Dálking av høvunum og evnaliga menningin hjá føroyskum børnum

614 views

Published on

Pollution of the Oceans and the
Development of Mental Abilities in Children in The Faroes

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Dálking av høvunum og evnaliga menningin hjá føroyskum børnum

  1. 1. Dálking av høvunum og evnaliga menningin hjá børnum í Føroyum sálarfrøðingur Fróði Debes Sjónvarp Føroya 12-03-2008
  2. 2. Stutt úr kviksilvursøguni <ul><li>Fimmtiárini: Umhvørvisvanlukkan í útróðrarbygdini Minamata í Japan </li></ul><ul><li>Sjeytiárini: Dálkingarvanlukka í Iraq </li></ul><ul><li>1977: Føroyskir myndugleikar ávara </li></ul><ul><li>1990: WHO mælir til epidemioligiska gransking </li></ul><ul><li>1998: Føroyskir myndugleikar herða ávaring </li></ul><ul><li>2000: Umhvørvismyndugleikar í USA brúka føroysku kanningarúrslitini til markvirði </li></ul>
  3. 3. Minamata
  4. 4. Minamata <ul><li>Hesin maðurin var eitraður í móðurlívi og hevði týðilig tekin til, at miðnervalagið var ávirkað. Mynd tikin í 1995. </li></ul>
  5. 5. Myndugleikarnir í Minamata royndu at greiða fólki frá
  6. 6. Fólkaupplýsing í Japan <ul><li>Her verður greitt frá, at tá mamman etur dálkaðan fisk, verður barnið eisini dálkað </li></ul>
  7. 7. Grindadráp í Sandagerði <ul><li>Í Føroyum stavar kviksilvur-eitran einamest frá grind </li></ul>
  8. 8. Heilaárin av kviksilvuri <ul><li>Mild kronisk støða hjá vaksnum fólki </li></ul><ul><li>Rakt eru serliga sensori-motorisk øki, eins og sjón og hoyrn </li></ul>
  9. 9. Heilaárin av kviksilvuri Langtvarandi, mild Varandi Eitrað í móðirlívi Ymisk sløg av Minamatasjúku Álvarsom eitran í móðirlívi førir við sær globalar og diffusar vevnaðarbroytingar
  10. 10. Skaðar, ið kunnu væntast av Hg í okkara høpi <ul><li>Sjón </li></ul><ul><li>Hoyrn </li></ul><ul><li>Sansing </li></ul><ul><li>Motorik (rørslur) </li></ul><ul><li>Intellekt, kognition, mentalar og persónligar førleikar </li></ul>
  11. 11. Umhvørvisheilsukanningar byrjaðar á DfAA 1985-2007 <ul><li>Forkannning 1985 </li></ul><ul><li>Kviksilvurkanning 1986/87 – kohorta 1 </li></ul><ul><li>PCB kanning 1994 – kohorta 2 </li></ul><ul><li>PCB kanning 1998/2000 - kohorta 3 </li></ul><ul><li>Diet kanning 2000/2001 – kohorta 4 </li></ul><ul><li>Kanningar í Qaanaaq, Grønlandi, 1995 </li></ul><ul><li>Camera de Lobos, Madeira, 1995 </li></ul><ul><li>Forkanning Grindamenn, 2005 </li></ul><ul><li>70-áringar, 2007 </li></ul>
  12. 12. Grein í 1997 um úrslit av kanningum av kohortu 1, 7 ára gomul
  13. 13. Úrslit av kanningum av kohortu 1, 7 ára gomul <ul><li>Børn, fødd í 1986/87, íalt 1023 </li></ul><ul><li>75 % av øllum barnsburðum í Føroyum </li></ul><ul><li>Børnini vóru kannað nýfødd, 7 og 14 ára gomul </li></ul><ul><li>Kanningarhættir valdir í altjóða samstarvi við granskarar úr Japan og USA </li></ul><ul><li>Framdar vórðu: </li></ul><ul><ul><li>Barnalæknakanningar </li></ul></ul><ul><ul><li>Sálarfrøðiligar kanningar </li></ul></ul><ul><ul><li>Neurofysiologiskar kanningar </li></ul></ul><ul><ul><li>Kanningar av sjón og hoyrn </li></ul></ul><ul><ul><li>Kemiskar rannsóknir av nalvastreingi, blóði, hári og landi </li></ul></ul>
  14. 14. Úrslit av kanningum av kohortu 1, 7 ára gomul. Exponering <ul><li>Hg í nalvasnórsblóði 24,2 μg/l – medianur </li></ul><ul><ul><li>25% meira enn 40 μg/l </li></ul></ul><ul><li>Hg í hári var 4,5 μg/g – medianur </li></ul><ul><ul><li>13% yvir 10 μg/g </li></ul></ul><ul><li>Kviksilvurnøgdin hevði samband við tal av grindadøgurðum og í minni mun við fisk </li></ul>
  15. 15. Úrslit av kanningum av kohortu 1, 7 ára gomul. Ávirkan <ul><li>Heilsustøðan hjá børnunum var sum heild góð </li></ul><ul><li>Einki barn funnið við álvarsligum breki av Hg </li></ul><ul><li>Kviksilvur í móðirlívi tálmar tó menningini av máli, árvakni, minni og rørslu- og rúmsansi </li></ul><ul><li>Føroysk børn eru ikki samanborin við børn uttanlanda. </li></ul>
  16. 16. Hvørji krøv eru til royndir/tests? <ul><li>Troyta breiða viftu av heilafunktiónum </li></ul><ul><ul><li>Multi-fokal árin av Hg og PCB </li></ul></ul><ul><ul><li>Funktionel økir við kendum neuropatologiskun abnormiteti </li></ul></ul><ul><li>Royndir valdar, ið spegla serligar avmarkaðar heilafunktiónir heldur enn sokallaðar “omnibus” tests (intelligenstests) </li></ul><ul><li>Metast kan tó um intelligens við at samantelja úrslitini av fleiri testum </li></ul>
  17. 17. Hvørji krøv eru til royndir/tests? <ul><li>Einki (ella høgt) ovasta aldursmark </li></ul><ul><ul><li>Fyrimunur í “follow-up” kanningum </li></ul></ul><ul><li>Uppgávur ið ávirkast av Hg og PCB’um </li></ul><ul><ul><li>Funktionel økir sum: </li></ul></ul><ul><ul><ul><li>mál </li></ul></ul></ul><ul><ul><ul><li>visuo-spatial funktión </li></ul></ul></ul><ul><ul><ul><li>ansni, árvakni, bindindi </li></ul></ul></ul><ul><ul><ul><li>kynsmunir </li></ul></ul></ul>
  18. 18. Hvørji krøv eru til royndir/tests? <ul><li>Royndir, sum kunnu góðtakast av børnum og foreldrum </li></ul><ul><ul><li>Ikki ov svárar </li></ul></ul><ul><ul><li>Ikki ov tíðarkrevjandi </li></ul></ul><ul><ul><li>Hóskandi fyri aldurin </li></ul></ul><ul><ul><li>Hóskandi fyri mál og mentan </li></ul></ul>
  19. 19. Hvørji krøv eru til royndir/tests? <ul><li>Statistiskir eginkeikar: </li></ul><ul><ul><li>Høgan sensitivitet </li></ul></ul><ul><ul><li>Neyvan specificitet </li></ul></ul><ul><ul><li>Stóra spennivídd (range) </li></ul></ul><ul><ul><li>Stóra upploysing (resolution) í úrslitum (scores) </li></ul></ul><ul><ul><li>Uttan gólv- ella lofts-effektir </li></ul></ul><ul><ul><li>Rímiligan test-retest reliabilitet </li></ul></ul><ul><li>Helst versiónir, sum eru standardiseraðar í norðurlondum </li></ul>
  20. 20. Hvat er kannað? Neuro-psykologisk funktiónsøki <ul><li>Læra og minni: </li></ul><ul><ul><li>Innprenting (t.d. læra innkeypsseðil) </li></ul></ul><ul><ul><li>Stuttíðarminni (minni eftir stutt avbrot) </li></ul></ul><ul><ul><li>Langtíðarminni (minni eftir langt avbrot) </li></ul></ul><ul><ul><li>Endurkenning (kenna rætt millum fleiri skeiv) </li></ul></ul><ul><ul><li>Verbalt tilfar (orð) </li></ul></ul><ul><ul><li>Visuospatialt tilfar (figurar) </li></ul></ul>
  21. 21. Hvat er kannað? Neuro-psykologisk funktiónsøki <ul><li>Visuo-konstruktivur førleiki </li></ul><ul><li>Fín hond-motorisk funktión (kvikar fingra-rørslur) </li></ul><ul><li>Visuo-motorisk koordinatión </li></ul><ul><li>Málslig tilognan og orðfeingi </li></ul><ul><li>Málslig abstraktión (hugtøk) </li></ul><ul><li>Ansni og koncentratión </li></ul><ul><li>Visuo-motoriskt tempo/skjótleiki </li></ul>
  22. 22. Neuro-psyk. úrslit. Kohorta 1, 7 ár
  23. 24. Neuro-psykologisk úrslit, Signifikant Hvussu nógv seinkar Hg mennningini av andsevnunum (mánaðar við 7 ár)? Men er nakar føddur við 10 ferðum so nógvum Hg sum nakar annar? 2 x Hg: 1 - 2 má. 5 x Hg: 2 – 5½ má. 10 x Hg: 3 – 8 má.
  24. 25. Hg í nalvastrongsblóði
  25. 26. Hg í nalvastrongsblóði <ul><li>Spjaðing er stór </li></ul><ul><li>Fleiri hava bæði </li></ul><ul><li>dupling, </li></ul><ul><li>5-dubling, og </li></ul><ul><li>10-dupling </li></ul>av optimalt lágari eksponering
  26. 27. Hg í nalvastrongsblóði <ul><li>Spjaðing er stór </li></ul><ul><li>Fleiri hava bæði </li></ul><ul><li>dupling, </li></ul><ul><li>5-dubling, og </li></ul><ul><li>10-dupling </li></ul>av optimalt lágari eksponering
  27. 28. Hevur alt hetta nakran týdning? <ul><li>Ja! Sjálvt smábroytingar í einari populatión kunnu fáa stóran týdning, </li></ul><ul><ul><li>ikki bara fyri tann einstaka, </li></ul></ul><ul><ul><li>men fyri alt fólkið </li></ul></ul><ul><ul><li>og fyri alla tjóðina </li></ul></ul><ul><li>Fellur miðalvirðið fyri intelligens við 5 IQ-points, so veksur talið av fólki, sum fella undir IQ 70 við 57 %. </li></ul><ul><li>Tilsvarandi fellur talið av fólki við IQ yvir 130 eisini við 57 % </li></ul>
  28. 31. Kanningarliðið í 1993 <ul><li>Kohorta 1 varð kannað fyrstu ferð í 1993-94, tá børnini vóru 7 ár </li></ul>
  29. 32. Grein í 2006 um 14-ára kanningarnar
  30. 33. Fleiri testir vóru nýttar aftur Fleiri komu afturat í víðkaðum testbattaríi Økir sum: Motorikkur Ansni Arbeiðsminni og eksekutivar funktiónir Minni
  31. 34. Neuro-psykologisk úrslit, Signifikant Fleiri royndir á fleiri funktiónsøkjum høvdu aftur samanhang við Hg Myndin kámaðist tó nakað, við tað at samanhangurin millum flestu prædiktorar og testúrslitini viknaði Hg var tó líka sterkt sum forklárandi variabul við 14 ár sum við 7 ár, sætt í mun til aðrar prædiktorar
  32. 35. Hg og reaktiónstíð í NES2, CPT
  33. 36. Hg og orðfeingi í BNT
  34. 37. NES2, CPT <ul><li>Reatiónstíðin er mátið </li></ul><ul><li>Fyrsti minutturin er bert til venjing </li></ul><ul><li>4 min við 7 ár og 10 min við 14 ár </li></ul><ul><li>Tá barnið ikki reagerar verður tikið við í metingina </li></ul><ul><li>Sambandið við Hg veldst um tíðina og møðina </li></ul>
  35. 38. Kviksilvur í móðurlívi ávirkar RT við 14 ár eftir fáar minuttir
  36. 39. Dømi um strukturella líkning
  37. 40. Kanningarliðið í 2000
  38. 41. Takk fyri áhugan!

×