Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ
ΤΜΗΜΑ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ
ΜΑΘΗΜΑ: ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ
ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΚΑΛΟΓΕ...
2
Πίνακας Περιεχομένων
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ……………………………………………………………………2
1.1 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ – ΣΥΛΛΟΓΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ …………………….………...
3
4.10 ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ............................................................................................33
4.11 ΝΟΤ...
4
1.1. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ – ΣΥΛΛΟΓΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ
Η εργασία βασίστηκε κυρίως στην μελέτη βιβλιογραφίας και αρθρογραφίας. Τα στοιχεία
...
5
μελέτης στρωμάτων του εδάφους και κατόπιν σε διαφορετικούς χώρους με τη
(στυλιστική ή τυπολογική σύγκριση), οδηγεί επίση...
6
οικολογικών αναστατώσεων12
.Το πλειστόκαινο καλύπτει χρονικά την πιο παλιά και
την πιο εκτεταμένη από τις τρείς συμβατικ...
7
Προϊστορίας στην Ελλάδα, έχει τώρα προστεθεί πολλαπλάσιο υλικό και νέες
παρατηρήσεις17
άνοιξαν καινούργιους δρόμους.
1.3...
8
Όπως είναι γνωστό το ίδιο εργαλείο δεν αποτελεί ενστικτώδες κατασκεύασμα ( όπως μια
χελιδονοφωλιά), αλλά είναι προϊόν κο...
9
όρια, δείχνοντας έτσι πόσο ρευστά ήταν τα όρια αυτά κατά την προϊστορία και
επιβεβαιώνοντας με τον καλύτερο τρόπο τις πα...
10
ΟΙ ΤΟΥΜΠΕΣ: Η Νεολιθική κατοίκηση σε μη αναπεπταμένο χώρο, που είχε ως
αποτέλεσμα μια σειρά απο νεολιθικές θέσεις να εμ...
11
111... ΗΠΕΙΡΟΣ – ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ: Ο εντοπισμός στην ηπειρωτική ενδοχώρα και
στην παράκτια ζώνη δεκάδων θέσεων με λείψανα τη...
12
τέλος της Αρχαιότερης Νεολιθικής και της ΝΝ43
, με σαφή ναυτικό χαρακτήρα
της οικονομίας που έπαιξε σημαντικό ρόλο στο ...
13
666... ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ: Η Αττική, η Φθιώτιδα , η Βοιωτία, Φωκίδα σχημάτιζαν το
ανατολικό τμήμα της Στερεά Ελλάδα και το Ν...
14
ΚΟΡΥΚΕΙΟΝ ΑΝΤΡΟΝ Υπηρεσιακή Μονάδα:
Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Νότιας Ελλάδος
Δελφοί, Παρνασσός (Νομός Φ...
15
Εικ.1 Τοπογραφικό διάγραμμα της πόλεως των Αθηνών, με τα σημεία ευρέσεως
προϊστορικών υπολειμμάτων
888... ΚΕΝΤΡΑ ΠΕΛΟΠΟ...
16
Ασπίδας, στο σπήλαιο Κεφαλάρι 8 χλμ Νότια του Άργους52
. Στην Αρκαδία στα
Αγιωρίτικα βρέθηκαν κατάλοιπα πλίθινων τοίχων...
17
εναλλακτικούς όρους και τις ασυμφωνίες των χρονικών ορίων των πολιτισμικών φάσεων
από περιοχή σε περιοχή, επιλέγεται η ...
18
Η ανθρώπινη παρουσία της Μέσης Νεολιθικής Περιόδου επιβεβαιώνεται χρονολογικά σε
ένα σύνολο 339 θέσεων σε ολόκληρο τον ...
19
Τεράστιες επίσης ήταν και οι αλλαγές που προκλήθηκαν από την άνοδο της θαλάσσιας
στάθμης λόγω της τήξης των Παγετώνων. ...
20
ασχολίες. Τα εργαλεία είναι μικρολιθικά τραπεζοειδή που χρησιμοποιούνταν σαν αιχμές
βελών. Μια άλλη θέση βρέθηκε στις ε...
21
αποτελούν ένα σύνολο περίπου 28 ατόμων , σχετικά μικρό αν σκεφτεί κανείς ότι το
σπήλαιο κατοικήθηκε τουλάχιστον 150 χρό...
22
Συνολικά επισημάνθηκαν 17 κυκλικές ελλειψοειδής καλύβες και λιθόστρωτα, που
εκτείνονται στην Ανατολική πλευρά του οικισ...
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

2,844 views

Published on

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

  1. 1. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΕΜΑ: Κατοίκηση κατά την Μεσολιθική και Νεολιθική στον Ελλαδικό χώρο ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ : ΚΥΠΡΙΖΟΓΛΟΥ ΦΙΛΙΩ Α.Μ.: 431/2010200 Ένας νεολιθικός οικισμός στην Ελλάδα: Διμήνι.
  2. 2. 2 Πίνακας Περιεχομένων ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ……………………………………………………………………2 1.1 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ – ΣΥΛΛΟΓΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ …………………….………....3 1.2 Η ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ …………………………….………...........4 1.3 ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑΣ ……………………….............................6 1.4 ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ .................................................7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ 2.1 ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗΣ ……………………................................8 2.2 ΠΑΣΣΑΛΟΠΗΚΤΑ ΚΑΙ ΠΗΛΟΚΤΙΣΤΑ ΣΠΙΤΙΑ ...........................................9 2.3 ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ ……………………..............................................................15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 3.1 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ.....................................................................................16 3.2 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΣΤΗΝ ΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ.........................................................18 3.2 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ ………………….............................18 3.2 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΥΘΝΟ.…………………....................19 3.2 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ …………………..................................................19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 4.1 ΝΕΟΛΙΘΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ........................................................................................21 4.2 ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ.............................................23 4.3 ΠΡΟΚΕΡΑΜΙΚΗ Η ΑΚΕΡΑΜΙΚΗ.....................................................................23 4.4 ΤΥΠΟΙ ΟΙΚΙΣΜΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ 6700-5800 π.Χ .............................................................................................................25 4.5 ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ...............................................................................................26 4.6 ΜΕΣΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ............................................................................................28 4.7 ΝΕΟΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ......................................................................................29 4.8 ΘΕΣΣΑΛΙΑ ...........................................................................................................30 4.9 ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ.......................................................................................................32
  3. 3. 3 4.10 ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ............................................................................................33 4.11 ΝΟΤΙΑ ΕΛΛΑΔΑ- ΑΙΓΑΙΟ ..............................................................................34 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ.....................................................................................................36 ΕΙΚΟΝΕΣ.....................................................................................................................38 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.........................................................................................................41 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ενώ σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα της ανθρωπολογικής έρευνας, το παρελθόν του ανθρώπου στη Γη φτάνει τα τρία σχεδόν εκατομμύρια χρόνια, το « Ιστορημένο» τμήμα του παρελθόντος αυτού ( δηλαδή αυτού που τεκμηριώνεται με γραπτά κείμενα), δεν φτάνει σε καμία περίπτωση, ούτε στην πιο ευνοημένη περιοχή του κόσμου τα δύο χιλιοστά του συνόλου1 . Τόσο αργά εμπνεύστηκε ο άνθρωπός την γραφή για να απομνημονεύσει τα γεγονότα, ή μάλλον μερικά μόνο από τα συμβάντα, όσα κάθε φορά νόμιζε άξια μνείας – και όχι πάντα τα σπουδαιότερα. Στην Ελλάδα κείμενα αξιόλογα, με ιστορική αξία δεν υπήρχαν πριν από την εποχή του Ομήρου. Έτσι το ιστορημένο παρελθόν δεν φτάνει εδώ ούτε τις τρείς Χιλιάδες χρόνια. Στο ερώτημα, αν υπάρχει πραγματική διαφορά ανάμεσα στην ιστορία και την προϊστορία, θετική απάντηση δεν είναι νοητή. «Η Ιστορία δεν αντικαθιστά την Προϊστορία, τη διαδέχεται2 ». Η ανθρώπινη δράση υπήρχε και μάλιστα ήταν πολυσήμαντη αφού τεκμηριώνεται έμμεσα πολύ πριν από τη λεγόμενη « ιστορική» περίοδο». Και το γεγονός αυτό δεν μπορεί να το αγνοήσει σήμερα η ιστορία. Από τότε ιδιαίτερα που οι ανθρώπινες ομάδες της προϊστορίας μορφοποιούνται σε κοινωνίες, μπορούμε με βεβαιότητα να υποθέσουμε κάποια συνέχεια της κοινής μνήμης3 . Μέσα στο νέο ομαδικό πλαίσιο, η δράση των ατόμων προεκτείνεται και κατά κάποιο τρόπο απαθανατίζεται, αφού εξακολουθεί να επιδρά και μετά την έκλειψη των προσώπων και να επηρεάζει την εξέλιξη. Στην παρούσα εργασία εξετάζεται η πρώιμη μορφή του οικισμού στον ελλαδικό χώρο κατά την Μεσολιθική και Νεολιθική περίοδο, καθώς η Ελλάδα 4 είναι μια σημαντική περιοχή, χάρη στη θέση της σε έναν από τους πιο σημαντικούς δρόμους διασποράς των ανθρώπινων πληθυσμών της Αφρικής προς την Ευρώπη, χάρη στην γεωγραφική της μορφολογία, τις κλιματολογικές μεταβολές, την πολυμορφία της βλάστησης, τις γραμμές των ακτών της, οι οποίες διαμορφώθηκαν κατά την τελευταία περίοδο των παγετώνων, το 16000 π.Χ. 1 Θεοχάρης Δ.Ρ., «Τα Προϊστορικά Θεμέλια Του Ελληνικού Πολιτισμού»(“The Prehistoric Foundations Of The Greek Civilization”) AAA2. ( 1969): 131 και 277 2 The Cambridge Ancient History, Volume 1, Part 1. I. E. S. Edwards, C. J. Gadd and N. G. L. Hammond. Prolegomena and History. (1970): 229 3 Runnels C., “ The Stone Age Of Greece From The Paleolithic To Advent Of The Neolithic” AJA 99 (1995)699-728 4 Θεοχάρης Δ. Ρ., Νεολιθικός πολιτισμός. Σύντομη επισκόπηση της Νεολιθικής στον ελλαδικό χώρο. ΙΔΡΥΜΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΑΘΗΝΑ (2000): 12
  4. 4. 4 1.1. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ – ΣΥΛΛΟΓΗ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Η εργασία βασίστηκε κυρίως στην μελέτη βιβλιογραφίας και αρθρογραφίας. Τα στοιχεία που μας επιτρέπουν να ανιχνεύσουμε και να χαράξουμε κάποιες κύριες γραμμές της Ελληνικής προϊστορίας , από την εποχή του λίθου μέχρι την εποχή του χαλκού, είναι αποκλειστικά και μόνο στοιχεία αρχαιολογικά, προερχόμενα από ανασκαφές ή από επιφανειακές έρευνες. Αυτή η αρχαιολογικής φύσης ενημέρωση, εξ ορισμού μερική και όχι καθολική, μιας και η αρχαιολογική σκαπάνη δεν μπορεί να φέρει στο φώς παρά μέρος από απομεινάρια του παρελθόντος, παραμένει επίσης από γεωγραφική άποψη ανεπαρκής, και τούτο γιατί όλες οι περιοχές της περιόδου δεν έχουν εξίσου ερευνηθεί. Ταυτόχρονα φαίνεται να παρουσιάζονται μεταβολές στις απόψεις που παραθέτει: ανάλογα με τις περιόδους και τους χώρους, οι κατοικίες μπορεί να είναι καλύτερα γνωστές από τις νεκροπόλεις ή αντίστροφα. Οι τύποι των αντικειμένων που έρχονται στο φώς ποικίλλουν κατά κατηγορία. Η γνώση του περιβάλλοντος ( βλάστηση – επίπεδο της θάλασσας), που εδώ και χρόνια έχει παραμεληθεί και που οι επιστημονικές μέθοδοι ανάλυσης ( μελέτη προσχωσιγενών πετρωμάτων και της γύρης των δέντρων) επιτρέπουν μερικώς την αποκατάσταση της, σήμερα, παραμένει ακόμη συχνά ανακριβής. Τέλος ,οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται στις ανασκαφές και αξιολογούν τα δεδομένα δεν είχαν πάντα την ίδια αξία. Σύμφωνα με την ερμηνεία των προαναφερόμενων στοιχείων μετά από την βιβλιογραφική έρευνα διαπιστώθηκε επίσης μια ποικιλία και μια διαφορά στις απόψεις των αρχαιολόγων, ανεξάρτητα με τη σοβαρότητα των μεθόδων εργασίας και της επιχειρηματολογίας τους. Ουσιαστικά, η μέθοδος προσδιορισμού απολύτων χρονολογιών ( δηλαδή προτεινόμενων χρονολογιών ), σύμφωνα με το σύστημα μέτρησης του χρόνου σήμερα η ανακρίβεια των επιταχυνόμενων αποτελεσμάτων από τις εργαστηριακές μεθόδους ( μέτρηση με ραδιοάνθρακα ή με τη θερμοφωταύγεια), δεν μας επιτρέπει να διαπιστώσουμε παρά ένα πλαίσιο προσδιορισμού χρονολογιών κατά προσέγγιση5 .Η σχετική χρονολόγηση πάλι ( δηλαδή η κατά περίοδο ταξινόμηση των ευρημάτων σε έναν συγκεκριμένο , χάρη στις μεθόδους ανασκαφών και 5 Αρχαιομετρία: πρόκειται για τη χρησιμοποίηση μεθόδων και τεχνικών από τις θετικές ή φυσικές επιστήμες ( φυσική, χημεία, μαθηματικά, γεωλογία, αστρονομία, βιολογία, γεωφυσική) και τη εφαρμογή τους στην αρχαιολογία από την Παλαιολιθική εποχή.(Τέχνεργα: Artifact, μεταφράζεται ως τένεργο, τεχνούργημα, περιβαλλοντικά υλικά σχετιζόμενα με τον άνθρωπο και τα μνημεία ), με σκοπό την επίλυση ερωτηματικών που αφορούν την χρονολογία, τη σύσταση υλικών, την προέλευση τους, τη διαπίστωση ομοιοτήτων και διαφορών τους, τον εντοπισμό τους χωρίς ανασκαφή, την ερμηνεία του προσανατολισμού μνημείων, την ανασύσταση του παλαιοπεριβάλλοντος και του οικοσυστήματος του πρώιμου ανθρώπου, την εξερευνητική του ικανότητα, την οικονομική, κοινωνική , λατρευτική του δομή μέσα από ποικίλες αναλύσεις και εξειδικευμένες μετρήσεις, όπως π.χ. ανάλυση ταφικών κτερισμάτων, ανίχνευση αρχαίας τροφής σε κεραμικά, προσανατολισμός ιδιόμορφων μνημείων προς τον ήλιο και λαμπρά αστέρια, αναλύσεις υλικών μεταφερόμενων, από μακρινές αποστάσεις με πλοία, αναλύσεις φυσικών υπολειμμάτων του ανθρώπου, αναγνώριση κατοικίδιων ζώων και γεωργικής παραγωγής από αναλύσεις γύρης (Παλυνολογία ), βιολογικές και ανθρωπολογικές μετρήσεις σκελετικών υπολειμμάτων. Λυριτζής Ιωάννης., Φυσικές επιστήμες στην αρχαιολογία Τυπωθήτω Αθήνα( 2007): 44
  5. 5. 5 μελέτης στρωμάτων του εδάφους και κατόπιν σε διαφορετικούς χώρους με τη (στυλιστική ή τυπολογική σύγκριση), οδηγεί επίσης σε διχογνωμίες τις οποίες αμβλύνει διαδοχικά η επανεξέταση των παλαιών ανακαλύψεων και νέων ευρημάτων6 . Ο μικρός αριθμός των γνωστών οικισμών, τουλάχιστον όσον αφορά τις παλαιότερες περιόδους, καθιστά κάθε γενίκευση παρακινδυνευμένη7 . 1.2. Η ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Παρά τις προηγούμενες ελλείψεις σύμφυτες με την έννοια της προϊστορίας, που οι περισσότερες ξεπερνούν τα όρια των δυνατοτήτων μας, η τελική στάση δεν είναι αποθάρρυνση. Επιστήμη δε σημαίνει επιδίωξη του ανέφικτου αλλά αναζήτηση του αληθινού και στον τομέα των αναζητήσεων η έρευνα της προϊστορίας σημείωσε αλματώδη ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια8 . Ιδιαίτερα στον ελλαδικό χώρο το άφθονο υλικό και η ευρύτατη κλίμακα των συγκριτικών δυνατοτήτων ενθαρρύνουν την απόπειρα αναπαράστασης. Η « Εποχή του λίθου» αντιστοιχεί με ότι λέμε « Απώτερη προϊστορία»9 και η διάρκεια της υπολογίζεται σε πολλές εκατοντάδες χιλιετιών με βασικό υλικό για κατασκευή εργαλείων τον λίθο10 από όπου ονομάστηκε συμβατικά. Στην Ελλάδα, μόνο μέσα στα όρια της τωρινής γενιάς έγινε γνωστή σε βάθος η εποχή του Λίθου, αν και ο επίλογος της η Νεολιθική, είχε αρχίσει να αποκαλύπτεται από τα πρώτα χρόνια του αιώνα μας. Η αρχαιολογική έρευνα ξεπέρασε στον τόπο μας το φράγμα του Ολόκαινου και εισέδυσε σε μια προγενέστερη γεωλογική περίοδο ( 10000 χρόνια από τη εποχή μας), το Πλειστόκαινο11 ,τον κοσμογονικό αιώνα των μεγάλων και απότομων κλιματολογικών και 6 Poursat Jean – Claude. , Η προκλασική Ελλάδα. Από τα απαρχές της έως το τέλος του 6ου π.Χ., μτφρ Δρόσος Ν. Γεώργιος ( Εκδοτικός οίκος Ζαχαρόπουλος Α.Ε. Αθήνα 1998): 12-13 7 Σε ότι αφορά τη θεωρητική διάσταση της σύγχρονης αρχαιολογίας με τις έντονες πολιτικές, κοινωνικές χροιές που τη χαρακτηρίζουν, αλλά και τις διάφορες κατευθύνσεις που δέχτηκε η αρχαιολογία ερμηνεία στο παρελθόν ( νέα αρχαιολογία, θετικιστική Και μετά- θετικιστική, μετά – διαδικαστική αρχαιολογία), θεωρείται πρόωρη η κάθε θέση – ερμηνεία χωρίς τη διεξοδική έρευνα και τη λήψη κάθε πιθανού δεδομένου που προέρχεται από την ανάλυση του υπάρχοντος υλικού πολιτισμού. Τα πολύ περιορισμένα ευρήματα προβάλλουν σχετικές μόνο όψεις ενός δυναμικού συστήματος αλληλεπίδρασης περιβάλλοντος και κοινωνικής δομής – εξέλιξης. Βλ. Μελάς Μ., Η αρχαιολογία σήμερα: κοινωνική – πολιτισμική θεωρία, ανθρωπολογία και αρχαιολογική ερμηνεία (Εκδόσεις Καρδαμίτσα – Ινστιτούτο του Βιβλίου, Αθήνα 2003):553 8 Λυριτζής Ιωάννης., Φυσικές επιστήμες στην αρχαιολογία. Εισαγωγή στις αρχαιολογικές επιστήμες ( Τυπωθήτω Αθήνα 2007): 52 9 http://www.archaiologia.gr/ Τελευταία πρόσβαση 15/12/2012 10 Θεοχάρης Δ.Ρ., Τα προϊστορικά θεμέλια του ελληνικού πολιτισμού και Markovits A., Περί των μέχρι σήμερον ερευνών επί της Λίθινης περιόδου(Πρακτικά Ελληνικής Ανθρωπολογίας Εταιρίας ): 114 Οι όροι « Εποχή του λίθου», « του ορείχαλκου» και του « Σιδήρου» για τον χαρακτηρισμό των βασικών περιόδων της εξέλιξης, προτάθηκαν από τον Δανό Thomsen (γύρω στα 1812) και επικράτησαν γενικά. Το 1865 ο Sir John Lubbock, διαίρεσε την Εποχή του Λίθου σε δύο επιμέρους περιόδους, την Παλαιολιθική και τη Νεολιθική, με βασικό κριτήριο την συχνή παρουσία λειασμένων λίθινων αντικειμένων στις νεολιθικές θέσεις. Ως «Μεσολιθική» ορίστηκε αργότερα, η περίοδος μεταξύ της Παλαιολιθικής και της Νεολιθικής, η οποία χαρακτηρίστηκε από τη χρήση γεωμετρικών μικρόλιθων (Clark 1980). 11 Το Πλειστόκαινο (Pleistocene), η προτελευταία γεωλογική περίοδος ( αυτή που διανύουμε τώρα είναι το Ολόκαινο), τοποθετείται χρονικά μεταξύ 2.000.000 – 10.000 χρόνια πριν από την εποχή μας. Αν όμως συνυπολογιστεί και το λεγόμενο « βασικό» Πλειστόκαινο τότε η αρχή του φτάνει ίσως στα 3.000.000 χρόνια. Πλειστόκαινο και Ολόκαινο μαζί αποτελούν τον « τεταρτογενή» αιώνα.,
  6. 6. 6 οικολογικών αναστατώσεων12 .Το πλειστόκαινο καλύπτει χρονικά την πιο παλιά και την πιο εκτεταμένη από τις τρείς συμβατικές υποδιαιρέσεις της εποχής του λίθου την Παλαιολιθική. Η δεύτερη υποδιαίρεση της εποχής του λίθου αντιστοιχεί με μια φάση καθαρά μεταβατική, τη Μεσολιθική και η Τρίτη την Νεολιθική. Οι δυο τελευταίες είναι φαινόμενα σχετικά σύγχρονα, τουλάχιστον από τη γεωλογική και κλιματολογική άποψη. Και είναι για αυτό στενότατα συνδεδεμένες μεταξύ τους, αλλά και με τις επόμενες φάσεις. Από πολιτιστική σκοπιά, οι όροι « Παλαιολιθική», «Μεσολιθική», «Νεολιθική» δεν έχουν πραγματικό περιεχόμενο13 , και θα είχαν από καιρό ανακαταληφθεί αν δεν ήταν πασίγνωστοι και μονολεκτικοί δηλ εύκολοι. Η εποχή του Λίθου δεν είναι έννοια ούτε ομοιογενής πολιτιστικά, για να χωριστεί σε τρία μέρη. Οι διαδοχικές αλλαγές που σημειώνονται στον εργαλειακό εξοπλισμό φαινόταν εντελώς επιφανειακές σε σύγκριση με τις πολύ πιο σημαντικές εσωτερικές μεταβολές που χαρακτηρίζουν ιδιαίτερα την τρίτη υποδιαίρεση, τη Νεολιθική. Για αυτό η τελευταία ,ενώ χρονικά αποτελεί τον επίλογο της μακρότατης Εποχής του Λίθου, στην ουσία είναι ο πρόλογος ενός νέου πολυσήμαντου οικονομικού και πολιτισμικού σταδίου, που ονομάζουν Παραγωγικό. Το νέο αυτό στάδιο ήταν τόσο διαφορετικό από το θηρευτικό και Συλλεκτικό που είχε προηγηθεί, ώστε η αλλαγή που προκάλεσε θεωρήθηκε δικαιολογημένα η μεγαλύτερη « επανάσταση» (Food – Producing Revolution) στην ιστορία του ανθρώπινου γένους14 . Η μακρινή και εντελώς σκοτεινή άλλοτε Παλαιολιθική αντιπροσωπεύεται τώρα στην Ελλάδα με άφθονο και αξιόλογο υλικό που τοποθετείται χρονικά μεταξύ των δέκα και εκατό χιλιάδων ετών πριν από την εποχή μας. Η μεσολιθική ( 7η χιλιετία π. Χ) άρχισε τελευταία να φωτίζεται, και η Νεολιθική ( 6.000- 3.000 π.Χ περίπου) τεκμηριώνεται πληρέστερα σε όλη την έκταση της στο χρόνο αλλά , ως ένα σημείο στο χώρο. Στα παλιά άφθονα ευρήματα και πορίσματα που είχαν αποδώσει οι προδρομικές ανασκαφές των αρχών του αιώνα μας, κατ εξοχήν οι ανασκαφές του Χρήστου Τσούντα15 στη Θεσσαλία16 με τις οποίες θεμελιώθηκε η έρευνα της Απώτερης 12 http://www.arxaiologia.gr/ Το τελευταίο θερμό μεσοστάδιο, το διάστημα δηλαδή ανάμεσα σε δυο παγετώδεις περιόδους, έληξε γύρω στο 70.000 π.Χ περίπου. Ακολούθησε αμέσως μετά η τελευταία Παγετώδης Περίοδος (Wűrm), που κράτησε έως το 10.000 π.Χ, ενώ οι παρεκτάσεις της φτάνουν στα μέσα της 9ης Χιλιετίας π.Χ. ή λίγο πριν από το 8.000 π.χ. Διακρίνεται χονδρικά σε ένα Πρώιμο τμήμα ( Πρώιμο Wűrm, περ.70.000-30.000 π.Χ)και ένα όψιμο τμήμα ( όψιμο Wűrm, περ. 26.000- 10.000 π.Χ. Για την κλιματολογική κατάσταση στη Ελλάδα κατά το νεότερο Πλειστόκαινο βλ. άρθρα : Dokaris – Higgs κ.α.Τελευταία πρόσβαση 15/12/2012 13 Για την ανεπάρκεια αυτών των χαρακτηρισμών βλ. Braidwood. R., “ Terminology in Prehistory and Human Origins: Selected Readings. 11( 2nd ed. Chicago 1946). Του ίδιου “ The Earliest Village Communities “(Journal Of World History I) : 278. Για έναν γενικότερο κατατοπισμό στην προβληματική της σύγχρονης Προϊστορίας χρήσιμα είναι τα βιβλία Stjernquist B., : Archeological Analysis Of Prehistoric Society ( Scripta Minora Reg. Societ. Human Litter Lundensis). Roe D., Prehistory. An Indroduction( London 1970 Rouse). 14 . Elizabeth R. Chilversa, Abigail S. Bouwmana, Keri A. Browna, Robert G. Arnottb, A. John N.W. Pragc, Terence A. Brown “Ancient DNA in human bones from Neolithic and Bronze Age sites in Greece and Crete” Journal of Archaeological Science Volume 35, Issue 10 (October 2008): 2707–2714 http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440308000952 Τελευταία πρόσβαση 15/12/12 15 Τσούντας Χρήστος., Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας Αθηνά ( 1901): 41-42 16 Τσούντας Χρήστος., Ανασκαφαί εν Θεσσαλία. Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρίας( 1900) : 16 & 72-73
  7. 7. 7 Προϊστορίας στην Ελλάδα, έχει τώρα προστεθεί πολλαπλάσιο υλικό και νέες παρατηρήσεις17 άνοιξαν καινούργιους δρόμους. 1.3. ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΑΣ Ο όρος και η έννοια του πολιτισμού είναι αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπου. Σύμφωνα με έναν από τους πιο γνωστούς ορισμούς «αποβλέπει στην κάλυψη βασικών οργανικών αναγκών του ανθρώπου» ( Malinowski18 ). Ο G. Childe19 όρισε τον πολιτισμό ως « μια κοινωνική προσαρμογή στο φυσικό περιβάλλον» έθιξε έτσι το ουσιαστικό περιεχόμενο του όρου. Γιατί, χωρίς αμφιβολία, πρόκειται για φαινόμενο κατ εξοχήν κοινωνικό, αφού χωρίς κοινωνική συγκρότηση δεν είναι νοητή καμιάς μορφής πολιτιστική δημιουργία. Η σχέση όμως με το φυσικό περιβάλλον, που είναι ασφαλώς πολυσήμαντη, μπορεί να προσδιοριστεί ίσως καλύτερα, αν λεχθεί ότι ο πολιτισμός είναι ένα τεχνητό πλαίσιο, καμωμένο από τον ίδιο τον άνθρωπο. Το εσωτερικό αυτό πλαίσιο επιδρά εξίσου ισχυρά με το φυσικό περιβάλλον, μέσω μιας κοινωνικής διεργασίας που ονομάζεται παράδοση (tradition) και είναι το εσωτερικό αντίστοιχο της διάδοσης(Diffusion), δηλαδή της διαδικασίας με την οποία ο πολιτισμός διακινείται και μεταδίδεται. Η κινητικότητα, όπως και η μεταδοτικότητα είναι βασικά χαρακτηριστικά του πολιτισμού, που δεν είναι φαινόμενο στατικό, αλλά αντίθετα ένα οργανικό σύνολο υλικών και πνευματικών επιτευγμάτων, ένας ζωντανός οργανισμός που αλλάζει προοδευτικά και κινείται , « χωρίς σπουδή και χωρίς ανάπαυση» .Αυτή η κίνηση λέγεται αλλιώς πρόοδος20 και είναι για το ανθρώπινο γένος ότι η εξέλιξη για το ζωικό κόσμο. Τις θεωρητικές αυτές γενικότητες ακολουθεί ένα άλλο ζήτημα πιο συγκεκριμένο: Από πότε αρχίζει ο πολιτισμός ; Κατά τις απόψεις συγχρόνων μελετητών από την ώρα που διαπιστώνεται ο σχηματισμός κοινωνίας, είναι δυνατό να μιλήσει κανείς για πολιτισμό, με την πιο απλή αλλά και πιο ουσιαστική έννοια του όρου. Η δυσκολία έγκειται στο γεγονός ότι η διαπίστωση αυτή πολύ δύσκολα και μόνο έμμεσα είναι δυνατό να επιτευχθεί με τη βοήθεια μερικών ασήμαντων φαινομενικά υλικών ιχνών και μόνο αφότου βεβαιώνεται η ύπαρξη εργαλειακών καταλοίπων ορισμένων τύπων δηλαδή με προκαθορισμένο σχήμα ,σταθερά επαναλαμβανόμενο και τροποποιημένο εξελικτικά. 17 Σουβατζή, Σ. 2002: Η οικιστική οργάνωση ως ιδιαίτερη μονάδα κοινωνικής ανάλυσης Ανθρωπολογικές και Αρχαιολογικές προσεγγίσεις. Στο Η προϊστορική έρευνα στην Ελλάδα και οι προοπτικές της: Θεωρητικοί και Μεθοδολογικοί προβληματισμοί. Πρακτικά διεθνούς συμποσίου στη μνήμη του Δ. Ρ. Θεοχάρη. Θεσσαλονίκη-Καστοριά, 26-28 Νοεμβρίου 1998: 333-339. Θεσσαλονίκη: University Studio Press. 18 Ο Bronislaw Malinowski υποστήριξε ότι ο πολιτισμός είναι «το πιο κεντρικό πρόβλημα στην κοινωνική επιστήμη» . Η κατάσταση του πολιτισμού παραμένει αναλλοίωτη. Παραμένει ιδιαίτερα δύσκολο να ξεχωρίσουμε ή να δημιουργήσουμε έναν ορισμό ο οποίος συμπεριλαμβάνει τα πάντα. Έτσι, ο καθένας είναι αναγκασμένος να αναλογίζεται τις διαφορές που υπάρχουν στις διαφορετικές βιβλιογραφίες. The Scientific Theory of Culture (1922) 19 Childe, V. Gordon. Foundations of Social Archaeology: Selected Writings of V. Gordon Childe, edited by Thomas C. Patterson and Charles E. Orser, Jr.. Oxford: Berg Publishers, (2005): 81-106 20 Λαμπίρη-Δημάκη Ιωάννα, Κοινωνιολογία και Ιστορία. Ομοιότητες και ιδιαιτερότητες, Παπαζήσης, Αθήνα( 1989):15 - 30
  8. 8. 8 Όπως είναι γνωστό το ίδιο εργαλείο δεν αποτελεί ενστικτώδες κατασκεύασμα ( όπως μια χελιδονοφωλιά), αλλά είναι προϊόν κοινωνικό που βεβαιώνει την λειτουργία της « παράδοσης» και θα μπορούσε να χαρακτηριστεί το « απολίθωμα» της πολιτιστικής δράσης21 . Αλλά τότε θα είναι υποχρεωτικό να δεχτούμε την ύπαρξη « πολιτισμού» ακόμη και από τα αρχαιότερα χρόνια της παλαιολιθικής, άσχετα από το είδος του ανθρώπου που ήταν τότε φορέας εξέλιξης. Αργότερα , καθώς η εξέλιξη θα έχει προχωρήσει, δηλαδή κατά τη λεγόμενη Μέση Παλαιολιθική, την εποχή της δράσης του αρχαϊκού είδους , ανθρώπου του Νεάντερνταλ (Homo Sapiens Neanderthalensis) , τα ίδια ευρηματικά περιστατικά θα καταστήσουν αναγκαία την αποδοχή της παρουσίας « πολιτισμού» επειδή εκτός από τις ενδιαφέρουσες νέες σειρές εργαλείων υπάρχουν επιπλέον και κάποια ίχνη του άγνωστου ψυχισμού του ανθρώπου αυτού (ταφές κτλ.). Στην αρχαιολογική ορολογία θα συναντήσει κανείς συχνά τον όρο « πολιτισμός» με μια ειδική έννοια : «ένα άθροισμα κατασκευασμάτων» που επαναλαμβάνεται σταθερά σε μια περιοχή, παράλληλα με τον ίδιο τύπο κατοικίας και τα ίδια ταφικά έθιμα» απαρτίζει για το μελετητή έναν « πολιτισμό». Πρόκειται δηλαδή για μια τοπική παραλλαγή ή για κάποια φάση της εξέλιξης σ ένα τόπο « Πολιτισμός του Διμηνιού» λ.χ σήμερα σημαίνει την τοπική παραλλαγή μιας φάσης της Νεότερης Νεολιθικής στην Ανατολική Θεσσαλία22 .Άλλοτε όμως ο όρος αυτός έφτασε να δηλώνει ολόκληρη τη Νεότερη Νεολιθική, όπως εξακολουθεί, ακόμη και σήμερα να ταυτίζεται « ο πολιτισμός του Σέσκλου» με τη Μέση Νεολιθική της Θεσσαλίας. 1.4. ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι προκειμένου να καλυφθεί το κενό στην αρχαιολογική γνώση για την μορφή των οικισμών του ελλαδικού χώρου κατά την Μεσολιθική και Νεολιθική περίοδο, να οριστούν τα γεωγραφικά όρια που θα ακολουθηθούν. Τα όρια αυτά ακολουθούν τα σημερινά διοικητικά όρια της Ελλάδας και παρόλο που μια τέτοια γεωγραφική διαίρεση συμφωνεί στα σύγχρονα γεωπολιτικά κριτήρια, και δεν αρμόζει σε χρονικές περιόδους τόσο μακρινές όσο η προϊστορία, ωστόσο η χρήση τέτοιων διοικητικών διαιρέσεων έχει καθιερωθεί στην αρχαιολογική βιβλιογραφία για λόγους οργάνωσης της αρχαιολογικής γνώσης23 . Εκτιμάται ότι η διεύρυνση του γεωγραφικού πλαισίου θα βοηθήσει στην προσπάθεια να συμπεριληφθούν οι όμορες περιοχές του ελλαδικού χώρου, όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο και θα προσφέρει έναν τρόπο για να αμβλυνθεί η αντίφαση που ενέχει η προβολή των σημερινών διοικητικών διαιρέσεων του γεωγραφικού χώρου στον αντίστοιχο χώρο της προϊστορίας. Θεωρείται ότι με αυτόν τον τρόπο δίνεται η δυνατότητα να υπογραμμιστούν τα κοινά πολιτισμικά χαρακτηριστικά ανάμεσα σε γεωγραφικές περιοχές που σήμερα διαχωρίζονται από τα σύγχρονα εθνικά διοικητικά 21 Papathanassopoulos G.A., (ėd), Neolithic Culture in Greece Athens , N.P. Goulandris Foundation (1996) 22 Γάλλης κ., Ο Νεολιθικός Πολιτισμός στην Ελλάδα, Αθήνα: Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.( 1996) : 171-4. 23 Andreou St., Fotiadis M., and Kotsakis K “ Review Of Aegean Prehistory v: The Neolithic and Bronze Age Of Northen Greece” – (Addendum : 1996) στο Cullen T. ( επιμ.) Aegean Prehistory: A review AJA Supp I. Archaeological Institute Of America Boston (2001) : 320 -327
  9. 9. 9 όρια, δείχνοντας έτσι πόσο ρευστά ήταν τα όρια αυτά κατά την προϊστορία και επιβεβαιώνοντας με τον καλύτερο τρόπο τις παραπάνω επιφυλάξεις ως προς την επιλογή του συγκεκριμένου γεωγραφικού πλαισίου για τη μελέτη των προϊστορικών οικισμών24 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ 2.1 ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗΣ 111... ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ – ΘΡΑΚΗ25 : Με βάση τις νεότερες επιφανειακές έρευνες η Νεολιθική εποχή αντιπροσωπεύεται στην Ανατολική Μακεδονία σε 41 οικισμούς ( σύνολο 72), στην Κεντρική σε 51 ( σύνολο 220), ενώ η ίδια αναλογία παρατηρείται στο σύνολο 92 οικισμών της Δυτικής Μακεδονίας και των 16 ( 2 σπήλαια της Θράκης), αριθμός που αυξήθηκε ,δίνοντας μας κατά την Νεολιθική εποχή ( απο τα μέσα της Μέσης Νεολιθικής) και κατά την Νεότερη νεολιθική μια εξαιρετικά κατοικημένη περιοχή, με εξαίρεση την Αρχαιότερη Νεολιθική και τις πρώτες φάσεις της Μέσης Νεολιθικής. Αν εξαιρέσουμε δηλαδή την περιοχή των Γιαννιτσών, της Κίτρινης Λίμνης Πτολεμαΐδας και κάποιους άλλους οικισμούς (Τούμπα Σερρών, Μεσημεριανή Τούμπα Τρίλοφου Θεσσαλονίκης), οι εποχές αυτές είναι άγνωστες στην περιοχή, τόσο στην ανασκαφική, όσο και στην επιφανειακή έρευνα26 . Οι τύποι οικισμών που θεωρούνται « Τούμπα»,27 ένας λοφίσκος δηλαδή που δίνει την εντύπωση αρχαίου ταφικού τύμβου, που δημιουργήθηκε απο τα κάθε είδους υλικά που άφηναν οι άνθρωποι στον χώρο ( οικοδομικά, υπολείμματα τροφών αγγεία κ.τ.λ) κατά τη διάρκεια της κατοίκησης αιώνων, άλλαξαν μετά απο τις τελευταίες έρευνες στο Βορειοελλαδικό χώρο, στα Βαλκάνια αλλά και την Εγγύς Ανατολή και Μ. Ανατολή και έδειξαν ότι ο κυρίαρχος και μοναδικός τύπος οικισμού28 είναι ο λεγόμενος επίπεδος ο αναπεπταμένος δηλαδή στον χώρο, πολλές φορές σε απίστευτα μεγάλες εκτάσεις, που έχει μικρή ή αδιόρατη υψομετρική διαφορά απο την γύρω περιοχή και βέβαια όχι το ύψος των επιχώσεων που έχει μια Τούμπα29 . 24 Θεοχάρης Δ. Ρ., Νεολιθική Ελλάς. Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος. Αθήνα (1973) : 39- 47- 58 25 Γραμμένος Δ., Από τους προϊστορικούς οικισμούς της ανατολικής Μακεδονίας, Αρχαιολογικό Δελτίο 30 ( 1975 ) Μελέτες, 193-234. 26 Καθημερινή Επτά μέρες Γραμμένος Δημήτρης « Μακεδονία – Θράκη) (6 Ιουνίου 1996 ): 5 27 Ασλάνης Ιωάννης., Με συνεργασίες των: Όλγας Ψυχογιού-Smith και Γεωργίας Κουρτεση-Φιλιππακη Η Προϊστορία της Μακεδονίας Ι. Η Νεολιθική Εποχή Αθήνα Εκδόσεις Καρδαμίτσα (1992): 37-255 28 Halstead, P. (1999). Neighbours from Hell? The Household in the Greek Neolithic. Neolithic Society in Greece. P. Halstead. Sheffield, Sheffield University Press: 77-95. 29 Γραμμένος Δ. - Φωτιάδης Μ., Από τους προϊστορικούς οικισμούς της ανατολικής Μακεδονίας , Ανθρωπολογικά 1 ( 1980 ) 15-53.
  10. 10. 10 ΟΙ ΤΟΥΜΠΕΣ: Η Νεολιθική κατοίκηση σε μη αναπεπταμένο χώρο, που είχε ως αποτέλεσμα μια σειρά απο νεολιθικές θέσεις να εμφανίζονται στις ημέρες μας ως Τούμπες, θα πρέπει να συνέβη για τους εξής λόγους30 : Για λόγους γεωφυσικούς, ο προσφερόμενος κατοικήσιμος χώρος ήταν περιορισμένος. Λόγω υπερπληθυσμού και μεγάλης πυκνότητας οικισμών υπήρχε έλλειψη μεγάλων πεδινών εκτάσεων για την ίδρυση οικισμών. Αποφεύγεται η εγκατάσταση σε περιοχές με χαμηλή ή μηδαμινή υψομετρική διαφορά απο την επιφάνεια της θάλασσας, άρα γειτνίαση με Χερσαία νερά( πλημμύρες, αρρώστιες) και επιλογή χαμηλών σχετικά λόφων. Σίγουρα θα πρέπει να θεωρηθούν τα εξής δεδομένα: Οι επίπεδοι οικισμοί είναι κανόνας. Το ότι στη Δυτική Βαλκανική εντοπίζεται αποκλειστικά σχεδόν « Τύπος» του επίπεδου οικισμού σε αντίθεση με την Ανατολή που επικρατεί ο τύπος της Τούμπας, αποτελεί μάλλον σχηματοποιημένη άποψη που θα πρέπει να αναλυθεί γεωαρχαιολογικά και δεν θα μπορούσε να συσχετισθεί με θέματα οργάνωσης του χώρου. Τάση για συρρίκνωση και όχι άπλωμα στον χώρο δεν παρατηρείται στην Νεολιθική εποχή αλλά απο την Πρώιμη του χαλκού και εξής. 2.2 ΠΑΣΣΑΛΟΠΗΚΤΑ ΚΑΙ ΠΗΛΟΚΤΙΣΤΑ ΣΠΙΤΙΑ Τα οικιστικά λείψανα της Μέσης Νεολιθικής και της Νεότερης Νεολιθικής31 ( εκτός απο τον οικισμό των Σερβιών που κατοικείται σε όλη την διάρκεια της ΜΝ και της ΝΝ), είναι περισσότερα χωρίς βέβαια μέχρι σήμερα να έχει ανασκαφεί οικισμός στο σύνολο του. Τα σπίτια εξακολουθούν να είναι ορθογώνια ή έστω με τραπεζοόσχημη κάτοψη και να κτίζονται με πασσαλόπηκτο τρόπο , αλλά και με υποδομή και ανωδομή απο πηλό με «κολυμπητές» σε πηλό πλίνθους ξεραμένες στον ήλιο. Στην ΝΝ οι δύο τρόποι συνυπάρχουν. Τα σπίτια πρέπει να ήταν μονόχωρα, τα δάπεδα τους στρωμένα με πηλό ή πατημένο χώμα και με εστία στην άκρη. Σε νεότερη ανασκαφή των Σερβιών εξακριβώθηκε και η χρήση υπογείων αλλά και παταριών. Νέα επίσης ενδιαφέροντα στοιχεία αποκάλυψε η ανασκαφή στην Θέρμη Θεσσαλονίκης, όπου έκτος απο την παραπάνω συνύπαρξη υπήρχαν κοινόχρηστοι χώροι λιθόστρωτοι που χρησίμευαν για την απο κοινού κατεργασία των οστών των ζώων του Πυριτόλιθου, αλλά ίσως και για άλλες δραστηριότητες. Η μεγαλύτερη σε έκταση ανασκαφή Νεολιθικού οικισμού στην Ελλάδα ( 60 στρέμματα) είναι ο οικισμός του Μακρύγιαλου32 . 30 Γραμμένος Δ. - Μπέσιος Μ. - Κώτσος Σ., Από τους προϊστορικούς οικισμούς της κεντρικής Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη 1997. 31 Acheson Ph.E.-Davis J.L., Περιφερειακές μελέτες, αρχαιολογική επιφανειακή έρευνα και αρχαιολογία του τοπίου στην Ελλάδα, σε Δουκέλλη Π.Ν. ( επιμ. ), Το ελληνικό τοπίο. Μελέτες ιστορικής γεωγραφίας και πρόσληψης του τόπου, Αθήνα 2005, 33-58. 32 Pappa, M. and M. Besios (1999). "The Neolithic Settlement at Makrigialos, Pieria, Greece." Journal of Field Archaeology 26(2): 177-195.
  11. 11. 11 111... ΗΠΕΙΡΟΣ – ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ: Ο εντοπισμός στην ηπειρωτική ενδοχώρα και στην παράκτια ζώνη δεκάδων θέσεων με λείψανα της δραστηριότητας των κυνηγών της Ανώτερης και Μέσης Παλαιολιθικής , έχει καταδείξει ότι έως τη 10η χιλιετία π.Χ., υπάρχουν διάσπαρτες ομάδες που επιβίωναν θηρεύοντας τις αγέλες άγριων ψυχρόβριων ζώων. Η πρωιμότερη γνωστή εγκατάσταση νεολιθικών γεωκτηνοτροφικών ανιχνεύεται στην θέση Ασφαία στις Βορειοανατολικές παρυφές του λεκανοπεδίου των Ιωαννίνων. Η σημαντικότερη απο τις ελάχιστες ερευνημένες νεολιθικές θέσεις είναι η υπαίθρια μικρή εγκατάσταση που ανασκάφηκε πρόσφατα στην κοιλάδα Καλπακίου Δολιανών33 κοντά στο αποξηραμένο έλος Γραμμουστί ( υψόμ. 285 μ.). 222... ΕΠΤΑΝΗΣΑ: Αντίθετα με την Ήπειρο , το ηπιότερο κλίμα των νήσων του Ιονίου με την αντίστοιχη χαμηλή βλάστηση της μακίας, η ποιότητα εδαφών ανάμεσα στα βουνά και οι θαλάσσιες οδοί επικοινωνίας με τις απέναντι ακτές της Αλβανίας και της Δαλματίας καθόρισαν την ανάπτυξη και το οικονομικό υπόβαθρο των νεολιθικών πληθυσμών στα νησιά αυτά. Στα μεγαλύτερα νησιά της Κέρκυρας34 , της Λευκάδας35 και της Κεφαλληνίας σώζονται άφθονα λείψανα της παρουσίας κυνηγών και τροφοσυλλεκτών του προνεολιθικού παραγωγικού σταδίου. Στο Σιδάρι στην Βόρεια ακτή της Κέρκυρας36 , στην Νότια ακτή της Λευκάδας37 100 μ . πάνω από την κοιλάδα του Μαντροχωρίου και σε αρκετά σημεία της πεδιάδας του Νυδρίου, φαίνεται ότι οι πρώτοι νεολιθικοί αποικιστές έφθασαν κατά μικρές ομάδες δια θαλάσσης, ερχόμενοι από τη Νοτιοβαλκανική ενδοχώρα κατά τα τέλη της 6ης χιλιετίας μεταφέροντας ενδεχομένως τη γνώση καλλιέργειας άγριων δημητριακών και εξημέρωσης ενδημιών ζώων38 . 333... ΣΠΗΛΑΙΑ39 : Από τα πιο ενδιαφέροντα και πλούσια σε ευρήματα σπήλαια της παραθαλάσσιας ζώνης στην Πελοπόννησο40 δίπλα στην ακτογραμμή, είναι το σπήλαιο Φράγχθι, στην είσοδο του Αργολικού41 και το σπήλαιο Αλεπότρυπα του Διρού42 στην είσοδο του Μεσσηνιακού. Επίσης στα Γιούρα της Αλοννήσου, η νεολιθική κοινότητα στο σπήλαιο του Κύκλωπα με πλούσια κατάλοιπα απο το 33 Κωτσάκης Κ., «Ανταλλαγές και Σχέσεις», στο: Γ.Α. Παπαθανασόπουλος (εκδ.), Νεολιθικός Πολιτισμός στην Ελλάδα, Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή-Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα 1996. 34 Sordinas, «Investigations of the Prehistory of Corfu: 1964-1966», Balkan Studies 10, 1969, 393-424. 35 Ζάχος, Κ., Ντούζουγλη, Α.,Λευκάδα. Ιστορική-Αρχαιολογική Επισκόπηση μέσα από τα εκθέματα του Αρχαιολογικού Μουσείου, Αθήνα 2003 36 Sordinas, «The ‘Sidarian’: Maritime Mesolithic non-geometric microliths in western Greece», στο N. Galanidou & C. Perlès (επιμ.), The Greek Mesolithic: Problems and Perspectives (British School at Athens Studies 10), London: The British School at Athens 2003 37 Στρατούλη, Γ., «Ανιχνεύοντας το νεολιθικό πολιτισμό στο Ιόνιο. Η συμβολή των ανασκαφών στο σπήλαιο Δράκαινα στον Πόρο της Κεφαλονιάς», στο Γ. Αρβανίτου-Μεταλληνού (επιμ.), Η προϊστορική Κέρκυρα και ο ευρύτερος περίγυρός της. Προβλήματα-προοπτικές. Πρακτικά ημερίδας για τον Αύγουστο Σορδίνα, Κέρκυρα 17 Δεκεμβρίου 2004, Κέρκυρα 2007, 105-126. 38 Κουρτέση Φιλιππάκη., "Λιθοτεχνίες και λίθινα εργαλεία στα Ιόνια νησιά. Ιστορικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις". 7o Συμπόσιο του τομέα Αρχαιολογίας. Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα, 6-7 Απριλίου 2009. 39 http://www.dartmouth.edu/~prehistory/aegean τελευταία πρόσβαση 24/12/12 40 Άδωνι Κύρου, 1990, "Το Σταυροδρόμι του Αργολικού" σ. 31-47 41 Βασίλειου Γκάτσου, 1996, "Η των Ερμιονέων Πόλις" σ. 19-41) 42 http://www.dimosoitilou.gr/gr/spilaia/diros.htm τελευταία πρόσβαση 24/12/12
  12. 12. 12 τέλος της Αρχαιότερης Νεολιθικής και της ΝΝ43 , με σαφή ναυτικό χαρακτήρα της οικονομίας που έπαιξε σημαντικό ρόλο στο εμπόριο των θαλάσσιων επικοινωνιών. 444... ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ: Εννοούμε την Θεσσαλική πεδιάδα, τη μεγαλύτερη της Ελλάδας, στη πρώτη που ερευνήθηκε συστηματικά η Νεολιθική εποχή στην χώρα μας. Στρώματα κατοίκησης που αποδίδονται στην Μεσολιθική εποχή έχουμε στην Άργισσα , Σέσκλο, στη Σουφλί Μαγούλα, στο Γεντίκι και στο Αχίλλειο Φαρσάλων. Στοιχεία για κατοίκηση κατά την Αρχαιότερη Νεολιθική έχουμε τόσο απο τις παραπάνω θέσεις ,όσο και απο τις ανασκαφές σε Οτζάκι, Νεσσών 1 , Μαγουλίτσα, Πρόδρομος , Αγία Άννα (Βρύση) Τύρναβου και Αχίλλειου . Τις πιο σημαντικές πληροφορίες για τις κατοικίες της περιόδου αυτής έχουν δώσει οι ανασκαφές στον Πρόδρομο και στο Αχίλλειο, οι οπές πασσάλων που έχουν αποκαλυφθεί δείχνουν την ύπαρξη πασσαλόπηκτων οικιών. Αλλά το πιο σημαντικό εύρημα είναι η αποκάλυψη σε βάθος 3,50 μ . μιας ξύλινης στέγης που φαίνεται ότι κάλυπτε μια έκταση 10 χ 10 μ. , και ήταν φτιαγμένη απο κορμούς και κλαδιά δέντρων. Παρόμοιες κατασκευές βρέθηκαν και στο Αχίλλειο όπου λόγω της ανασκαφικής δραστηριότητας, ήρθαν στο φώς πολλά στοιχεία για την έκταση και την διάταξη των κατοικιών, με τοίχους απο ξύλο και πηλό. 555... ΣΕΣΚΛΟ ΚΑΙ ΔΙΜΗΝΙ: Από τις έρευνες στο Παγασητικό κόλπο, δύο οικισμοί44 που γνωρίζουμε καλύτερα σε έκταση και αποτελούν ακόμη το θεμέλιο της Θεσσαλικής προϊστορίας. Το Σέσκλο σημαντική θέση ,όπου οι κάτοικοι εγκαταστάθηκαν στα μέσα της 7ης χιλιετίας, ιδρύοντας ένα μικρό οικισμό που στηριζόταν στην γεωργοκτηνοτροφική οικονομία. Στην Αρχαιότερη Νεολιθική, τα κτίσματα ήταν τετράπλευρα κτισμένα με πηλόδομους τοίχους και ξύλα, ενώ δεν έλλειπαν και τα κτίσματα με λίθινα θεμέλια. Κρίνοντας απο το Αχίλλειο φαίνεται ότι η κατοίκηση ήταν αραιή και οι ενδιάμεση χώροι χρησιμοποιούνταν για τις καθημερινές εργασίες των κατοίκων. Η ακμή του οικισμού είναι στην Μέση Μεσολιθική( ΣΕΣΚΛΟ Β), με πυκνότερη διάταξη. Το Δίμηνη είναι μια απο τις πλέον γνωστές θέσεις της Νεολιθικής Ελλάδας, με περίβολους που είχαν καταρχήν μια χωροταξική λειτουργία και διαμόρφωναν οικισμούς σε 4 περιοχές. Η κάθε μια περιείχε ένα οίκημα και σειρά απο αποθηκευτικές βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, αλλά και εγκαταστάσεις προετοιμασίας τροφής, δηλαδή μια πλήρη παραγωγική μονάδα με στοιχεία κοινωνικής δομής45 , με έκφραση αυτής την κεντρική αυλή με το μεγαροειδές κτίσμα. 43 Trantalidou K., Belegrinou E., Andreasen N. 2010. Pastoral societies in the southern Balkan peninsula: The evidence from caves occupied during the Neolithic and Chalcolithic era. Anodos, Sstudies of the Ancient world 10, Trnava p. 295- 320. 44 Τσούντας Χρ., Αι Προϊστορικαί Ακροπόλεις Διμηνίου και Σέσκλου, Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, Εν Αθήναις 1908. 45 Renfrew, Gimbutas and Elster 1986. Βλ. επίσης τη λίγο μεταγενέστερη πληθώρα των εντυπωσιακών τροφο­πα­ρα­σκευα­στικών κατασκευών στην τούμπα του Αρχοντικού, Pilali-Papasteriou and Papaefthimiou-Papanthimou 2002. Ενδιαφέρουσες είναι οι αναλογίες που επισημαίνονται με την θέση Τούμπα Ράντομπορ, που βρίσκεται στην Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας, στην περιοχή της πόλης Μπίτολα, βλ. Mitrevski 2003, 46.
  13. 13. 13 666... ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ: Η Αττική, η Φθιώτιδα , η Βοιωτία, Φωκίδα σχημάτιζαν το ανατολικό τμήμα της Στερεά Ελλάδα και το Νοτιότερο άκρο του Ηπειρωτικού κορμού της Ελλάδας. Δασωμένα βουνά, εύφορες πεδιάδες, ποταμοί με λίγα νερά, κλίμα ήπιο και πολλές προστατευμένες ακτές, έλκυσαν τους πρώτους κατοίκους της Αττικής για να ζήσουν όχι τόσο απο τη γη αλλά από τη θάλασσα. Ακόμα βέβαια δεν είναι γνωστό απο που και πως ήρθαν οι πρώτοι κάτοικοι στην Ελλάδα γύρω στο 6.500 π.Χ. Ανασκαφές έχουν γίνει λίγες, πέντε ή έξι στην Βοιωτία, άλλες τόσες στην Αττική και λιγότερες στην κοιλάδα του Σπερχειού. Στην Βοιωτία, η Πολυγύρα, ο Ορχομενός , το Καλάμι, οι Αλαλκομενές , η Αλίαρτος με το σπήλαιο Σείντη, το Ακραίφνιο με τη σπηλιά του Σαρακηνού, η Μεγάλη Καταβάθρα , ο Γλάς, το Κάστρο , το Στοβίκι σχηματίζουν στεφάνι γύρω απο την Λίμνη Κωπαΐδα. Στην ίδια περιοχή ανήκουν Δυτικά η Χαιρώνεια με 2 οικισμούς και ακόμη πιο ψηλά η Άγια Μαρίνα. Από την άλλη όχθη του Κηφισού, στην σημερινή Λοκρίδα η Ελάτεια και το Μάνεσι και Νοτιότερα στην Βοιωτία οι Θεσπιές, η Εύτρηση και η Θήβα46 . Πιο μακριά οι Πλαταιές και στο άλλο άκρο η Φωκίδα , το γνωστό Κωρύκειον Άντρον στους Δελφούς Ανατολικά μετά το Ύπατο το σχηματάρι, τον Άγιο Θωμά, τα Οινόφυτα, ξεχωρίζουμε Βόρεια στην ακτή, με τις Άλες και Νοτιότερα στην παραλία, τα Χάλια και το Δράμεσι που κατοικήθηκαν ασφαλώς απο ομάδες με Βορειότερα , στην κοιλάδα του Σπερχειού. Εδώ βρέθηκαν υπολείμματα στο Λιανοκλάδι, το Αμούρι και τη Μεγάλη Βρύση. Οι πρώτοι κάτοικοι της Αττικής εγκαθίστανται στις ακτές και τα παραθαλάσσια υψώματα Ραμνούς, Κάτω Σούλι, Πλάσι, Καζάρμα Ραφήνας, Λούτσα τρείς θέσεις γύρω απο τη Βραυρώνα, Θορικός, Μεγάλο Λιθάρι Αναβύσσου και Λαγονήσι, παρουσίασαν λίγα σημάδια της Νεολιθικής, ενώ απο τα πολλά ευρήματα της ανασκαφής της Ν. Μάκρης γνωρίσαμε καλύτερα την καθημερινή ζωή της εποχής. Στα Μεσόγεια της Αττικής, κατάλοιπα εντοπίζουμε μόνο στην Πεδιάδα των Αθηνών, μια θέση στα Πατήσια, άλλη στο λόφο του Κολλεγίου στο Ψυχικό και κυρίως στις Κλυτίς του Βράχου της Ακρόπολης. Σε αυτές τις θέσεις πρέπει να προσθέσουμε τα σπήλαια του Πανός στον Μαραθώνα , Κίτσου στο Λαύριο και πιθανώς δύο ακόμη στο Βράχο της Ακρόπολης. Ο σχηματισμός των οικισμών στους Λόφους και τις ακτές δεν έγινε παντού ταυτόχρονα. Οι πρώτες κατοικίες θεωρείται ότι ήταν Καλύβες πλεκτές απο κορμούς και κλαδιά κατακόρυφα, η στέγη τους δίριχτη, οι πάσσαλοι έστεκαν όρθιοι σαν κολόνες οικοδομών. 46 -Γκοφα -Παντελιδου, Μ., "Στερεά Ελλάδα", στο Παπαθανασόπουλος, Γ. (εκδ.), Νεολιθικός Πολιτισμός στην Ελλάδα, Ίδρυμα Ν. Γουλανδρή, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα 1996, 69-72.
  14. 14. 14 ΚΟΡΥΚΕΙΟΝ ΑΝΤΡΟΝ Υπηρεσιακή Μονάδα: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Νότιας Ελλάδος Δελφοί, Παρνασσός (Νομός Φωκίδος) http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=9870 777... ΚΤΙΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΣΠΙΤΙ47 : Γνωστό κατά την ΜΝ. ‘Ένα μακρύ μονόχωρο δωμάτιο χωρισμένο στα δύο ή μπορεί να « κόλλαγε» απάνω του άλλο ένα. Οι τοίχοι του ευθύγραμμοι και στενοί , πάχους γύρω στα 40 εκ. Το πλάτος του σπιτιού δεν ξεπερνούσε τα 2,50- 3 μ. , η Θύρα στενή τοποθετημένη στο πλάι. Μόνο ένα σπίτι κάτω απο την Ακρόπολη Αθηνών και ιδίως σε ένα άλλο στη Ν. Μάκρη48 , το δάπεδο ήταν καλυμμένο με ξύλα. Η στέγη ήταν πλεκτή απο κλαδιά και άχυρα, με ξύλινο σκελετό στους πλευρικούς τοίχους.49 47 Με τον όρο «οίκο» ή και «νοικοκυριό» (household) στην προϊστορική αρχαιολογία εννοούμε την ελάχιστη κοινωνική μονάδα που, ως αναγνωρίσιμη οντότητα, κατοικεί σε ένα οίκημα και δραστηριοποιείται στα προγράμματα της κοινότητας. Βλ. ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας στη Σουβατζή 2002. Για την οικονομική λειτουργία του νεολιθικού νοικοκυριού, βλ. Halstead 1999. 48 Γκόφα- Παντελίδου., Μ., Η Νεολιθική Νέα Μάκρη. Τα οικοδομικά υλικά, Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, Αθήνα 1991 49 Γκόφα – Παντελίδου Μαρία ., Η Αθήνα στην προϊστορική εποχή. http://www.eie.gr/archaeologia/gr/chapter_more_1.aspx τελευταία πρόσβαση 26/12/12
  15. 15. 15 Εικ.1 Τοπογραφικό διάγραμμα της πόλεως των Αθηνών, με τα σημεία ευρέσεως προϊστορικών υπολειμμάτων 888... ΚΕΝΤΡΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ: Στην Βορειοανατολική50 Πελοπόννησο ανήκουν σημαντικότατα κέντρα της Νεολιθικής Εποχής όπως το Φράγχθι, η Κόρινθος και η Λέρνα. Οι θέσεις αυτές εντάσσονται σε ένα πλέγμα οικισμών με δραστηριότητα απο την αρχή της Νεολιθικής εποχής , ενώ στο σπήλαιο Φράγχθι πριν απο αυτή. Ο οικισμός της Κορίνθου ιδρύθηκε την Αρχαιότερη Νεολιθική, και διήρκησε ως το τέλος της Νεότερης Νεολιθικής51 . Στη Νεμέα, το 1925 αποκαλύφθηκαν λείψανα της Αρχαιότερης Νεολιθικής. Σε ένα σπήλαιο την Νοτιοανατολική πλαγιά του Λόφου Τσούγκιζα, Δυτικά του Κλασσικού Ναού του Δία και του σημερινού χωριού Ηράκλειο. Στην Αργολίδα στη Νότια πλευρά του Αργολικού Κόλπου σε ένα χαμηλό ύψωμα αναπτύχθηκε ο οικισμός της Λέρνας. Οι πρώτοι κάτοικοι άφησαν οικιστικά κατάλοιπα πάχους 2 μ . απο δάπεδα, οπές πασσάλων και λείψανα τοίχων. Στο Νότιο τμήμα της Αργολίδας στην επαρχία της Ερμιόνιδας, βρίσκεται στο σπήλαιο Φράγχθι, σπουδαιότατη θέση όπου μαρτυρείται ανθρώπινη παρουσία εδώ και 25.000 χιλιάδες χρόνια, δηλαδή, απο την τελευταία φάση της Παλαιολιθικής έως το τέλος της Νεολιθικής. Για κατοίκηση χρησιμοποιήθηκε το σπήλαιο αλλά και η παραλία. Στην Αργολίδα κατάλοιπα Νεολιθικής έχουν αποκαλυφθεί στις Μυκήνες, στο χώρο του προϊστορικού νεκροταφείου, στην Τάφρο Αιγίσθου, στα Δένδρα, στην Άρεια , στη Ναυπλία, στην Τίρυνθα, στο Άργος στο Λόφο 50 ΧΑΤΖΗΠΟΥΛΙΟΥ, Ε., , "Βόρεια, Ανατολική και Νότια Πελοπόννησος", στο Παπαθανασόπουλος, Γ. (εκδ.), Νεολιθικός Πολιτισμός στην Ελλάδα, Ίδρυμα Ν. Γουλανδρή, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα 1996, 75-76. 51 Sampson A., The cave of Lakes. A prehistoric site in the highlands of Peloponnese, Athens.(1997)
  16. 16. 16 Ασπίδας, στο σπήλαιο Κεφαλάρι 8 χλμ Νότια του Άργους52 . Στην Αρκαδία στα Αγιωρίτικα βρέθηκαν κατάλοιπα πλίθινων τοίχων με λίθινα θεμέλια, επίσης δάπεδα από πατημένο πηλό και κτιστές εστίες. 999... ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ : Την δεκαετία του 1970 η ανασκαφική έρευνα στην Δωδεκάνησο έδωσε δύο σπήλαια στην Ρόδο , σε υπαίθριες θέσεις στην Λέρο και στο Γυαλί Νισύρου και Αλμίνια.53 Το σπήλαιο Κούμελο στην Αρχάγγελο Ρόδου , βρίσκεται σε απόκρημνη θέση, όχι μακριά απο τη θάλασσα, αλλά σε άγονη περιοχή χωρίς χώρο για καλλιέργεια. Η ανασκαφή του 1979 έφερε στο φώς δάπεδα κατοίκησης της τελευταίας φάσης της Νεότερης Αιγιακής Νεολιθικής 4200- 3800 π.Χ). Οι εστίες και η κεραμική δείχνουν μάλλον περιστασιακή κατοίκηση και όχι εντατική χρήση. Στην ευρύτερη περιοχή εντοπίστηκαν και άλλα σπήλαια, δείχνοντας ότι η περιοχή είχε κατοικηθεί απο κτηνοτρόφους απο κάποιο οικιστικό κέντρο στην πεδιάδα Αρχαγγέλου. Το σπήλαιο Άγιος Γεώργιος στο χωριό Καλυθιές Ρόδου 5 χλμ. απο την θάλασσα κοντά σε εύφορη καλλιεργήσιμη περιοχή , δείχνει ότι η κατοίκηση ήταν εντονότερη. Η θέση Γυαλί54 στην Νίσυρο είναι σημαντική , με λείψανα κτιρίων μεταξύ των οποίων ένα ακέραιο με 3 δωμάτια. Μοναδικό δείγμα στο Αιγαίο. 111000... ΚΡΗΤΗ: Τα παλιότερα αρχιτεκτονικά λείψανα της Κρήτης απο περίπου 80 θέσεις της Νεολιθικής Εποχής, βρίσκονται στην Κνωσό. Εδώ δεν διαπιστώνεται η ύπαρξη μιας μόνιμης αρχιτεκτονικής, αλλά μιας κεραμικής πλήρως ανεπτυγμένης, η οποία ίσως να προέρχεται απο την Μ. Ασία. Ο προσανατολισμός των κτισμάτων μαρτυρεί έναν οργανωμένο πολεοδομικό σχεδιασμό. Παρατηρείται ο ίδιος προσανατολισμός με τον μεταγενέστερο ανακτορικό. Οι τοίχοι είχαν προεξέχουσες ενισχύσεις, ερμάρια ή λίθινα θρανία, ενώ τα δάπεδα ήταν απο απλή πατημένη γη. 2.3. ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ55 Η πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζει τον ιδιαίτερα μεγάλο όγκο των δεδομένων και η διαφορετικότητα των πηγών δυσχεραίνουν την υιοθέτηση της απόλυτης χρονολόγησης, καθώς στη συγκριτική διεύρυνση των βιβλιογραφικών πηγών διαπιστώνονται αναντιστοιχίες και ανακρίβειες. Προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιογένεια στη χρονολογική ορολογία, η οποία θα υποσκελίζει τις διαφορές και θα ενσωματώνει τους 52 Χατζηπούλιου, Ε., , "Βόρεια, Ανατολική και Νότια Πελοπόννησος", στο Παπαθανασόπουλος, Γ. (εκδ.), Νεολιθικός Πολιτισμός στην Ελλάδα, Ίδρυμα Ν. Γουλανδρή, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα 1996, 75-76 53 Sampson A. 1987, The Neolithic period in the Dodecanese, Athens. 54 Sampson A. 1988 a, The Neolithic settlement at Yali, Nissiros, Athens. 55 Θεωρείται ότι η πιο χρήσιμη μέθοδος απόλυτης χρονολόγησης είναι σήμερα η χρονολόγηση με ραδιενεργό Άνθρακα η γνωστή ραδιοχρονολόγηση, τα πρώτα αποτελέσματα της οποίας δημοσίευσε ο αμερικανός χημικός Willard Libby το 1949. Renfrew C., and Bahn P., Θεωρίες και πρακτικές εφαρμογές. Αθήνα Ινστιτούτο Βιβλίου – Α. Καρδαμίτσα (2001): 25-27, 115-128, 149
  17. 17. 17 εναλλακτικούς όρους και τις ασυμφωνίες των χρονικών ορίων των πολιτισμικών φάσεων από περιοχή σε περιοχή, επιλέγεται η παρακάτω χρονολόγηση: ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟ ΣΧΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗΣ ΣΕ ΕΤΗ Π.Χ ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ 8600-6500 ΠΡΟΚΕΡΑΜΙΚΗ - ΑΚΕΡΑΜΙΚΗ ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ 6700-6300 ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ 6500-5800 ΜΕΣΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ 5800-5300 ΝΕΟΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ Ια 5300-4800 ΝΕΟΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ Ιβ 4800-4200 ΝΕΟΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΙΙ α 4200-3800 ΝΕΟΤΕΡΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΙΙ β 3800-3300 ΜΕΤΑΒΑΤΙΚΗ ΦΑΣΗ 3500-2900 ΠΡΩΙΜΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ 1 3300-2900 ΠΙΝΑΚΑΣ 1. ΠΗΓΗ: ΣΑΜΨΩΝ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ(ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΙΒΛΙΟΥ Α- ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ 2007): 473 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 3.1 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ 56 Πίνακας 2. Tσέλικα Γ. Βασιλεία Η μορφή και η εξέλιξη των προϊστορικών οικισμών στον ελλαδικό χώρο:Χωροταξικό πλαίσιο και πολεοδομία.(Διδακτορική διατριβή ΑΠΘ 2006) 56 Τσέλικα Γ. Βασιλεία Η μορφή και η εξέλιξη των προϊστορικών οικισμών στον ελλαδικό χώρο:Χωροταξικό πλαίσιο και πολεοδομία.(Διδακτορική διατριβή ΑΠΘ 2006)
  18. 18. 18 Η ανθρώπινη παρουσία της Μέσης Νεολιθικής Περιόδου επιβεβαιώνεται χρονολογικά σε ένα σύνολο 339 θέσεων σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο. Η πλειονότητα των θέσεων της περιόδου εντοπίζεται στη Θεσσαλία (194 θέσεις 58%), το δεύτερο μεγαλύτερο ποσοστό καταγράφεται στη περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας – Αττικής (14%) 49 θέσεις και ακολουθούν οι υπόλοιπες. Στις περιφέρειες της Ηπείρου των Ιόνιων Νησιών, του Βορείου Αιγαίου, των Κυκλάδων, και της Δωδεκανήσου το ποσοστό είναι μηδενικό, καθώς δεν έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα της Μέσης Νεολιθικής Περιόδου57 . Αρχίζοντας από την εξέταση του κλίματος της μεταβατικής αυτής περιόδου, πολυνολογικές έρευνες και μινεραλογικές και μαγνητικές αναλύσεις σε πολλά σημεία του ελληνικού χώρου, αποδεικνύουν ότι η περίοδος από το 9800-8800 π.Χ συμπίπτει με την φάση «ALLERǾD», που είναι η θερμότερη της Ύστερης παγετώδους με θερμοκρασία 2-3 οC βαθμούς θερμότερη πάνω από τη σημερινή. Μετά το 9000 π.Χ περίπου συνεχίζει να επικρατεί ένα θερμό και υγρό κλίμα58 .Από το 8000-7000 χρόνια π.Χ το κλίμα στον ελληνικό χώρο είναι θερμό όπως το σημερινό, αλλά πιο υγρό και επιτρέπει την ανάπτυξη δάσους και κυρίως πεύκων. Υπήρξε μεγάλη έκρηξη της βλάστησης που μπορούμε να δούμε σε διάφορες περιοχές της χώρας π.χ περιοχή ανάμεσα στον Όλυμπο και στις εκβολές του Αξιού. 57 Ανάμεσα στη παλαιολιθική και Νεολιθική περίοδο μεσολαβεί ένα χρονικό διάστημα « μεταβατικό» η μεσολιθική εποχή. Η Μεσολιθική αλλού ονομάζεται Επιπαλαιολιθική, όπως στην Δυτική Τουρκία ενώ δεν έχει παντού την ίδια διάρκεια. Στη Β. Ευρώπη, για παράδειγμα αλλά και στα Βαλκάνια όπως το Λεπένσκι Βιρτης Σερβίας, υφίσταται ως την 6η χιλιετία. Όταν οι γύρω περιοχές έχουν ήδη ενσωματώσει με επιτυχία τη νεολιθική οικονομία. 58 Σε γεώτρηση στη Κωπαΐδα σε στρώμα που έδωσε ηλικία 9900± 110 ΒΡ (8800-8700 π.Χ), παρατηρείται αλλαγή κλίματος από το ψυχρό προς το θερμό και φαίνεται ότι έχουμε μετάβαση από το Πλειστόκαινο στο Ολόκαινο. Αυτό έγινε πιο εμφανές στην Λίμνη Ιωαννίνων Ξυνιάδα και στους Φιλίππους .Van Zeist (1982) ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ - ΘΡΑΚΗ0 50 100 150 200 250 250 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ - ΘΡΑΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΗΠΕΙΡΟΣ ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ- ΑΤΤΙΚΗ ΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ
  19. 19. 19 Τεράστιες επίσης ήταν και οι αλλαγές που προκλήθηκαν από την άνοδο της θαλάσσιας στάθμης λόγω της τήξης των Παγετώνων. Προς το τέλος της Παλαιολιθικής ( 9000 π.Χ) υπολογίζεται ότι η θαλάσσια στάθμη βρισκόταν 70 – 80 μ. χαμηλότερα από την σημερινή, ενώ το κλίμα ήταν ψυχρότερο από το σημερινό κατά 2-3 βαθμούς, αλλά η αλλαγή κλίματος στην συνέχεια αύξησε την θερμοκρασία και την άνοδο της θάλασσας, γύρω στο 6250 π.Χ στους χρόνους της Αρχαιότερης Νεολιθικής, η θάλασσα βρισκόταν 30 μ. χαμηλότερα59 . Μέχρι σήμερα η Μεσολιθική αντιμετωπιζόταν ως κάτι το πρωτόγνωρο στον ελληνικό χώρο, σε αρκετές μάλιστα περιπτώσεις αμφισβητείτο και η ύπαρξη της. Τα ευρήματα όμως από πολλά μέρη της Ελλάδας πληθαίνουν συνεχώς, κυρίως από σπήλαια, και η περίοδος τείνει να πάρει τις πραγματικές της διαστάσεις και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Λείψανα κατοίκησης από το Φράγχθι, σπήλαιο Κύκλωπα Γιούρων, Θεόπετρας , Πρόσυμνα και Κύθνο παρουσιάζουν ομοιογένεια60 . Είναι γεγονός ότι ο πολιτισμός της περιόδου δείχνει φτωχός αλλά αυτό δεν σημαίνει « παρακμή61 ».Δεν υπάρχουν σημαντικά έργα τέχνης, αλλά σε αυτή την περίοδο μπαίνουν οι βάσεις που οδηγούν στην « Νεολιθική επανάσταση». Ενώ συνεχίζεται το κυνήγι και η συλλογή άγριων καρπών και δημητριακών, παρατηρείται αύξηση της αλιείας, η συλλογή οστρέων και σαλιγκαριών γίνεται εντατική, η ναυσιπλοΐα βελτιώνεται, η διακίνηση αγαθών από μακρινές περιοχές είναι εφικτή (οψιανός Μήλου), ενώ υπάρχουν ενδείξεις στα Γιούρα ότι εξημερώνονται ζώα (χοίροι).62 Με βάση τα διαθέσιμα ανασκαφικά και δημοσιευμένα δεδομένα, φαίνεται πως οι μεσολιθικοί χρήστες του ελλαδικού χώρου προτιμούσαν να εγκαθίστανται και να δραστηριοποιούνται σε παράκτιες θέσεις. Λόγω της προτίμησης, είναι πιθανό να καταγράφεται στα αρχαιολογικά δεδομένα απώλεια θέσεων εξαιτίας της διαβρωτικής διαδικασίας ή του βυθίσματος θέσεων από την άνοδο της θαλάσσιας στάθμης63 . 3.2 . ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΣΤΗΝ ΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ Στην Δυτική Ελλάδα, μεσολιθικά ευρήματα έχουν προέλθει από το Σιδάρι της Κέρκυρας64 και από μερικές πιθανές θέσεις στην Πρέβεζα τις οποίες ερεύνησε επιφανειακά ο Runnels65 .Πρόκειται για τρείς θέσεις που βρέθηκαν σε παλαιοεδάφη κοντά σε αμμόλοφους δυτικά της Πρέβεζας. Υποτίθεται ότι ήταν μικροί καταυλισμοί κοντά στην παραλία και η οικονομία τους ήταν προσανατολισμένοι σε θαλάσσιες 59 Σάμψων Αδαμάντιος., Προϊστορική αρχαιολογία της Μεσογείου Ινστιτούτο του βιβλίου Α- Καρδαμίτσας (2007): 372-395 60 Σάμψων Αδαμάντιος., «Νέα στοιχεία για την Μεσολιθική Περίοδο στον Ελληνικό Χώρο» Αρχαιολογία και Τέχνες 61 (1996): 47 61 Θεοχάρης Δ., Νεολιθική Ελλάς 1972 62 Sampson A., “ Mesolithic and Neolithic Occupation Of The Cave Of Cyclope, Youra, Alonnesos BSA 93 (1998): 1-22 63 Van Andel TJ and J.C Shackleton “ Late Paleolithic and Mesolithic Coastlines Of Greece And The Aegean” Journal Of Field Archaeology 9( 1982) : 445-454 64 Sordinas A., “The Sidarian : Maritime Mesolithic non – geometric Microliths” In N. Galanidou and C.Perles( The Greek Mesolithic, Problems and Perspectives 2003): 89-97 65 Runnels C, Review Of Aegean Prehistory IV.C “ The Stone Age Of Greece” In T. Cullen Ced ) Aegean Prehistory. A Review. ( AJA Supplement, 2001) : 225- 258
  20. 20. 20 ασχολίες. Τα εργαλεία είναι μικρολιθικά τραπεζοειδή που χρησιμοποιούνταν σαν αιχμές βελών. Μια άλλη θέση βρέθηκε στις εκβολές του Ποταμού Αχέροντα . Στο Σιδάρι υπάρχει ένας αυστηρά συγκεκριμένος χαρακτήρας της ύστερης μεσολιθικής λιθοτεχνίας που πιθανώς δικαιολογείται από την απομόνωση της θέσης, χρονολογήθηκε στα 7770± 340 ΒΡ και φέρει χαρακτηριστικά διαφορετικά από την τεχνολογική παράδοση που επικρατεί στο δυτικό κομμάτι των Βαλκανίων66 . 3.3 ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ Τελευταία ανασκαφές του Kozolowski και Κουμουζέλη σε βραχοσκεπή της Προσύμνας της Αργολίδας αποκάλυψαν μεσολιθικό στρώμα πάνω σε στρώματα της Ανώτερης Παλαιολιθικής67 .Το σπήλαιο βρίσκεται στους πρόποδες των βουνών που περιβάλλουν το κάμπο του Άργους, όχι μακριά από εκεί που βρίσκονται παλαιότερες νεολιθικές θέσεις όπως π.χ τα Δένδρα 68 . Στα στρώματα 5 και 3 στο σπήλαιο 1 στο Φαράγγι της Κλεισούρας τα βασικά τεχνο- μορφολογικά χαρακτηριστικά προέρχονται από την παράδοση της τοπικής Κατώτερης Μεσολιθικής, με έμφαση στην παραγωγή φορέων σε μορφή φολίδων, περιορισμένη εμφάνιση της τεχνολογίας της μικρολεπίδας και παραγωγή μικρού αριθμού μικρολίθων από φολίδες (τρίγωνα,τραπέζια ,ημισεληνοειδή)69 . Πέρα από τα τέχνεργα από το τοπικό ραδιολαρίτη και πυριτόλιθους που είναι ενσωματωμένο στην παράδοση της Μεσολιθικής του Αιγαίου, εμφανίζονται ορισμένα τέχνεργα από εισαγμένα πυριτολιθικά πετρώματα που θεωρούνται προϊόν εισαγωγής, πράγμα που ενισχύει τις απόψεις περί επαφών με νεολιθικές κοινότητες του Αργειακού κάμπου70 . Μέχρι τελευταία η πιο γνώστη και καλύτερα ανασκαμμένη θέση της Μεσολιθικής ήταν το σπήλαιο Φράγχθι στην Ερμιονίδα. Μετά από συνεχή κατοίκηση του τέλους της ΑΠ παρουσιάζεται η Μεσολιθική φάση, αφού μεσολαβεί ένα κενό μιας χιλιετίας. Η στρωματογραφία έδειξε ότι η μεσολιθική κατοίκηση μπορεί να χωριστεί σε δυο φάσεις, μια κατώτερη και μια ανώτερη που διαρκούν από την 9η – 7η χιλιετία π.Χ , μέσα στα στρώματα της παλαιότερης φάσης βρίσκεται οψιανός από την Μήλο που προφανώς μεταφερόταν στο Φράγχθι μέσω των κυκλαδίτικων νησιών και της Αττικής. Η παλαιοβοτανολογική μελέτη απέδειξε ότι οι χρήστες του σπηλαίου συνέλεγαν άγρια δημητριακά και όσπρια, ενώ βάσιζαν την διατροφή τους κατά ένα μεγάλο μέρος στο ψάρεμα και στην συλλογή οστρέων. Στο Φράγχθι βρέθηκαν 8 ταφές και 2 καύσεις νεκρών στην είσοδο του σπηλαίου που χρονολογούνται στην Κατώτερη Μεσολιθική και μόνο μια ανήκει στην Ανώτερη Μεσολιθική. Οι ταφές και όλα τα διεσπαρμένα οστά 66 Biagi p., “ A Review Of The Late Mesolithic in Italy and Its Implication For The Neolithic Transition” ( The Widening Harvest , Archaeological Institute Of America, Colloquiq and Confrence Papers 6 (2003) : 133-155 67 Koumouzelis M., Kaczonowska M., et.al “ End Of Paleolithic in The Argolide: Excavation in Caves 4 and 7 in Klisoura” Gorge Eurois in a Prehistoric 2( 2003) 68 Σαμψων Αδαμάντιος., Μεσολιθική Ελλάδα, 9000-6500 π.Χ Παλαιοπεριβαλλον , Οικονομία, Τεχνολογία Αιγιακή Βιβλιοθήκη Αθήνα (2010): 374 69 Σαμψων Αδαμάντιος., Προϊστορική Αρχαιολογία της Μεσογείου Ινστιτούτο του Βιβλίου Α- Καρδαμίτσα Αθήνα( 2007): 374 70 Koumouzelis M., Kozlowski J.K, et.al “ Prehistoric Settlement in the Klisoura ( Excavation 42 1993- 1994Prehistoric Europeennne 8 ): 143- 173
  21. 21. 21 αποτελούν ένα σύνολο περίπου 28 ατόμων , σχετικά μικρό αν σκεφτεί κανείς ότι το σπήλαιο κατοικήθηκε τουλάχιστον 150 χρόνια71 . 3.4. ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ Παχιά στρώματα μεσολιθικής κατοίκησης έδωσε η ανασκαφή στο σπήλαιο του Κύκλωπα στα Γιούρα που διήρκησε από το 1992 - 199572 .Πρόκειται για έρημο νησί στα βόρεια της Αλοννήσου με βραχώδεις απότομες ακτές. Σε μια μεγάλη τομή κοντά στη είσοδο εντοπίστηκαν παχιά στρώματα κατοίκησης της Μεσολιθικής με τεράστια συγκέντρωση οστών, ψαριών και χερσαίων μαλακίων. Στην Ανώτερη Μεσολιθική ανήκουν δύο δάπεδα, και εστία που έδωσαν χρονολογία 6600-6530 π.Χ. Το επόμενο στρώμα με λίθινους τριπτήρες και οστέινα αγκίστρια ανάμεσα σε τροφικά κατάλοιπα έδωσε μια ηλικία 7265 – 7199 π.Χ. Σε κατώτερα στρώματα βρέθηκαν δάπεδα, ενώ οι ηλικίες 7430- 7320 π.Χ και 7500- 7420 π.Χ ανήκουν στην αρχή της Ανώτερης Μεσολιθικής. Στο βαθύτερο τμήμα της τομής από δείγματα άνθρακα προήλθαν οι παλαιότερες μέχρι στιγμής χρονολογίες γύρω στα 8600- 8300 π.Χ. Τα ευρήματα είναι ως επί το πλείστον οργανικά κατάλοιπα, τεράστιες ποσότητες οστρέων, οστών ψαριών και χερσαίων μαλακίων. Το τεράστιο οργανικό υλικό σχηματίζει παχιά στρώματα που συνήθως επικαλύπτονται από δάπεδα, σχεδόν πάντοτε με έντονη κλίση λόγω κατωφέρειας που παρουσιάζει το σπήλαιο. 3.5. ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΥΘΝΟ Την δεκαετία του 1970 η είδηση ότι στην θέση Μαρουλάς της Κύθνου είχε εντοπιστεί μεσολιθικός οικισμός73 είχε αναστατώσει την προϊστορική επιστημονική κοινότητα και αμφισβήτησε το γεγονός ότι μπορεί να υπάρχει στο Αιγαίο και ιδιαίτερα στις Κυκλάδες τόσο παλιά προϊστορική κατοίκηση. Οι αρχαιολόγοι δεν αντιλήφθηκαν ότι υπήρχαν εργαλεία από χαλαζία και παντελή απουσία κεραμικής, πληθώρα λιθοτεχνίας και το πλήθος των οργανικών καταλοίπων που οδηγούσε με ασφάλεια σε μια προνεολιθική χρονολόγηση. Λεπτομερής επιφανειακή έρευνα που διεξήχθη τα τελευταία χρόνια παράλληλα με ανασκαφή αποκάλυψε και τρείς άλλες μεσολιθικές θέσεις στο βόρειο και κεντρικό τμήμα του νησιού. Η μια θέση βρίσκεται Δυτικά των λουτρών στο εσωτερικό του νησιού σε μια ομαλή πλαγιά, η άλλη θέση σε έναν αυχένα του ακρωτηρίου του Αγίου Σώστη στο Βόρειο τμήμα του νησιού, και η Τρίτη εντοπίστηκε στην Ανατολική πλευρά του κεντρικού τμήματος του νησιού στην περιοχή της Νάουσας74 .Με την αρχή της ανασκαφής στο Μαρουλά βρέθηκαν σχεδόν στην επιφάνεια ή σε μικρό βάθος δάπεδα κατασκευών και αρκετές μεσολιθικές ταφές75 . 71 Cullen t., “ Mesolithic Mortuary Virtual At Franchthi Cave Greece” Antiqity 69 (1995): 277 72 Sampson A., “Early productive Stage in the Aegean Basin From 9th To 7th Mill BC” In Licher R. Meric., (ed),” How Did Farming Reach Europe” Istanbul( 2005): 131-141. 73 Honea K., “Prehistoric Remains On The Island Of Kytnos” AJA (1964 ): 79. 74 Σάμψων Α., «Προϊστορική αρχαιολογία της Μεσογείου» Ινστιτούτο του βιβλίου Α- Καρδαμίτσας (2007):380 75 Σάμψων Α., «Μεσολιθική Ελλάδα , 9000-6500 π.Χ Παλαιοπεριβαλλον , Οικονομία, Τεχνολογία Αιγιακή Βιβλιοθήκη Αθήνα( 2010): 51-140
  22. 22. 22 Συνολικά επισημάνθηκαν 17 κυκλικές ελλειψοειδής καλύβες και λιθόστρωτα, που εκτείνονται στην Ανατολική πλευρά του οικισμού, ακόμα και πάνω στα βράχια της ακτής, πράγμα που δείχνει ότι ο οικισμός εκτεινόταν προς το μέρος της θάλασσας. Οι κυκλικές κατασκευές με διάμετρο 2,5 μ. με 3,20 μ. έχουν δάπεδο από σχιστολιθικές πλάκες και οριοθετούνται κυκλικά από όρθιες πέτρες. Μεγάλη πλακόστρωτη κυκλική, ορθογώνιοι ή ακανόνιστοι χώροι υπάρχουν σε τρία σημεία του οικισμού και σημαίνουν διαφορετική χρήση. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον μέχρι στιγμής παρουσιάζει το Μ3, η ανασκαφή της οποίας συνεχίζεται. Εδώ υπάρχει σχετικά παχιά επίχωση ασυνήθιστη για το χώρο του Μαρουλά με στρώσεις σαλιγκαριών να σχηματίζουν τρία επάλληλα στρώματα, εκ των οποίων το χαμηλότερο έχει σκούρο χρώμα που προέρχεται από καύσεις. Με την ανασκαφή αποκαλύφθηκε ότι στο σημείο υπήρχε ημιυπόγεια κατασκευή λαξευμένη σε μαλακό βράχο που διατηρούσε τρία επάλληλα δάπεδα και στηριζόταν σε ένα κεντρικό πάσσαλο. Όλες αυτές οι ανθρώπινες επεμβάσεις στον χώρο από ανθρώπους της Μεσολιθικής εποχής είναι καινοφανείς για τα ελληνικά δεδομένα. Ο τύπος του κυκλικού οικήματος εμφανίστηκε και στην Κύπρο και την συνδέει με την περιοχή της Μ. Ανατολής76 . Τρείς άλλες θέσεις που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα στην Ανατολική Ικαρία ανεβάζουν σε οκτώ τις μεσολιθικές θέσεις στο χώρο του Αιγαίου. Μια άλλη θέση είχε εντοπιστεί παλαιότερα από τον Δ. Θεοχάρη στο Αχίλλειο της Σκύρου (1959), αλλά το υλικό είναι άγνωστο και η ακριβής τοποθεσία δεν είναι γνωστή για να αξιολογηθεί το εύρημα. Η ύπαρξη Μεσολιθικής στην Σκύρο είναι πολύ πιθανή αν υπολογίσουμε ότι σε σχετικά μικρή απόσταση από τον χώρο αυτό βρίσκεται η θέση της Αρχαιότερης Νεολιθικής Παπά το Χώμα77 Ανακεφαλαιώνοντας γίνεται αντιληπτό ότι ο μικρός αριθμός θέσεων καθιστά δύσκολη την εξαγωγή γενικών συμπερασμάτων για το σύνολο της διάρκειας της κατοίκησης της Μεσολιθικής περιόδου στον ελλαδικό χώρο. Αυτή η κατάσταση οδηγεί σε αναπάντητα ερωτήματα που σχετίζονται με την φύση και τον χαρακτήρα της Μεσολιθικής περιόδου. Ποιο συγκεκριμένα ο χαρακτήρας της περιόδου αυτής περιγράφεται στην βιβλιογραφία με τον όρο « ιδιοσυγκρασιακός78 ». Ο ιδιοσυγκρασιακός αυτός χαρακτήρας πιθανόν να οφείλεται στην απόπειρα προσαρμογής των ανθρώπινων ομάδων στα ιδιαίτερα περιβαλλοντικά και χαρακτηριστικά του ελλαδικού χώρου και να αποτελεί ένα κοινό τόπο μεταξύ των ομάδων αυτών, ο οποίος μπορεί να μην σχετίζεται με τους παραπάνω παράγοντες. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ 76 Goring- Morris. A. N., “ Complex Hunder Gatheres At The End Of Paleolithic( 20.00-10.00 BP). Στο T.E Levy(e.d), “The Archaeology Of Society In The Holy Land” London: Leicester, University Press (1998): 141- 168 77 Θεοχάρης Δ., « Η αυγή της Θεσσαλικής Προϊστορίας»(Βόλος 1959) 78 Galanidou N., and Perles (eds)., “ The Greek Mesolithic: Problems And Perspectives”London: British School At Athens Studies (2003):31

×