Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

η διακριση αναμεσα στο κοινωνικο και στο πολιτικο στο εργο τησ Hannah arendt1

945 views

Published on

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

η διακριση αναμεσα στο κοινωνικο και στο πολιτικο στο εργο τησ Hannah arendt1

  1. 1. Η ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ HANNAH ARENDT ΚΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΥ. ΡΕΝΕ ΜΑΓΚΡΙΤ : Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ 1933 ΦΩΤΙΟΣ Ν ΖΥΓΟΥΛΗΣ ΠΜΣ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΟΥΛΙΟΣ 2010. ΜΑΘΗΜΑ: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ
  2. 2. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ.• ΕΙΣΑΓΩΓΗ• Η ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ HANNAH ARENDT ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΔΙΑΚΡΙΣΗΣ ΑΥΤΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟ• Η ΠΕΡΙΣΤΟΛΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΤΟΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟ• ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 2
  3. 3. ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Στο πλαίσιο της σκέψης της Hannah Arendt συγκαταλέγεται μεταξύ άλλων και το θεμελιώδες, για αυτήν, ερώτημα για το ποιες είναι οι δυνάμεις που απειλούν την αυτονομία της πολιτικής. Είναι δυνατόν να παραμείνει η σφαίρα της πολιτικής ανεξάρτητη από επιδράσεις οι οποίες ταυτίζονται με την ανελευθερία, όπως για παράδειγμα ο ολοκληρωτισμός; Η πολιτική για την Arendt είναι ταυτόσημη με την ελευθερία. Η πολιτική εμπεριέχει τις έννοιες της πράξης και της ομιλίας.1 Η Arendt ασχολείται με το νόημα της πολιτικής. Το νόημα της πολιτικής για την Arendt είναι η δυνατότητα που διατηρεί ο άνθρωπος να πραγματοποιήσει μια νέα αρχή. Στο πλαίσιο αυτό της εγγενούς δυνατότητας της νέας αρχής η Arendt τοποθετεί τη διάκριση μεταξύ πράξης και βούλησης, πράξης στη vita activa και βούλησης στην vita contemplativα, με σκοπό την πραγμάτωση της ελευθερίας. Το νόημα του πολιτικού αποτελεί για την Arendt την ίδια την έννοια της ελευθερίας. Πού μπορεί να πραγματωθεί η ελευθερία; Σε καθεστώτα τα οποία επιτρέπουν στον άνθρωπο να εκμεταλλευθεί όλες του τις δυνατότητες για ολοκλήρωση και αυτοεξέλιξη, σε καθεστώτα όπου ο δημόσιος βίος επιτρέπει την πράξη και την ομιλία. Θα προσπαθήσω λοιπόν να δείξω ποιες είναι οι συνέπειες της διάκρισης ανάμεσα στο δημόσιο βίο και στον ιδιωτικό βίο που πραγματοποιεί η Arendt και τι σημαίνει αυτή η διάκριση για την πραγμάτωση του πολιτικού.1 Hannah Arendt, Υπόσχεση Πολιτικής, εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2009, σελ 165. 3
  4. 4. Η Arendt κάνει και έναν επιπλέον διαχωρισμό ανάμεσα στο πολιτικό και το κοινωνικό2. Θα επιχειρήσω να καταδείξω πώς χρησιμοποιεί η Arendt τη διάκριση αυτή για να ερμηνεύσει το φαινόμενο του ολοκληρωτισμού. Θα δούμε πρώτα τι σημαίνει για την Arendt το πολιτικό και τι σημαίνει το κοινωνικό. Θα αναζητήσουμε κατόπιν στα κείμενά της την έννοια του ολοκληρωτισμού και υπό ποιες μορφές αυτός υποστασιοποιείται στην ιστορία. Κεντρικός άξονας της εργασίας μας θα είναι η περιστολή της πολιτικής από τον ολοκληρωτισμό. Η αναίρεση της πολιτικής πράξης είναι η κατάλυση της ανθρώπινης ελευθερίας σύμφωνα με την Arendt. Επειδή για την Arendt η πολιτική πράξη είναι δείγμα ελευθερίας θα δείξω επίσης τι σημαίνει για την Arendt η υποταγή του ατόμου στον κομφορμισμό του κοινωνικού. Η Arendt αναμένει ένα «θαύμα» όπως το ονομάζει για τη διαφυγή του ανθρώπου από αυτή την υποδούλωση, το θαύμα της ανθρώπινης πράξης και της αναδημιουργίας, της υλοποίησης της ανθρώπινης δυνατότητας για μια νέα αρχή.2 Hannah Arendt, Η ανθρώπινη Κατάσταση, Εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1986, σελ 59. 4
  5. 5. Η ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ HANNAH ARENDT ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΔΙΑΚΡΙΣΗΣ ΑΥΤΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟ Πριν εξετάσουμε τη σχέση του ολοκληρωτισμού και του πολιτικού με τη διάκριση που πραγματοποιεί η Arendt μεταξύ του κοινωνικού με το πολιτικό θα ήταν χρήσιμο να δούμε πως αντιμετωπίζονται αυτές οι έννοιες. Το πολιτικό προσεγγίζεται μέσα από ένα πρίσμα ανασυγκρότησης της πολιτικής ύπαρξης. Η ύπαρξη αυτή φαίνεται να δρα μέσα στο δημόσιο χώρο και να παίρνει υπόσταση μέσα από τη συνεχή αλληλεπίδραση με άλλους δρώντες. Την Arendt δεν την ικανοποιούν γενικές έννοιες που παραδοσιακά χρησιμοποιούνται στην πολιτική φιλοσοφία. Για τούτο και δεν ξεκινά να σκέφτεται την έννοια του πολιτικού βασισμένη σε αυτές. Την ενδιαφέρει η πολιτική εμπειρία όπως γίνεται αντιληπτή στους δρώντες του πολιτικού βίου. Βλέπει το πολιτικό υπό το πρίσμα της ανθρώπινης πράξης όπως αυτή ορίζεται στο έργο της ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ. Δεν μπορεί να δει ξεχωριστά τον δρώντα από το πολιτικό. Μέσα στο πολιτικό πραγματώνεται η εγγενής ιδιότητα του ανθρώπου, η πράξη. Η πράξη είναι η ενεργοποίηση της ανθρώπινης κατάστασης της γεννησιμότητας, της δυνατότητας δηλαδή του ανθρώπου να ξεκινά κάτι νέο, να ξεφεύγει από τις κάθε λογής συμβάσεις. Ταυτόχρονα όμως η Arendt «σύμφωνα με τη χομπσιανή παράδοση και με τη μοντέρνα παράδοση της πολιτικής σκέψης, σκέφτεται την πολιτική κοινωνία - το χώρο που παίρνει σάρκα και οστά το πολιτικό – ως τεχνητή συνένωση μάλλον παρά ως κάτι το φυσικό, ως κάτι το οποίο δημιουργήθηκε και διατηρήθηκε από τις ανθρώπινες υπάρξεις ενάντια στις δυνάμεις της φύσης και στις καταστρεπτικές τάσεις τους»33 The Cambridge Companion to Hannah Arendt, edited by Dana Villa, Cambridge University Press,2000, page 5 5
  6. 6. Η Arendt βλέπει στο πολιτικό « τον χώρο όπου συναθροίζονται οι άνθρωποι, όπου συγκεντρώνονται αλλά και διαχωρίζονται ταυτόχρονα»4, ένα τόπο ελευθερίας της έκφρασης και της πράξης. Το άτομο που εκφράζεται και δρα ελεύθερα όταν δεν ευρίσκεται στην απομόνωση, έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει, να αρχίσει κάτι εκ του μηδενός. Η πολιτική, σύμφωνα με την Arendt, είναι σύστοιχη προς την υλοποίηση της ανθρώπινης ελευθερίας στο δημόσιο χώρο. Για να μπορούν οι άνθρωποι να έρχονται σε αλληλεπίδραση στο χώρο αυτό, στο πολιτικό, πρέπει να μπορούν να ομιλούν και να πράττουν επί ίσοις όροις. Η ισότητα των ανθρώπων είναι ουσιώδες γνώρισμα του πολιτικού. Οι άνθρωποι πρέπει επίσης να έχουν κάτι να πούνε στα πλαίσια της αλληλεπίδρασης αυτής. Αυτό προϋποθέτει τη διαφορετικότητά τους.5 Η Arendt συσχετίζει το δημόσιο χώρο με το πολιτικό. Το πολιτικό δίδει στους ανθρώπους τη δυνατότητα καταρχήν να αντιληφθούν τη διαφορετική ταυτότητά τους. Αυτή είναι η λειτουργία του πολιτικού. Στο πεδίο της «δημόσιας εμφάνισης η λειτουργία της πολιτικής ως δύναμης είναι να διατηρεί αυτό το χώρο»6, το δημόσιο χώρο. Η Arendt υποστηρίζει αυτά έχοντας κατά νου την αθηναϊκή Δημοκρατία του Περικλή. Σε ποιο χώρο αναδύεται το πολιτικό; Σε ποιο ιστορικό και κοινωνικό καθεστώς; Το καθεστώς της αρχαίας πόλεως είναι το ιστορικό περίβλημα του πολιτικού όπως εννοιολογείται από την Arendt . H πόλις επιτρέπει την ανάδυση του πολιτικού. Στην πόλη, σύμφωνα με τηνArendt, ο άνθρωπος μέσω της πράξης και της ομιλίας καθίσταται δρών. Η πράξηείναι αποτέλεσμα της πολλαπλότητας των ερμηνειών των ανθρώπων διότι το4 , Hannah Arendt, Υπόσχεση Πολιτικής, εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2009, σελ. 1635 , Hannah Arendt, Υπόσχεση Πολιτικής, σελ. 39.6 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ 39. 6
  7. 7. αποτέλεσμα το οποίο προκύπτει είναι η συνισταμένη των πολλών ερμηνειών γιατον κόσμο που έχουν οι άνθρωποι. Με την έννοια αυτή η συνισταμένη τωνπράξεων των ελεύθερων ανθρώπων αποτελεί μια εξόχως πολιτική κατηγορία. «Ηουσία και το νόημα όλων των πραγμάτων είναι πολιτικό»7 ‘Έχουμε μπροστά μαςδύο υποσύνολα τα οποία συνδέονται μεταξύ τους μέσω της πολλότητας, τηςσυνεχούς αλληλεπίδρασης μεταξύ διαφορετικών ανθρώπων για τη κατάκτηση τηςαλήθειας. Το υποσύνολο του πολιτικού μέσα στο οποίο υποστασιοποιούνται ηπράξη και ο λόγος, και το υποσύνολο του κοινωνικού μέσα στο οποίοαναδεικνύεται η διαφορετικότητα και η ισότητα των ανθρώπων. «Η αγάπη γιαισότητα και η αγάπη για διάκριση είναι συνδεδεμένα χαρακτηριστικά τηςπολλότητας»8 Σύμφωνα με την Canovan9 η Arendt θεωρεί ότι τα χαρακτηριστικάτης πολλότητας διαστρεβλώθηκαν από την Πλατωνική φιλοσοφία. Η φιλοσοφίααπομακρύνθηκε από την σφαίρα των ανθρωπίνων υποθέσεων καιπραγματοποιήθηκε ο διαχωρισμός μεταξύ του ανθρώπου της σκέψης από τονάνθρωπο της πράξης. «Ο ίδιος ο Πλάτων περιέγραψε τη σχέση ανάμεσα στηφιλοσοφία και στην πολιτική μέσα από τη στάση του φιλοσόφου απέναντι στηνπόλιν».10 Τα όρια της ελευθερίας καθορίζονται από τα τείχη της πόλεως. Στοδημόσιο χώρο της πόλεως πραγματώνονται τα χαρακτηριστικά της πράξης και τηςομιλίας. Στο χώρο αυτό είτε ο άνθρωπος παραμένει δέσμιος της ανάγκης είτεδιαφεύγει της ανάγκης και γίνεται ελεύθερος. Μετά την εμφάνιση τουΧριστιανισμού επήλθε μια αλλαγή στην διάκριση δημόσιου και ιδιωτικού χώρου.7 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ 40.8 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ 117.9 Margaret Canovan, Hannah Arendt: A reinterpretation of her political thought, University ofCambridge, GB 1992, σελ. 4.10 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ. 77. 7
  8. 8. Με τον Χριστιανισμό αυτοί που στερούνται πολιτικών δικαιωμάτων, όπως οιδούλοι και οι γυναίκες αποκτούν δικαιώματα στο δημόσιο χώρο. Μέσω τηςεκκοσμίκευσης της χριστιανικής εκκλησίας, η επανερμηνεία της πολιτικής από τονΑυγουστίνο και μετά έφερε την απελευθέρωση από την πολιτική «η οποία δενείναι πλέον ζήτημα των λίγων αλλά αντιθέτως των πολλών, που ούτε θα έπρεπεούτε χρειάζεται να ασχολούνται με τα ζητήματα της διακυβέρνησης, ενώταυτόχρονα το βάρος της ενασχόλησης με την απαραίτητη πολιτική διευθέτηση τωνανθρωπίνων υποθέσεων βαραίνει τους λίγους».11 Η Arendt σημειώνει ότι «η σφαίρα της ζωής και των αναγκών της η οποίαστην Αρχαιότητα θεωρούνταν κατεξοχήν ιδιωτική σφαίρα, τώρα μπήκε στη δημόσιασφαίρα με τη μορφή του κοινωνικού»12 Έχουμε τη σταδιακή ατροφία της πολιτικήςσφαίρας. Ποιά είναι λοιπόν η θέση της πράξης και του λόγου στο νέο αυτόκαθεστώς; Η πράξη αποτελεί αυτοσκοπό, δεν έχει τα χαρακτηριστικά της εργασίας ηοποία είναι μέσο για την πραγματοποίηση κάποιων άλλων σκοπών. Εισχώρησελοιπόν, κατά την Arendt, στη δημόσια σφαίρα, στο δημόσιο χώρο η ανάγκη, ομόχθος, η εργασία, και άρχισε να τον διαμορφώνει εκ νέου. Η θέσπισηκανονικοτήτων, τυποποιήσεων και συμμορφώσεων για τον λόγο και την ανθρώπινηπράξη καταδυνάστευσαν την πράξη και το λόγο. Το κοινωνικό για την Arendt είναι η τάση για κομφορμισμό και άκριτηαποδοχή των κοινωνικών θεσπίσεων. Ο άνθρωπος ως μονάδα, ως ατομικότηταμοναχική και αποξενωμένη από τους άλλους ανθρώπους γίνεται ένα α-πολιτικό ον.11 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ. 200.12 12 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ 202. 8
  9. 9. «Η πολιτική εκδηλώνεται μεταξύ των ανθρώπων»13 Στην νεότερη εποχή οάνθρωπος ο οποίος «μοχθεί», μεταφέρει την ιδιωτική δραστηριότητά του στοδημόσιο χώρο, καθίσταται πλέον animal laborans. Αυτή η μεταλλαγή τουανθρώπου επιτρέπει στο κοινωνικό να χειραγωγήσει τα μέλη του και να αποκλείσειτην αυθόρμητη πράξη. Αυτό είχε ως συνέπεια την αλλαγή του περιεχομένου τηςλέξεως «ισότητα» διότι η ισότητα βασίζεται τώρα στον κομφορμισμό. Η κοινωνίατην Arendt πειθαναγκάζει το άτομο σε προβλέψιμη συμπεριφορά μέσω τηςπροϊούσας τάσης της για αντικειμενοποίηση. Το ελεύθερο άτομο της πολιτικής σφαίρας καθίσταται υπόδουλοκανονικοτήτων και αντικειμενοποιήσεων της κοινωνίας. Το κοινωνικό στην Arendtλοιπόν έχει την διάσταση του κομφορμισμού. Η Canovan υποστηρίζει ότι ηκοινωνία στην Arendt εμφανίζεται με διττή έννοια14: Ως διαμόρφωση τηςοικονομίας και ως η απορρόφηση ολόκληρων κοινωνικών ομάδων σε νέες μορφέςοργάνωσης που διαχωρίζουν τη κοινωνία εκ νέου όπως για παράδειγμα οιαντιπαλότητες που ανεφάνησαν με την ανάδυση της αστικής τάξης. Σύμφωνα μετην Canovan η Arendt δεν εννοεί το σύνολο των ανθρωπίνων σχέσεων όταν μιλά γιατην κοινωνία αλλά εννοεί μάλλον μια συγκεκριμένη μορφή σχέσεων με ιδιαίτεραχαρακτηριστικά. Το κοινωνικό για την Arendt έρχεται σε αντίθεση με την «αυθεντικότητα»του δημόσιου χώρου, στον οποίο οι άνθρωποι είθισται να ενώνονται στο πλαίσιοτης πολλότητας. Στο κοινωνικό οι άνθρωποι τείνουν να ενώνονται αλλά με κριτήρια13 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ 150.14 M. Canovan, Hannah Arendt, A reinterpretation of her political thought, University of Cambridge,σελ. 119 9
  10. 10. ιδιωτικά, κριτήρια συμφέροντος και ικανοποίησης των αναγκών τους, όχι μεκριτήρια διατήρησης της ελευθερίας της προσωπικότητάς τους. Για τούτο το λόγο,λέει η Canovan, η Arendt θεωρεί την ομοιομορφία και την κανονικότητα ωςαπαραίτητο συστατικό του κοινωνικού.15 Το κοινωνικό ήρθε στην επιφάνεια όταν συνέβησαν δύο γεγονότα: Ηαλλαγή του παραδείγματος της πολιτικής οικονομίας και η έλευση του κράτους.Πώς βλέπει η Arendt την κοινωνία; Μήπως την εξετάζει από ένα αξιολογικό πρίσμα;Θα έλεγε κανείς ότι αναπολεί την κοινότητα, ότι αποπνέει η θεώρηση από τηνArendt, της μοντέρνας κοινωνίας ως απρόσωπης, ένα ρομαντισμό για την αρχαίαπόλη. Μήπως όμως η Arendt βλέπει μονόπλευρα την ομοιογένεια των δυτικώνκοινωνιών και εκεί που οι άλλοι βλέπουν τη δυνατότητα πλουραλισμού καιελευθερίας αυτή βλέπει μόνο ορθολογισμό και ατομοκρατία; 16 Εδώ πρέπει ναθυμηθούμε ότι η Arendt αντιμετωπίζει την πολιτική ως ένα πεδίο ισορροπίας τωνπολιτικών δυνάμεων. Η πολιτική δράση είναι νομίζω για αυτήν η σύνθεση τωνεπιμέρους δράσεων των ατόμων στο πλαίσιο ενός θεάτρου ρόλων. Σε τούτο τοθέατρο έχουν όλοι την ίδια – ίση δυνατότητα να δράσουν ελεύθερα και ναδημιουργήσουν κάτι νέο. Η Arendt διαχωρίζοντας το κοινωνικό από το πολιτικό εξαιρεί την πολιτικήπράξη από τις δυνατότητές της. Τι σημαίνει αυτό; Πολιτική πράξη σημαίνειπραγμάτωση της ελευθερίας. Η ελευθερία αποτελεί δυνατότητα για μια νέα αρχή,15 M. Canovan, Hannah Arendt, A reinterpretation of her political thought, University of Cambridge,σελ. 117.16 Πολλοί κριτικοί της Arendt την έχουν κατηγορήσει για ελιτισμό. Θα έλεγα ότι υπερβάλλουν διότικατά τη γνώμη μου τείνουν να ερμηνεύσουν την αρχαιοελληνική έννοια της πράξης – όπως τη βλέπειη Arendt – με τα σημερινά μέτρα της μοντέρνας συμμετοχικής δημοκρατίας. Για τούτο και νομίζω ότιπέφτουν στο εξής λάθος: Βλέπουν στην Arendt ένα περιορισμό της πολιτικής πράξης όχι από τιςμορφές ολοκληρωτισμού αλλά από την εκδήλωση αυτής καθαυτής της πράξης στο κοινωνικό. ΗArendt θεωρώ ότι μιλάει για κάτι διαφορετικό. 10
  11. 11. ένα initium. Πολιτική πράξη σημαίνει επίσης συναρμογή πράξεων πολλώνανθρώπων. Κάθε πράξη είναι φανέρωση της ανθρώπινης συνύπαρξης. 17 Καθώςμεταβάλλεται το κοινωνικό σε κυρίαρχη σφαίρα η δυνατότητα για την πράξηπεριορίζεται. Είναι δυνατόν ο άνθρωπος, στο πλαίσιο των νεότερων και σύγχρονωνκοινωνιών, να παραβλέψει το υλικό συμφέρον, το οποίο πλέον αποτελεί τοσυνεκτικό ιστό όλων των ιδιωτών, και να αρνηθεί την προστασία του από ένανδημόσιο θεσμό, το κράτος, το οποίο και θα προωθήσει τα ατομικά, ξεχωριστάσυμφέροντα; Η Arendt θεωρεί ότι με τον ερχομό του υλικού συμφέροντος στο ιστορικόπροσκήνιο και την ανάδυση του κράτους το πολιτικό περιορίσθηκε καιεξοβελίσθηκε. Η οπτική γωνία υπο την οποία όλοι βλέπουν τώρα τηνπραγματικότητα είναι το κοινωνικό. Το αντίδοτο σε αυτή τη κατάστασηπαρακμής του πολιτικού είναι η αίσθηση της κοινότητας. Η έννοια της πράξης στοπλαίσιο αυτό της κοινότητας σημασιοδοτείται από την πολλότητα, από την δράσημεταξύ των προσώπων. Τα πρόσωπα που διατηρούν τα ατομικά τους δικαιώματακαι συμμετέχουν στον δημόσιο χώρο της πολιτικής είναι ελεύθερα. Η Arendt φθάνει στο συμπέρασμα ότι η κοινωνία αποτελεί πια την δημόσιαοργάνωση της λειτουργίας της ζωής διότι όλες οι δραστηριότητες των ανθρώπωνεπικεντρώθηκαν στην ικανοποίηση των βιοτικών αναγκών. Κατά τον τρόπο αυτόοδηγούμαστε στην ταύτιση του πολιτικού με το κοινωνικό. Όταν ταυτίζεται το πολιτικό με το κοινωνικό τι συμβαίνει; Όλα τα τουιδιωτικού βίου των ανθρώπων βγαίνουν στο φως της δημόσιας ζωής και ο17 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1986, σελ. 247. 11
  12. 12. άνθρωπος παύει να διαλέγεται με τον εαυτό του στην ασφάλεια και την ηρεμία τηςιδιωτικότητας ώστε να εξέλθει αργότερα και να ομιλήσει, να δράσει στο δημόσιοχώρο, να συμφωνήσει και να διαφωνήσει με τους άλλους. «Η διαφωνία στηπολιτική συνάθροιση είναι ένδειξη ανανέωσης της πολιτικής»18 Όταν περιστέλλεται η πολιτική και αναδύεται το κοινωνικό τι συμβαίνει;Πάλι η πολιτική πράξη δεν πραγματώνεται. Ποιά είναι η έννοια τηςπεριστελλόμενης πολιτικής; Η πολιτική η οποία δεν αποτελεί γνήσια, αυθεντικήπράξη. Στην πρώτη περίπτωση, την ταύτιση του πολιτικού με το κοινωνικό,παρατηρούμε την αντίθεση του πολιτικού ως προς έννοιες όπως είναι οολοκληρωτισμός διότι έχουμε την αντίθεση της έλλογης πράξης προς την ά-λογησυμμόρφωση και τον εξαναγκασμό από την πολιτική εξουσία. Στη δεύτερη περίπτωση, την περιστολή της πολιτικής έχουμε τηνπροσκόλληση της πολιτικής στην επιφάνεια των καθημερινών γεγονότωνπαρατηρώντας τελικά την αντίθεση της κατά την Arendt πράξης προς τακαθημερινά γεγονότα του κοινωνικού. Πότε λοιπόν χάνεται το πολιτικό; Όταν εμφανίζεται η ψευδής πράξη, η οποίαθέτει σε κίνδυνο τις ανθρώπινες ικανότητες της πράξης και του πάθους.19 Τότενομίζω ότι οδηγούμαστε στον μηδενισμό της πολιτικής. Τότε η πολιτική ταυτιζόμενημε το κοινωνικό χάνει την πραγματική ουσία της και η κοινωνία οδηγείται σεολοκληρωτικές, για την ανθρώπινη μοναδικότητα και πολιτική ισηγορία,18 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ 43.19 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ. 272. 12
  13. 13. καταστάσεις. Για την Arendt η πολιτικοποίηση των πάντων έχει μια αρνητική χροιά.Ονειρεύεται μια συμμετοχική δημοκρατία επηρεασμένη από το φαινόμενο τηςγενίκευσης της πολιτικής εξουσίας – η πολιτική εδώ με την νεωτερική έννοια – στηκοινωνική σφαίρα. Είναι ώρα τώρα να δούμε και την έννοια του ολοκληρωτισμού στην Arendtορμώμενοι από το βιβλίο της The Origins of Totalitarianism, το οποίο έρχεται σεδιάλογο – θεωρώ – με το βιβλίο της Η Ανθρώπινη Κατάσταση. Ο ολοκληρωτισμός,για την Arendt, είναι καινοφανής. Δεν ταυτίζεται με μορφές παλαιών καθεστώτων,είναι πέρα από τις κλασσικές έννοιες της πολιτικής φιλοσοφίας. «Οολοκληρωτισμός φαίνεται να είναι μόνο το τελευταίο στάδιο μιας διαδικασίας κατάτην οποία η επιστήμη έχει καταστεί ένα ίνδαλμα το οποίο θα γιατρέψει τα κακά τηςύπαρξης και θα μεταμορφώσει την ανθρώπινη φύση», 20 αυτό που διακυβεύεταιστον ολοκληρωτισμό είναι η ανθρώπινη φύση υποστηρίζει η Arendt. Οολοκληρωτισμός απογυμνώνει τον άνθρωπο από τη φύση του υπό το πρόσχημα τηςαλλαγής. «Η συλλογικότητα των μαζών κατέστη αποδεκτή από εκείνους πουήλπιζαν ότι η εμφάνιση των φυσικών νόμων και της ιστορικής εξέλιξης θα μειώσειτην μη προβλεψιμότητα των πράξεων και της συμπεριφοράς του ατόμου». 21Καταργείται λοιπόν η ανθρώπινη ελευθερία στο καθεστώς αυτό. Θυμόμαστε ότι ηέννοια της πολιτικής ταυτίζεται με την ανθρώπινη ελευθερία. Άρα οολοκληρωτισμός αντιδιαστέλλεται πλήρως προς αυτήν. Έχουμε τηναπανθρωποποίηση του ανθρώπου, την αποκτήνωσή του.2220 Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, Schoken Books 1951, σελ. 346.21 Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, σελ 346.22 Στο έργο του Andreas Kalyvas, Democracy and the Politics of the Extraordinary, CambridgeUniversity Press, 2008, σελ 211, βλέπουμε ότι ο ολοκληρωτισμός για την Arendt έχει δύο βασικάχαρακτηριστικά: α) Θέτει σε κίνδυνο τη φύση του πολιτικού με την αντικατάσταση της ελευθερίαςαπό την ιεραρχική τάξη και β) Υποκαθιστά την πολλότητα της δημόσιας σφαίρας με την ομοιογένεια. 13
  14. 14. Τα αποτελέσματα του ολοκληρωτισμού είναι η μαζοποίηση και ηκαταστροφή της δυνατότητας του ατόμου για πράξη. Ο ολοκληρωτισμός αναιρείτην δυνατότητα της αυθυπέρβασης του ανθρώπου επειδή καταστρέφει τηνπολλότητα και την ισηγορία στο δημόσιο χώρο. Καταστρέφει την πολλότητα επειδήστη θέση της ανθρώπινης δύναμης που προέρχεται από την αγάπη για ισότητατοποθετεί τη βία και το φόβο. «Φόβος είναι η επιθυμία κάποιου να υποτάξει ή ναυποταχθεί».23 Πώς καταφέρνει να βασιλέψει ο φόβος αντί του λόγου; Η Arendtυποστηρίζει ότι «στις ολοκληρωτικές ιδεολογίες η λογική εκμεταλλεύεταισυγκεκριμένες ιδέες και τις διαστρεβλώνει μετατρέποντας αυτές σε συλλογιστικέςβάσεις».24 Ο ολοκληρωτισμός λοιπόν μαζοποιώντας το άτομο το υποδουλώνει καιτο απομονώνει. Στη μαζική αυτή κατάσταση του ολοκληρωτισμού ο άνθρωπος είναιμόνος του. Η αίσθηση του ανήκειν στη μάζα επιδρά πάνω στο άτομο. Γιατί όμως τοάτομο αποδέχεται να υποταχθεί; Η Arendt υποστηρίζει ότι πριν το άτομο αποδεχθείτην ένταξή του στη μάζα του ολοκληρωτισμού συνέβη η ακόλουθη διαδικασία: «Ηαντίδραση των μαζών στον ρεαλισμό, στον κοινό νου, ήταν το αποτέλεσμα τηςατομικοποίησής τους, της απώλειας της κοινωνικής θέσης τους και τηςσυνακόλουθης απώλειας ολόκληρου τμήματος των κοινοτικών σχέσεων σταπλαίσια των οποίων ο κοινός νους έβγαζε νόημα».25 Κάτι σημαντικό στην ιστορίαανάγκασε τα άτομα να υποκύψουν στον ολοκληρωτισμό. Η στιγμή της γέννησης αυτού του φαινομένου δεν μπορεί να αντιμετωπισθείστατικά και μονοσήμαντα. Κατά τη γνώμη μου είναι αναγκαίο να κάνουμε τις εξήςεπισημάνσεις:23 Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, σελ 121.24 Hannah Arendt, Υπόσχεση πολιτικής, σελ 127.25 Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism, σελ 352. 14
  15. 15. Α) Το κοινωνικό στην Arendt έρχεται σε αντίθεση με το πολιτικό ότανπροβάλλει τον κομφορμισμό απέναντι στη μη προβλέψιμη ανθρώπινη πράξη. Β) Ο ολοκληρωτισμός έρχεται σε αντίθεση με το πολιτικό όταν μάχεται τηνανθρώπινη πράξη. Γ) Με τον ολοκληρωτισμό καλύπτεται όλη η ανθρώπινη ζωή από τηνπολιτική. Έχομε την πολιτικοποίηση των πάντων. Ποια είναι η σχέση αυτής της μεταλλαγής του κοινωνικού σε πολιτικό με τοφαινόμενο του ολοκληρωτισμού; Στον τελευταίο οι μάζες βγαίνουν όπως λέει ηArendt από το παλαιό καθεστώς των απομονωμένων ατομικοτήτων και εισέρχονταισε ένα καθεστώς μαζικού κινήματος στα πλαίσια του οποίου πολιτικοποιούνται ταπάντα στη ζωή τους. «Πίσω από την εξουσία που ασκείται στον ολοκληρωτισμόυπάρχει μια ξεχωριστή αντίληψη για τη δύναμη»26. Η εξουσία αυτή βασίζεται στην ομοιόμορφη στάση των ατόμων. Τα άτομαχάνουν τη δυνατότητα της πολλότητας και της διαφορετικότητας και γίνονται όλαένα σώμα, μια ενότητα. Σύμφωνα με την Arendt η κυριαρχία του ολοκληρωτισμούεπιδιώκει να επιτύχει την προαναφερθείσα κατάσταση μέσω μιας ιδεολογικήςεπιρροής στα στρώματα της ελίτ και μέσω του απόλυτου τρόμου στα στρατόπεδασυγκεντρώσεως.27 Στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως επιδιώκεται η αλλαγή, όχι ηκοινωνική αλλαγή αλλά η αλλαγή των ανθρώπων, της φύσης τους. Διότι ηανθρώπινη φύση διατηρεί εγγενή την ιδιότητα της μη προβλεψιμότητας, τηςδυνατότητας για μια νέα αρχή.26 Hannah Arendt, the Origins of Totalitarianism, σελ 417. Βλέπε και στην Υπόσχεση Πολιτικής για τηδιαφορά δύναμης κα ισχύος σσ: 147 – 150.27 Hannah Arendt, the Origins of Totalitarianism, σελ 438. 15
  16. 16. Όπως η Arendt αναφέρει : «ο εαυτός και ο κόσμος, η ικανότητα για σκέψηκαι για εμπειρίες χάνονται ταυτόχρονα»28 Ο ολοκληρωτισμός καταστρέφει τηνελευθερία του ατόμου μέσα στον ιδιωτικό βίο του, αλλά και μέσα στο πολιτικό βίοτου. Η ευθύνη του καθενός για τον εαυτό του πέρασε στη κοινωνία. Εδώ μπορούμενα ανακαλύψουμε τη σχέση ολοκληρωτισμού με τη διάκριση δημόσιου καιιδιωτικού βίου. Ο ιδιωτικός βίος των ανθρώπων που θεμελίωνε επιμέρους έκαστοςτην ολότητα του δημόσιου βίου εισήλθε σε αυτόν υπό τη μορφή της κοινωνικήςσφαίρας που περιλαμβάνει τα πάντα ανεξαιρέτως. Ο ολοκληρωτισμός θεωρώ ότιείναι ένα παραπροϊόν της διαδικασίας αυτής. Μεταμόρφωσε τον ταξικό διαχωρισμότης κοινωνίας σε μια ενιαιοποιημένη μάζα, χωρίς τις ατομικές και κοινωνικέςιδιαιτερότητες. «Ο ολοκληρωτισμός μετέβαλε τις κοινωνικές τάξεις σε μάζες».29 Αυτά τα χαρακτηριστικά του ολοκληρωτισμού ως προς το κοινωνικό θαλέγαμε πως σημαδεύουν και το ναζισμό και το σταλινισμό σύμφωνα με την Arendt.Ο ολοκληρωτισμός δεν είναι ξεκομμένος από την εποχή του. Όταν έρχεται στιςκοινωνίες των ανθρώπων αγνοεί τη διαστρωμάτωση όπως αγνοεί και τηνδυνατότητα του ανθρώπου για πράξη. Θα έλεγε κανείς: είναι δυνατόν να δράσει οάνθρωπος μόνο στα πλαίσια της κοινωνικής διαστρωμάτωσης; Η τελευταία έχειπολλές μορφές στην ιστορία. Ο ολοκληρωτισμός όμως είναι συγκεκριμένοφαινόμενο στην ιστορία. Αυτό δεν σημαίνει ότι αποκλείεται να ξανασυμβεί. Η ισχύςκαι η νομιμοποίησή του πηγάζει από τον ίδιο του τον εαυτό, «δεν έχει ανάγκη απόκαμία έξωθεν νομιμοποιητική βάση όπως για παράδειγμα αυτή του κοινωνικού28 Hannah Arendt, the Origins of Totalitarianism, σελ 477.29 Hannah Arendt, the Origins of Totalitarianism, , σελ 460. 16
  17. 17. συμβολαίου της νεωτερικότητας30 παρά μόνον αυτής: της ενσάρκωσης ή τηςέκφρασης του πνεύματος του Λαού ή της Φυλής»31. Δεν αναγνωρίζεται λοιπόν η εσωτερική διαστρωμάτωση στο κοινωνικό στονολοκληρωτισμό. Ο άνθρωπος αλλάζει ως προς τη φύση του, η κοινωνία αποκτά μιανάλλη υπόσταση, μια «θρησκευτική» θα έλεγα ενότητα με τον απόλυτο ηγέτηαπέναντί της. Όλες οι κοινωνικές και οι θεσμικές σχέσεις εξαφανίζονται,απορροφώνται από το Κράτος. Για τη Hannah Arendt δεν υφίσταται λοιπόνδιαφορά στα ολοκληρωτικά καθεστώτα, είτε αυτά είναι ναζισμός είτε σταλινισμός.Σε τέτοια καθεστώτα η πολιτική περιστέλλεται και το άτομο αποκτηνώνεται,καθίσταται ένας υπάνθρωπος. Άρα η υπερίσχυση του ολοκληρωτισμού στηκοινωνία επηρεάζει το πολιτικό, επηρεάζει και το άτομο. Η αναζήτηση, λέει ηArendt, του εχθρού είναι η κινητήρια δύναμη στο σύστημα αυτό, το διαχωρίζον καιενοποιούν ταυτόχρονα τα άτομα. Παρατηρείται η υιοθέτηση νέων μορφώνοργάνωσης της κοινωνίας με αποτέλεσμα την περιστολή της πολιτικής, της πράξηςκαι της συμμετοχής, και την υιοθέτηση μιας διαφορετικής έννοιας της πράξης. Στηπερίπτωση αυτή τα άτομα πράττουν πάντοτε «υπηρετώντας το γενικό συμφέρον»32υπηρετώντας μια συγκεκριμένη μηχανή παραγωγής ιδεολογίας. Η Hannah Arendt ήταν η πρώτη θεωρητικός η οποία τόλμησε νααντιμετωπίσει ως όμοια δύο πολιτικά φαινόμενα: τον ναζισμό και τον σταλινισμό. Ηδυνατότητα μιας συνεχούς αναγέννησης των μελών μιας κοινωνίας ικανώνει τουςανθρώπους στην ελευθερία της πράξης. Αυτή την αξία της κοινωνίας ο30 Όπως στον Λεβιάθαν του Hobbes.31 Απόστολου Χαρίση: «Ολοκληρωτισμός, η επιστροφή της μυθολογίας του ψυχρού πολέμου»,http://www.varometro.net/blog/txt/harisis.txt32 «Hannah Arendt and the Political», στο C. Lefort, Democracy and Political Theory, Polity Press,Cambridge 1988. 17
  18. 18. ολοκληρωτισμός την εκμηδενίζει, υποστηρίζει η Arendt. Ο ολοκληρωτισμός αφαιρείτη δυνατότητα από το άτομο του θαύματος της πράξης ως νέας αφετηρίας. Παλαιότερα λέει η Arendt το ιδιωτικό ήταν ταυτισμένο με την ανάγκη, ενώτο δημόσιο με την ελευθερία. Ο έχων ανάγκη να εργασθεί για να ζήσει δενμπορούσε να απολαύσει τα αγαθά της ελευθερίας στο δημόσιο χώρο, την ισηγορίακαι τη πράξη. Η ομιλία και η πράξη αποτελούν γνωρίσματα ελεύθερων ατόμων. Ηισότητα εδώ οδεύει αγκαλιά με την πολλότητα. Τι συνέβη λοιπόν και χάθηκαν αυτάτα αγαθά; «Η συμπεριφορά αντικατέστησε τη πράξη στις σύγχρονες κοινωνίες γιατούτο και η ισότητα βασίζεται στον κομφορμισμό».33 Στον κομφορμισμό τα άτομαμεταβάλλονται σε απομονωμένους ιδιώτες. Η κοινωνική σφαίρα με τονκομφορμισμό αντιτίθεται προς τον άνθρωπο αλλά και προς το πολιτικό. «Η μαζικήκοινωνία καταστρέφει τη δημόσια και την ιδιωτική σφαίρα».34 Για ποιο λόγο συνέβησαν αυτά; Η Arendt υποστηρίζει ότι ο τρόποςερμηνείας του κόσμου βασίζεται πια στην οικονομία. Τα πάντα αντιμετωπίζονταιτώρα ως εργαλείο, ως μέσον για την ανάπτυξη, την οικοδόμηση, τη κατασκευή, τηδημιουργία. Ακόμη και η πολιτική τώρα αντιμετωπίζεται ως εργαλείο. «Οι πολιτικέςπράξεις φαίνονται υπό το φως συγκεκριμένων κοινωνικών στόχων όπως ηοικονομική ευμάρεια».35 Τα όρια της πολιτικής πράξης στο πλαίσιο αυτό στενεύουν,ιδιαίτερα για τους μη προνομιούχους στην κατοχή της πολιτικής εξουσίας. «Τα όριαμεταξύ κοινωνικής και πολιτικής σφαίρας στον νεότερο κόσμο είναι πολύ33 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, σελ 63.34 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, σελ 86. Στο έργο του Andreas Calyvas, Democracy andthe Politics of the Extraordinary, σελ. 208, υποστηρίζεται από τον συγγραφέα ότι έχουμε μιαεργαλειοκρατική συμπεριφορά η οποία είναι αντιπολιτική. Παρατηρείται επίσης μια α-πολιτικοποίηση και μια ιδιωτικότητα στη δημόσια σφαίρα.35 Antoine Hol, “Hannah Arendt”, Utrecht Law Review, Τόμος 1, Τεύχος 2, Δεκέμβριος 2005, σελ. 104. 18
  19. 19. συγκεχυμένα. Ότι η πολιτική δεν είναι παρά μια κοινωνική λειτουργία, ότι η πράξη,η ομιλία και η σκέψη είναι κατά κύριο λόγο εποικοδομήματα πάνω στην βάση τουκοινωνικού συμφέροντος, δεν αποτελεί ανακάλυψη του Κarl Marx».36 Δεν υφίσταται πια η διάκριση που κάνει η Arendt μεταξύ δημόσιου καιιδιωτικού βίου και μόχθου, εργασίας και πράξης. Το μόχθο και την εργασίατοποθετεί η Arendt στον ιδιωτικό βίο ενώ τη πράξη στο δημόσιο.37 Στηνεωτερικότητα τη θέση της πράξης κατέλαβε η εργασία, γνώρισμα του ιδιωτικούβίου. Το πολιτικό λειτουργεί τώρα ως εργαλείο διαχείρισης των κοινωνικώνπραγμάτων και τα άτομα – πολίτες δεν πράττουν, δεν συνδιαλέγονται μεταξύ τουςσε αυτό. Εναντίον της ισότητας και της διαφοράς εμφανίζεται ο κομφορμισμός καιη γραφειοκρατία. Το κοινωνικό με τις μορφές ελέγχου που διαθέτει δεν επιτρέπειτην πολλότητα και την ελευθερία. Έχουμε το κάτωθι σχήμα: • Πράξη ----------------- Συμπεριφορά • Προσωπική Εξουσία -------------- Γραφειοκρατία Γραφειοκρατία η οποία υποστασιοποιεί τη καθολική επιβολή κανόνων στη συμπεριφορά. «Η μαζική κοινωνία καταβροχθίζει όλα τα στρώματα του έθνους και η κοινωνική συμπεριφορά γίνεται υπόδειγμα για κάθε τομέα της ζωής».3836 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, σελ. 53.37 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, σελ 104.38 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, σελ. 69 Το ίδιο υποστηρίζει η Arendt και στο: ThePromise of Politics, Introduction to Politics, Schoken Books, NY 2005, σελ. 100 19
  20. 20. Από την αντίθεση λοιπόν δημόσιου και ιδιωτικού βίου οδηγούμαστε στην αντίθεση του κοινωνικού με το πολιτικό. «Μόνο στην πολλότητα εμφανίζεται αληθινά η εγκόσμια πραγματικότητα. Η υποκειμενικότητα της ιδιωτικότητας δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη πραγματικότητα της πολλότητας».39 Αυτό που μας λέει η Arendt είναι πολύ σημαντικό. Το μόνο που υπάρχει είναι η πραγματικότητα στην οποία οδηγούμαστε όλοι στα πλαίσια της ισηγορίας και της ελεύθερης πράξης. Οι άνθρωποι θα έλεγε κανείς βρίσκουν την ουσία της ύπαρξής τους στο δημόσιο χώρο. Στο δημόσιο χώρο με την αυθεντική έννοια του πολιτικού οι άνθρωποι πραγματώνουν τις εγγενείς τους ιδιότητες που οδηγούν στην πολλότητα. Το καθεστώς της πολλότητας αποτελεί κατά την Arendt, την condition per quam της όποιας πολιτικής ζωής. Ποια καθεστώτα αναγκάζουν τα άτομα να ζήσουν σε μια κατάσταση διαφορετική από αυτή της πολλότητας; Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα θα μας πει η Arendt. Ο ολοκληρωτισμός δεν σέβεται είπαμε ούτε την ισότητα ούτε τη διαφορά μεταξύ των ατόμων. «Τότε οι άνθρωποι είναι μόνοι ή εναντίον άλλων ανθρώπων».40 Χάνεται ο ενδιάμεσος χώρος (inter –est) που είδαμε πιο πριν. Χάνεται ο συνδετικός κρίκος των ατόμων.39 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, σελ 85.40 Hannah Arendt, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, σελ 248. 20
  21. 21. Η περιστολή της πολιτικής στο πλαίσιο του ολοκληρωτισμού. Στον ολοκληρωτισμό παρατηρείται μια αντιστροφή και μια περιστολήτου πολιτικού. Σε τι διαφέρει από άλλες παραδοσιακές μορφές τυραννίας πουμετέρχονται συγκεκριμένα μέσα επιβολής τους πάνω στα άτομα όπως η ισχύςκαι η βία; H διαφορά του σε σχέση με τις τυραννίες έγκειται, σύμφωνα με τηνArendt, στην ίδια του τη φύση. Η ολοκληρωτική αποπολιτικοποίηση(depoliticalization) ταυτίζεται θα λέγαμε με τη πλήρη πολιτικοποίηση (totalpoliticalization). Τι σημαίνει αυτό; Όπως είδαμε στο Α΄ μέρος της εργασίας μας,η φύση της πολιτικής επηρεάζεται όταν περιστέλλεται από το κοινωνικό καιόταν ταυτίζεται με το κοινωνικό. Καταλύεται θα λέγαμε και στις δύοκαταστάσεις. Η ομιλία και η πράξη δίδουν την θέση τους σε μια 21
  22. 22. θεσμοποιημένη μορφή συμμετοχής των πολιτών στην διακυβέρνηση. Ησυμμετοχή των ανθρώπων σε τέτοια σχήματα δεν ανταποκρίνεται στο κριτήριοτης αυθεντικής έκφρασης της πολιτικής πράξης αλλά σε νεωτερικά σχήματαεπιβολής και ελέγχου της κρατικής ισχύος. Για να αντιμετωπίσει το θέμα τηςισχύος ο άνθρωπος, σύμφωνα με την Arendt, οδηγήθηκε στην υποταγή του στοκράτος, στην δημόσια εξουσία, η οποία θα συντόνιζε πλέον την ανθρώπινησυνύπαρξη. Ο εξουσιάζων δρα στο όνομα των πολλών ανθρώπων. Η έννοια τηςπολλότητας χάνεται από το προσκήνιο. Η κατάσταση της κυριαρχίας και τηςυποταγής θέτουν, κατά την Arendt, σε μεγάλο κίνδυνο την φύση του πολιτικούκαι μεταβάλλουν τις κατηγορίες της ελευθερίας και της ισότητας σε κατηγορίεςτης ομοιογένειας και της ιεραρχίας. Η Arendt υποστηρίζει ότι στον ολοκληρωτισμό αναιρείται αυτήκαθαυτή η ουσία της ανθρώπινης πράξης, η δυνατότητα μιας νέας αρχής, σταπλαίσια μιας εικονικής συσσωμάτωσης των ατόμων σε ένα όλο που πρεσβεύειτην αυθεντικότητα και τη γνησιότητα της έκφρασης της αλήθειας η οποίαπροβάλλεται στη μοναδικότητα της ένωσης αυτού του όλου με τον ηγέτη. Στηνκατάσταση αυτή που δεν έχει σχέση απλά με μια ακόμη μορφή τυραννίας, οιδιωτικός και ο δημόσιος χώρος αποτελούν μια εικονική – κατά τη γνώμη μου –πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που αντί για ελευθερία καιανθρωπινότητα συγχωνεύει τις αρχές του τρόμου και της λογικότητας μαζί.Αυτή η τελευταία σύνθεση έφερε στις κοινωνίες το Άουσβιτς και το Γκουλάγκ . Αντί της υπερίσχυσης του συντεταγμένου νόμου – ισχύει ηκαθολικότητα του τρόμου. Ποιος είναι ο νόμος στον ολοκληρωτισμό για την 22
  23. 23. Arendt; Η υποστασιοποίηση της ενότητας όλων στο πρόσωπο ενός ηγέτη. Τα άτομα στη κατάσταση αυτή είναι έτοιμα να δεχθούν τα πάντα στο όνομα της ιδεολογίας αυτής όπως για παράδειγμα οι Γερμανοί ήταν έτοιμοι να θυσιασθούν για το πρόσωπο του Φύρερ. Η Arendt συμπέρανε ότι «ο Χίτλερ και ο Στάλιν ανακάλυψαν ότι η εξάλειψη της μη προβλεψιμότητας των ανθρώπινων πραγμάτων αλλά και της ίδιας της φύσης του ανθρώπου είναι δυνατή στα πλαίσια μιας κεντρικής καθιέρωσης μιας ολοκληρωτικά οργανωμένης εξουσίας».41 Ο ολοκληρωτισμός θεοποιεί τις «αυτόματες διαδικασίες της ιστορίας». Πρεσβεύει δηλαδή ότι στα πλαίσια μιας ιδιότυπης φιλοσοφίας της ιστορίας υπάρχει ένας αυτόματος μηχανισμός εξέλιξης της κοινωνίας προς το καθεστώς το οποίο αποτελεί το «τέλος» της. Από την άλλη μεριά θέλει ένα νέο τύπο ανθρώπου, προβλέψιμου, ενός υπανθρώπου. Ο συνδυασμός της ιδεολογίας αυτής στο κοινωνικό και η υποτέλεια του α-πολιτικού ανθρώπου στη μάζα δίνουν τη δυνατότητα στον ολοκληρωτισμό να υπερισχύσει. Εδώ κατά τη γνώμη μου κρύβεται ο πυρήνας της σκέψης της Arendt. Η σταδιακή ανάπτυξη του ολοκληρωτισμού στο κοινωνικό το καθιστά εργαλείο για την επιβολή ισχύος μιας κοινωνικής ομάδας ή μιας ιδεολογίας. Το κοινωνικό δεν έχει τις άμυνες του πολιτικού θα λέγαμε. Δεν ασχολείται με την ανθρώπινη ελευθερία. Ασχολείται μόνο με την ικανοποίηση των υλικών αναγκών των ανθρώπων. Κατά τον τρόπο αυτό περιστέλλεται το πολιτικό και η ελευθερία των ατόμων. Χάνονται τα πάντα.41 Jerome Kohn, “Totalitarianism, The inversion of Politics”, Hannah Arendt Center, New SchoolUniversity, στο www. Hannaharendt.net 23
  24. 24. Η ελπίδα για το περίφημο «θαύμα» της Arendt εξανεμίζεται. Ποιο είναι το θαύμα αυτό; Είναι η πραγμάτωση της εγγενούς δυνατότητας του κάθε ανθρώπου να επιφέρει κάτι το καινούριο, να κάνει μια νέα αρχή. Για να κάνει κάποιος μια νέα αρχή, είναι απαραίτητο να αφήσει πίσω του το παρελθόν. Για να το αφήσει πίσω του πρέπει να «συγχωρήσει τον άλλο». Μόνον εάν καταβάλει τον εγωισμό του και συγχωρήσει, τότε μπορεί να κάνει μια νέα αρχή. Στο θαύμα, λέει η Arendt, θεμελιώνεται οντολογικά η ικανότητα της πράξης. Υφίσταται τώρα η δυνατότητα για την έναρξη των πάντων εκ νέου; Δεν υφίσταται. Πού μπορούμε να ανακαλύψουμε τα αίτια όλης αυτής της διαδικασίας; Στη διάκριση μεταξύ της «πράξης» από την «ποίηση» λέει η Arendt. Η σύνδεση της πράξης με την ελευθερία και την πολλότητα στην σκέψη της Arendt βοηθά να κατανοήσουμε την διάκριση μεταξύ της συμμετοχικής δημοκρατίας και της σύγχρονης μορφής των γρφειοκρατικοποιημένων κοινωνιών και της ελιτίστικης μορφής της πολιτικής. Η έλευση της νεωτερικότητας στο δυτικό κόσμο θεμελιώθηκε πάνω στο θάνατο της μεταφυσικής. Η «ποίηση» άλλαξε τις κατηγορίες με τις οποίες καταλαβαίνουμε τον κόσμο και το άτομο.42 Είναι τραγικό η απελευθέρωση του ατόμου από τη μεταφυσική να τον οδηγεί σε μια νέα μορφή υποδούλωσης. Η Arendt υπογραμμίζει την έκταση κατά την οποία «η τεχνολογία αφομοιώνει την ανθρώπινη ύπαρξη».43 Μεταλλάσσεται η ανθρωπινότητα του ανθρώπου σε κάτι το τεχνητό. Αυτή η διαδικασία είναι η γενεσιουργός αιτία της περιστολής της πολιτικής και της εμφάνισης καθεστώτων ολοκληρωτισμού.42 H εργαλειοποίηση του όλου αποτελεί ένα γνώρισμα της νεωτερικότητας. Hannah Arendt, The fateof the political, σελ 145 και εξής.43 Hannah Arendt, Τhe fate of the political, σελ 172. 24
  25. 25. Αυτή η αιτία δεν είναι μια στατική διαδικασία. Είναι μια διαμάχη μεταξύ της ανθρώπινης ανάγκης για τη πολλότητα και της αυτοαναίρεσης του ατόμου στη νεωτερικότητα. Σε αυτή τη νέα εποχή, η ελευθερία « εννοιολογείται, αντί ως γεννησιμότητα, ως δυνατότητα καθιέρωσης κοινωνικών πρακτικών».44 Ο κόσμος μας, λέει η Arendt, έχει φυτρώσει στο χώμα του νεωτερισμού.45 Από την εποχή των σχολαστικών, του «adequatio intellectus et rei», μεταβαίνουμε στην εποχή του Kant, ο οποίος ανέτρεψε και αποδυνάμωσε την αναζήτηση της μεταφυσικής αλήθειας. Η εννοιολόγηση της ελευθερίας από συλλογική ικανότητα των ανθρώπων μετατρέπεται σε ατομικό χαρακτηριστικό ή δικαίωμα. Το νόημα της ελευθερίας όμως για την Arendt ξεφεύγει από τη παράδοση του Καντ και του Ρουσσώ. Η δυνατότητα αυτοπροσδιορισμού σε αυτήν ταιριάζει με την ικανότητα συλλογικής δημιουργικότητας. Αυτή η σύζευξη – κατά τη γνώμη μου – είναι η προσπάθειά της να τοποθετήσει το θαύμα στη νεωτερικότητα. Το θαύμα της «ριζικής ιστορικής αλλαγής, της πολιτικής δημιουργικότητας και της ιστορικής καινοτομίας».46 Μια καινοτομία όχι συντηρητική αλλά ριζοσπαστική και επαναστατική απέναντι στο σύγχρονο κράτος το οποίο συντηρεί και συντηρείται από την υιοθέτηση μιας εργαλειοκρατικής και αντιπολιτικής συμπεριφοράς.44 Andreas Calyvas, Democracy and the Politics of the Extraordinary, Cambridge University Press, σελ.203.45 Hannah Arendt, Υπόσχεση Πολιτικής, σελ. 208.46 Andreas Calyvas. Democracy and the Politics of the Extraordinary, σελ 208. 25
  26. 26. Η εξασθένιση του πολιτικού και η ανάδυση του α-πολιτικού και του α-πρόσωπου αποτελούν για την Arendt μια τραγική εξέλιξη στην ανθρωπότητα.Μοναδική ελπίδα της είναι οι απεριόριστες δυνατότητες της ανθρώπινηςφύσης. Οι δυνατότητες να ξεπεράσουμε τα τεθέντα όρια μιας κανονικότηταςκαι να ξαναβρούμε τον εαυτό μας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ • Arendt Hannah, Η Ανθρώπινη Κατάσταση, Εκδόσεις Γνώση, 1986, Αθήνα. • Arendt Hannah, The Origins of Totalitarianism, Schoken Books, NY 1951. • Arendt Hannah, Υπόσχεση Πολιτικής, Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα 2009. • Arendt Hannah, Rutledge Critical Thinkers, London 2008, edited by Simon Swift. • Arendt Hannah and Heidegger, The fate of the Political, , edited by Dana Villa, Princeton University Press, USA 1996 • Arendt Hannah Critical Essays, State University of N.Y. 1994. 26
  27. 27. • Benhabib Seyla, The reluctant modernism of Hannah Arendt, Alta Mira Press, 2000.• Calyvas Andreas, Democracy and the Politics of the Extraordinary, Cambridge University Press, Boston 2008.• Cambridge Companion to Hannah Arendt, edited by Dana Villa, Cambridge University Press, 2000.• Canovan Margaret, Hannah Arendt: A reinterpretation of her political thought, University of Cambridge, GB 1992.• Craig Calhoun, Hannah Arendt and the meaning of Politics, University of Minnesota 1997.• Hol Antoine, “Hannah Arendt and public realm”, Utrecht Law Review, Volume I, issue 2, December 2005.• Lefort Claude, Democracy and Political Theory, Hannah Arendt and the Political, Polity Press, 1988• Kohn Jerome, “Totalitarianism: The inversion of politics”, στον ιστότοπο www. Hannaharendt.net• Ρωμανού Βασίλη, «Η συγκρότηση και η θεμελίωση του πολιτικού στην Hannah Arendt», Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, τεύχος 23, Αθήνα 2004. 27
  28. 28. • Χαρίση Αποστόλη, «Ολοκληρωτισμός, η επιστροφή της μυθολογίας του ψυχρού πολέμου», στον ιστότοπο http://www.varometro.net/blog/txt/harisis.txt 28

×