÎÁ∂ Á√∂ ‘ÈÕ «¬Ê∂ «¬‘ «È‰≈ ’ Á∂‰≈¡ÔØ◊ Ò‘∆∫ ‘ØÚ∂◊≈ «’ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ Ȫ «’√∂ ‘Ø Íπ≈ÂÈ «Ò÷ «Ú⁄ È‘∆∫ «ÓÒÁ≈Õ Ì≈¬∆◊πÁ≈√ Á∆ «◊¡≈∑Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ ◊π» È≈È’ √≈«‘Ï Á∂ √Ó∂∫ Á∂ «√º÷ª Á∂ Ȫ ¡≈™Á∂ ‘È «‹Ú∂∫Ï≈Ï≈ Ïπº„≈, ¡«‹Â≈ øË≈Ú≈, Ì◊∆Ê ¡≈«Á Í Ï≈Ò∂ Á∂ Ȫ È‘∆∫ ¡≈™Á≈Õ ÓÁ≈È∂ Á≈ Ȫͫ‘Ò∆ Ú≈ «Ú⁄ Ú∆ ‘À Â∂ «◊¡≈∑Ú∆∫ Ú≈ «Ú⁄ Ú∆Õ ÚÒ≈«¬Â Ú≈Ò∆ ¡Â∂ «Ó‘Ï≈È Ú≈Ò∆‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ Ú∆ ÓÁ≈È∂ Á≈ Ȫ ¡≥«’ ‘À Í Ï≈Ò∂ Á≈ È‘∆∫Õ Ï≈Ò∂ Á≈ È≈™ ’∂ÚÒ Ì≈¬∆Ï≈Ò∂ Ú≈Ò∆ ‹ÈÓ √≈÷∆ «Ú⁄ ÍÃË≈È ‘ÀÕ Ú∂÷Ø ¿∞Â∂ «ÁºÂ∆ ‡»’ Á∂ ¡≈ı∆ ÁØ Ú≈’ª «Ú⁄ ⁄≈Ú≈ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á≈ È≈™ ¡≈«¬¡≈ ‘ÀÕ «¬√ ‹ÈÓ √≈÷∆ Á≈ ¡≥ Ì≈¬∆ Ï≈Ò∂ Á∂ «Á‘ªÂ È≈Ò‘πøÁ≈ ‘À :- ““ª Ï≈Ò∂ ¡≈«÷¡≈ ‹∆ ‘𫉠Á∂‘ ¤∞‡∂ Ú‚∆ ‘ج∆ ‘À ª ◊π» ¡≥◊Á ¡≈«÷¡≈, Ì≈¬∆Ï≈Ò≈ Áπ«‘ Ó‘∆È∂ Â∞√≈‚∂ Á∂‘ ¤∞‡‰ «Ú«⁄ «‘øÁ∂ ‘À«È Í Áπ«‘ Ó‘∆È∂ Â∞√∆ ¡√≈ÊØ∫ ‘ØÕ ÂªÏ≈Ò∂ ¡≈«÷¡≈ ÌÒ≈ ‹∆Õ Âª Ï≈Ò≈ ◊π» ¡≥◊Á Í≈«√ «‘¡≈Õ ‹ª Áπ«‘ Ó‘∆È∂ Í»∂ ‘ج∂ ª Ï≈Ò∂Á∆ Á∂‘ ¤∞‡∆Õ Âª ¡Í‰∂ ‘ºÊ ◊π» ¡≥◊Á ‹∆ ¶Ï» «ÁºÂ≈ ‘Ø «√º÷ ‘ºÊ Í’«Û ‘∂Õ Âª ◊π» A. ◊π» ‘ÀÚ≈Ò ÍÃ’≈Ù ◊ÃøÊ, Ó√øÓ Ó≈¬∆ Á≈√ ¿∞Î √øπÁ «√øÿ, Í≥È≈ B@ (xx)

×