Successfully reported this slideshow.

Tuoi cao va ngheo

1,000 views

Published on

Tuổi cao và nghèo đói

Published in: Education, Sports
  • Be the first to like this

Tuoi cao va ngheo

  1. 1. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam Martin Evans, Ian Gough, Susan Harkness, Andrew McKay, §µo Thanh HuyÒn vµ §ç Lª Thu Ngäc
  2. 2. Lêi tùa Nghiªn cøu ë c¶ c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn vµ c¸c n­íc ph¸t triÓn cho thÊy c¸c nÒn kinh tÕ më h¬n th­êng cã hÖ thèng an sinh x· héi ph¸t triÓn h¬n. Tr¸i víi quan niÖm kh«ng ®óng phæ biÕn lµ toµn cÇu hãa kinh tÕ ®· dÉn ®Õn t×nh tr¹ng c¸c n­íc ‘lao xuèng ®¸y cïng’ vÒ b¶o trî x· héi, më cöa th­¬ng m¹i trªn thùc tÕ cã liªn quan chÆt chÏ víi sù hiÖn diÖn c¸c ch­¬ng tr×nh gióp gi¶m c¸c rñi ro thu nhËp nh­ do tuæi giµ, èm ®au, mÊt viÖc lµm vµ chi phÝ nu«i d¹y con c¸i. RÊt dÔ hiÓu lý do khiÕn c¸c nÒn kinh tÕ më cÇn hÖ thèng an sinh x· héi toµn diÖn h¬n. C¸c nÒn kinh tÕ ®ãng sö dông c¸c biÖn ph¸p trî cÊp vµ b¶o hé th­¬ng m¹i ®Ó duy tr× viÖc lµm cho ng­êi lao ®éng, thËm chÝ c¶ viÖc lµm ë nh÷ng ngµnh kh«ng cã kh¶ n¨ng c¹nh tranh. ChiÕn l­îc nµy ¸p ®Æt chi phÝ khæng lå lªn nÒn kinh tÕ nh­ng gi¶m nhu cÇu cÇn cã c¸c ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi cña nhµ n­íc. Ng­îc l¹i, c¸c nÒn kinh tÕ më l¹i kh«ng cã ®ñ kh¶ n¨ng tµi chÝnh ®Ó b¶o hé c¸c ngµnh kh«ng cã kh¶ n¨ng c¹nh tranh. Hä cã xu h­íng b¶o trî ng­êi lao ®éng vµ c¸c hé gia ®×nh khái nh÷ng rñi ro thu nhËp chø kh«ng b¶o hé c¸c doanh nghiÖp vµ toµn bé ngµnh. ViÖt Nam ®ang h×nh thµnh c¸c cÊu tróc an sinh x· héi míi phï hîp h¬n víi nÒn kinh tÕ më vµ cã kh¶ n¨ng c¹nh tranh. L­¬ng h­u trÝ cho ng­êi cao tuæi lµ mét phÇn quan träng cña hÖ thèng an sinh x· héi. B¸o c¸o §èi tho¹i ChÝnh s¸ch nµy cña UNDP ®­a ra mét ph©n tÝch cÈn thËn vÒ mèi quan hÖ gi÷a tuæi cao vµ nghÌo ë ViÖt Nam, vµ x¸c ®Þnh nh÷ng vÊn ®Ò trung t©m mµ nh÷ng nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ph¶i c©n nh¾c khi hä thiÕt kÕ l¹i hÖ thèng l­¬ng h­u trÝ. Gièng c¸c b¸o c¸o kh¸c trong cïng lo¹t nghiªn cøu, B¸o c¸o §èi tho¹i ChÝnh s¸ch nµy cña UNDP mong muèn ®ãng gãp vµo nh÷ng cuéc th¶o luËn chÝnh s¸ch chÝnh ë ViÖt Nam th«ng qua viÖc ®¸nh gi¸ kh«ng phiÕn diÖn t×nh h×nh ph¸t triÓn cña ®Êt n­íc vµ ý nghÜa chÝnh s¸ch cña nh÷ng ph¸t hiÖn ®èi víi t­¬ng lai. Môc ®Ých cña chóng t«i lµ khuyÕn khÝch sù th¶o luËn vµ tranh luËn dùa trªn c¬ së cã ®Çy ®ñ th«ng tin th«ng qua viÖc b¸o c¸o tr×nh bµy nh÷ng th«ng tin vµ b»ng chøng thu thËp ®­îc mét c¸ch râ rµng vµ kh¸ch quan. Chóng t«i xin ch©n thµnh c¸m ¬n nhãm nghiªn cøu cña tr­êng §¹i häc Bath cho ph©n tÝch s©u s¾c vµ ®Çy søc thuyÕt phôc vÒ vÞ thÕ kinh tÕ cña nh÷ng ng­êi cao tuæi ë ViÖt Nam hiÖn nay. Tµi liÖu ®­îc tr×nh bµy trong B¸o c¸o §èi tho¹i ChÝnh s¸ch nµy ®­îc th¶o luËn lÇn ®Çu vµo th¸ng 11 n¨m 2006 t¹i mét héi th¶o quèc tÕ ®­îc tæ chøc ë Hµ Néi do ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, Bé Lao ®éng Th­¬ng binh vµ X· héi vµ UNDP ®ång tæ chøc. MÆc dï quan ®iÓm ®­îc ®­a ra trong b¸o c¸o kh«ng nhÊt thiÕt ph¶n ¸nh quan ®iÓm chÝnh thøc cña UNDP, chóng t«i hy väng r»ng viÖc xuÊt b¶n b¸o c¸o sÏ khuyÕn khÝch nghiªn cøu vµ ph©n tÝch nhiÒu h¬n n÷a vÒ vÊn ®Ò quan träng nµy. Setsuko Yamazaki Gi¸m ®èc Ch­¬ng tr×nh UNDP t¹i ViÖt Nam
  3. 3. Lêi c¶m ¬n C¸c t¸c gi¶ c¶m ¬n sù gióp ®ì cña ®ång nghiÖp vµ b¹n bÌ t¹i ViÖt Nam trong qóa tr×nh x©y dùng b¸o c¸o nµy bao gåm «ng NguyÔn Phong, Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam, Gi¸o s­ §ç Hoµi Nam, Chñ tÞch ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, TiÕn sü NguyÔn H¶i H÷u, Bé Lao ®éng-Th­¬ng binh vµ X· héi, bµ NguyÔn Thi Thanh Nga, UNDP vµ «ng Rob Swinkels, Ng©n Hµng ThÕ giíi. C¸c t¸c gi¶ còng xin ghi nhËn vµ hoan nghªnh c¸c ý kiÕn nhËn xÐt vµ th¶o luËn cña c¸c ®¹i biÓu trong Héi th¶o An sinh x· héi do Bé Lao ®éng-Th­¬ng binh vµ X· héi, ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam vµ UNDP ®ång tæ chøc vµo ngµy 30 th¸ng 11 n¨m 2006 t¹i Hµ Néi. §Æc biÖt chóng t«i xin c¶m ¬n lêi nhËn xÐt vµ th¶o luËn cña c¸c «ng NguyÔn H¶i H÷u, Bé Lao ®éng Th­¬ng binh vµ X· héi, gi¸o s­ TrÞnh Duy Lu©n, ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, tiÕn sü Bïi Quang Dòng, ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, TiÕn sü Ph¹m §ç NhËt T©n, Bé Lao ®éng Th­¬ng binh vµ X· héi, gi¸o s­ Ian Gough, §¹i häc Bath, TiÕn sü Felix Schmidt, Friedrich Ebert Stifung, bµ Rose Marie Greve, tr­ëng ®¹i diÖn ILO. TiÕn sÜ Martin Evans lµ häc gi¶ thµnh viÖn cña Héi ®ång nghiªn cøu kinh tÕ vµ x· héi vµ muèn bµy tá sù biÕt ¬n víi kho¶n hç trî sè RES-000-27-0180 cña ESRC.
  4. 4. Môc lôc B¶ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .ii H×nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .iii Giíi thiÖu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 1. D©n sè ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 2. Ho¹t ®éng kinh tÕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 3. Søc kháe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 4. Thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 4.1 Thu nhËp tõ an sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 4.2 TiÒn göi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19 5. NghÌo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 6. Tãm t¾t vµ kÕt luËn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 Tµi liÖu tham kh¶o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 i
  5. 5. B¶ng B¶ng 1: Sù kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn d©n sè gi÷a c¸c vïng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 B¶ng 2: Sù kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn d©n sè gi÷a ng­êi Kinh vµ ng­êi d©n téc thiÓu sè . . . . . . . . . . . . . .3 B¶ng 3: Sù kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn d©n sè gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 B¶ng 4: Thµnh phÇn hé gia ®×nh cã ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5 B¶ng 5 : TrÎ em sèng víi ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 B¶ng 6: §ãng gãp cña ng­êi cao tuæi vµo sè giê lµm viÖc cña c¶ hé gia ®×nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 B¶ng 7: So s¸nh thu nhËp theo ®Çu ng­êi vµ theo quy ®æi c©n b»ng cña hé cã ng­êi cao tuæi . . . . . . . . .7 B¶ng 8: Tû lÖ h­ëng an sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8 B¶ng 9: Tû lÖ h­ëng phóc lîi x· héi vµ l­¬ng h­u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8 B¶ng 10: X¸c suÊt biªn vÒ ng­êi cao tuæi ë trong mét hé mµ theo sæ s¸ch cã ®­îc h­ëng l­¬ng h­u vµ phóc lîi x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 B¶ng 11: DiÖn bao phñ cña tiÒn göi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10 B¶ng 12: X¸c suÊt biªn cña ng­êi cao tuæi sèng trong hé gia ®×nh cã nhËn ®­îc tiÒn göi . . . . . . . . . . . . .11 B¶ng 13: So s¸nh gi÷a c¸c nhãm ngò ph©n vÒ chuyÓn kho¶n tiÒn mÆt vµ khi ®· c©n b»ng . . . . . . . . . . .11 B¶ng 14: Tû lÖ thu nhËp chuyÓn kho¶n khi ®· c©n b»ng so víi thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu cña c¸c nhãm ngò ph©n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 B¶ng 15: ChuyÓn kho¶n nhµ n­íc vµ t­ nh©n theo nhãm ngò ph©n thu nhËp cuèi cïng . . . . . . . . . . . . . . . . .13 B¶ng 16: Møc thu nhËp trung b×nh khi so víi nhãm ngò ph©n giµu nhÊt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 B¶ng 17: Tû lÖ cña c¸c nhãm ngò ph©n vÒ thu nhËp chuyÓn kho¶n vµ sù thay ®æi khi c©n b»ng vÒ thu nhËp cuèi cïng sau chuyÓn kho¶n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 B¶ng 18: Tû lÖ nghÌo theo ®Õm ®Çu ng­êi vµ kho¶ng c¸ch nghÌo cña nh÷ng hé mµ chñ hé lµ ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19 B¶ng 19: T¸c ®éng cña chuyÓn kho¶n x· héi ®èi víi nghÌo ë hé ng­êi cao tuæi lµm chñ hé . . . . . . . . . . .20 B¶ng 20: X¸c suÊt bÞ nghÌo – tÊt c¶ c¸c hé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 B¶ng 21: X¸c suÊt bÞ nghÌo cña nh÷ng hé cã ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 ii
  6. 6. H×nh H×nh 1: D©n sè ViÖt Nam theo ®é tuæi vµ giíi tÝnh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 H×nh 2: Thµnh phÇn hé gia ®×nh ë ViÖt Nam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 H×nh 3: Ho¹t ®éng kinh tÕ cña nam giíi tõ 60 tuæi trë lªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 H×nh 4: Ho¹t ®éng kinh tÕ cña n÷ giíi tõ 55 tuæi trë lªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 H×nh 5: Sè giê lao ®éng theo tuÇn cña nam giíi tõ 60 tuæi trë lªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 H×nh 6: Sè giê lao ®éng theo tuÇn cña phô n÷ tõ 55 tuæi trë lªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 H×nh 7: Thµnh phÇn hé gia ®×nh vµ ho¹t ®éng kinh tÕ cña nam giíi tõ 60 tuæi trë lªn14 H×nh 8: Thµnh phÇn hé gia ®×nh vµ ho¹t ®éng kinh tÕ cña phô n÷ tõ 55 tuæi trë lªn . . . . . . . . . . . . . . . . . .16 H×nh 9: KiÓu hé gia ®×nh vµ sè giê lao ®éng cña ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16 H×nh 10: Tû lÖ ng­êi cao tuæi b¸o c¸o vÒ søc khoÎ kÐm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 H×nh 11: Tû lÖ ng­êi cao tuæi cã søc khoÎ kÐm theo thµnh phÇn hé gia ®×nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 H×nh 12: Sè ngµy n»m bÑp do ®au yÕu vµ th­¬ng tËt theo ®é tuæi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 H×nh 13: Sè ngµy n»m bÑp cña ng­êi cao tuæi theo kiÓu hé gia ®×nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 H×nh 14: Thu nhËp trung b×nh ®Çu ng­êi cña ng­êi cao tuæi n¨m 2004 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 H×nh 15: Thu nhËp trªn ®Çu ng­êi cña ng­êi cao tuæi theo thµnh phÇn hé gia ®×nh . . . . . . . . . . . . . . . . . .26 H×nh 16: Møc nhËn chuyÓn kho¶n chÝnh thøc cña nhµ n­íc trung b×nh theo ®Çu ng­êi . . . . . . . . . . . . . . .27 H×nh 17: Møc nhËn chuyÓn kho¶n chÝnh thøc cña nhµ n­íc theo thµnh phÇn hé gia ®×nh . . . . . . . . . . . . .27 H×nh 18: Thu nhËp tiÒn göi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 H×nh 19: Thu nhËp tõ tiÒn göi cña ng­êi cao tuæi theo kiÓu hé gia ®×nh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 H×nh 20: C¸c nhãm ngò ph©n vÒ thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu vµ chuyÓn kho¶n nhµ n­íc vµ t­ nh©n cña ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 H×nh 21: ChuyÓn kho¶n t­ nh©n vµ nhµ n­íc theo nhãm ngò ph©n thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu cña ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 H×nh 22: ChuyÓn kho¶n t­ nh©n vµ nhµ n­íc theo nhãm ngò ph©n thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu ®· ®­îc c©n b»ng cña ng­êi cao tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 H×nh 23: Ngò ph©n thu nhËp cuèi cïng cña ng­êi cao tuæi vµ viÖc nhËn chuyÓn kho¶n nhµ n­íc vµ t­ nh©n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 H×nh 24: Ngò ph©n ng­êi cao tuæi theo thu nhËp cuèi cïng vµ chuyÓn kho¶n nhµ n­íc vµ t­ nh©n ®· c©n b»ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33 iii
  7. 7. Giíi thiÖu §©y lµ b¸o c¸o thø hai trong hai b¸o c¸o viÕt cho Ch­¬ng tr×nh Ph¸t triÓn Liªn hîp quèc ë ViÖt Nam nh»m t×m hiÓu c¸c vÊn ®Ò vÒ thu nhËp, nghÌo vµ an sinh x· héi ë ViÖt Nam, tiÕp theo Tµi liÖu §èi tho¹i ChÝnh s¸ch nhan ®Ò “Ngoµi Xo¸ §ãi Gi¶m NghÌo: Khu«n khæ cho HÖ thèng An sinh X· héi Quèc gia Hîp nhÊt ë ViÖt Nam” xuÊt b¶n n¨m 2005, ®Ò ra nh÷ng nguyªn t¾c chung cho c¸c ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi toµn diÖn ë ViÖt Nam (Justino 2005). Trong b¸o c¸o nµy chóng t«i xem xÐt riªng hoµn c¶nh cña ng­êi cao tuæi ë ViÖt Nam vµ tr¶ lêi mét sè c©u hái then chèt vÒ t×nh h×nh ng­êi cao tuæi nh­ ®­îc thÊy trong §iÒu tra Møc sèng Hé gia ®×nh ViÖt Nam (VHLSS) 2004. B¸o c¸o nµy cã c¸ch tiÕp cËn thùc nghiÖm vµ m« t¶. PhÇn 1 tiÕp theo sÏ ph¸c th¶o vÒ ng­êi cao tuæi ViÖt Nam trong cÊu tróc nh©n khÈu häc chung cña ViÖt Nam. PhÇn 2 xem xÐt ho¹t ®éng kinh tÕ cña ng­êi cao tuæi cßn PhÇn 3 m« t¶ t×nh h×nh søc khoÎ cña hä. PhÇn 4 m« t¶ thu nhËp cña ng­êi cao tuæi vµ sau ®ã tËp trung vµo an sinh x· héi vµ tiÒn göi gi÷a nh÷ng ng­êi th©n, lµ nh÷ng nguån thu nhËp ®Æc biÖt quan träng. PhÇn 5 m« t¶ hå s¬ nghÌo vµ PhÇn 6 tæng hîp c¸c ph¸t hiÖn cña b¸o c¸o vµ ®­a ra mét sè kÕt luËn. 1
  8. 8. 1. D©n sè ng­êi cao tuæi H×nh 1 thÓ hiÖn ph©n bè theo ®é tuæi cña d©n sè ViÖt Nam, sö dông sè liÖu cña §iÒu tra VHLSS theo c¸c nhãm tuæi n¨m n¨m mét. X¸c ®Þnh ng­êi cao tuæi víi t­ c¸ch mét nhãm ®Æc thï chØ dùa vµo tuæi cña hä kh«ng ph¶i lµ ®¬n gi¶n nh­ng trong phÇn lín c¸c tr­êng hîp trong b¸o c¸o nµy th× chóng t«i coi nh÷ng ng­êi tõ 60 tuæi trë lªn lµ ng­êi cao tuæi.1 Nhãm ng­êi cao tuæi nh­ vËy chiÕm kho¶ng 8% d©n sè hé gia ®×nh so víi 61% cña nhãm d©n trong “tuæi lao ®éng” ®Ønh cao, tõ 16 tíi 59 tuæi, vµ mét nhãm n÷a kho¶ng 31% lµ trÎ em d­íi 16 tuæi. ChØ cã 4% d©n sè lµ trªn 70 tuæi vµ sè ng­êi trªn 80 tuæi chØ chiÕm h¬n 1%. Ng­êi cao tuæi th­êng lµ n÷ nhiÒu h¬n, v× phô n÷ cã tuæi thä cao h¬n, vµ tû lÖ ng­êi cao tuæi lµ n÷ t¨ng lªn cïng víi ®é tuæi. §iÒu nµy cã nghÜa lµ phô n÷ chiÕm 58% trong sè nh÷ng ng­êi trªn 60 tuæi, 60% nh÷ng ng­êi trªn 70 tuæi vµ 66% nh÷ng ng­êi trªn 80 tuæi. Ph©n bè theo ®é tuæi cña d©n sè cã sù kh¸c biÖt gi÷a c¸c vïng, nh­ B¶ng 1 thÓ hiÖn. Vïng §ång b»ng s«ng Hång vµ Nam Trung bé cã tû lÖ cao nhÊt vÒ ng­êi trªn 60 tuæi trong khi tû lÖ nµy ë vïng nói T©y B¾c, §«ng B¾c vµ T©y Nguyªn lµ thÊp nhÊt, chØ 6%. Tuy nhiªn, sù kh¸c biÖt nµy gi÷a c¸c vïng ph¶n ¸nh c¶ nh÷ng yÕu tè kinh tÕ vµ yÕu tè x· héi quyÕt ®Þnh tíi tuæi thä, nhÊt lµ tû lÖ nghÌo vµ t×nh tr¹ng d©n téc thiÓu sè. Chóng t«i sÏ ®Ò cËp tíi vÊn ®Ò nghÌo trong PhÇn 4 nh­ng B¶ng 2 cho thÊy sù kh¸c biÖt vÒ cÊu tróc d©n sè theo t×nh tr¹ng d©n téc thiÓu sè, trong ®ã c¸c d©n téc thiÓu sè võa cã tû lÖ ng­êi cao tuæi thÊp h¬n võa cã tû lÖ trÎ em cao h¬n. Còng cã nh÷ng kh¸c biÖt ®¸ng kÓ vÒ cÊu tróc d©n sè gi÷a vïng thµnh thÞ vµ n«ng th«n, trong ®ã d©n sè thµnh thÞ cã tû lÖ trÎ em Ýt h¬n vµ tû lÖ ng­êi cao tuæi cao h¬n, nh­ B¶ng 3 cho thÊy. H×nh 1: D©n sè ViÖt Nam theo ®é tuæi vµ giíi tÝnh 96 tuöíi trúã lïn 60 tuöíi trúã lïn 8% Tuöíi 16 - 59 tuöíi 0 -15 tuöíi Nûä Nam Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 1 Mét sè Ýt phô n÷ ®­îc h­ëng l­¬ng h­u b¾t ®Çu tuæi h­u trÝ ë tuæi 55, tuæi h­u thÊp h¬n nµy ®­îc sö dông trong phÇn th¶o luËn vÒ viÖc lµm trong PhÇn 2. 2
  9. 9. D©n sè ng­êi cao tuæi B¶ng 1: Sù kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn d©n sè gi÷a c¸c vïng §B MiÒn MiÒn nói B¾c Nam T©y §«ng §ång b»ng S«ng nói §«ng Trung Trung bé Nguyªn Nam bé s«ng Hång T©y B¾c B¾c bé Cöu long TrÎ em (0-15) 28% 31% 37% 35% 33% 41% 29% 28% Trong ®é tuæi lao ®éng (16-59) 63% 61% 57% 58% 59% 53% 63% 64% Ng­êi cao tuæi (60 trë lªn) 9% 8% 6% 7% 9% 6% 8% 8% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 B¶ng 2: Sù kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn d©n sè gi÷a ng­êi Kinh vµ Hoa vµ ng­êi d©n téc thiÓu sè D©n téc thiÓu sè Kinh và Hoa TrÎ em (0-15) 38% 30% Trong ®é tuæi lao ®éng (16-59) 56% 62% Ng­êi cao tuæi (60 trë lªn) 6% 8% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 B¶ng 3: Sù kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn d©n sè gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ N«ng th«n Thµnh thÞ TrÎ em (0-15) 33% 25% Trong ®é tuæi lao ®éng (16-59) 60% 66% Ng­êi cao tuæi (60 trë lªn) 8% 9% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Ng­êi cao tuæi ë víi ai? H×nh 2 thÓ hiÖn c¸c hé gia ®×nh ViÖt Nam theo cÊu tróc tuæi vµ xem cã ng­êi cao tuæi (tõ 60 tuæi trë lªn), trong ®é tuæi lao ®éng (16-59 tuæi) vµ trÎ em (d­íi 16 tuæi) kh«ng. ChiÕm tû lÖ lín nhÊt lµ nh÷ng hé gia ®×nh cã ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng vµ trÎ em, 54% tæng sè hé gia ®×nh. GÇn 9% c¸c hé gia ®×nh chØ toµn nh÷ng ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng. Cßn l¹i lµ 37% c¸c hé gia ®×nh cã ng­êi cao tuæi. Cã mét sè nhá c¸c hé gia ®×nh gåm ng­êi cao tuæi vµ trÎ em, nh­ng ®¹i ®a sè ng­êi cao tuæi lµ ë trong c¸c gia ®×nh cã ba thÕ hÖ chung sèng. Khi bá nh÷ng hé gia ®×nh kh«ng cã ng­êi cao tuæi qua mét bªn, B¶ng 4 cho thÊy hai phÇn ba (62,6%) ng­êi cao tuæi ë trong c¸c hé gia ®×nh cã ba thÕ hÖ chung sèng, vµ kho¶ng 28% ng­êi cao tuæi kh¸c ë víi nh÷ng ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng, ®a sè tr­êng hîp lµ con ®· tr­ëng thµnh cña hä. ChØ cã 8% ng­êi cao tuæi lµ ë trong c¸c hé gia ®×nh toµn ng­êi cao tuæi vµ chØ cã 1% ë víi trÎ em (ch¸u). NÕu chØ cã mét ng­êi cao tuæi duy nhÊt trong gia ®×nh, th× hä th­êng ë trong c¸c hé gia ®×nh ba thÕ hÖ cïng víi con tr­ëng thµnh vµ ch¸u, chiÕm 72% phÇn tr¨m, chø hä rÊt hiÕm khi ë mét m×nh (d­íi 3%). Nh­ng c¸c cÆp vî chång ng­êi cao tuæi cã nhiÒu kh¶ n¨ng ë trong c¸c hé gia ®×nh chØ toµn ng­êi cao tuæi h¬n. Dï vËy, sè nµy còng chØ chiÕm ch­a ®Çy mét phÇn t¸m trong sè c¸c cÆp vî chång cao tuæi; trong khi 58% vÉn ë trong c¸c hé gia ®×nh ba thÕ hÖ. V× thÕ cho nªn viÖc ng­êi cao tuæi ë cïng víi trÎ em vµ ng­êi tr­ëng thµnh lµ phæ biÕn ë ViÖt Nam. Thùc tÕ, khi tËp trung vµo trÎ em d­íi 16 tuæi, B¶ng 5 cho thÊy r»ng gÇn 29% sè trÎ em sèng víi ng­êi cao tuæi. 3
  10. 10. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam H×nh 2: Thµnh phÇn hé gia ®×nh ë ViÖt Nam Ngûúâi cao tuöíi Chó coá ngûúâi cao tuöíi, 0,8% vaâ ngûúâi trong àöå tuöíi lao àöång, 7,8% Ngûúâi cao tuöíi 37% höå vaâ ngûúâi trong gia àònh àöå tuöíi lao àöång coá ngûúâi Ngûúâi trong vaâ treã em, 28,4% cao tuöíi àöå tuöíi lao àöång vaâ treã em, 54,0% Ngûúâi cao tuöíi vaâ treã em, 0,2% Chó coá ngûúâi úã àöå tuöíi lao àöång, 8,8% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 B¶ng 4: Thµnh phÇn hé gia ®×nh cã ng­êi cao tuæi TÊt c¶ Mét ng­êi cao tuæi Ng­êi cao tuæi kh¸c ChØ toµn ng­êi cao tuæi 8,0% 2,7% 11,5% Ng­êi cao tuæi vµ ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng 28,2% 24,8% 29,2% Ng­êi cao tuæi, ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng vµ trÎ em 62,6% 72,0% 57,5% Ng­êi cao tuæi vµ trÎ em 1,2% 0,6% 1,8% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 B¶ng 5 : TrÎ em sèng víi ng­êi cao tuæi Ng­êi cao tuæi, ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng vµ trÎ em 28,7% Ng­êi cao tuæi vµ trÎ em 0,3% Ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng vµ trÎ em 71,2% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 4
  11. 11. 2. Ho¹t ®éng kinh tÕ Mét trong nh÷ng khã kh¨n ®Ó x¸c ®Þnh vµ ®Þnh nghÜa râ rµng vÒ d©n sè ng­êi cao tuæi lµ kh¶ n¨ng lÉn lén gi÷a tuæi h­u trÝ vµ ho¹t ®éng kinh tÕ thùc tÕ. Tuæi h­u trÝ ®èi víi sè Ýt ng­êi cao tuæi ®­îc h­ëng h­u trÝ lµ 55 víi n÷ vµ 60 víi nam, vµ t¹i thêi ®iÓm ®ã nh÷ng ng­êi ®­îc h­ëng h­u trÝ nµy sÏ th«i viÖc ®Ó h­ëng l­¬ng h­u. Tuy nhiªn, c¶ nh÷ng ng­êi nµy vµ nh÷ng ng­êi cao tuæi kh¸c vÉn tiÕp tôc lµm viÖc. H×nh 3 vµ 4 thÓ hiÖn tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ ®èi víi nam tõ 60 tuæi trë lªn vµ n÷ tõ 55 tuæi trë lªn. H×nh 3: Ho¹t ®éng kinh tÕ cña nam giíi tõ 60 tuæi trë lªn laâm cöng ùn lûúng laâm nöng nghiïåp kinh doanh bêët cûá cöng viïåc naâo khaác Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 §­êng ®Ëm mµu ®en trong H×nh 3 thÓ hiÖn tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ chung cña nam giíi theo nhãm tuæi cña hä. Ba phÇn t­ nam giíi vÉn cßn ho¹t ®éng kinh tÕ ë nhãm tuæi 60-65 vµ tû lÖ nµy gi¶m khi tuæi t¨ng lªn. 58% nam cßn ho¹t ®éng kinh tÕ ë nhãm tuæi 70-75, vµ 25% ë nhãm tuæi 80-85. Lµm c«ng ¨n l­¬ng chØ chiÕm mét tû lÖ rÊt nhá trong sè nam giíi cao tuæi, cô thÓ lµ 12% trong sè nam giíi ë nhãm tuæi 60-65, trong khi 54% lµm n«ng nghiÖp vµ 19% tù bu«n b¸n vµ kinh doanh. Ho¹t ®éng nghÒ n«ng d­êng nh­ gi¶m nhanh sau khi nam giíi ®¹t 70 tuæi trong khi bu«n b¸n kinh doanh gi¶m tõ tõ theo ®é tuæi. H×nh 4 lÆp l¹i ph©n tÝch nµy víi phô n÷, nh­ng b¾t ®Çu tõ nhãm tuæi 55-59 ®Ó ph¶n ¸nh tuæi vÒ h­u thÊp h¬n dµnh cho phô n÷. Tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ nãi chung, thÓ hiÖn b»ng ®­êng ®Ëm mµu ®en trong H×nh 4, lµ 76% cho nhãm tuæi 55-59 vµ sau ®ã gi¶m xuèng cßn 43% cho nhãm tuæi 70-74 vµ 17% cho nhãm tuæi 80-84. Còng gièng nh­ víi nam giíi, lµm c«ng ¨n l­¬ng chØ chiÕm tû lÖ nhá vµ gi¶m nhanh cho tíi tuæi 60. NghÒ n«ng chiÕm 50% tû lÖ ho¹t ®éng cña nhãm tuæi 55-59, gi¶m xuèng cßn 35% cho nhãm tuæi 70-74 vµ 12% cho nhãm tuæi 80-84. Còng gièng nh­ víi nam giíi, ho¹t ®éng bu«n b¸n kinh doanh gi¶m tõ tõ h¬n cïng víi ®é tuæi. 5
  12. 12. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam H×nh 4: Ho¹t ®éng kinh tÕ cña n÷ giíi tõ 55 tuæi trë lªn laâm cöng ùn lûúng laâm nöng nghiïåp kinh doanh bêët cûá cöng viïåc naâo khaác Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Tuy nhiªn, ®¸nh gi¸ ho¹t ®éng kinh tÕ thuÇn tuý theo kiÓu “bÊt cø viÖc lµm nµo kh¸c” cã thÓ dÉn tíi nhÇm lÉn bëi v× ng­êi cao tuæi cã thÓ tiÕp tôc lµm viÖc nh­ng gi¶m sè giê lµm khi tuæi cao h¬n thay v× th«i lµm h¼n. H×nh 5 vµ 6 thÓ hiÖn sè giê lµm viÖc trong tuÇn cña nam giíi vµ phô n÷ vµ c¶ sè giê lao ®éng viÖc nhµ song song víi ho¹t ®éng kinh tÕ (“viÖc lµm”). Sè giê lµm viÖc trung b×nh cña nam giíi gi¶m sau tuæi 60. Sè giê lµm viÖc trung b×nh lµ 36 giê cho nhãm tuæi 60-64, sau ®ã cßn 25 giê ë tuæi 70 vµ 19 giê ë tuæi 90. Sè giê lµm viÖc nhµ cña nam giíi, ®­îc x¸c ®Þnh gåm c¶ viÖc b¶o d­ìng, còng gi¶m khi tuæi cao lªn nh­ng d­êng nh­ gi¶m tõ sau tuæi 70 tõ kho¶ng 9 giê mét tuÇn. H×nh 5: Sè giê lao ®éng theo tuÇn cña nam giíi tõ 60 tuæi trë lªn Soá giôø laøm vieäc haøng tuaàn söë giúâ cho viïåc laâm söë giúâ laâm viïåc nhaâ Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 6
  13. 13. Ho¹t ®éng kinh tÕ Phô n÷ cao tuæi, vÉn theo ®Þnh nghÜa lµ nh÷ng ng­êi tõ 55 tuæi trë lªn, còng gi¶m sè giê lµm viÖc khi cao tuæi h¬n. Sè giê lµm viÖc trung b×nh cña nhãm tuæi 55-59 lµ 41 giê mét tuÇn, gi¶m xuèng cßn 29 giê ë tuæi 70 vµ 23 giê ë tuæi 80 – cao h¬n mét chót so víi nam giíi cïng nhãm tuæi. Phô n÷ lµm nhiÒu giê viÖc nhµ h¬n so víi nam giíi, trung b×nh kho¶ng 16, 17 giê mét tuÇn cho tíi ®é tuæi 70-74 sau ®ã gi¶m xuèng cßn 7 giê mét tuÇn víi nhãm tuæi 80-84. H×nh 6: Sè giê lao ®éng theo tuÇn cña phô n÷ tõ 55 tuæi trë lªn Soá giôø laøm vieäc haøng tuaàn söë giúâ cho viïåc laâm söë giúâ laâm viïåc nhaâ Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Nh­ng nh÷ng con sè trung b×nh vÒ tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ vµ sè giê lµm viÖc che giÊu nh÷ng sù kh¸c biÖt gi÷a nh÷ng ng­êi cao tuæi phÇn nµo ®­îc ph¶n ¸nh bëi søc khoÎ, vÒ viÖc ë chung víi hé gia ®×nh vµ c¸c yÕu tè kh¸c cña hä. H×nh 7 vµ 8 cho thÊy tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ trung b×nh cã kh¸c biÖt tuú theo lo¹i hé gia ®×nh cã ng­êi h­u trÝ ®· ®­îc th¶o luËn trong PhÇn 2, khi hä sèng víi con ®· tr­ëng thµnh vµ c¸c ch¸u. H×nh 7 cho thÊy tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ cña nam giíi cao tuæi lµ cao nhÊt trong nh÷ng hé gia ®×nh nµo kh«ng cã nh÷ng thµnh viªn trong ®é tuæi lao ®éng. §iÒu nµy râ rµng ph¶n ¸nh nhu cÇu thu nhËp ®éc lËp cho nh÷ng hé gia ®×nh nµy vµ cã lÏ phÇn nµo còng lµ v× nh÷ng ng­êi cao tuæi giµ h¬n vµ/hoÆc yÕu h¬n th­êng sèng víi c¸c con ®· tr­ëng thµnh. Ng­êi cao tuæi lµm viÖc chØ chiÕm 42% sè ng­êi cao tuæi sèng trong c¸c hé gia ®×nh cã ba thÕ hÖ víi con vµ ch¸u, so víi 63% trong sè ng­êi cao tuæi ë trong nh÷ng hé chØ toµn ng­êi cao tuæi. Còng tån t¹i kh¶ n¨ng lµ do c¸ch thøc chän lùa mÉu theo møc thu nhËp vµ h×nh th¸i thu nhËp trong c¶ qu¸ tr×nh ®êi ng­êi mµ nh÷ng ng­êi cao tuæi tõng lµm viÖc chuyªn m«n hoÆc trong khu vùc nhµ n­íc b©y giê h­ëng l­¬ng h­u tiÕp tôc lùa chän c¸ch sèng trong nh÷ng hé gia ®×nh riªng biÖt ®· ®­îc thµnh lËp tõ tr­íc cßn con hä ra ë riªng. CÇn nghiªn cøu thªm vÒ ®iÓm nµy nÕu nh­ muèn t×m hiÓu ®Çy ®ñ vÒ t¸c ®éng cña l­¬ng h­u vµ nhu nhËp trong c¶ ®êi ng­êi ®èi víi viÖc ng­êi cao tuæi ë chung víi hé gia ®×nh. 7
  14. 14. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam H×nh 7: Thµnh phÇn hé gia ®×nh vµ ho¹t ®éng kinh tÕ cña nam giíi tõ 60 tuæi trë lªn Chó ngûúâi hûu trñ Ngûúâi hûu trñ vaâ ngûúâi Ngûúâi hûu trñ, ngûúâi Ngûúâi hûu trñ vaâ treã em úã àöå tuöíi lao àöång úã àöå tuöíi lao àöång vaâ treã em laâm cöng ùn lûúng laâm nöng nghiïåp laâm kinh doanh töíng lao àöång Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 H×nh 8: Thµnh phÇn hé gia ®×nh vµ ho¹t ®éng kinh tÕ cña phô n÷ tõ 55 tuæi trë lªn Chó ngûúâi hûu trñ Ngûúâi hûu trñ vaâ ngûúâi Ngûúâi hûu trñ, ngûúâi Ngûúâi hûu trñ vaâ treã em úã àöå tuöíi lao àöång úã àöå tuöíi lao àöång vaâ treã em laâm cöng ùn lûúng laâm nöng nghiïåp laâm kinh doanh töíng lao àöång Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 H×nh 8 thÓ hiÖn lo¹t kÕt qu¶ t­¬ng tù víi phô n÷ cao tuæi vµ kh¼ng ®Þnh h×nh th¸i t­¬ng tù, víi tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ thÊp nhÊt trong c¸c hé gia ®×nh cã ba thÕ hÖ chung sèng vµ cao nhÊt ë nh÷ng hé gia ®×nh mµ ng­êi lín toµn lµ ng­êi cao tuæi. TÊt nhiªn, ch­a râ tû lÖ ho¹t ®éng kinh tÕ kh¸c nhau lµ do sù khuyÕn khÝch nghØ ng¬i v× thu nhËp cña nh÷ng ng­êi kh¸c trong gia ®×nh ®­îc chia sÎ ®Ó thay thÕ thu nhËp cña ng­êi cao tuæi, hay thÓ hiÖn ®Æc ®iÓm ng­êi cao tuæi kÐm kh¶ n¨ng lao ®éng. 8
  15. 15. Ho¹t ®éng kinh tÕ H×nh 9 kh¼ng ®Þnh bøc tranh chung cã ®­îc tõ c¸c tãm l­îc vÒ ho¹t ®éng kinh tÕ b»ng c¸ch thÓ hiÖn sè giê lµm viÖc cña c¶ nam giíi vµ phô n÷ cao tuæi theo lo¹i hé gia ®×nh vµ kh¼ng ®Þnh r»ng ho¹t ®éng kinh tÕ thÊp h¬n ë c¸c hé gia ®×nh ba thÕ hÖ ®i kÌm víi sè giê Ýt h¬n. Sè giê lµm viÖc nhµ còng thÓ hiÖn h×nh th¸i chung nh­ vËy, vµ ®iÒu nµy cã thÓ còng ph¶n ¸nh l­îng viÖc nhµ trªn ®Çu ng­êi Ýt h¬n nhê ë chung víi c¸c thµnh viªn kh¸c chø kh«ng h¼n lµ do gi¶m kh¶ n¨ng lµm viÖc nhµ. H×nh 9: KiÓu hé gia ®×nh vµ sè giê lao ®éng cña ng­êi cao tuæi Söë giúâ lao àöång trong möåt tuêìn viïåc laâm kinh tïë laâm viïåc nhaâ viïåc laâm kinh tïë laâm viïåc nhaâ Nam giúái 60 tuöíi trúã lïn phuå nûä 55 tuöíi trúã lïn Chó ngûúâi hûu trñ Ngûúâi hûu trñ vaâ Ngûúâi hûu trñ vaâ Ngûúâi hûu trñ vaâ treã em ngûúâi àang úã àöå tuöíi ngûúâi àang úã àöå tuöíi lao àöång lao àöång Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 B¶ng 6 tãm t¾t ®ãng gãp cña ng­êi cao tuæi vµo tæng sè giê lµm viÖc vµ viÖc nhµ cña c¶ hé gia ®×nh. Trong nh÷ng hé chØ toµn ng­êi cao tuæi th× hä ®ãng gãp 100% vµo tæng sè giê cña c¶ hé th­êng trung b×nh gåm hai ng­êi. Khi sèng víi ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng, ng­êi cao tuæi chiÕm kho¶ng 1,5 ng­êi trong quy m« trung b×nh cña hé lµ 5 ng­êi (hay 29% nh©n khÈu cña hé) vµ ®ãng gãp 20% sè giê lµm kinh tÕ vµ 42% sè giê lµm viÖc nhµ. Trong c¸c hé gia ®×nh ba thÕ hÖ, trung b×nh cã 1,4 ng­êi cao tuæi trªn quy m« trung b×nh cña hé lµ 7 ng­êi (20% nh©n khÈu) víi ng­êi cao tuæi ®ãng gãp 10% tæng sè giê lµm kinh tÕ vµ 26% sè giê lµm viÖc nhµ. Nh÷ng con sè trung b×nh nµy lµ kÕt qu¶ cña mét lo¹t nh÷ng sù ®¸nh ®æi gi÷a chiÕn l­îc s¶n xuÊt vµ thu nhËp cña hé gia ®×nh, trong ®ã ng­êi cao tuæi cã thÓ ®ãng gãp trùc tiÕp vµo thu nhËp hoÆc ®ãng gãp gi¸n tiÕp b»ng c¸ch lµm nhiÒu viÖc nhµ h¬n ®Ó gi¶i phãng thêi gian cho nh÷ng thµnh viªn kh¸c lµm kinh tÕ. §©y lµ mét h×nh th¸i phøc t¹p cña cung lao ®éng trong hé gia ®×nh cÇn nghiªn cøu thªm vµ lËp m« h×nh. B¶ng 6: §ãng gãp cña ng­êi cao tuæi vµo sè giê lµm viÖc cña c¶ hé gia ®×nh KiÓu hé gia ®×nh Sè ng­êi Sè ng­êi % ®ãng gãp % ®ãng gãp cña trung cao tuæi cña ng­êi cao ng­êi cao tuæi b×nh trung b×nh tuæi vµo sè giê vµo sè giê lµm trong hé trong hé lµm viÖc cña hé viÖc nhµ cña hé Toµn ng­êi cao tuæi 1,9 1,9 100 100 Ng­êi cao tuæi vµ ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng 5,0 1,5 20,4 41,9 Ng­êi cao tuæi, ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng vµ trÎ em 7,0 1,4 10,0 26,1 Ng­êi cao tuæi vµ trÎ em 3,0 1,8 93,2 79,3 TÊt c¶ c¸c hé cã ng­êi cao tuæi* 6,1 1,4 15,0 35,4 Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 9
  16. 16. 3. Søc khoÎ H×nh 10: Tû lÖ ng­êi cao tuæi b¸o c¸o vÒ søc khoÎ kÐm Quy mö mêîu nhoã Tyã lïå % bõ öëm trong voâng 52 tuêìn qua àöëi vúái trïn 90 tuöíi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Nam giúái Phuå nûä Ng­êi cao tuæi ViÖt Nam cã søc khoÎ ra sao vµ søc khoÎ cña hä thay ®æi nh­ thÕ nµo theo tuæi t¸c? H×nh 10 thÓ hiÖn mét th­íc ®o th« s¬ vÒ søc khoÎ kÐm, ®ã lµ nh÷ng ng­êi giµ ®­îc ®iÒu tra cã ®au yÕu trong 52 tuÇn qua, vµ thÓ hiÖn tû lÖ nam giíi cao tuæi (®­êng ®Ëm mµu l¸ c©y) vµ phô n÷ cao tuæi (®­êng ®Ëm mµu n©u vµng) b¸o c¸o søc khoÎ kÐm theo ®é tuæi. Râ rµng tû lÖ nµy t¨ng lªn theo tuæi t¸c nh­ng khã cã thÓ diÔn gi¶i ®iÒu nµy tõ sè liÖu ®iÒu tra ®¬n gi¶n gi÷a c¸c nhãm d©n sè t¹i mét thêi ®iÓm bëi v× cã sù lùa chän theo thêi gian ë chç chØ nh÷ng ng­êi khoÎ m¹nh nhÊt míi cßn sèng ®Ó mµ ®­îc b¸o c¸o trong ®iÒu tra nµy. V× vËy, tû lÖ ®au yÕu thùc tÕ cã kh¶ n¨ng lµ cao h¬n so víi nh÷ng g× ®iÒu tra nµy cho thÊy bëi v× sè liÖu bÞ c¾t bít ë chç kh«ng cã c©u hái nµo ®­îc nªu lªn vÒ nh÷ng ng­êi ®· chÕt trong 52 tuÇn tr­íc vµ tû lÖ ®au yÕu cña hä. Trong phÇn tr­íc chóng ta ®· thÊy sù kh¸c biÖt vÒ møc ®é ho¹t ®éng kinh tÕ vµ giê lµm viÖc cña ng­êi cao tuæi sèng trong c¸c lo¹i hé gia ®×nh kh¸c nhau, vµ mét lý do gi¶i thÝch ®iÒu nµy cã thÓ lµ nh÷ng ng­êi cao tuæi cã søc khoÎ kÐm th­êng cã xu h­íng ë chung víi nh÷ng ng­êi kh¸c h¬n. H×nh 11 thÓ hiÖn tû lÖ ng­êi cao tuæi (nam vµ n÷ tõ 60 tuæi trë lªn) cã t×nh tr¹ng søc khoÎ kÐm theo kiÓu hé gia ®×nh. Kh«ng cã sù kh¸c biÖt râ rµng vµ hiÓn nhiªn nµo, vµ nh÷ng sù kh¸c biÖt nÕu cã còng Ýt kh¶ n¨ng cã ý nghÜa thèng kª. H×nh 11: Tû lÖ ng­êi cao tuæi cã søc khoÎ kÐm theo thµnh phÇn hé gia ®×nh Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 10
  17. 17. Søc khoÎ §iÒu tra VHLSS còng thu thËp sè liÖu vÒ sè ngµy n»m bÑp v× ®au yÕu vµ th­¬ng tËt trong vßng mét n¨m trë l¹i, sè liÖu nµy lµ chØ sè râ rµng thÓ hiÖn møc ®é nghiªm träng cña t×nh tr¹ng ®au yÕu vµ th­¬ng tËt. H×nh 12 cho thÊy tæng sè ngµy n»m bÑp t¨ng theo tuæi t¸c cña ng­êi cao tuæi, trong ®ã tØ lÖ èm ®au dÉn ®Õn thêi gian n»m bÑp Ýt h¬n 2 tuÇn vµ thêi gian dµi trªn 6 th¸ng ®Òu t¨ng theo tuæi t¸c cña ng­êi cao tuæi. Sè liÖu nµy vÒ sè ngµy ®au yÕu th­¬ng tËt ph¶i n»m bÑp cho thÊy râ h¬n vÒ viÖc liÖu ®au yÕu vµ th­¬ng tËt cã tËp trung nhiÒu h¬n ë mét sè lo¹i hé gia ®×nh. Tuy nhiªn, H×nh 13 cho thÊy kh«ng cã sù kh¸c biÖt râ rµng nµo gi÷a c¸c lo¹i hé gia ®×nh vÒ thêi gian n»m bÑp cña ng­êi cao tuæi mÆc dï trung b×nh nh÷ng hé chØ toµn ng­êi cao tuæi d­êng nh­ cã sè ngµy n»m bÑp h¬i cao h¬n. H×nh 12: Sè ngµy n»m bÑp do ®au yÕu vµ th­¬ng tËt theo ®é tuæi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 H×nh 13: Sè ngµy n»m bÑp cña ng­êi cao tuæi theo kiÓu hé gia ®×nh chó ngûúâi hûu trñ chó ngûúâi hûu trñ vaâ ngûúâi hûu trñ, ngûúâi àang úã àöå ngûúâi àang úã àöå tuöíi lao àöång tuöíi lao àöång vaâ treã em Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 2 tuêì hoùåc ñt hún n 2 tuêì àïën 1 thaáng n 1 thaáng àïën 6 thaáng trïn 6 thaáng 11
  18. 18. 4. Thu nhËp Sè liÖu vÒ thu nhËp ®­îc thu thËp chñ yÕu ë cÊp hé gia ®×nh trong ®iÒu tra VHLSS nªn kh«ng thÓ x¸c ®Þnh ®­îc thu nhËp cña c¸ nh©n ng­êi cao tuæi. Víi nh÷ng ng­êi cã lµm c«ng ¨n l­¬ng th× cã kª khai thu nhËp c¸ nh©n, nh­ng tÊt c¶ nh÷ng d¹ng thu nhËp kh¸c th× ®­îc b¸o c¸o gép vµo thu nhËp chung cña hé gia ®×nh, kÓ c¶ l­¬ng h­u vµ tiÒn göi. V× vËy, chØ cã thÓ tr×nh bµy thu nhËp cña ng­êi cao tuæi nh­ lµ phÇn thu nhËp trªn ®Çu ng­êi cña ng­êi cao tuæi trªn tæng thu nhËp cña hé gia ®×nh. §iÒu nµy cã thÓ khiÕn cho viÖc diÔn gi¶i khã kh¨n nÕu kh«ng cÈn thËn: tr­íc hÕt, thu nhËp cô thÓ cña ng­êi cao tuæi nh­ l­¬ng h­u vµ mét sè kho¶n tiÒn göi ®­îc chia sÎ chung cho mäi thµnh viªn trong gia ®×nh, cho dï tõng ng­êi kh«ng nhËn tiÒn ®ã, ng­îc l¹i nh÷ng nguån thu nhËp cña nh÷ng ng­êi kh«ng ph¶i lµ cao tuæi ®­îc ®­a cho ng­êi cao tuæi trªn c¬ së tÝnh theo ®Çu ng­êi. H×nh 14 thÓ hiÖn møc thu nhËp ®Çu ng­êi vµ nh÷ng nguån thu nhËp cña ng­êi cao tuæi (tõ 60 tuæi trë lªn) vµ cña ng­êi kh«ng cao tuæi vµ so s¸nh nh÷ng con sè nµy víi møc thu nhËp trung b×nh cña ViÖt Nam, sö dông ®Þnh nghÜa thu nhËp chÝnh thøc do Tæng côc Thèng kª x©y dùng. Thu nhËp trung b×nh cña ng­êi cao tuæi lµ 6,4 triÖu ®ång, cao h¬n thu nhËp trung b×nh cña ng­êi ViÖt Nam (6,1 triÖu ®ång) vµ thu nhËp trung b×nh cña ng­êi kh«ng cao tuæi (6,0 triÖu ®ång). TÝnh thu nhËp trung b×nh ®Çu ng­êi vÒ tiÒn c«ng, bu«n b¸n vµ kinh doanh th× thu nhËp cña ng­êi cao tuæi thÊp h¬n 0,5 triÖu ®ång so víi møc trung b×nh cña c¶ ViÖt Nam. Nh­ng sù thiÕu hôt vÒ “thu nhËp thÞ tr­êng” nµy ®­îc bï l¹i nhê nh÷ng kho¶n tiÒn göi, cao h¬n 0,4 triÖu ®ång so víi møc trung b×nh c¶ n­íc, vµ an sinh x· héi, cao h¬n 0,4 triÖu ®ång so víi møc trung b×nh c¶ n­íc. H×nh 14: Thu nhËp trung b×nh ®Çu ng­êi cña ng­êi cao tuæi n¨m 2004 thu nhêåp trung bònh thu nhêåp trung bònh thu nhêåp trung bònh àêìu ngûúâi 6,4 triïåu àêìu ngûúâi 6,0 triïåu àêìu ngûúâi 6,1 triïåu Triïåu àöìng/ nùm trïn 60 tuöíi dûúái 60 tuöíi toaân böå VN nöng nghiïåp kinh doanh tiïì cöng n n tiïì gûãi thu nhêåp khaác toaân böå an sinh xaä höåi cuãa hoå haâng Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 H×nh 14 cho thÊy thu nhËp thÞ tr­êng thÊp cña ng­êi cao tuæi ®­îc bï ®¾p bëi c¸c chuyÓn kho¶n, hoÆc lµ d­íi h×nh thøc tiÒn göi gi÷a c¸c hé gia ®×nh hoÆc lµ chuyÓn kho¶n an sinh x· héi chÝnh thøc. Tuy nhiªn, chuyÓn kho¶n thu nhËp gi÷a c¸c hé gia ®×nh chØ lµ mét c¸ch ®Ó cung cÊp nguån lùc cho ng­êi cao tuæi. Mét c¸ch kh¸c lµ ë chung vµ gép chung thu nhËp. H×nh 15 thÓ hiÖn thu nhËp cña ng­êi cao tuæi theo thµnh phÇn hé gia ®×nh, víi cïng c¸ch tiÕp cËn vµ ®Þnh nghÜa nh­ c¸c phÇn tr­íc. TÝnh trung b×nh th× ng­êi cao tuæi sèng trong c¸c hé hai thÕ hÖ víi con tr­ëng thµnh cã thu nhËp cao nhÊt ë møc 8,4 triÖu ®ång. §ã lµ nhê thu nhËp thÞ tr­êng cao tõ tiÒn l­¬ng, s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ bu«n b¸n. Nh÷ng ng­êi cao tuæi sèng trong hé toµn 12
  19. 19. Thu nhËp ng­êi cao tuæi cã møc chuyÓn kho¶n cao nhÊt, gåm c¶ tiÒn göi tõ hä hµng vµ b¶o hiÓm x· héi, vµ hä cã møc thu nhËp trung b×nh hµng n¨m lµ 6,8 triÖu ®ång. Ng­êi cao tuæi trong hé ba thÕ hÖ nghÌo h¬n víi møc 5,6 triÖu ®ång mét n¨m, v× hä võa cã thu nhËp thÞ tr­êng trªn ®Çu ng­êi thÊp võa cã chuyÓn kho¶n trªn ®Çu ng­êi thÊp. Tuy nhiªn, nh÷ng hé nµy ®«ng ng­êi h¬n ®Ó gép chung thµnh mét tæng thu nhËp lín h¬n ®Ó chia sÎ cho c¸c thµnh viªn. Sè Ýt hé chØ bao gåm ng­êi cao tuæi vµ trÎ em lµ nghÌo nhÊt, nh­ng quy m« nhá cña mÉu kh«ng cho phÐp kÕt luËn ch¾c ch¾n. ViÖc chia sÎ thu nhËp trong hé gia ®×nh, v× vËy, lµ mét yÕu tè quan träng trong thu nhËp cña ng­êi cao tuæi, nh­ng hiÖu qu¶ kinh tÕ theo quy m« cã ®­îc tõ viÖc ë chung, vèn lµ mét trong nh÷ng lîi Ých thùc sù cña viÖc gép chung trong hé gia ®×nh l¹i kh«ng ®­îc ph¶n ¸nh bëi th­íc ®o ®¬n gi¶n lµ thu nhËp trªn ®Çu ng­êi. VËy nªn sö dông mét gi¶ ®Þnh kh¸c vÒ gép chung thu nhËp vµ dïng hÖ quy ®æi c©n b»ng ®Ó tÝnh tíi hiÖu qu¶ kinh tÕ nhê quy m«. BÊy giê sÏ thÊy mét lo¹t sù chªnh lÖch míi kh¸c vÒ thu nhËp t­¬ng ®èi theo thµnh phÇn hé gia ®×nh. HÖ quy ®æi c©n b»ng ®­îc sö dông kh¸ ®¬n gi¶n, lµ c¨n bËc hai cña sè ng­êi cïng sèng trong hé, nh­ OECD vµ c¸c tæ chøc kh¸c ®· sö dông. C¸ch tiÕp cËn nµy kh«ng t×m c¸ch g¸n träng sè cho nhu cÇu kh¸c nhau cña trÎ em vµ ng­êi lín. H×nh 15: Thu nhËp trªn ®Çu ng­êi cña ng­êi cao tuæi theo thµnh phÇn hé gia ®×nh thu nhêåp thu nhêåp thu nhêåp thu nhêåp trung bònh trïn trung bònh toaân trung bònh toaân trung bònh toaân àêìu ngûúâi 6,8 triïåu àêìu ngûúâi 8,4 triïåu àöìng àêìu ngûúâi 5,6 triïåu àöìng àêìu ngûúâi 4,4 triïåu àöìng Triïåu àöìng/ nùm chó coá ngûúâi ngûúâi cao tuöíi vaâ ngûúâi ngûúâi cao tuöíi,â ngûúâi chó coá ngûúâi cao tuöíi àang úã àöå tuöíi lao àöång àang úã àöå tuöíi lao àöång cao tuöíi vaâ treã em vaâ treã em nöng nghiïåp kinh doanh tiïì cöng n n tiïì gûãi thu nhêåp khaác toaân böå an sinh xaä höåi cuãa hoå haâng Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 13
  20. 20. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam B¶ng 7: So s¸nh thu nhËp theo ®Çu ng­êi vµ theo quy ®æi c©n b»ng cña hé cã ng­êi cao tuæi Cao tuæi & ChØ toµn Cao tuæi, (Cao tuæi & ®i lµm cao tuæi ®i lµm vµ trÎ em trÎ em) * KÕt qu¶ khi kh«ng quy ®æi c©n b»ng Thu nhËp theo ®Çu ng­êi 8,4 6,8 5,6 4,4 Thø h¹ng 1 2 3 4 % chªnh lÖch so víi h¹ng cao nhÊt - 19,5% 33,5% 47,3% KÕt qu¶ khi quy ®æi c©n b»ng Thu nhËp quy ®æi c©n b»ng (16,90) (9,19) (13,95) (7,93) Thø h¹ng 1 3 2 4 % chªnh lÖch so víi h¹ng cao nhÊt - 45,6% 17,5% 53,1% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 B¶ng 7 cho thÊy t¸c ®éng cña viÖc sö dông hÖ quy ®æi c©n b»ng bªn c¹nh th­íc ®o thu nhËp trªn ®Çu ng­êi ®¬n gi¶n cña Tæng côc Thèng kª khi so s¸nh møc thu nhËp cña c¸c hé kh¸c nhau cã ng­êi cao tuæi. Tr­íc hÕt nã tãm t¾t nh÷ng sè liÖu t­¬ng tù nh­ H×nh 15 nh­ng bæ sung thªm thø h¹ng, s¾p xÕp c¸c lo¹i h×nh hé theo møc thu nhËp ®Çu ng­êi. §iÒu nµy cho thÊy, nh­ ®· nªu, nh÷ng hé hai thÕ hÖ lµ kh¸ gi¶ nhÊt, nh× lµ hé toµn ng­êi cao tuæi, råi hé ba thÕ hÖ. T¸c ®éng cña hÖ quy ®æi c©n b»ng lµ kh«ng xÐt thu nhËp danh nghÜa b»ng sè tiÒn mÆt nh­ ®­îc khai b¸o vÒ tæng thu nhËp, mµ kh«ng cÇn bµn tíi ë ®©y, nh­ng ®ång thêi vµ quan träng h¬n lµ nã lµm thay ®æi thø h¹ng cña c¸c hé gia ®×nh cã ng­êi cao tuæi. Nh÷ng hé lín ba thÕ hÖ giê ®©y ®øng thø nh× vÒ thu nhËp, kh¸ h¬n so víi hé toµn ng­êi cao tuæi, khi thu nhËp ®­îc quy ®æi c©n b»ng. TÇm quan träng cña c¸c c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau trong nghiªn cøu ®Ó ®o l­êng thu nhËp cã ý nghÜa chÝnh s¸ch øng dông ®Ó ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c nhu cÇu vµ nh¾m ®èi t­îng cho c¸c ch­¬ng tr×nh trªn c¬ së nhu cÇu ®­îc ®o l­êng b»ng thu nhËp hoÆc nguån lùc. Tuy nhiªn, trong phÇn th¶o luËn cßn l¹i vÒ thu nhËp cña ng­êi cao tuæi chóng t«i vÉn sö dông c¸ch tiÕp cËn tiªu chuÈn ë ViÖt Nam trong th¶o luËn chÝnh s¸ch lµ vÉn sö dông thu nhËp ®Çu ng­êi (kh«ng quy ®æi c©n b»ng). 4.1 Thu nhËp tõ an sinh x· héi ChuyÓn kho¶n chÝnh thøc cña nhµ n­íc ®ãng vai trß tæng thÓ quan träng trong c¸c hé cã ng­êi cao tuæi. §Þnh nghÜa thu nhËp cña Tæng côc Thèng kª, mµ chóng t«i sö dông, cã n¨m lo¹i thu nhËp chÝnh tõ chuyÓn kho¶n x· héi, chóng t«i gäi chung lµ “an sinh x· héi”. N¨m h×nh thøc chuyÓn kho¶n thu nhËp nµy gåm b¶o hiÓm x· héi h­u trÝ, chÕ ®é b¶o hiÓm x· héi ng¾n h¹n t¹i n¬i lµm viÖc bao gåm trî cÊp thai s¶n vµ èm ®au, trî cÊp phóc lîi x· héi, trî cÊp y tÕ, häc bæng vµ phÇn th­ëng. H×nh 16 thÓ hiÖn vÞ thÕ cña ng­êi cao tuæi vµ so s¸nh víi ng­êi kh«ng cao tuæi vµ mäi ng­êi d©n ViÖt Nam. Râ rµng, ng­êi cao tuæi nhËn mét phÇn lín c¸c chuyÓn kho¶n chÝnh thøc cña nhµ n­íc – gÇn gÊp ba lÇn so víi trung b×nh cña ng­êi kh«ng cao tuæi. TÊt nhiªn, sù kh¸c biÖt chÝnh lµ sè tiÒn h­u trÝ dµi h¹n cao h¬n h¼n, nöa triÖu ®ång mét n¨m so víi 134.000 ®ång cña ng­êi kh«ng cao tuæi (do dïng møc tuæi 60 nªn mét sè phô n÷ ®· nghØ h­u trong nhãm 55-59 tuæi vÉn bÞ tÝnh lµ ng­êi kh«ng cao tuæi), vµ 163.000 ®ång cña c¶ ViÖt Nam nãi chung. Tuy nhiªn, ng­êi cao tuæi còng ®­îc h­ëng chi phóc lîi x· héi cao h¬n, h¬n gÊp ®«i so víi trung b×nh vµ còng cã thÓ coi lµ v× chuyÓn kho¶n y tÕ cao h¬n nªn ng­êi cao tuæi sö dông dÞch vô y tÕ nhiÒu h¬n. 14
  21. 21. Thu nhËp H×nh 16: Møc nhËn chuyÓn kho¶n chÝnh thøc cña nhµ n­íc trung b×nh theo ®Çu ng­êi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 H×nh 17: Møc nhËn chuyÓn kho¶n chÝnh thøc cña nhµ n­íc theo thµnh phÇn hé gia ®×nh Töíng trung bònh trïn àêìu ngûúâi 2.018.000 àöìng nghòn àöìng/ngûúâi/nùm Töíng trung bònh Töíng trung bònh trïn àêìu ngûúâi trïn àêìu ngûúâi 1.046.000 àöìng 9.84.000 àöìng Töíng trung bònh trïn àêìu ngûúâi 429.000 àöìng Chó ngûúâi cao tuöíi Ngûúâi cao tuöíi Ngûúâi cao tuöíi, Ngûúâi cao tuöíi, vaâ ngûúâi àang úã ngûúâi àang úã àöå vaâ treã em àöå tuöíi lao àöång tuöíi lao àöång vaâ treã em chuyïín khoaãn BHXH Phuác lúåi Lûúng Hoåc trúå cêëp y tïë taåi viïåc laâm xaä höåi hûu trñ böíng Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 15
  22. 22. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam H×nh 17 cho thÊy h×nh th¸i thu nhËp an sinh x· héi cã kh¸c biÖt gi÷a c¸c lo¹i hé gia ®×nh vµ hé mét hoÆc hai thÕ hÖ cã l­¬ng h­u cao h¬n so víi hé ba thÕ hÖ. Sè liÖu trung b×nh vÒ møc nhËn che giÊu nh÷ng chªnh lÖch lín vÒ møc ®é bao phñ. Nh÷ng ng­êi ®­îc h­ëng l­¬ng h­u th­êng nhËn nh÷ng kho¶n tiÒn lín, cßn nhiÒu ng­êi kh¸c kh«ng ®­îc h­ëng g×. B¶ng 8 thÓ hiÖn diÖn bao phñ cña an sinh x· héi, tû lÖ ng­êi cao tuæi sèng trong nh÷ng hé mµ cã nhËn chuyÓn kho¶n x· héi chÝnh thøc. TÝnh tÊt c¶ mäi lo¹i chuyÓn kho¶n chÝnh thøc, th× an sinh x· héi bao phñ lªn kho¶ng hai phÇn ba ng­êi h­u trÝ, 64%. DiÖn bao phñ trong tÊt c¶ mäi lo¹i chuyÓn kho¶n cao h¬n víi nh÷ng hé chØ cã ng­êi cao tuæi, c¸c hé ë thµnh thÞ vµ c¸c hé d©n téc thiÓu sè. PhÇn lín nh÷ng g× ®­îc h­ëng trong diÖn nµy lµ c¸c chuyÓn kho¶n cô thÓ ®­îc thiÕt kÕ nh»m ®¸p øng nhu cÇu y tÕ qua viÖc thanh to¸n mét phÇn chi phÝ, cho phÐp sö dông y tÕ mµ kh«ng dÉn tíi sù chªnh lÖch lín vÒ nguån lùc hoÆc phóc lîi cña hé gia ®×nh sau khi tÝnh tíi chi phÝ y tÕ (xem tµi liÖu ®i kÌm cña Evans vµ c¸c t¸c gi¶ kh¸c 2007). B¶ng 8: Tû lÖ h­ëng an sinh x· héi TÊt c¶ KiÓu hé gia ®×nh N«ng th«n/ D©n téc ng­êi thµnh thÞ cao Toµn Cao tuæi Cao tuæi, tuæi ng­êi & trong ®é tuæi cao ®é tuæi lao ®éng (Cao tuæi N«ng Thµnh ThiÓu Kinh/ Hoa tuæi lao ®éng & trÎ em & trÎ em)* th«n thÞ sè Mäi h×nh thøc chuyÓn kho¶n 64,2% 71,9% 62,3% 63,8% 72,0% 62,7% 67,9% 74,3% 62,7% Phóc lîi x· héi 13,9% 13,5% 12,3% 14,6% 24,9% 16,1% 8,6% 20,7% 13,0% B¶o hiÓm h­u trÝ 22,3% 30,6% 27,8% 18,8% 23,4% 17,6% 34,3% 13,8% 23,5% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 NÕu ta tËp trung vµo c¸c chuyÓn kho¶n thu nhËp theo nghÜa thuÇn tuý nhÊt, nh÷ng chuyÓn kho¶n kh«ng liªn quan tíi viÖc chi tiªu, th× cã hai lo¹i chuyÓn kho¶n chÝnh thøc lín lµ phóc lîi x· héi vµ l­¬ng h­u. ChØ cã 22% ng­êi cao tuæi sèng trong nh÷ng hé cã l­¬ng h­u, víi tû lÖ cao nhÊt ë nh÷ng hé chØ toµn ng­êi cao tuæi. Tû lÖ hé ë thµnh thÞ cã l­¬ng h­u lµ 34%, gÊp ®«i so víi tû lÖ ë n«ng th«n, 18%. T­¬ng tù, nhãm Kinh/Hoa cã tû lÖ nhËn l­¬ng h­u gÇn gÊp ®«i so víi c¸c d©n téc thiÓu sè. C¸c phóc lîi x· héi hoÆc lµ nh¾m ®èi t­îng nh÷ng ng­êi cã c«ng nh­ th©n nh©n liÖt sü, th­¬ng binh hoÆc liªn quan tíi nh÷ng ch­¬ng tr×nh chuyªn ®Ò nhá h¬n dµnh cho c¸c hé nghÌo. Trung b×nh 14% ng­êi cao tuæi ®­îc h­ëng phóc lîi x· héi, Ýt cã sù chªnh lÖch gi÷a c¸c kiÓu hé gia ®×nh, nh­ng tû lÖ bao phñ ë n«ng th«n l¹i cao gÊp ®«i thµnh thÞ vµ tû lÖ bao phñ còng cao h¬n cho c¸c hé d©n téc thiÓu sè cã ng­êi cao tuæi. Tuy nhiªn, còng kh«ng h¼n lµ ®óng khi cho r»ng diÖn h­ëng nh÷ng chuyÓn kho¶n nµy lµ h­ëng chÕ ®é ®éc lËp. B¶ng 9 cho thÊy kho¶ng 3% ng­êi cao tuæi sèng trong nh÷ng hé ®­îc h­ëng c¶ phóc lîi x· héi vµ l­¬ng h­u. Cã nhiÒu kh¶ n¨ng ®©y lµ kÕt hîp phóc lîi cña nh÷ng ng­êi cã c«ng trong chiÕn tranh víi l­¬ng h­u, bëi v× nh÷ng chÕ ®é phóc lîi x· héi kh¸c ®­îc dùa trªn c¬ së xem xÐt møc sèng cña hé gia ®×nh vµ hiÕm khi ®i kÌm víi l­¬ng h­u. Ngoµi ra, 11% hé ng­êi cao tuæi chØ ®­îc h­ëng chÕ ®é phóc lîi x· héi vµ 19% chØ h­ëng l­¬ng h­u. §iÒu nµy cã nghÜa lµ gÇn 67% ng­êi cao tuæi kh«ng nhËn ®­îc chuyÓn kho¶n chÝnh thøc th­êng xuyªn nµo. B¶ng 9: Tû lÖ h­ëng phóc lîi x· héi vµ l­¬ng h­u ChØ phóc lîi x· héi 10,9% Phóc lîi x· héi vµ l­¬ng h­u 3,0% ChØ l­¬ng h­u 19,4% Kh«ng h­ëng g× 66,7% Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 16
  23. 23. Thu nhËp RÊt khã lý gi¶i nh÷ng kh¸c biÖt nµy vÒ diÖn h­ëng nÕu kh«ng biÕt g× vÒ sù t­¬ng t¸c cña nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh viÖc ®­îc h­ëng c¸c chÕ ®é ®ã. §Ó t×m hiÓu vÒ viÖc h­ëng chÕ ®é mét m« h×nh håi quy ®· ®­îc ­íc tÝnh riªng cho nh÷ng ng­êi cao tuæi ®Ó x¸c ®Þnh xem yÕu tè g× lµ næi bËt trong ph©n tÝch ®a biÕn vÒ viÖc h­ëng chÕ ®é c¶ l­¬ng h­u lÉn phóc lîi x· héi. TÊt nhiªn, b»ng chøng tõ ®iÒu tra VHLSS gi÷a c¸c nhãm d©n sè t¹i mét thêi ®iÓm kh«ng ph¶i lµ nguån sè liÖu lý t­ëng vÒ viÖc h­ëng chÕ ®é bëi v× nhiÒu lý do cho viÖc h­ëng vÝ dô nh­ qu¸ tr×nh c«ng t¸c hoÆc th­¬ng tËt tõ chiÕn tranh lµ nh÷ng sù kiÖn ®· x¶y ra tõ l©u, kh«ng ®­îc khai b¸o. §iÒu nµy cã nghÜa lµ c¸c m« h×nh håi quy chØ “gi¶i thÝch” ®­îc nh÷ng ®Æc ®iÓm ®­îc x¸c ®Þnh t¹i thêi ®iÓm b©y giê cña nh÷ng ng­êi nhËn chuyÓn kho¶n chø kh«ng m« t¶ ®­îc nh÷ng chÕ ®é h­ëng lµ g×. B¶ng 10 thÓ hiÖn kÕt qu¶ cña hai m« h×nh håi quy. Tr­íc hÕt, chóng t«i tËp trung th¶o luËn vÒ l­¬ng h­u. ChØ sè quan träng nhÊt thÓ hiÖn viÖc h­ëng l­¬ng h­u hiÖn t¹i lµ cã häc vÊn sau trung häc. Cã thÓ ®iÒu nµy thÓ hiÖn khèi ng­êi h­ëng l­¬ng h­u tõng lµ c¸n bé nhµ n­íc. Häc vÊn sau trung häc lµm t¨ng x¸c suÊt h­ëng l­¬ng h­u nh÷ng 44% trong khi nhãm tuæi 75-84 Ýt kh¶ n¨ng nhËn l­¬ng h­u h¬n h¼n. X¸c suÊt nhËn l­¬ng h­u cña ng­êi sèng trong hé hai thÕ hÖ víi con tr­ëng thµnh cao h¬n 4% so víi ng­êi sèng trong hé ba thÕ hÖ. X¸c suÊt nhËn l­¬ng h­u cña ng­êi d©n téc thiÓu sè thÊp h¬n 9% so víi nhãm ng­êi Kinh vµ Hoa. Thu nhËp thÞ tr­êng (thu nhËp tõ lµm c«ng, bu«n b¸n vµ n«ng nghiÖp) cao h¬n còng g¾n liÒn víi x¸c suÊt nhËn l­¬ng h­u thÊp h¬n. Tuy nhiªn, khã diÔn gi¶i ®iÒu nµy bëi v× nhiÒu ng­êi cao tuæi cã l­¬ng h­u sÏ “nghØ h­u” khi ®­îc høa lµ cã l­¬ng h­u vµ thu nhËp cña hä gi¶m ®i bëi v× l­¬ng h­u thÊp h¬n so víi thu nhËp tiÒm n¨ng nÕu cßn lµm viÖc. X¸c suÊt nhËn l­¬ng h­u cña nh÷ng hé b¸o c¸o gÆp vÊn ®Ò ®au yÕu trong n¨m qua còng 6% kÐm h¬n. X¸c suÊt ®­îc h­ëng l­¬ng h­u cña ng­êi cao tuæi ë thµnh thÞ cao h¬n 13% so víi ng­êi cao tuæi ë n«ng th«n. Cã sù chªnh lÖch râ rµng gi÷a c¸c vïng, trong ®ã ng­êi d©n miÒn B¾c trõ miÒn T©y B¾c cã x¸c suÊt nhËn l­¬ng h­u cao h¬n ®¸ng kÓ. Thùc tÕ lµ ng­êi cao tuæi ë ®ång b»ng s«ng Cöu long cã x¸c suÊt thÊp h¬n nhiÒu vÒ kh¶ n¨ng ®­îc nhËn l­¬ng h­u; thÊp h¬n 22% so víi miÒn B¾c Trung bé lµ vïng bÞ bá qua trong b¶ng nµy. TÊt c¶ nh÷ng b»ng chøng nµy ®Òu chØ ra mét ®iÒu lµ tÇng líp tinh tuý cã häc sèng ë thµnh thÞ miÒn B¾c chiÕm ®a phÇn sè l­¬ng h­u hiÖn t¹i. Nh÷ng ®Æc ®iÓm ë cÊp ®é c¸ nh©n g¾n víi x¸c suÊt h­ëng phóc lîi x· héi còng lµ nh÷ng ®Æc ®iÓm g¾n víi viÖc h­ëng l­¬ng h­u – häc vÊn sau trung häc vµ tuæi ngoµi nhãm 75-84. Tuy nhiªn, x¸c suÊt h­ëng phóc lîi x· héi cao h¬n cho nh÷ng hé gåm ng­êi cao tuæi vµ trÎ em, vµ hé d©n téc thiÓu sè. TiÒn göi tõ n­íc ngoµi lµm gi¶m x¸c suÊt h­ëng phóc lîi x· héi. Khã kh¨n v× ®au yÕu lµm t¨ng x¸c suÊt h­ëng phóc lîi x· héi, vµ sù hiÖn diÖn cña mét ng­êi lµm c«ng ¨n l­¬ng còng vËy. Tr¸i ng­îc víi l­¬ng h­u, ng­êi cao tuæi n«ng th«n l¹i cã x¸c suÊt cao h¬n vÒ kh¶ n¨ng nhËn phóc lîi x· héi. Tuy nhiªn, tån t¹i mét møc ®é nhÊt qu¸n nhÊt ®Þnh vÒ nh÷ng thiªn lÖch theo vïng vÒ c¶ l­¬ng h­u lÉn phóc lîi x· héi, theo ®ã hai vïng miÒn nam cã x¸c suÊt nhËn kÐm h¬n kho¶ng 9% tíi 7%. Vïng T©y B¾c còng cã x¸c suÊt h­ëng thÊp – ngay c¶ khi ®· xÐt tíi t×nh tr¹ng d©n téc thiÓu sè cña vïng nµy. 17
  24. 24. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam B¶ng 10: X¸c suÊt biªn vÒ ng­êi cao tuæi ë trong mét hé cã ®­îc h­ëng l­¬ng h­u vµ phóc lîi x· héi Hµm Probit víi hiÖu øng biªn Sè quan s¸t = 4494 Sè quan s¸t = 4494 X.suÊt > chi2 = 0,0000 X.suÊt > chi2 = 0,0000 R2 gi¶ = 0,2781 R2 gi¶ = 0,0787 M« h×nh 1 M« h×nh 2 L­¬ng h­u Phóc lîi x· héi X¸c suÊt Sai sè Møc ®é ý X¸c suÊt Sai sè Møc ®é ý biªn chuÈn m¹nh nghÜa biªn chuÈn m¹nh nghÜa §Æc ®iÓm c¸ nh©n T×nh tr¹ng h«n nh©n (bá qua tr­êng hîp kÕt h«n) §éc th©n -0,031 0,083 0,707 0,072 0,046 0,097 Ly dÞ -0,032 0,082 0,715 -0,094 0,021 0,014 Go¸ -0,104 0,072 0,179 -0,048 0,039 0,229 N÷ -0,008 0,014 0,555 0,010 0,009 0,245 Nhãm tuæi (bá qua nhãm 60-64) 55-59 -0,037 0,033 0,305 0,030 0,033 0,305 65-69 -0,013 0,022 0,555 0,005 0,022 0,555 70-74 -0,032 0,024 0,207 0,023 0,024 0,207 75-79 -0,054 0,023 0,035 ** 0,034 0,023 0,035 ** 80-84 -0,064 0,025 0,025 ** 0,060 0,025 0,025 ** 85-89 0,007 0,035 0,839 0,095 0,035 0,839 90-94 0,016 0,053 0,752 0,068 0,053 0,752 95-99 0,070 0,076 0,310 0,092 0,076 0,310 100 & h¬n -0,034 0,123 0,799 0,148 0,123 0,799 Häc vÊn sau trung häc 0,441 0,037 0,000 *** -0,002 0,037 0,000 *** §Æc ®iÓm hé gia ®×nh KiÓu hé gia ®×nh (bá qua hé gåm ng­êi trong ®é tuæi lao ®éng vµ trÎ em) ChØ toµn ng­êi cao tuæi 0,009 0,028 0,737 -0,020 0,021 0,348 Cao tuæi & trong ®é tuæi lao ®éng 0,037 0,021 0,073 * -0,017 0,015 0,266 Cao tuæi & trÎ em 0,045 0,074 0,513 0,099 0,062 0,058 * D©n téc thiÓu sè -0,090 0,021 0,000 *** 0,051 0,031 0,072 * Thu nhËp tr­íc an sinh x· héi, thuÕ vµ -0,015 0,004 0,000 *** -0,003 0,003 0,304 tiÒn göi Thu nhËp tiÒn göi trong n­íc -0,038 0,032 0,205 0,008 0,024 0,731 Thu nhËp tiÒn göi tõ n­íc ngoµi 0,051 0,043 0,197 -0,040 0,022 0,097 * Phóc lîi x· héi mµ hé còng ®­îc nhËn -0,008 0,0249 0,76 -- -- -- L­¬ng h­u mµ hé còng ®­îc nhËn -- -- -- 0,000 0,020 0,996 Khã kh¨n do ®au yÕu -0,060 0,019 0,003 *** 0,093 0,020 0,000 *** Hé cã tiÒn c«ng tõ viÖc lµm chÝnh thøc 0,014 0,018 0,444 0,029 0,015 0,055 * C¸c ®Æc ®iÓm vÞ trÝ Thµnh thÞ 0,133 0,024 0,000 *** -0,042 0,016 0,016 ** Vïng (bá qua B¾c Trung bé) §ång b»ng s«ng Hång 0,040 0,028 0,133 0,019 0,025 0,453 MiÒn nói §«ng B¾c 0,029 0,032 0,343 -0,030 0,025 0,262 MiÒn nói T©y B¾c -0,002 0,048 0,966 *** -0,084 0,023 0,019 *** Nam Trung bé -0,151 0,014 0,000 *** -0,025 0,025 0,346 T©y nguyªn -0,104 0,027 0,006 *** 0,028 0,043 0,482 §«ng Nam bé -0,160 0,017 0,000 *** -0,093 0,018 0,000 *** §ång b»ng s«ng Cöu long -0,214 0,016 0,000 *** -0,071 0,019 0,001 *** Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Ghi chó: * cã ý nghÜa ë 90%; ** 95% vµ *** 99% 18
  25. 25. Thu nhËp 4.2 TiÒn göi Nguån thu nhËp chÝnh kh¸c mµ ng­êi cao tuæi cã ®­îc nhiÒu h¬n so víi nh÷ng ng­êi kh¸c ®ã lµ tiÒn göi, tøc lµ chuyÓn kho¶n t­ nh©n gi÷a c¸c hé gia ®×nh, th­êng lµ tõ con tr­ëng thµnh göi cho cha mÑ (Cox 2004). H×nh 18 thÓ hiÖn sè tiÒn göi trung b×nh theo ®èi t­îng nhËn gåm ng­êi cao tuæi, ng­êi kh«ng cao tuæi vµ mäi ng­êi ViÖt Nam nãi chung. Trung b×nh ng­êi cao tuæi nhËn ®­îc sè tiÒn göi kho¶ng gÇn 1 triÖu ®ång mét n¨m, trong sè ®ã kho¶ng 60% (617.000 ®ång) lµ tiÒn göi trong n­íc tõ nh÷ng ng­êi kh¸c sèng ë ViÖt Nam. Ng­êi kh«ng cao tuæi nhËn ®­îc tæng sè tiÒn lµ kho¶ng trªn 600.000 ®ång, trong ®ã 63%, tøc 378.000 ®ång lµ tiÒn göi tõ trong n­íc. Cßn con sè trung b×nh cña tÊt c¶ c¸c hé gia ®×nh ë ViÖt Nam lµ 650.000 ®ång. H×nh 18: Thu nhËp tiÒn göi Töíng 998.000 àöìng Töíng nghòn àöìng/nùm Töíng 646.000 àöìng 602.000 àöìng Ngûúâi cao tuöíi Ngûúâi khöng cao tuöíi Toaân böå VN Trong nûúác Nûúác ngoaâi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 H×nh 19 minh ho¹ chªnh lÖch vÒ thu nhËp tiÒn göi theo c¸c lo¹i hé gia ®×nh. V× tiÒn göi lµ chuyÓn kho¶n t­ nh©n gi÷a c¸c hé tõ con tr­ëng thµnh göi cho cha mÑ nªn ta sÏ nghÜ r»ng sè tiÒn nµy lµ cao nhÊt ë nh÷ng hé chØ toµn ng­êi cao tuæi, vµ chóng t«i thÊy ®óng lµ nh­ vËy, hä cã møc trung b×nh lµ 2,2 triÖu ®ång mét n¨m, trong ®ã 82% lµ tiÒn göi tõ trong n­íc trung b×nh lµ 1,7 triÖu ®ång. Ng­êi cao tuæi sèng ë c¸c hé hai thÕ hÖ víi con trong ®é tuæi lao ®éng cã sè tiÒn göi trung b×nh lµ 1,3 triÖu ®ång nh­ng chØ 54% sè tiÒn nµy lµ tiÒn göi tõ trong n­íc. Ng­êi cao tuæi sèng trong c¸c hé ba thÕ hÖ nhËn sè tiÒn göi trung b×nh lµ 700.000 ®ång trong ®ã 60% tøc 420.000 ®ång lµ tiÒn göi tõ trong n­íc. Cuèi cïng, ng­êi cao tuæi sèng víi trÎ em nhËn trung b×nh 1,4 triÖu ®ång trong ®ã h¬n 70% tøc 1 triÖu ®ång lµ tiÒn göi tõ trong n­íc. 19
  26. 26. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam H×nh 19: Thu nhËp tõ tiÒn göi cña ng­êi cao tuæi theo kiÓu hé gia ®×nh Töíng 2.119.000 àöìng Töíng Töíng 1.332.000 àöìng 1.374.000 àöìng Töíng 698.000 àöìng Chó coá Ngûúâi cao tuöíi vaâ Ngûúâi cao tuöíi, ngûúâi Ngûúâi cao tuöíi ngûúâi cao tuöíi ngûúâi àang úã àöå àang úã àöå tuöíi lao àöång vaâ treã em tuöíi lao àöång vaâ treã em Trong nûúác Nûúác ngoaâi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Nh­ng nh÷ng sè liÖu thu nhËp tiÒn göi trung b×nh cã thÓ Èn giÊu nh÷ng sù chªnh lÖch ®¸ng kÓ vÒ diÖn bao phñ bëi v× trong khi mét sè ng­êi nhËn ®­îc nh÷ng kho¶n tiÒn lín th× nh÷ng ng­êi cao tuæi kh¸c l¹i kh«ng nhËn ®­îc g×. B¶ng 11 thÓ hiÖn tû lÖ bao phñ. XÐt tæng thÓ th× 90% ng­êi cao tuæi sèng trong nh÷ng hé cã nhËn tiÒn göi. Tû lÖ bao phñ cao h¬n ë nh÷ng hé chØ cã ng­êi cao tuæi, ë møc 96% vµ hé cã ng­êi cao tuæi sèng víi trÎ em, 95%. Ng­êi cao tuæi sèng trong c¸c hé ba thÕ hÖ cã tû lÖ nhËn tiÒn göi thÊp h¬n, 89%. TiÒn göi tõ n­íc ngoµi phÇn nhiÒu lµ göi cho nh÷ng hé mµ ng­êi cao tuæi vµ trÎ em sèng víi nhau, 4,2% nhËn ®­îc tiÒn göi tõ n­íc ngoµi, vµ cã thÓ coi lµ tiÒn göi tõ ng­êi lín trong tuæi lao ®éng cña hé sèng ë n­íc ngoµi. Sù kh¸c biÖt vÒ diÖn bao phñ gi÷a ng­êi cao tuæi ë n«ng th«n vµ thµnh thÞ chñ yÕu lµ kh¸c biÖt vÒ nguån gèc tiÒn göi, theo ®ã ng­êi cao tuæi ë thµnh thÞ th­êng nhËn tiÒn göi tõ n­íc ngoµi nhiÒu h¬n, hoÆc lµ chØ toµn tiÒn göi tõ n­íc ngoµi ë møc 2,8%, hoÆc kÕt hîp víi tiÒn göi trong n­íc ë møc 14,6%. Sè ng­êi cao tuæi ë thµnh thÞ chØ nhËn tiÒn göi tõ trong n­íc lµ 74% Ýt h¬n nhiÒu so víi 80% ë n«ng th«n. Ng­êi cao tuæi d©n téc thiÓu sè Ýt cã kh¶ n¨ng nhËn tiÒn göi h¬n, 82% so víi 92% ë ng­êi Kinh vµ Hoa. Hä còng Ýt cã kh¶ n¨ng nhËn tiÒn göi tõ n­íc ngoµi dï lµ chØ riªng tõ n­íc ngoµi hay khi kÕt hîp víi c¶ tiÒn göi tõ trong n­íc. B¶ng 11: DiÖn bao phñ cña tiÒn göi TÊt c¶ KiÓu hé gia ®×nh N«ng th«n/thµnh thÞ D©n téc ng­êi Toµn Cao tuæi Cao tuæi, (Cao N«ng Thµnh ThiÓu Kinh/ cao ng­êi & trong ®é tuæi tuæi & th«n thÞ sè Hoa tuæi cao ®é tuæi lao ®éng trÎ em)* tuæi lao ®éng & trÎ em ChØ tiÒn göi tõ n­íc ngoµi 1,6 0,8 2,1 1,5 4,2 1,1 2,8 0,9 1,7 ChØ tiÒn göi tõ trong n­íc 81,0 89,6 82,2 79,3 84,9 84,0 73,5 80,1 81,1 C¶ trong n­íc vµ n­íc ngoµi 7,7 5,3 6,7 8,5 5,4 4,9 14,6 0,9 8,63 Tæng møc bao phñ 90,3 95,7 91,0 89,3 94,5 90,1 90,0 81,9 91,5 Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 20
  27. 27. Thu nhËp SÏ khã cã thÓ diÔn gi¶i nh÷ng sù kh¸c biÖt nµy vÒ diÖn bao phñ vÒ tiÒn göi nÕu kh«ng cã ý niÖm g× vÒ c¸ch thøc t­¬ng t¸c cña tÊt c¶ c¸c yÕu tè quyÕt ®Þnh viÖc nhËn tiÒn göi. VËy nªn chóng t«i cho ch¹y c¸c m« h×nh håi quy ®Ó ­íc tÝnh kh¶ n¨ng ng­êi cao tuæi nhËn tiÒn göi tõ trong n­íc vµ tõ n­íc ngoµi. B¶ng 12 thÓ hiÖn kÕt qu¶ tõ c¸c m« h×nh nµy. TiÒn göi tõ trong n­íc mang tÝnh phæ biÕn vµ Ýt cã ®Æc ®iÓm c¸ nh©n nµo g¾n liÒn vÒ mÆt thèng kª víi viÖc nhËn ®­îc tiÒn göi, ngo¹i trõ mét ®iÒu lµ nhãm tuæi 80-84 cã nhiÒu kh¶ n¨ng nhËn tiÒn göi h¬n mét chót – cao h¬n 5% so víi nhãm tham chiÕu lµ nhãm tuæi 60-64. NÕu hé chØ toµn ng­êi cao tuæi th× x¸c suÊt nhËn tiÒn göi tõ trong n­íc t¨ng lªn ®¸ng kÓ kho¶ng 6% so víi ng­êi cao tuæi thuéc nhãm tham chiÕu lµ nh÷ng ng­êi sèng trong nh÷ng hé ba thÕ hÖ. Víi nhãm d©n téc thiÓu sè, x¸c suÊt nhËn tiÒn göi gi¶m, x¸c suÊt còng gi¶m ®èi víi T©y Nguyªn vµ miÒn nói T©y B¾c. TiÒn göi tõ n­íc ngoµi ¶nh h­ëng tíi mét phÇn d©n sè nhá h¬n nhiÒu vµ cì mÉu cña ®iÒu tra t­¬ng ®èi nhá cho nªn khã cã thÓ ph¸t hiÖn ra mèi t­¬ng quan nµo ®¸ng kÓ, vµ søc m¹nh dù b¸o cña m« h×nh cßn h¹n chÕ h¬n. Tuy nhiªn, bÊt chÊp nh÷ng h¹n chÕ cña cì mÉu, chóng t«i thÊy r»ng ng­êi cao tuæi ë nhãm 90-94 tuæi cã x¸c suÊt cao h¬n kho¶ng 9% vÒ kh¶ n¨ng nhËn tiÒn göi tõ n­íc ngoµi cßn nh÷ng hé chØ toµn ng­êi cao tuæi th× x¸c suÊt l¹i thÊp h¬n, vµ x¸c suÊt còng thÊp h¬n víi nhãm ng­êi cao tuæi sèng víi ng­êi lín trong ®é tuæi lao ®éng. Ng­êi cao tuæi d©n téc thiÓu sè cã x¸c suÊt nhËn tiÒn göi tõ n­íc ngoµi kÐm h¬n kho¶ng 5%. Møc ®é nguån lùc cã trong hé gia ®×nh d­êng nh­ ¶nh h­ëng tíi x¸c suÊt nhËn tiÒn göi, x¸c suÊt gi¶m theo thu nhËp thÞ tr­êng cao h¬n vµ nÕu cã mét thµnh viªn lµm c«ng ¨n l­¬ng. Ng­êi cao tuæi sèng ë vïng thµnh thÞ cã x¸c suÊt nhËn tiÒn göi cao h¬n, vµ x¸c suÊt còng cao h¬n víi ng­êi sèng ë §«ng Nam bé, miÒn nói §«ng B¾c vµ T©y nguyªn. XÐt tæng thÓ th× x¸c suÊt nhËn tiÒn tõ n­íc ngoµi phô thuéc vµo viÖc cã hä hµng ë n­íc ngoµi (®iÒu nµy kh«ng ®­îc ghi chÐp trong ®iÒu tra) vµ nã cã liªn hÖ víi vÞ trÝ ®Þa lý vµ hµnh chÝnh vµ lÞch sö di c­ tõ mét sè ®Þa bµn ë ViÖt Nam trong vµ ngay sau cuéc chiÕn tranh. Trung b×nh b¶o hiÓm x· héi vµ tiÒn göi kh«ng chØ bï ®¾p sù thiÕu hôt thu nhËp thÞ tr­êng cho ng­êi cao tuæi ë ViÖt Nam mµ cßn n©ng thu nhËp cña hä lªn trªn møc trung b×nh. §iÒu nµy cã t¸c ®éng g× tíi sù ph©n bæ thu nhËp cña ng­êi cao tuæi? C©u tr¶ lêi kh«ng ®¬n gi¶n bëi kh«ng cã mét c¸ch thøc ®­îc x¸c lËp mét c¸ch râ rµng nµo ®Ó ®o l­êng vÞ trÝ ban ®Çu nÕu kh«ng cã chuyÓn kho¶n nhµ n­íc còng nh­ chuyÓn kho¶n t­ nh©n do nhiÒu nguyªn nh©n. Mét nguyªn nh©n lµ nh÷ng ng­êi nghØ h¼n hoÆc lµm viÖc Ýt h¬n khi hä ®­îc nhËn l­¬ng h­u cã lÏ sÏ vÉn tiÕp tôc lµm viÖc vµ cã thu nhËp cao h¬n nÕu nh­ kh«ng cã l­¬ng h­u. Mét nguyªn nh©n kh¸c lµ nÕu kh«ng cã l­¬ng h­u vµ tiÒn göi th× h×nh th¸i thµnh phÇn hé gia ®×nh cã lÏ sÏ thay ®æi, bëi v× ng­êi cao tuæi lóc bÊy giê sÏ sèng chung víi con cña hä – mÆc dï ®iÒu quan träng lµ ph¶i nhËn ®Þnh t×nh tr¹ng nµy nh­ lµ con hä vÉn ë trong nhµ cha mÑ còng nh­ tr­êng hîp ng­êi cao tuæi chuyÓn sang sèng víi con ®· tr­ëng thµnh. Do nh÷ng h¹n chÕ nµy, chóng t«i kh«ng cè g¾ng x¸c ®Þnh t×nh huèng “ph¶n chøng” chÝnh x¸c mµ thay vµo ®ã ph¸c ra nh÷ng phiªn b¶n vÒ thu nhËp tr­íc vµ sau chuyÓn kho¶n. C¸ch tiÕp cËn cña chóng t«i lµ t×m c¸ch so s¸nh mét bªn lµ “thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu” mang tÝnh kh¸i niÖm trong ®ã chuyÓn kho¶n cña nhµ n­íc vµ t­ nh©n ®­îc t¸ch khái thu nhËp hiÖn t¹i víi bªn kia lµ thu nhËp hiÖn t¹i cuèi cïng cã ®­îc sau khi tÝnh tíi thu nhËp thÞ tr­êng vµ chuyÓn kho¶n. Chóng t«i xem chuyÓn kho¶n liªn hÖ ra sao tíi c¶ hai thu nhËp nµy. Khi xÕp h¹ng ng­êi cao tuæi theo thu nhËp chóng t«i còng sö dông thu nhËp ®­îc c©n b»ng lµ ®iÒu t¹o hiÖu qu¶ kinh tÕ theo quy m« trong nh÷ng hé gia ®×nh lín. 21
  28. 28. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam B¶ng 12: X¸c suÊt biªn cña ng­êi cao tuæi sèng trong hé gia ®×nh cã nhËn ®­îc tiÒn göi Hµm Probit víi hiÖu øng biªn Sè quan s¸t = 4494 Sè quan s¸t = 4494 X.suÊt > chi2 = 0,0000 X.suÊt > chi2 = 0,0000 R2 gi¶ = 0,0421 R2 gi¶ = 0,1127 M« h×nh 1 M« h×nh 2 TiÒn göi tõ trong n­íc TiÒn göi tõ n­íc ngoµi X¸c suÊt Sai sè Møc X¸c suÊt Sai sè Møc ý biªn chuÈn m¹nh ý nghÜa biªn chuÈn m¹nh nghÜa §Æc ®iÓm c¸ nh©n T×nh tr¹ng h«n nh©n (bá qua tr­êng hîp kÕt h«n) §éc th©n -0,032 0,043 0,460 -0,043 0,046 0,328 Ly dÞ 0,033 0,054 0,600 0,006 0,056 0,906 Go¸ -0,057 0,051 0,232 -0,026 0,038 0,521 N÷ 0,004 0,009 0,691 0,005 0,008 0,506 Nhãm tuæi (bá qua nhãm 60-64) 55-59 0,024 0,023 0,353 0,033 0,034 0,277 65-69 0,014 0,016 0,418 0,011 0,017 0,510 70-74 0,016 0,019 0,429 0,008 0,019 0,668 75-79 0,016 0,019 0,434 0,006 0,020 0,773 80-84 0,045 0,017 0,024 ** 0,011 0,023 0,616 85-89 0,038 0,021 0,129 0,033 0,028 0,172 90-94 0,037 0,026 0,227 0,088 0,048 0,018 ** 95-99 0,044 0,034 0,300 0,015 0,055 0,766 100 trë lªn 0,051 0,049 0,425 -0,007 0,067 0,923 Häc vÊn sau trung häc 0,008 0,022 0,710 0,020 0,022 0,315 §Æc ®iÓm hé gia ®×nh KiÓu hé gia ®×nh (bá qua hé cã ng­êi cao tuæi, ng­êi ë tuæi lao ®éng vµ trÎ em) ChØ toµn ng­êi cao tuæi 0,061 0,015 0,001 *** -0,043 0,012 0,005 *** Cao tuæi & ®é tuæi lao ®éng 0,006 0,014 0,690 -0,021 0,012 0,096 * Cao tuæi & trÎ em 0,017 0,042 0,696 0,025 0,054 0,611 D©n téc thiÓu sè -0,053 0,030 0,045 ** -0,046 0,015 0,019 ** Thu nhËp tr­íc an sinh x· héi, thuÕ vµ tiÒn göi -0,004 0,004 0,264 -0,005 0,002 0,015 ** Hé cã nhËn phóc lîi x· héi -0,007 0,021 0,740 -0,019 0,015 0,261 Hé cã nhËn l­¬ng h­u -0,025 0,023 0,242 0,023 0,021 0,234 Khã kh¨n do ®au yÕu 0,020 0,016 0,244 -0,022 0,013 0,125 Cã tiÒn c«ng tõ viÖc lµm chÝnh thøc 0,023 0,015 0,116 -0,021 0,012 0,081 * §Æc ®iÓm vÞ trÝ Thµnh thÞ -0,015 0,016 0,348 0.056 0,016 0,000 *** Khu vùc (bá qua B¾c Trung bé) §ång b»ng s«ng Hång 0,022 0,022 0,339 -0,002 0,020 0,934 MiÒn nói §«ng B¾c -0,017 0,028 0,539 -0,039 0,017 0,062 * MiÒn nói T©y B¾c -0,152 0,066 0,004 *** -0,020 0,030 0,554 Nam Trung bé -0,024 0,032 0,438 0,003 0,024 0,898 T©y nguyªn 0,082 0,018 0,006 *** -0,053 0,016 0,055 * §«ng Nam bé -0,001 0,029 0,976 0,101 0,037 0,000 *** §ång b»ng s«ng Cöu long 0,021 0,022 0,369 0,022 0,022 0,307 Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Ghi chó: * cã ý nghÜa ë 90%; ** 95% vµ *** 99% 22
  29. 29. Thu nhËp H×nh 20 thÓ hiÖn thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu tÝnh theo ®Çu ng­êi cña ng­êi cao tuæi chia theo ngò ph©n, trong ®ã 20% ng­êi nghÌo nhÊt cã kho¶ng 1,2 triÖu ®ång mét n¨m cßn 20% giµu nhÊt cã gÊp m­êi lÇn sè tiÒn, 11,7 triÖu ®ång. H×nh nµy còng thÓ hiÖn chuyÓn kho¶n cña ng­êi cao tuæi, 20% nghÌo nhÊt nhËn ®­îc 1,1 triÖu ®ång tiÒn chuyÓn kho¶n nhµ n­íc vµ 1,2 triÖu ®ång tiÒn göi. Ba nhãm ngò ph©n tõ 2 ®Õn 4 nhËn ®­îc Ýt h¬n so víi 20% nghÌo nhÊt vÒ chuyÓn kho¶n nhµ n­íc còng nh­ t­ nh©n, tõ 0,5 tíi 0,8 triÖu ®ång tiÒn chuyÓn kho¶n nhµ n­íc vµ tõ 0,5 tíi 0,8 triÖu ®ång chuyÓn kho¶n t­ nh©n. Tuy nhiªn, nhãm giµu nhÊt l¹i nhËn ®­îc sè chuyÓn kho¶n t­ nh©n cao nhÊt tÝnh theo ®Çu ng­êi lµ 1,4 triÖu ®ång cßn chuyÓn kho¶n nhµ n­íc lµ 0,8 triÖu ®ång. H×nh 21 thÓ hiÖn tiÒn chuyÓn kho¶n cña nh÷ng nhãm ngò ph©n ®ã vµ cho thÊy râ rµng r»ng tÝnh theo ®Çu ng­êi th× 20% giµu nhÊt còng nhËn ®­îc tæng sè chuyÓn kho¶n gÇn ngang víi nhãm nghÌo nhÊt. Sù kh¸c biÖt lín nhÊt lµ vÒ tiÒn göi tõ n­íc ngoµi, víi møc trung b×nh 0,6 triÖu ®ång trong nhãm giµu nhÊt. Ngoµi ra, tiÒn göi tõ trong n­íc cña nhãm giµu nhÊt còng cao h¬n so víi c¸c nhãm tõ 2 tíi 4, vµ ë møc gÇn 0,8 triÖu ®ång trªn ®Çu ng­êi, nã gÇn nh­ ngang víi møc 0,86 triÖu ®ång cña nhãm nghÌo nhÊt. ChuyÓn kho¶n cña nhµ n­íc th× chñ yÕu lµ l­¬ng h­u, víi møc trung b×nh lµ 760.000 ®ång cho nhãm nghÌo nhÊt, gi¶m cßn kho¶ng 340.000 ®ång cho nhãm 2 vµ 3 nh­ng l¹i t¨ng cho hai nhãm giµu nhÊt víi møc trung b×nh lµ 631.000 ®ång ë nhãm giµu nhÊt. H×nh 20: C¸c nhãm ngò ph©n vÒ thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu vµ chuyÓn kho¶n nhµ n­íc vµ t­ nh©n cña ng­êi cao tuæi Nhoám ngheâo nhêët Nhoám 2 Nhoám 3 Nhoám 4 Nhoám giaâu nhêët Thu nhêåp thõ trûúâng ban àêìu Chuyïín khoaãn nhaâ nûúác Tiïìn gûãi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 23
  30. 30. Mèi liªn quan gi÷a Tuæi cao vµ NghÌo ë ViÖt Nam H×nh 21: ChuyÓn kho¶n t­ nh©n vµ nhµ n­íc theo nhãm ngò ph©n thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu cña ng­êi cao tuæi Nhoám ngheâo nhêët Nhoám thûá 2 Nhoám thûá 3 Nhoám thûá 4 Nhoám giaâu nhêët (1,19 triïåu àöìng) (2,44 triïåu àöìng) (3,60 triïåu àöìng) (5,2 triïåu àöìng) (11,65 triïåu àöìng) Lûúng hûu Phuác lúåi Caác chuyïín Tiïìn gûãi Tiïìn gûãi xaä höåi khoaãn nhaâ nûúác khaác trong nûúác nûúác ngoaâi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 H×nh 22: ChuyÓn kho¶n t­ nh©n vµ nhµ n­íc theo nhãm ngò ph©n thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu ®· ®­îc c©n b»ng cña ng­êi cao tuæi Nhoám ngheâo nhêët Nhoám 2 Nhoám 3 Nhoám 4 Nhoám giaâu nhêët Lûúng hûu Phuác lúåi Caác chuyïín Tiïìn gûãi Tiïìn gûãi xaä höåi khoaãn nhaâ nûúác khaác trong nûúác nûúác ngoaâi Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 24
  31. 31. Thu nhËp Nh­ chóng t«i ®· nªu ë trªn, cã hai lÜnh vùc cÇn thËn träng khi diÔn gi¶i nh÷ng kÕt qu¶ nµy theo c¸c nhãm ngò ph©n vÒ thu nhËp ban ®Çu. Tr­íc hÕt, chóng liªn quan tíi “thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu” vµ thu nhËp nµy cã thÓ phãng ®¹i tÝnh luü tiÕn cho nhãm thu nhËp thÊp nhÊt nÕu thu nhËp thÞ tr­êng thÊp l¹i ®óng b»ng víi thu nhËp t­¬ng ®èi cao cña viÖc lµm tõ tr­íc khi vÒ h­u. Mét c«ng chøc tr­íc ®©y h­ëng l­¬ng cao vµ b©y giê chØ h­ëng l­¬ng h­u th× xÐt trªn lý thuyÕt cã thu nhËp thÞ tr­êng lµ b»ng kh«ng, nh­ng nãi nh­ vËy cã thÓ khiÕn diÔn gi¶i nhÇm. Chóng t«i xö lý ®iÓm nµy b»ng c¸ch xem xÐt t×nh tr¹ng thu nhËp cuèi cïng. LÜnh vùc cÇn chó ý thø hai lµ quy m« hé gia ®×nh vµ viÖc gép thu nhËp kh«ng ph¶i lµ gièng nhau gi÷a c¸c nhãm ngò ph©n, mµ th­êng thu nhËp theo ®Çu ng­êi thÊp ®i liÒn víi sè ng­êi ®«ng h¬n trong hé. C©n b»ng thu nhËp vµ s¶n xuÊt cña c¸c nhãm ngò ph©n dùa trªn thu nhËp trªn ®Çu ng­êi ®· c©n b»ng cho phÐp chóng ta xÐt tíi quy m« cña hé. Khi c©n b»ng, chóng ta cã thÓ ®¸nh gi¸ xem viÖc c©n b»ng cã t¹o ra sù kh¸c biÖt nµo trong chªnh lÖch vÒ chuyÓn kho¶n trong ph©n bæ míi nµy. H×nh 22 thÓ hiÖn ph©n bæ chuyÓn kho¶n theo c¸c nhãm ngò ph©n ®· ®­îc c©n b»ng. Sè tiÒn ®­îc c©n b»ng kh«ng dÔ diÔn gi¶i bëi v× chóng liªn quan tíi “®ång ViÖt Nam t­¬ng ®­¬ng”. Mét mèi quan t©m n÷a lµ liÖu h×nh th¸i chuyÓn kho¶n lóc bÊy giê cã kh¸c biÖt kh«ng gi÷a c¸c nhãm ngò ph©n míi ®­îc x¸c ®Þnh l¹i. Nhãm nghÌo nhÊt giê ®©y cã tæng chuyÓn kho¶n thÊp h¬n so víi nhãm giµu nhÊt. B¶ng 13 thÓ hiÖn mét c¸ch râ rµng h¬n nh÷ng gi¸ trÞ chuyÓn kho¶n thay ®æi t­¬ng ®èi nµy (so víi nhãm giµu nhÊt) vµ kh¼ng ®Þnh r»ng chuyÓn kho¶n cña nhãm nghÌo nhÊt bÞ gi¶m tõ 1,03 lÇn so víi møc chuyÓn kho¶n cña nhãm giµu nhÊt xuèng cßn cã 0,87 sau khi c©n b»ng, vµ nhãm thø 2 t¨ng tõ 0,47 lªn thµnh 0,59 so víi chuyÓn kho¶n cña nhãm giµu nhÊt, nhãm thø 3 gi¶m tõ 0,58 xuèng cßn 0,48 vµ nhãm thø 4 gi¶m tõ 0,81 xuèng cßn 0,76. B¶ng 13: So s¸nh gi÷a c¸c nhãm ngò ph©n vÒ chuyÓn kho¶n tiÒn mÆt vµ khi ®· c©n b»ng So s¸nh víi nhãm ngò ph©n giµu nhÊt TiÒn mÆt 1,03 0,47 0,58 0,81 1,00 §· c©n b»ng 0,87 0,59 0,48 0,76 1,00 Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 Khi chóng ta xem tû lÖ cña nhãm ngò ph©n trong tÊt c¶ thu nhËp chuyÓn kho¶n gi÷a toµn bé d©n sè cao tuæi, th× thÊy râ mét ®iÒu r»ng viÖc c©n b»ng lµm gi¶m tû lÖ cña nhãm nghÌo nhÊt trong mäi h×nh thøc chuyÓn kho¶n, lµm gi¶m tû lÖ cña nhãm giµu nhÊt vÒ chuyÓn kho¶n nhµ n­íc nh­ng l¹i lµm t¨ng tû lÖ cña nhãm nµy vÒ chuyÓn kho¶n t­ nh©n, vµ lµm t¨ng tû lÖ cña nhãm thø 2 vÒ mäi chuyÓn kho¶n. B¶ng 14: Tû lÖ thu nhËp chuyÓn kho¶n khi ®· c©n b»ng so víi thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu cña c¸c nhãm ngò ph©n Tû lÖ % NghÌo nhÊt Nhãm 2 Nhãm 3 Nhãm 4 Giµu nhÊt ChuyÓn kho¶n nhµ n­íc TÊt c¶ TiÒn mÆt 29,3 12,5 14,5 21,7 22,1 §· c©n b»ng 27,1 14,5 14,0 24,6 19,9 Chªnh lÖch -2,2 2,0 -0,5 3,0 -2,2 L­¬ng h­u vµ phóc lîi x· héi TiÒn mÆt 30,0 13,2 14,0 20,5 22,3 §· c©n b»ng 28,0 15,8 13,5 23,8 18,9 Chªnh lÖch -2,0 2,6 -0,5 3,3 -3,4 ChuyÓn kho¶n t­ nh©n Trong n­íc TiÒn mÆt 27,9 13,7 14,4 18,2 25,8 §· c©n b»ng 24,6 16,5 14,4 17,1 27,4 Chªnh lÖch -3,3 2,8 0,0 -1,0 1,6 N­íc ngoµi TiÒn mÆt 18,8 8,8 16,6 23,2 32,6 §· c©n b»ng 15,8 17,6 8,8 18,6 39,2 Chªnh lÖch -3,1 8,8 -7,8 -4,6 6,6 Nguån: TÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa vµo §iÒu tra VHLSS 2004 25

×