XVIII. YÜZYILDA LÂT‹N HARFLER‹YLE           YAZILMIfi FRANSIZCA-TÜRKÇE B‹R SÖZLÜK           A 18th Century French-Turkish D...
Y›l: 14 Say›: 54     G‹R‹fi                                    olan münasebetlerinde önemli bir yer     Fransa, Osmanl› Dev...
Y›l: 14 Say›: 54Türkçe kelimeler) Lâtin harfleriyle ka-      rak kabul edilen kelimelerin alfabetikleme al›nm›flt›r. Türkçe...
Y›l: 14 Say›: 54entendu: ifl-güzar. ifl bilir. piflkin. vu-    t›rmak, döndürmek, çevirmek.kufdar. homicide, meurtrier: adem ...
Y›l: 14 Say›: 54     Türkçe kelimeler sözlükte, Lâtin                 yanlara Katolikli¤in prensiplerini ö¤retmek isi-    ...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Mehmet gumuskilic fransizca_turkce_sozluk

377 views

Published on

Published in: Technology, Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
377
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Mehmet gumuskilic fransizca_turkce_sozluk

  1. 1. XVIII. YÜZYILDA LÂT‹N HARFLER‹YLE YAZILMIfi FRANSIZCA-TÜRKÇE B‹R SÖZLÜK A 18th Century French-Turkish Dictionary in Latin Alphabet Dictionaire Turco–français au XVIII. siècle qui a été écrit en lettres latins Yard. Doç. Dr. Mehmet GÜMÜfiKILIÇ* ÖZET Fransa’n›n Osmanl› Devletiyle yapt›¤› ve tarihte kapitilasyonlar ad›yla bilinen anlaflmadan sonra,Frans›zlar, zengin Osmanl› ülkelerinde ticaret yapabilmenin yollar›n› arad›lar ve bunun için de Fransa’danOsmanl› ülkelerine gelip gittiler. Yabanc› bir ülkede iyi ticaret yapabilmenin en önemli yolu, o ülkenin dilinibilmektir. Bu yüzden Frans›zlar, Osmanl› topraklar›nda Osmanl› devletiyle olan iliflkilerini yerli halk›n dili-ni iyi bilen ve ayn› zamanda Do¤u uzman› olan özel yetifltirilmifl görevlilerle sürdürmeyi düflünmüfl ve bununiçin de dil o¤lanlar› ad›yla an›lan tercümanlar yetifltirmek amac›yla 18 Kas›m 1669 y›l›nda Fransa meclisi-nin ald›¤› kararla ‹stanbul’da Dil O¤lanlar› adl› okulu açm›fllard›r. Makalemizde, Osmanl› ülkelerinde ticaret yapan ve buralarda yaflayan Frans›zlara yard›m etme, DilO¤lanlar› adl› okulda ö¤renim gören Frans›z gençlerine kaynak olma gayesiyle, P.F. Viguier adl› bir Frans›ztaraf›ndan yaz›lan ve 1790 y›l›nda ‹stanbul’da bas›lan Elemens de la Langue Turque “Türk Dilinin Eleman-lar›” adl› Frans›zca-Türkçe gramer kitab›n›n 355-456. sayfalar› aras›nda bulunan, içinde Lâtin harfleriyle 18.yüzy›l Türkçesinde geçen Türkçe kelimelerin verildi¤i François-Turc adl› sözlü¤ün; Türk dili ve dolay›s›ylaTürk kültür tarihi bak›m›ndan tafl›¤› önem ve bu sözlü¤ün özellikleri üzerinde durulacakt›r. Anahtar Kelimeler 18. Yüzy›l Türkçesi, Frans›zca-Türkçe Sözlük, Tarihî Sesbilgisi, Halk Dili, ‹stanbul Türkçesi. ABSTRACT After the treaty between the state of Ottoman and France which is known as capitulations in history,France seek the opportunity of trading in rich Ottoman lands and for this purpose they came and went to pro-vinces of Ottoman. The best way of making trade with a foreign state is knowing its language. So French plan-ned to maintain its relationships with Ottoman State by using orientalists who were educated and knew thelanguages of native people very well. Therefore they opened the school named as Language Boys in Istanbulwith the desician given by the Parliament of France in 18 November 1669 in order to educate translators cal-led language boys. In my paper it’ll be considered about the specialites and importances of the dictionary called François-Turc with the respects of Turkish language, consequently Turkish culture history in which there are Latinprinted Turkish words that were used in 18th century Turkish between the pages (355-456) of the grammerbook named as Elemens de la Langue Turque “The Elements of Turkish Language” that was written by aFrench called P.F. Viguier for the purpose of helping French who were trading with Ottomans and living inthe Ottoman lands and giving a basic material for the students in the translation school that is called Lan-guage Boys. Key Words 18th Century Turkish, French-Turkish Dictionary, Historical Phonology, Provincial Language, ‹stanbulTurkish.* Fatih Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyat› BölümüMillî Folklor 25
  2. 2. Y›l: 14 Say›: 54 G‹R‹fi olan münasebetlerinde önemli bir yer Fransa, Osmanl› Devleti’yle yap- edindiler. Fransa’dan Osmanl› ülkele-t›¤› ve tarihte kapitilasyonlar ad›yla rine gelen seyyahlar da tercümanlar›nbilinen anlaflmadan sonra zengin Os- rehberli¤inden ve verdikleri de¤erlimanl› ülkelerinde kendi ç›karlar›na bilgilerden faydalan›yorlard›. Dil O¤-uygun bir flekilde ticaret yapabilmenin lanlar› okulunun aç›lmas›ndan sonrayollar›n› arad› ve bu yüzden, genellik- buradan yetiflen tercümanlar sayesin-le denizyollar›yla bir çok vatandafl›n› de Osmanl› Devleti, Fransa’da iyi birticarî ve di¤er sebeplerle1 buraya gön- imaj oluflturdu ve iki ülke aras›ndakidermeye bafllad›.Yabanc› bir ülkeye gi- iliflkiler baz› dönemler hariç geneldeden birisinin yapaca¤› ilk ifl herhâlde o iyi bir flekilde geliflti5.ülkede konuflulan dili ö¤renme¤e ça- Çok önemli bir yere sahip olanl›flmak olacakt›r. Osmanl› ülkelerinde Frans›z tercümanlar›n›n, Osmanl›konuflulan dil olan Türkçeyi bilmek, topraklar›nda ticaret yapan tüccarla-Frans›z devlet adamlar› ve tüccarlar›- r›n, seyyahlar›n ve di¤er halk katman-na büyük avantajlar sa¤layacakt›. lar›ndan insanlar›n Türkçeyi iyi ö¤re- Bundan baflka Fransa, genifl ve nebilmeleri için bir tak›m sözlüklere,kârl› iliflkilerde bulundu¤u Osmanl› konuflma klâvuzlar›na ve hatta gra-topraklar›nda Osmanl› Devletiyle olan mer kitaplar›na ihtiyaçlar› vard›. ‹flteiliflkisini yerli halk›n dilini bilen ve ay- bu maksatla bir tak›m kitaplar yaz›l-n› zamanda Do¤u uzman› olan özel ye- m›flt›r6.tifltirilmifl görevlilerle yürütmeyi dü- Çal›flmam›zda, bu kitaplardan bi-flünmüfl2 ve bu yüzden Osmanl›larla risi olan Pierre François Viguier’in7iliflkileri daha sa¤lam bir zemine 1790 y›l›nda ‹stanbul’da bas›lan Ele-oturtmak, siyasî, ekonomik ve kültü- mens de la Langue Turque (Türk Dili-rel alanlardan daha iyi istifade edebil- nin Ö¤eleri) adl› kitab›n›n 355-456.mek için Cenevizlerin 1551 y›l›nda sayfalar› aras›nda bulunan François-Türkçe tercüman yetifltirme gayesiyle Turc isimli sözlü¤ünü inceleyece¤iz.açt›klar› dil okulunu3 kendisine örnekalarak Dil O¤lanlar› adl› bir okul kur- SÖZLÜ⁄ÜN ÖNEM‹ ve ÖZEL-mak istemiflti. Diplomasi ve ticarette L‹KLER‹ihtiyaç duyulan Do¤u dilleri tercü- Sözlü¤ün, Türk kültürünün enmanlar›n› yetifltirmeyi amaçlayan bu büyük unsurlar›ndan olan Türk diliokulu Fransa, XIV. Louis’in naz›r› Je- bak›m›ndan tafl›d›¤› de¤eri maddeleran Baptise Colbert’in teflviki ve Mar- halinde s›ralayal›m:silya Ticaret Odas›n›n iste¤iyle 18 Ka- 1) Sözlükte yaklafl›k olaraks›m 1669’da meclisin ald›¤› kararla ‹s- 10.000’e yak›n Türkçe kelime bulun-tanbul’da kurdu4. Tercümanl›k mües- maktad›r. Kelimeler iki sütün hâlindesesi, Frans›zlar için çok önemliydi. çok küçük puntolarla yaz›lm›flt›r. BuTercümanlar, Frans›zlar›n Türklerle kelimelerin tamam› (Frans›zca ve26 Millî Folklor
  3. 3. Y›l: 14 Say›: 54Türkçe kelimeler) Lâtin harfleriyle ka- rak kabul edilen kelimelerin alfabetikleme al›nm›flt›r. Türkçe kelimeler ya- bir listesi de¤il, ayn› zamanda temelz›l›rken Arap alfabesi kullan›lmam›fl- ve mecazî anlamlar› da içeren sa¤lamt›r. Sözlü¤ün müellifi Viguier, ‘Türkçe- bir kaynak olmas› gerekti¤ini’ söyle-de mevcut olan seslerin Lâtin alfabe- mektedir9. Gerçekten bu sözlükte, baz›siyle rahatl›kla gösterilebilece¤ini’ ifa- kelimelerin mecazî ve deyimleflmifl an-de etmektedir8. Türkçede bulunan bü- lamlar› da bulunmaktad›r.tün sesler bu sözlükte gösterilmifltir. a Örnekler: adoucir: tatl›lamak.sesi=a harfi ile, b=b, c=dj, ç=tch, d=d, yavafllamak. ökeden, öfkeden endir-e=è, f=f, g=g,gu,gui, ∫=gh, ¤=gh, h=h, mek. affable: yavafl. güler yüzlü. tatl›¿=qh, e=›, i=i, j=j, k=k, ∆=q, l=l, m=m, dilli. hofl sohbetli. ikraml›. affection-n=n, ñ=n, o=o, eu=ö, p=p, r=r, s=s, ner: ‘alaka etmek. muhabbet, gönülfl=ch, t=t, u=ou, ü=u, v=v, y=y, z=z, vermek. gönül ba¤lamak. sevmek. ob-ay›n ve hemze sesi ise=‘ harfi ile belir- liger, engager: tembih etmek. buyur-tilmifltir. Bu alfabede Arap harfleriyle mak. ba¤lamak. pacifique, paisible:ay›rt edilemeyen ›/i, i/e, o/ö, u/ü, sulhu sevici, mazl›m. règularitè: ka-t/d, c/ç, k/g, b/p gibi sesler Lâtin nun, tertib üzre olma. geçinme. travi-harfleriyle belli olmaktad›r. eller, peiner: ifllemek. ifl ifllemek. gör- 2) Madde bafllar›, sözlükte; Fran- mek. çal›flmak. zahmet çekmek. vèil-s›zca kelimelerden oluflmaktad›r. ler, être attentif: gözetmek. gözünFrans›zca kelimeler alfabetik olarak aç›k tutmak. basiret üzre olmak.s›ralanm›fllard›r. Madde içlerinde bu 4) Sözlükte yer almayan baz›kelimelerin karfl›l›klar› olan Türkçe isimler, zamir, fiil, ba¤laç, edat, zarf vekelimeler Lâtin harfleriyle verilmifltir. ünlemler gramer kitab›nda verildi¤iFrans›zlar›n Türkçe kelimeleri daha için sözlü¤e al›nmam›flt›r. Türkçe keli-iyi anlayabilmeleri için Türkçe kelime- meler sözlükte, -ma/-me; -mak/-mek;ler ço¤u zaman, efl anlaml›lar› ile be- -›fl/-ifl, -ufl/-üfl mastar; -c›/-ci, -cu/-cü;raber gösterilmifltir. Madde bafllar›nda -l›/-li, -lu/-lü; -l›k/-lik, -luk/-lük; -verilen Frans›zca kelimelerin, bazen s›z/-siz, -suz/-süz isimden isim yap-efl anlaml›lar› da belirtilmektedir. ma; baz›-s›fat fiil (-d›k/-dik, -duk/- Örnekler: clef: anahtar. miftah. dük; -an/-en; -m›fl/-mifl, -mufl/-müflcoche, carrosse, char: koflu. araba. gibi) ekleri ve yard›mc› fiillerle (et-, ey-efficace: amel. kuvvet. kudret. en- le-, ol-) birlikte ele al›nm›flt›r.sant: maks›m. mahsun. çocuk. imbi- Örnekler: abisser: alçaklamak.ber: içirmek. ›slatmak. pèrissable: endirmek. abondance: bolluk. bere-helak, telef olucu. fani. raboratif, cor- ket. çokluk. absurde: yak›fl›ks›z. ya-raboratif: kuvvet verici. kuvvetlendi- k›flmaz.yarafl›ks›z. yaraflmaz. bouilli:rici. söyüfl. kaynam›fl et. consentir: kabul 3) Viguier, ‘Mükemmel bir sözlü- etmek. raz› olmak. demande: su’al.¤ün bir dilde sadece, ifade birimi ola- dilek. isteklik. expert, expèriment,Millî Folklor 27
  4. 4. Y›l: 14 Say›: 54entendu: ifl-güzar. ifl bilir. piflkin. vu- t›rmak, döndürmek, çevirmek.kufdar. homicide, meurtrier: adem 7) Bir çok kelime sözlükte sesöldürmesi. kan. joueur: oyuncu. oyun- benzeflmelerine uygun olarak kullan›l-baz. oynay›c›. propice: ‘inayetli, mer- m›flt›r.hametli. soupçon, suspicion, dèfi- Örnekler: barbarie, cruautè: ya-ance: iflkil. i‘timad, i‘tikad eksikliyi. vuzluk. zal›ml›k. zulm, zulum. collati-toux: öksürük, öksürme. on du martin: kahvalt›. kahve alt›. 5) Halk dilinde bir kaç flekilde te- enlacer: tuza¤›la sarmak. sarmak. li-lâffuz edilen kelimelerin baz›lar›n›n eu: üç mil. bir sa‘at. bir sa‘atl›k yol. li-söylenifl flekilleri sözlükte yer almak- mon, fruit: limon. ilimon. Londre:tad›r. Londra, Londura. porte-faix: ham- Örnekler: diffèrent, dissemb- mal. hamal. temporiseur: vak›t bek-lable, divers, autre: baflka. sa’ir, gay- leyici.r›. kayr›. dimanche: pazar. pazar gün.pazar günü. bazar. bazar gün. bazar SONUÇgünü. ècouter: diñlemek. dinlemek. 18. yüzy›l›n sonlar›nda, Osmanl›diynemek. ‹talien: ‹talyan, Talyan. ja- ülkelerine gidip gelen ve buralarda ya-rain: ba¤çe, bahçe. juge d’armèe: ka- flayan Frans›zlara yard›m etme ve dilzesker, kazi ‘asker. laurier: defne, tef- okulunda ö¤renim gören dil o¤lanlar›-ne. persil: ma¤danos, maydonos. pi- na kaynak olma gayesiyle ‹stanbul’dape: çubuk, ç›b›k, ç›buk. yaz›lan Frans›zca-Türkçe bir gramer 6) Sözlükte geçen Türkçe kelime- kitab›n›n son k›s›mlar›nda bulunanler incelendi¤inde, bugün bizim Türki- Frans›zca-Türkçe sözlük, ihtiva etti¤iye Türkçesinde kulland›¤›m›z bir çok Lâtin harfleriyle telâffuzlar› belirtilenkelimenin mevcut oldu¤unu görürüz. Türkçe kelimelerle bir hayli önem ta-Bu da bize 18. yüzy›l›n sonlar›nda Os- fl›maktad›r. Bu sözlükte, Türkçe keli-manl› toplumunda halk›n konufltu¤u melerin efl anlaml›lar› genellikle veril-dil olan Türkçenin, günümüz diline di¤i için manas› bilinmeyen bir keli-zannedildi¤i gibi uzak olmad›¤›n›, bi- menin, yan›ndaki kelimeden anlam›lakis yak›n oldu¤unu gösterir. Yani 18. çözülebilmektedir. Türkçe kelimelerinyüzy›lda ‹stanbul’da günlük konuflma kendi manalar›n›n d›fl›nda mecazî vedilinde kullan›lan bir çok kelime, bu- deyimleflmifl anlamlar› da sözlükte bu-gün de kullan›lmaktad›r. lunmaktad›r. Örnekler: incrèdule: imans›z, Sözlükte geçen Türkçe kelimelerinanmaz, inanmayan. irrègulari- ço¤unlukla 18. yüzy›l toplumunda, ko-te:kanunsuzluk. yolsuzluk. meubler: nuflulan Türkçede yer alan kelimeleriev donatmak, döflemek. pardonner: içermektedir. Bu yönüyle sözlü¤ün, 18.afv etmek, ba¤›fllamak. passe: geçmifl. yüzy›lda ‹stanbul’da günlük konuflmageçen. ridicule: gülecek. gülünecek. dilinin kelime da¤arc›¤›n› yans›tt›¤›n›maskara. tourner, mouvoir: dolafl- söyleyebiliriz.28 Millî Folklor
  5. 5. Y›l: 14 Say›: 54 Türkçe kelimeler sözlükte, Lâtin yanlara Katolikli¤in prensiplerini ö¤retmek isi- yordu (Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slâm Tarihi,harfleriyle bütün Türkçe sesler göste- Ça¤ Yay. c.11, ‹stanbul 1993, s.212.).rilmek suretiyle verildi¤inden, Arap 2) a.g.e., s.213.harfleriyle tam olarak tespit edileme- 3) M. H. fiakiro¤lu, “Bat› Ülkelerinde Yap›-yen Türkçe kelimelerin okunufl biçim- lan Arap Harfli Bas›m›n Kayna¤› ve Etkisi”, Ke-leri anlafl›lmaktad›r. bikeç, y›l:1, say›:2, Ankara 1995, s.219-223. 4) Dil O¤lanlar› ve Tercümanlar, Yap› Kre- Bu sözlü¤ün tarihî sesbilgisi arafl- di Yay. ‹stanbul 1995, s.19.t›rmalar›na ›fl›k tutaca¤› düflüncesin- 5) a.g.e., s.10.deyiz. Ayr›ca Türk kültürünün temel 6) Bunlardan baz›lar› flunlard›r: G. Postel,tafllar›ndan olan Türkçe sözlüklerden Des Histories Orientelas et Prinsipalament desbirinin 18. yüzy›l›n sonlar›nda, Fran- Turks (‹ntructions des Mots de la Langie Turqu- esque les Pus Communs), Paris 1575; A. Du Ryer,s›z bir âlim taraf›ndan hem de Lâtin Rudimenta Grammatices Lingua Turcica, Parisharfleriyle kaleme al›nmas› ilgi çekici- 1630; M. P. De la Croix, Dictionnaire Manustrictdir. Bu da bize, yabanc›lar›n Türk dili- François et Turrc (Frans›zca-Türkçe Elyaz›s›ne ne kadar alâka duyduklar›n› gös- Sözlük), 1666; J. P. Holdermann, Grammairetermektedir. Turque, ‹stanbul 1730; T. X. Bianchi - J. D. Kief- fer, Dictionnaire Turc-François à l’usage des Agents Diplomatiques et consulaires, des Naviga- KAYNAKÇA teurs, et Autres Voyageurs dans le Levant (Diplo- Bianchi, T.X., - Kieffer J. D., Dictionnaire matlar ve Konsolosluk Görevlileri, Denizciler veTurc-Français à l’usage des Agents Diplomatiqu- Yak›ndo¤u’ya Giden Di¤er Seyyahlar için Türkçe-es et consulaires, des Navigateurs, et Autres Voya- Frans›zca Sözlük), Paris 1835-37; T. X. Bianchi,geurs dans le Levant (Diplomatlar ve Konsolus- Dictionnaire François-Turc, Paris 1843.luk Görevlileri, Denizciler ve Yak›ndo¤u’ya Giden 7) Fransa’n›n Besançon flehrinde 20 Tem-Di¤er Seyyahlar için Türkçe-Frans›zca Sözlük), muz 1745 y›l›nda do¤an Viguier, Papaz okulunaParis 1835-37. gitmifl ve papaz olmufltur. Daha sonra Galata’da- Dil O¤lanlar› ve Tercümanlar, Yap› Kredi ki Sain-Benoit baflrahipli¤i göreviyle 1783 y›l›n-Yay. ‹stanbul 1995. da ‹stanbul’a gelmifl (Dil O¤lanlar› ve Tercüman- Do¤ufltan Günümüze Büyük ‹slâm Tarihi, lar, s.98) ve burada Türkçeyi mükemmel bir fle-Ça¤ Yay. c.11, ‹stanbul 1993. kilde ö¤renmifltir. Yazd›¤› Türkçe gramer kitab› Du Ruyer, A., Rudimenta Grammatices da bunun delilidir. Viguier’in iyi e¤itim alm›fl,Lingua Turcica, Paris 1630. çok zekî ve kuvvetli gözlemlere sahip bir din ada- Holdermann, J.P., Grammaire Turque, ‹s- m› oldu¤unu söyleyebiliriz.tanbul 1730. 8) P. F. Viguier, Elemens de la Langue Tur- fiakiro¤lu, M.H., “Bat› Ülkelerinde Yap›lan que, ‹stanbul 1790, s.37.Arap Harfli Bas›m›n Kayna¤› ve Etkisi”, Kebi- 9) a.g.e., s.351.keç, y›l:1, say›:2, Ankara 1995, s.219-223. Viguier, P.F., Elemens de la Langue Turque,‹stanbul 1790. NOTLAR 1) Bu sebeplerin bafl›nda dinî endifle geli-yordu. Fransa, kendisini Katoliklerin hâmisi ola-rak gördü¤ü için, Osmanl› ülkelerinde yaflayanKatoliklere daha rahat ulaflmak ve Katolik olma-Millî Folklor 29

×