phutroVongLinh

389 views

Published on

Published in: Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
389
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

phutroVongLinh

  1. 1. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE DIEÄU HAÏNH GIAO TRINH Vieät dòch NGUYEÃN MINH TIEÁN hieäu ñính vaø giôùi thieäuPHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGNhöõng ñieàu caàn bieát ñeå giuùp ñôõ ngöôøi thaân trong giaây phuùt laâm chung, vaø ñeå chuaån bò saün saøng cho caùi cheát cuûa chính mình NHAØ XUAÁT BAÛN THÔØI ÑAÏI
  2. 2. LÔØI GIÔÙI THIEÄU Toâi nhaän ñöôïc baûn Vieät dòch naøy nhö moät moùn quaøhoaøn toaøn mang tính caùch caù nhaân, nghóa laø ñöôïc göûiñeán cho rieâng toâi, töø moät ngöôøi baïn hieän ñang soáng nôiKinh ñoâ AÙnh saùng - Paris, Phaùp quoác. Toâi ñaõ heát söùc vuimöøng, vì noäi dung baûn dòch chính laø nhöõng gì toâi ñangkhao khaùt tìm kieám töø nhieàu naêm qua. Khi toâi vieát nhöõng doøng naøy thì cha toâi ñaõ böôùc vaøonaêm thöù 88 cuûa cuoäc ñôøi, vaø meï toâi vöøa sang tuoåi 81. Caûhai vò tuy vaãn coøn khoûe maïnh, nhöng laø caùi khoûe maïnhraát mong manh cuûa tuoåi giaø, vaø khoâng coù baát cöù lyù do naøoñeå toâi coù theå tin ñöôïc - duø raát muoán nhö theá - laø caùc vò seõcoøn ôû laïi laâu daøi vôùi toâi. Söï thaät laø trong haøng chuïc naêmqua toâi vaãn luoân thao thöùc traên trôû veà ngaøy ra ñi cuûa caùcvò. Laø Phaät töû, toâi khoâng heà traùnh neù söï thaät neân vaãn luoântìm kieám moät phöông thöùc naøo ñoù ñeå coù theå ñoái maët vaøchuaån bò thaät toát cho nhöõng ngaøy cuoái cuûa cha meï mình,nhaát laø trong yù nghóa tinh thaàn. Hôn theá nöõa, chính baûnthaân toâi cuõng ñaõ hôn moät laàn coù theå goïi laø “trôû veà töø coõicheát”, neân toâi coù theå caûm nhaän saâu saéc leõ voâ thöôøng moätcaùch cuï theå vaø taát yeáu nhö nhöõng gì maét thaáy tai nghechöù khoâng nhö moät lyù thuyeát tröøu töôïng coù ñöôïc qua suytöôûng. Moãi ngaøy toâi luoân töï nhaéc nhôû mình veà moät söï ra 5
  3. 3. ñi coù theå vaøo baát cöù luùc naøo. Vì theá, caâu hoûi tröôùc tieân cuûatoâi trong ngaøy bao giôø cuõng laø: “Ñieàu gì caàn thieát nhaátphaûi laøm neáu hoâm nay laø ngaøy cuoái cuûa ñôøi mình?” Vaø taäp saùch naøy ñaõ ñeán vôùi toâi trong taâm traïng nhötheá ñoù. Vì vaäy, chæ rieâng caùi töïa ñeà cuûa noù cuõng ñaõ ñuûcuoán huùt toâi roài! Thaät ra thì caùch ñaây nhieàu naêm toâiñaõ töøng chuyeån dòch vaø bình giaûi quyeån Töû thö (BardoThődol) noåi tieáng cuûa Phaät giaùo Taây Taïng.1 Taát nhieân laøtoâi khoâng coù vaø cuõng khoâng ñuû khaû naêng ñoïc nguyeân baûntieáng Taây Taïng, neân ñaõ söû duïng baûn dòch Anh ngöõ coù töïañeà “The Tibetan Book of the Death” cuûa Lama Kazi DawaSamdup. Tuy vaäy, toâi tin chaéc laø mình khoâng ñeán noãiboû soùt baát cöù noäi dung quan troïng naøo cuûa taäp saùch, vìmaáy naêm sau khi coù dòp tieáp xuùc vôùi baûn luaän giaûng Anhngöõ “Death, Intermediate State and Rebirth in TibetanBuddhism” cuûa Ñaïi sö Lati Rinbochay thì toâi nhaän ranhöõng gì mình ñaõ hieåu ñöôïc qua baûn dòch cuoán Töû thöcuõng hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi lôøi daïy cuûa Ñaïi sö. Maëc duø vaäy, toâi khoâng nghó laø taát caû Phaät töû VieätNam, chaúng haïn nhö cha meï toâi, coù theå deã daøng tieápnhaän nhöõng yù töôûng ñöôïc trình baøy trong Töû thö. Noùicho cuøng, neáu chöa coù ñöôïc moät neàn taûng hieåu bieát nhaátñònh veà Phaät giaùo Taây Taïng cuõng nhö moät ñöùc tin vöõngchaéc - thaäm chí laø tuyeät ñoái - vaøo nhöõng gì ñöôïc thuyeátdaïy trong Töû thö, thì ngöôøi ñoïc seõ raát khoù loøng tieáp nhaän1 Ñoäc giaû coù theå tìm ñoïc “Ngöôøi cheát ñi veà ñaâu” - Baûn Vieät dòch cuûa Nguyeân Chaâu - Nguyeãn Minh Tieán, NXB Vaên hoùa Thoâng tin, 2005,.6
  4. 4. ñöôïc nhöõng yù nghóa tuy raát saâu xa nhöng heát söùc tröøutöôïng vaø coâ ñoïng ñöôïc chuyeån taûi trong ñoù. Ñaây cuõngchính laø lyù do vì sao trong moät quaõng thôøi gian daøi raátlaâu tröôùc ñaây taäp saùch naøy khoâng ñöôïc phoå bieán roäng raõimaø chæ daønh rieâng cho caùc vò haønh giaû, caùc baäc thaày ñangñaûm nhieäm vieäc phuø trôï, giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi laâm chunghoaëc vöøa môùi qua ñôøi. Nhöng vieäc tieáp nhaän noäi dung taäp saùch “Phuø trôï ngöôøilaâm chung” naøy laïi laø moät ñieàu hoaøn toaøn khaùc, maëc duønoù cuõng ñöôïc thuyeát giaûng bôûi moät vò Ñaïi sö thuoäc Phaätgiaùo Taây Taïng vaø cuõng noùi veà cuøng moät chuû ñeà nhö quyeånTöû thö. Töø khi baét ñaàu ñoïc nhöõng doøng ñaàu tieân, toâi ñaõhaàu nhö khoâng theå rôøi maét ra cho ñeán nhöõng doøng cuoáicuøng. Toâi nhö ngöôøi ñang trong côn khaùt chaùy boûng voäivaøng uoáng laáy töøng nguïm nöôùc trong maùt ñoå xuoáng töøcôn möa Phaùp naøy. Vaø laï luøng thay, laø moät ngöôøi tu taäptheo phaùp moân Tònh ñoä, laàn ñaàu tieân toâi baát ngôø nhaän raraèng nhöõng ñieàu ñöôïc thuyeát giaûng ôû ñaây laø hoaøn toaønphuø hôïp vôùi giaùo lyù Tònh ñoä maø toâi ñaõ töøng ñöôïc bieát.Noùi caùch khaùc, theo nhaän thöùc cuûa rieâng toâi thì taäp saùchnaøy coù theå xem nhö caàu noái quan troïng giöõa nhöõng phaàngiaùo phaùp veà söï cheát trong Phaät giaùo Taây Taïng vôùi phaùpmoân Tònh ñoä voán voâ cuøng quen thuoäc vôùi ña soá Phaät töûVieät Nam. Qua taäp saùch naøy, ngöôøi ñoïc coù theå nhaän ranhöõng khaùc bieät trong caùch bieåu ñaït cuûa hai neàn giaùophaùp, nhöng thöïc söï laø hoaøn toaøn töông ñoàng veà maët noäidung, yù nghóa. 7
  5. 5. Vì theá, ñieàu tröôùc tieân toâi nghó ñeán sau khi ñoïc xongbaûn Vieät dòch saùch naøy laø phaûi laøm sao chia seû Phaùp baûonaøy ñeán vôùi taát caû moïi ngöôøi. Hoan hyû thay, dòch giaûlaø chò Dieäu Haïnh Giao Trinh (Paris, Phaùp quoác) ñaõ taùnthaønh yù ñònh cuûa toâi vaø heát loøng khuyeán trôï. Chò ñaõ kínhcaån trình leân Ñaïi sö Dagpo Rinpoche yù ñònh naøy vaø ñöôïcngaøi hoan hyû chuaån thuaän. Töø ñoù, chuùng toâi ñaõ cuøngnhau noã löïc laøm vieäc ñeå coù theå sôùm giôùi thieäu baûn dòchnaøy ñeán vôùi ñoäc giaû. Thaät ra, nhöõng lôøi daïy maø Ñaïi sö ñaõ ban ra laø heátsöùc hoaøn chænh. Nhöng vì toaøn boä noäi dung naøy ñöôïc ñöara trong caùc Phaùp hoäi khaùc nhau, daønh cho moät soá thínhchuùng nhaát ñònh, neân caùch trình baøy taát nhieân coù phaànkhaùc vôùi moät quyeån saùch. Ñaïi sö hoaøn toaøn khoâng coù yùñònh bieân soaïn moät quyeån saùch, vaø vieäc ghi cheùp laïi noäidung ñeå roài chuyeån dòch, in aán vaø phoå bieán laø nhöõng vieäctuøy duyeân maø phaùt sinh, khoâng naèm trong chuû ñích banñaàu cuûa ngöôøi thuyeát giaûng. Tuy vaäy, Ngaøi ñaõ heát söùchoan hyû taùn trôï khi bieát ñöôïc vieäc laøm cuûa chuùng toâi, vaøthaäm chí ñaõ daønh thôøi gian chuù nguyeän cho coâng vieäc cuûachuùng toâi luoân ñöôïc thuaän lôïi, toát ñeïp. Nhaân ñaây cuõng xin löôïc noùi qua ñoâi doøng veà Ñaïi söDagpo Rinpoche (Dagpo Rimpoché - Lobsang JhampelJhampa Gyamtshog), moät trong nhöõng baäc cao taêng hieámhoi cuûa thôøi ñaïi naøy. Ngaøi sinh naêm 1932 taïi Nandzong,vuøng Dagpo thuoäc Ñoâng nam Taây Taïng, vaø cuõng naêmaáy Ngaøi ñöôïc ñöùc Ñaït-lai Laït-ma thöù 13 Thubten Gyatso8
  6. 6. (1876-1933) xaùc nhaän laø hoùa thaân taùi sanh cuûa Ñaïi söDagpo Lama Rinpoche Jampel Lhundrup thuoäc doøngtruyeàn thöøa Gelupa, töøng laø Vieän tröôûng Vieän DagpoDatsang ôû vuøng Dagpo. Naêm leân saùu, Ngaøi ñöôïc ñöa vaøohoïc taïi Tu vieän Bamchoe (Bamchoe Monastery) vaø ñeánnaêm 13 tuoåi Ngaøi ñöôïc theo hoïc ôû Vieän Dagpo Datsang(Dagpo Shedrup Ling), voán noåi tieáng heát söùc nghieâm khaécvaø kyû cöông. Tieâu chuaån ñaøo taïo cuûa Vieän naøy laø raát caoxeùt veà moïi laõnh vöïc Phaät hoïc, nhöng ñaëc bieät laø heát söùcchuù troïng vaøo giaùo phaùp Lam-rim. Ñaïi sö Dagpo Rinpochetöøng ñöôïc theo hoïc vôùi 34 baäc thaày uyeân baùc veà Phaät hoïc,trong soá ñoù coù caû ñöùc Ñaït-lai Laït-ma 14 vaø hai baäc thaàydaïy cuûa ngaøi laø Kyabje Ling Rinpoche vaø Kyabje TrijangRinpoche. Ñaïi sö Dagpo Rinpoche hoïc taïi Datsang cho ñeán naêm1954. Naêm 1959, Ngaøi theo ñöùc Ñaït-lai Laït-ma thöù 14sang AÁn Ñoä roài ngay naêm sau ñoù Ngaøi sang ñònh cö ôûPhaùp theo lôøi môøi cuûa caùc giaùo sö Ñaïi hoïc vaø söï chopheùp cuûa ñöùc Ñaït-lai Laït-ma. Taïi ñaây, Ngaøi daïy tieángTaây Taïng ôû tröôøng Langues O trong suoát 16 naêm, nhöngkhoâng giaûng daïy Phaät phaùp vì xeùt thaáy chöa ñuû cô duyeân.Töø naêm 1976, vaâng theo huaán thò cuûa caùc baäc thaày cuûaNgaøi, Ngaøi baét ñaàu vieäc giaûng daïy Phaät phaùp. Naêm 1978,Ngaøi thaønh laäp Phaät hoïc vieän Guepele Tchantchoup Ling(sau ñoù trôû thaønh Ganden Ling Institute) taïi Paris. Hieännay Ngaøi vaãn thöôøng xuyeân thuyeát giaûng taïi Phaät hoïcvieän naøy. 9
  7. 7. Vöøa daïy Taïng ngöõ, Ngaøi vöøa ñaøo taïo nhieàu dòch giaû,trong soá ñoù coù coâ Marie Stella Boussemart chuyeân dòchTaïng-Phaùp vaø coâ Rosemary Patton chuyeân dòch Taïng-Anh.Hoï ñaõ theo Ngaøi trong taát caû caùc chuyeán ñi thuyeát giaûngkhaép caùc nöôùc nhö Italy, Switzerland, Holland, Belgium,Canada, Anh, Hoa Kyø, AÁn Ñoä, Indonesia, Malaysia... vaøñaëc bieät laø ngay taïi Phaùp quoác. Töø naêm 2006 ñeán 2008, Ngaøi ñaõ naêm laàn lieân tieápthuyeát giaûng veà ñeà taøi “phuø trôï ngöôøi laâm chung”, moãi laànkeùo daøi suoát hai ngaøy. Töø cô duyeân naøy, coâ Marie StellaBoussemart ñaõ thöïc hieän vieäc ghi cheùp toång hôïp noäi dungcuûa caû naêm laàn thuyeát giaûng thaønh moät baûn tieáng Phaùp.Vaø chính nhôø ñoù maø chuùng ta coù ñöôïc baûn Vieät dòch cuûañaïo höõu Giao Trinh töø baûn tieáng Phaùp naøy. Coâng vieäc chính cuûa chuùng toâi chæ laø raø soaùt laïi toaønboä baûn Vieät dòch ñeå loaïi boû taát caû nhöõng sai soùt trong vieäcghi cheùp, chuyeån dòch; ñoàng thôøi cuõng thöïc hieän moät soáthay ñoåi caàn thieát vaø thích hôïp ñeå chuyeån töø loái vaên noùisang phong caùch vaên vieát. Nhöõng vieäc laøm naøy ñeàu nhaémñeán moät muïc ñích duy nhaát laø giuùp ngöôøi ñoïc coù theå nhaänhieåu deã daøng hôn nhôø vaøo nhöõng caùch dieãn ñaït roõ raøng,maïch laïc, vaø taát nhieân laø vaãn treân tinh thaàn toân troïngtuyeät ñoái nhöõng gì Ñaïi sö ñaõ noùi ra. Ñoâi khi, chuùng toâicuõng theâm caùc tieåu töïa hoaëc phaân ñoaïn laïi moät vaøi nôi,nhaèm taïo ra moät keát caáu chaët cheõ vaø hoaøn chænh hôn chotaäp saùch. Xeùt cho cuøng, töø nhöõng noäi dung ñöôïc trình baøycho moät thính chuùng caù bieät vaøo moät thôøi ñieåm nhaát ñònh,10
  8. 8. coù phaàn naøo ñoù mang tính chaát öùng cô vaø tuøy bieán ñoái vôùingöôøi nghe, thì vieäc chuyeån sang thaønh moät quyeån saùchcoù keát caáu hoaøn chænh daønh cho taát caû moïi ngöôøi khoângtheå laø moät chuyeän deã daøng vaø coù theå tuøy tieän ñöôïc. Vì theá,chuùng toâi ñaõ heát söùc caån troïng trong coâng vieäc vaø luoân coágaéng ñeå haïn cheá moïi sai soùt. Maëc duø vaäy, neáu coù nhöõngkhuyeát ñieåm naøo thuoäc veà phaàn vieäc cuûa chuùng toâi laømcho ñoäc giaû caûm thaáy khoâng ñöôïc haøi loøng hoaëc khoù tieápnhaän, chuùng toâi xin chaân thaønh nhaän loãi veà mình vì chaécchaén ñieàu ñoù chæ coù theå laø do khaû naêng haïn cheá cuõng nhötaàm nhaän thöùc coøn chöa thaáu trieät cuûa baûn thaân chuùngtoâi maø thoâi. Trôû laïi vôùi noäi dung saùch naøy, ñaây coù theå noùi laø moätchuû ñeà vöøa quen vöøa laï ñoái vôùi haàu heát chuùng ta. Noùi laøquen, vì coù maáy ai trong chuùng ta laïi chöa töøng moät laànñoái dieän vôùi caùi cheát cuûa moät trong nhöõng ngöôøi thaân cuûamình? Hôn theá nöõa, coøn coù ñieàu gì töông ñoàng vaø phoåbieán ñoái vôùi taát caû chuùng ta hôn laø caùi cheát? Keå töø khi tamôû maét chaøo ñôøi, caùi cheát ñaõ baét ñaàu löøng löõng tieán daànveà phía chuùng ta, khoâng theå traùnh neù, khoâng theå ngaênchaën, cuõng khoâng theå laøm cho chaäm laïi... Cöù nhö theá, taátcaû chuùng ta ñeàu hoaøn toaøn baát löïc trong söï chôø ñôïi moät söïkieän kinh hoaøng khoâng sao traùnh khoûi laø caùi cheát. Theá nhöng caùi cheát cuõng laø moät söï kieän hoaøn toaønxa laï ñoái vôùi taát caû chuùng ta. Bôûi khoâng ai trong chuùngta ñaõ töøng töï mình traûi nghieäm caùi cheát! Chuùng ta chænhìn thaáy ngöôøi khaùc cheát vaø ñöôïc nghe noùi veà caùi cheát töø 11
  9. 9. nhöõng ngöôøi... chöa bao giôø cheát. Neáu ñaõ theá thì laøm saota coù theå bieát ñöôïc gì veà caùi cheát? Thöû hình dung, khi côhoäi ñeán vôùi ta ñeå thöïc söï caûm nhaän vaø hieåu bieát ñöôïc ñoâiñieàu veà caùi cheát, thì cuõng ñaõ khoâng coøn cô hoäi naøo nöõa ñeåta coù theå keå laïi veà nhöõng kinh nghieäm töï thaân ñoù cho taátcaû moïi ngöôøi. Ít ra thì ñieàu naøy cuõng laø ñuùng vôùi haàu heátnhöõng ngöôøi bình thöôøng. Vaø vì theá, maëc duø “caùnh cöûatöû” laø raát gaàn vaø coù theå môû ra vôùi moãi chuùng ta baát cöù luùcnaøo, nhöng nhöõng gì “beân kia cöûa töû” döôøng nhö vaãn laømoät bí aån muoân ñôøi ñoái vôùi nhöõng keû phaøm phu. Nhöng may maén thay cho cho taát caû chuùng ta, vì moätñaïi söï nhaân duyeân neân caùch ñaây hôn 25 theá kyû ñöùc PhaätThích-ca Maâu-ni ñaõ ra ñôøi. Vôùi trí tueä toaøn giaùc, Ngaøi laøngöôøi ñaàu tieân ñaõ coù theå moâ taû veà caûnh giôùi sau khi cheátcuõng nhö moïi tieán trình dieãn tieán cuûa söï cheát. Nhöõngñieàu naøy ñöôïc Ngaøi thaáy bieát nhö thaät baèng vaøo söï thöïcchöùng cuûa kinh nghieäm töï thaân, hoaøn toaøn khoâng xuaátphaùt töø baát kyø moät lyù thuyeát suy dieãn naøo. Hôn theá nöõa,nhöõng phöông phaùp tu taäp ñeå ñaït ñeán söï chöùng nghieämveà söï cheát ñaõ ñöôïc Ngaøi truyeàn daïy laïi, vaø töø ñoù ñeán nayñaõ coù voâ soá caùc vò ñaïi sö, haønh giaû... thöïc haønh thaønhcoâng, ñaït ñeán söï thaáy bieát nhö thaät veà söï cheát vaø moïitieán trình cuûa noù. Söï chöùng nghieäm naøy laø neàn taûng quantroïng giuùp caùc vò kieåm soaùt ñöôïc hoaøn toaøn söï cheát vaø taùisinh, hay ít ra cuõng laø coù theå töï choïn laáy moät con ñöôønglôïi laïc hôn, toát ñeïp hôn cho chính baûn thaân mình sau khicheát.12
  10. 10. Phaät giaùo luoân xem vaán ñeà soáng cheát laø ñieàu quantroïng nhaát caàn phaûi ñöôïc nhaän hieåu moät caùch thaáu ñaùo.Ñaây laø ñieåm töông ñoàng giöõa taát caû caùc toâng phaùi khaùcnhau trong Phaät giaùo. Thieàn toâng luoân quan nieäm sinhtöû laø vieäc toái quan troïng cuûa moät thieàn giaû, vaø chính vìcaùi “sinh töû söï ñaïi” naøy maø thieàn sö Huyeàn Giaùc khi ñeántham baùi Luïc toå ñaõ choáng tích tröôïng ñöùng trô trô khoângleã laïy! Chæ sau khi giaûi quyeát xong chuyeän toái quan troïngnaøy roài ngaøi môùi chí thaønh phuû phuïc leã baùi Toå sö. Vì theá,coù theå noùi ngöôøi tu Thieàn khoâng sôï cheát, nhöng laïi sôïnhaát laø khoâng hieåu roõ veà caùi cheát. Moät khi chöa thaáu trieätvaán ñeà sinh töû, hay noùi moät caùch khaùc laø chöa bieát chaécñöôïc mình seõ ñi ñaâu veà ñaâu sau khi chaám döùt cuoäc soángnaøy, thì haønh giaû duø coù mieân maät coâng phu ñeán ñaâu cuõngchöa theå xem laø ñaõ naém chaéc ñöôïc muïc tieâu giaûi thoaùt. Ñoái vôùi caùc haønh giaû Maät toâng thì ñieàu naøy laïi caøng deãdaøng nhaän thaáy hôn. Toaøn boä coâng phu haønh trì tu taäpcuûa moät haønh giaû trong suoát cuoäc ñôøi haàu nhö chæ höôùngñeán moät muïc ñích duy nhaát laø chuaån bò cho caùi cheát. Sôûdó nhö theá laø vì theo Maät toâng thì tröø ra moät soá raát ít caùcvò ñaïi haønh giaû coù theå ñaït ñöôïc chöùng ngoä vaø giaûi thoaùtngay trong ñôøi soáng, coøn ñoái vôùi haàu heát moïi ngöôøi thìthôøi ñieåm cheát seõ laø cô hoäi toát nhaát, thuaän lôïi nhaát ñeå moäthaønh giaû ñaït ñöôïc söï giaûi thoaùt. Kinh ñieån Maät toâng daïyraèng, khi thaân töù ñaïi tan raõ cuõng laø thôøi ñieåm taâm thöùcseõ coù moät söï “loùe saùng” raát gaàn vôùi taâm thöùc giaùc ngoä, vaøneáu chuùng ta khoâng coù söï tu taäp ñeå taän duïng cô hoäi naøy 13
  11. 11. thì sau ñoù nghieäp löïc seõ hieän haønh, tieáp tuïc xoâ ñaåy, daãndaét chuùng ta vaøo caùc caûnh giôùi taùi sinh trong saùu neûo luaânhoài. Rieâng ñoái vôùi nhöõng ngöôøi tu taäp theo phaùp moân Tònhñoä thì söï cheát chính laø ñích ñeán cuûa moät ñôøi tu taäp. Giaùolyù Tònh ñoä khoâng noùi nhieàu veà tieán trình cuûa söï cheát,nhöng xaùc quyeát moät ñieàu laø chaéc chaén coù söï taùi sinhsau khi cheát. Treân caên baûn ñoù, neáu ngöôøi tu chuaån bò toátcaùc moùn tö löông laø tín, nguyeän vaø haïnh thì chaéc chaénseõ ñöôïc söï tieáp daãn cuûa ñöùc Phaät A-di-ñaø cuøng Thaùnhchuùng vaø ñöôïc vaõng sinh veà coõi Tònh ñoä cuûa Ngaøi. Thaät ra, kinh ñieån Maät toâng cuõng nhaéc ñeán söï tieápdaãn cuûa chö Phaät, nghóa laø raát nhieàu vò Phaät ôû caùc coõiTònh ñoä khaùc nhau chöù khoâng chæ rieâng ñöùc Phaät A-di-ñaø, vaø vieäc vaõng sinh veà coõi Tònh ñoä naøo laø tuøy theo söïphaùt nguyeän cuûa haønh giaû. Theo saùch Ñaïi Ñöôøng Taâyvöïc kyù thì ngaøi Tam taïng Phaùp sö Huyeàn Trang ñaõ phaùtnguyeän vaõng sinh leân coõi Tònh ñoä cuûa ñöùc Boà Taùt Di-laëc,töùc laø cung trôøi Ñaâu-suaát. Tröôùc giôø laâm chung, Ngaøi ñaõñöôïc nhìn thaáy nhöõng ñieàm laønh roõ reät baùo tröôùc söï vaõngsinh cuûa Ngaøi, vaø Ngaøi ñaõ noùi vôùi caùc ñeä töû moät caùch chaécchaén veà vieäc Ngaøi seõ taùi sinh leân cung trôøi Ñaâu-suaát ñeåtieáp tuïc hoïc hoûi giaùo phaùp vôùi Boà Taùt Di-laëc. Nhö vaäy, cho duø laø Thieàn toâng, Maät toâng hay Tònhñoä... söï töông ñoàng ôû ñaây chính laø moät noã löïc tích cöïctrong suoát caû cuoäc ñôøi ñeå höôùng ñeán vieäc chuaån bò toát cho14
  12. 12. giaây phuùt cuoái ñôøi. Moãi toâng phaùi coù nhöõng phaùp moânkhaùc nhau ñeå ñaït ñeán muïc ñích naøy, nhöng ñi vaøo luaängiaûi thì taát caû ñeàu töông hôïp, tuy coù nhöõng neùt khaùc bieätnhau trong hình thöùc bieåu ñaït nhöng khoâng heà coù söï maâuthuaãn veà noäi dung, yù nghóa. Chính baûn thaân toâi sau khiñöôïc ñoïc qua nhöõng lôøi giaûng cuûa Ñaïi sö Dagpo Rinpochetrong taäp saùch naøy môùi nhaän ra vaø xaùc quyeát ñieàu ñoù. Vì theá, toâi tin chaéc moät ñieàu laø taäp saùch naøy khoâng chædaønh rieâng cho nhöõng ai ñang tu taäp theo Phaät giaùo TaâyTaïng. Söï thaät laø nhöõng lôøi daïy cuûa Ñaïi sö Dagpo Rinpochecoù theå mang ñeán lôïi laïc cho taát caû chuùng ta, khoâng chænhöõng ngöôøi Phaät töû maø keå caû nhöõng ngöôøi theo toân giaùokhaùc, vaø khoâng chæ cho nhöõng ngöôøi coù tín ngöôõng maø keå caûnhöõng ai chöa ñaët nieàm tin vaøo baát cöù toân giaùo naøo. Vì sao vaäy? Vì nhöõng gì ñöôïc ñeà caäp ôû ñaây laø nhöõngvaán ñeà raát thieát thöïc coù lieân quan ñeán moïi con ngöôøi vaømoãi ngöôøi chuùng ta ñeàu coù theå töï mình kieåm nghieäm tínhñuùng ñaén cuûa nhöõng vaán ñeà ñoù ngay trong cuoäc soáng; vìnhöõng phöông thöùc ñöôïc ñeà xuaát ôû ñaây laø nhöõng ñieàu maøbaát cöù ai cuõng coù theå laøm ñöôïc neáu coù moät chuùt löu taâmvaø noã löïc, vaø ñeàu seõ nhaän ñöôïc nhöõng lôïi laïc voâ bieân töøvieäc thöïc haønh nhöõng phöông thöùc ñoù; vaø cuoái cuøng laø vìduø muoán hay khoâng muoán, duø tin hay khoâng tin thì taátcaû chuùng ta ñeàu phaûi ñoái maët töøng ngaøy tröôùc caùi cheátñang ñeán gaàn vôùi nhöõng ngöôøi thaân yeâu cuûa mình, roàicuoái cuøng laø caùi cheát cuûa chính baûn thaân mình. Suy cho 15
  13. 13. cuøng, cho duø ai ñoù chöa coù nieàm tin vöõng chaéc vaøo nhöõnggì ñöôïc trình baøy ôû ñaây thì lieäu hoï coù theå coù ñöôïc moät löïachoïn naøo khaùc ñeå giaûi quyeát vaán ñeà soáng cheát? Vaø ñaõ theáthì, sao khoâng thöû qua moät laàn cho bieát nhæ? Nhöõng lôøi daïy cuûa Ñaïi sö Dagpo Rinpoche trong saùchnaøy noùi rieâng vaø Phaät phaùp noùi chung ñaõ mang laïi quaùnhieàu lôïi laïc cho baûn thaân toâi vaø caû gia ñình toâi. Vì theá,taám loøng tri aân thaønh kính cuûa chuùng toâi ñoái vôùi Tam baûolaø khoâng theå noùi heát ôû ñaây. Vieäc coá gaéng giôùi thieäu saùchnaøy ñeán vôùi taát caû moïi ngöôøi chæ laø moät trong nhöõng noãlöïc nhoû nhoi ñeå ñaùp ñeàn hoàng aân Tam baûo, maëc duø chuùngtoâi luoân töï bieát veà khaû naêng haïn cheá vaø kieán thöùc giôùihaïn cuûa chính baûn thaân mình tröôùc coâng vieäc khoù khaênnaøy. Treân tinh thaàn ñoù, chuùng toâi xin hoan hyû ñoùn nhaänmoïi söï goùp yù chæ daïy töø caùc vò thöùc giaû gaàn xa, ñeå nhöõngsai soùt neáu coù ñeàu seõ ñöôïc chænh söûa tröôùc khi taùi baûn. Mong sao taát caû nhöõng ai coù duyeân may gaëp ñöôïc saùchnaøy ñeàu seõ nhaän ñöôïc nhöõng lôïi ích voâ bieân töø Phaät phaùp,hoaëc chí ít cuõng seõ caát ñi ñöôïc caùi gaùnh naëng muoân ñôøicuûa noãi öu tö veà caùi cheát. Mong sao taát caû nhöõng ai hieän ñang vaø seõ ñoái maëtvôùi noãi kinh hoaøng cuûa caùi cheát ñeàu seõ nhaän ñöôïc söïquan taâm giuùp ñôõ thích ñaùng töø nhöõng ngöôøi coøn soángñeå khoâng phaûi caûm thaáy sôï haõi vaø bô vô laïc loõng khi saépcaát böôùc leân ñöôøng, tröôùc moät cuoäc haønh trình chöa bieátseõ veà ñaâu.16
  14. 14. Mong sao taát caû nhöõng ai ñaõ, ñang hoaëc seõ phaûi ñoáimaët vôùi caùi cheát cuûa nhöõng ngöôøi thaân yeâu ñeàu seõ nhaänhieåu ñöôïc nhöõng lôøi daïy saùng suoát naøy ñeå coù theå töï mìnhxua tan moïi noãi lo sôï vaø ñau khoå, coù theå thaép leân ngoïnñeøn Chaùnh phaùp vaøo ñuùng luùc ñeå giuùp soi roõ con ñöôøngñi beân kia cöûa töû cho ngöôøi laâm chung. Cuoái cuøng, thay maët taát caû nhöõng ai ñaõ, ñang vaø seõnhaän ñöôïc voâ vaøn lôïi ích töø taäp saùch naøy, xin kính daângleân Ñaïi sö Dagpo Rinpoche loøng bieát ôn chaân thaønh ñoáivôùi taâm töø bi voâ haïn vaø nhöõng lôøi thuyeát giaûng ñaày trítueä cuûa Ngaøi; xin caûm nieäm coâng ñöùc voâ löôïng cuûa coâMarie Stella Boussemart, ngöôøi ñaõ thöïc hieän ghi cheùpbaûn Phaùp ngöõ, vaø ñaïo höõu Giao Trinh, ngöôøi ñaõ chuyeåndòch töø Phaùp ngöõ sang Vieät ngöõ vôùi moät söï caån troïng vaøtaâm nguyeän vò tha roäng lôùn; xin tri aân taát caû caùc thieän trithöùc, caùc thaân höõu gaàn xa ñaõ goùp phaàn tröïc tieáp cuõng nhögiaùn tieáp, vaät chaát cuõng nhö tinh thaàn cho söï hình thaønhvaø ra ñôøi cuûa taäp saùch naøy. Xin hoài höôùng moïi coâng ñöùc veà cho toaøn theå phaùp giôùichuùng sinh, nguyeän cho taát caû ñeàu seõ phaùt taâm Boà-ñeà,tinh taán tu taäp vaø sôùm ñaït ñöôïc giaùc ngoä vieân maõn. Traân troïng NGUYEÃN MINH TIEÁN 17
  15. 15. 18
  16. 16. DAÃN NHAÄP T röôùc heát, theo truyeàn thoáng Taây Taïng, vaø nhaân danh taát caû nhöõng ngöôøi ñoàng höông cuûa toâi,coù maët hay vaéng maët, vaø noùi chung laø nhaân danh taátcaû Phaät töû, xin cho toâi noùi caâu “Tashi deùleùg”, nghóalaø “chaøo möøng quyù vò”! Toâi voâ cuøng haïnh phuùc coù ñöôïc dòp naøy ñeå gaëp quyùvò, vì toâi nghó raèng söï gaëp gôõ naøy cuõng laø moät cô hoäiñeå chuùng ta trao ñoåi vôùi nhau. Chuùng ta raát ñoâng,ai cuõng phaûi maát coâng söùc ñeán nôi naøy, vaø toâi cuõngbieát raèng coù nhieàu ngöôøi ñaõ phaûi ñi xa, raát xa nöõalaø khaùc, khoâng nhöõng töø nhieàu tænh khaùc cuûa nöôùcPhaùp maø coøn töø nhieàu quoác gia khaùc nöõa. Giöõa chuùngta ñaây coøn coù nhöõng ngöôøi ñaëc bieät ñeán töø AÙ chaâu ñeåtham döï cuoäc hoäi thaûo naøy. Toâi caûm ôn taát caû quyù vòñaõ boû coâng söùc ñeán ñaây, vì ñieàu ñoù toû roõ söï löu taâmcuûa quyù vò ñoái vôùi ñeà taøi maø chuùng ta saép baøn thaûo. Chuùng ta khoâng coù nhieàu thôøi gian vôùi nhau, vìtheá haõy taän duïng toái ña nhöõng giaây phuùt naøy. Laømtheá naøo ñeå cuoäc hoïp maët hoâm nay coù yù nghóa nhaát? 19
  17. 17. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGNeáu chæ ñôn giaûn laø moät ngöôøi dieãn thuyeát treân buïcvaø vaøi ba ngöôøi khaùc coá söùc dòch ra caùc ngoân ngöõkhaùc nhö tieáng Phaùp, tieáng Anh (vaø töø naêm 2007 laøcaû tieáng Vieät nöõa), roài nhöõng ngöôøi coøn laïi khoânglaøm gì khaùc hôn laø laéng nghe, thì dó nhieân cuõng coùlôïi, nhöng söï lôïi ích ñoù chaúng ñöôïc laø bao. Chuùng ta laø moät hoäi chuùng khaù ñoâng vaø xuaát thaântöø nhöõng neàn vaên hoùa, nhöõng moâi tröôøng khaùc nhau.Nhö toâi ñaõ noùi, chuùng ta ñeán töø nhieàu quoác gia, nhöngkhoâng chæ coù theá, trong Phaùp hoäi naøy coøn coù raátnhieàu quan ñieåm dò bieät, ñeán töø nhöõng truyeàn thoángbaát ñoàng, baát luaän laø xeùt veà maët toân giaùo, taâm linhhay trieát lyù. Vì chuû ñeà chuùng ta saép baøn thaûo ñaâythaät söï voâ cuøng quan troïng neân haàu nhö chaéc chaén laømoïi ngöôøi ñeàu ñaõ suy nghó tröôùc hoaëc töï mình coù moätyù kieán rieâng veà vaán ñeà naøy. Neáu chuùng ta coù theå ñoáichieáu quan ñieåm vôùi nhau thì thaät lyù töôûng. Rieângphaàn toâi, dó nhieân toâi seõ coá gaéng trình baøy kieán giaûicuûa Phaät giaùo, vaø sau ñoù [moãi ngöôøi]1 chuùng ta neânso saùnh quan ñieåm cuûa mình vôùi caùc quan ñieåm khaùc1 Trong suoát baûn dòch naøy, chuùng toâi coá gaéng toân troïng vaø theo saùt toái ña nguyeân baûn Phaùp ngöõ. Tuy nhieân, ôû moät vaøi nôi vieäc dòch saùt nguyeân baûn coù theå phaàn naøo trôû neân hôi khoù hieåu trong tieáng Vieät, vì theá chuùng toâi seõ theâm vaøo moät vaøi töø hoaëc cuïm töø ñeå laøm roõ yù hôn, vaø nhöõng gì ñöôïc theâm vaøo theo yù ngöôøi dòch nhö theá seõ ñöôïc ñaët giöõa hai daáu ngoaëc vuoâng ñeå ngöôøi ñoïc coù theå deã daøng phaân bieät roõ.20
  18. 18. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEveà cuøng ñeà taøi naøy. Toâi tin raèng, nhö theá moãi ngöôøichuùng ta ñeàu seõ gaët haùi ñöôïc raát nhieàu lôïi laïc. Chuû ñeà chuùng ta löïa choïn ñeå cuøng nhau ñaøo saâu laø[nhöõng vaán ñeà] xoay quanh söï cheát. Ñoái vôùi [söï cheátcuûa] ngöôøi khaùc, ta phaûi laøm theá naøo ñeå ñöa tieãnnhöõng ngöôøi ôû giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi, vaø phaûilaøm theá naøo ñeå giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi ñaõ quaù coá neáucaàn; ñoái vôùi baûn thaân, ta phaûi laøm theá naøo ñeå chuaånbò cho caùi cheát cuûa chính mình, vaø laøm sao ñeå ñoáimaët vôùi noù. Chính vì tính caùch phoå quaùt cuûa söï cheát neân treântaát caû moïi ñaïi luïc, ôû taát caû moïi thôøi ñaïi, chaéc chaén laøtaát caû moïi ngöôøi ñeàu ñaõ töøng löu taâm suy nghó veà vaánñeà naøy vaø cuõng ñaõ thöû tìm ñuû moïi caùch ñeå cho caùikinh nghieäm khoâng theå traùnh khoûi aáy ñöôïc deã daønghôn, an bình hôn. Maët khaùc, ôû Phaùp vaø noùi chung laøôû caùc nöôùc AÂu chaâu, hieän nay ngöôøi ta khoâng coøn hayñaõ bôùt ñi nhieàu söï huùy kî khi noùi veà söï cheát, cho duøtrong haøng chuïc naêm qua “cheát” laø moät chöõ khoângñöôïc nhaéc ñeán, laø moät vaán ñeà khoâng ñöôïc gôïi leân. Toâi coøn nhôù, luùc toâi môùi qua Phaùp vaøo thaäp nieân60, noùi ñeán caùi cheát laø moät ñieàu baát lòch söï, vaø nhaátlaø khoâng ai ñöôïc duøng moät töø ngöõ soáng söôïng nhötheá. Ñeà taøi aáy khoâng ñem laïi chuùt höùng thuù naøo cho 21
  19. 19. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGbaát cöù ai. Noùi chung, ngöôøi tao nhaõ khoâng ñöôïc baønluaän veà ñeà taøi aáy. Töø moät vaøi naêm trôû laïi ñaây, tình hình ñaõ ngaøycaøng thay ñoåi. Ngöôøi ta ñaõ tieán boä nhieàu, ñaõ daùm ñeàcaäp moät caùch tröïc tieáp vaø thaúng thaén ñeán ñeà taøi voâcuøng quan troïng naøy. Ngöôøi ta ñaõ nghieân cöùu tìm toøi,ñaõ hoaøn chænh nhieàu phöông phaùp ñeå an uûi, giuùp ñôõphaàn naøo, khoâng chæ nhöõng ngöôøi saép cheát maø coøn caûthaân nhaân vaø nhöõng ngöôøi chaêm soùc beänh nhaân nöõa.Nhöõng hoäi ñoaøn, Bi maãn ñöôøng ñaõ baét ñaàu xuaát hieänkhaép nôi, thaät laø moät ñieàu ñaùng möøng! Nhö toâi vöøa noùi, chuùng ta ñeán ñaây raát ñoâng, vaøchaéc chaén ai cuõng töøng suy nghó ñeán caùi cheát, keátquaû laø ai cuõng töøng khôûi thaûo nhieàu keá hoaïch khaùcnhau. Ñeå coù theå xaùc ñònh roõ vaán ñeà naøy thì lyù töôûngnhaát laø moãi ngöôøi chuùng ta ai cuõng phaûi coù dòp trìnhbaøy nhöõng phöông phaùp maø truyeàn thoáng hay ngheànghieäp cuûa mình ñaõ ñeà xöôùng. Töø nay, vì chuùng tacoù quyeàn choïn löïa giöõa raát nhieàu phöông phaùp khaùcnhau vaø coù theå söû duïng ñeán khi caàn, chuùng ta neânchoïn löïa theo hai tieâu chuaån: phöông phaùp naøo deã aùpduïng nhaát vaø phöông phaùp naøo höõu hieäu nhaát. Taïi sao chuùng toâi, vôùi tö caùch cuûa moät Phaät hoïcvieän, laïi toå chöùc moät buoåi hoäi thaûo veà söï cheát vaø22
  20. 20. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEphöông phaùp giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung cuõng nhö ngöôøiquaù coá? Ñoù laø vì trong khoaûng moät vaøi thaäp nieântröôùc thì moät ñeà taøi nhö hoâm nay khoâng heà thu huùtngöôøi ñeán tham döï, nhöng traùi laïi hieän nay ñaây laømoät vaán ñeà thôøi söï. Ngöôøi khoâng chuyeân moân thì tröïctieáp quan taâm ñeán ñeà taøi naøy nhieàu hôn vì chính baûnthaân mình, coøn ôû caùc nöôùc coâng nghieäp cao, nhöõnghoäi ñoaøn y teá vaø caän y teá hieän ñang gia taêng nghieâncöùu ñeå caûi thieän tình traïng cuûa beänh nhaân luùc cuoáiñôøi vaø nhöõng ngöôøi quanh hoï. Laø moät taêng só Phaätgiaùo, töø laâu toâi ñaõ bieát raèng truyeàn thoáng ñaïo Phaätluoân ñaët troïng taâm giaùo phaùp treân vaán ñeà chính yeáunaøy, töùc laø söï cheát. Vaø vì Phaät giaùo ñaõ nghieân cöùusuoát töø nhieàu theá kyû qua, neân nhaát ñònh laø ñaõ khaùmphaù moät soá phöông phaùp vaø khai quang nhöõng conñöôøng môùi [trong laõnh vöïc naøy]. Chuùng ta coù theå noùiraèng, treân phöông dieän naøy thì Phaät giaùo toû ra raátphong phuù vaø chi tieát. Vì nhaän thaáy raèng ôû caùc nöôùc AÂu chaâu söï quan taâmñaõ gia taêng roõ reät vaø raát nhieàu ngöôøi thaønh taâm ñaõheát söùc coá gaéng ñeå taïo nhöõng ñieàu kieän toát ñeïp nhaátcho ngöôøi laâm chung, neân toâi nghó raèng moät Phaättöû nhö toâi haún phaûi coù boån phaän chia seû vaø ñeà nghòvôùi nhöõng ai öa thích, trình baøy cho hoï bieát nhöõng 23
  21. 21. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGgì Phaät giaùo ñaõ khaùm phaù vaø hoaøn chænh trong suoátnhöõng theá kyû qua. Sau ñoù, moãi ngöôøi seõ töï nhaän ñònhveà nhöõng gì hoï coù theå tieáp nhaän hay khoâng theå tieápnhaän töø nhöõng kinh nghieäm cuûa Phaät giaùo. Vieäc trao chieác chìa khoùa ñeå môû vaøo kho taøngkinh nghieäm Phaät giaùo khoâng coù nghóa laø baét buoäcmoïi ngöôøi phaûi gia nhaäp vaø ai cuõng muoán aùp duïng.Khoâng! Ai cuõng coù quyeàn töï do cuûa mình, vaø hôn theánöõa, ai cuõng coù boån phaän phaûi gaïn loïc vaø töï quyeátñònh cho chính mình nhöõng gì neân giöõ laïi hay aùpduïng khi caàn ñeán. Nhöng daàu sao ñi nöõa, theo quanñieåm Phaät giaùo, khi ta coù trong tay chöøng aáy giaùophaùp do chính ñöùc Phaät ban truyeàn, coù chöøng aáy taøilieäu ñeå suy gaãm maø laïi chæ giöõ rieâng cho mình, khoângñem ra giôùi thieäu cho ngöôøi khaùc bieát ñeå coù theå tuøyyù söû duïng, trong khi bieát roõ raèng nhöõng ngöôøi naøycuõng muoán tìm hieåu thì thaät laø sai traùi, thaät laø baátthöôøng. Vì theá maø chuùng toâi toå chöùc caùc buoåi hoäi thaûonaøy. Coøn moät lyù do khaùc laø toâi muoán giôùi thieäu toaøn boänhöõng hieåu bieát vaø kinh nghieäm maø Phaät giaùo ñaõ ñaïtñöôïc veà söï cheát. Thaät theá, töø bao nhieâu naêm soáng ôûPhaùp vaø ñi qua gaàn nhö khaép caû ñòa caàu, toâi thöôøngnghe noùi veà Phaät giaùo treân caùc ñaøi truyeàn thanh,24
  22. 22. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtruyeàn hình, trong nhöõng caâu chuyeän, chöa keå treânbaùo chí hay trong nhöõng chuyeân luaän ngaén, phaûi noùiraèng coù moät ñieàu xaûy ra quaù thöôøng xuyeân khieán toâiphaûi löu taâm. Chæ caàn ñeà caäp tôùi ñeà taøi söï cheát trongPhaät giaùo, laäp töùc seõ coù moät caâu bình luaän ñöôïc thoátleân ngay: “Phaûi roài, Phaät töû hoï coù nhöõng quyeån saùchnhö Bardo Thődol” hay ñuùng hôn laø “hoï coù cuoán BardoThődol”. Nghóa laø, ta coù caûm töôûng nhö Phaät giaùo chæcoù chöøng ñoù maø thoâi! Söï thaät khoâng phaûi vaäy. Ñuùng laø coù moät quyeånsaùch mang teân Bardo Thődol, ngöôøi ta thöôøng dòch laø“Töû thö Taây Taïng”. Nhöng chaéc chaén ñoù khoâng phaûilaø boä luaän duy nhaát veà chuû ñeà söï cheát trong Phaätgiaùo. Ngöôïc laïi laø khaùc! Thaät ra, ñeà taøi veà söï cheát ñaõñöôïc ñeà caäp moät caùch voâ cuøng phong phuù, tröôùc heátbôûi chính ñöùc Phaät trong caùc kinh ñieån hieån giaùo vaømaät giaùo. Nhöõng gì Phaät giaùo coù theå baøn thaûo veà söïcheát ñaõ ñi raát xa khoûi taàm nghieân cöùu cuûa cuoán TöûThö Taây Taïng. Vaû laïi, cuoán saùch naøy thuoäc veà vaênchöông daân gian thì ñuùng hôn. Cuõng vì theá maø toâithaáy vieäc toå chöùc caùc buoåi hoäi thaûo nhö hoâm nay raátích lôïi, ñeå coù theå trình baøy roõ raøng hôn quy moâ cuûachuû ñeà naøy trong giaùo lyù ñaïo Phaät. Chính toâi cuõngnhaän thöùc roõ ñieàu aáy hôn töø khi soáng xa Taây Taïng. 25
  23. 23. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Ñeå xaùc ñònh muïc tieâu, toâi öôùc mong raèng chuùng tacoù theå thu thaäp moät soá caùc phöông thöùc maø ai cuõngcoù theå duøng ñeán luùc caàn, duø chuùng ta laø ai hay theotoân giaùo naøo ñi nöõa. Noùi caùch khaùc, vaán ñeà laø laømsao coù ñöôïc haøng loaït ñuû loaïi phaùp moân ñeå giuùp chotaát caû moïi ngöôøi, baát keå quan ñieåm, coù theå xöû söï moätcaùch coù lôïi vaø höõu hieäu ñoái vôùi baát kyø moät ngöôøi naøoñang trong nhöõng giaây phuùt saép lìa boû cuoäc ñôøi. Vôùi loøng tha thieát muoán chia seû nhö theá, veà phaànmình toâi chæ coù theå trình baøy quan ñieåm cuûa Phaätgiaùo, nhöng ñeå traùnh moïi hieåu laàm, toâi muoán nhaánmaïnh raèng theo yù toâi thì ñaây chæ laø moät trong nhieàukieán giaûi khaùc, trong raát nhieàu kieán giaûi khaùc. Toâikhoâng heà coù chuû ñònh gôïi yù raèng chæ coù kieán giaûi dotoâi trình baøy môùi laø chaân lyù. Thaät ra, trong nhöõng phaùp moân maø toâi seõ ñeà caäp,coù moät soá seõ laøm cho quyù vò öa thích vaø löu taâm ñeánmöùc muoán aùp duïng chuùng. Nhöng cuõng coù theå seõ coùnhöõng ñieåm maø quyù vò khoâng chuùt taùn thaønh, hoaëcñoâi khi nghi ngôø, hoaëc hoaøn toaøn phaûn ñoái. Ñieàu naøyheát söùc töï nhieân. Chuùng ta ai cuõng coù laäp tröôøngkhaùc nhau vaø moãi ngöôøi coù moät loái nhìn khaùc bieät laøñieàu bình thöôøng. Toùm laïi, toâi khoâng coù chuû yù thuyeátphuïc ai ñieàu gì caû maø chæ muoán ñöa ra moät vaøi goùc26
  24. 24. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEcaïnh khaùc nhau ñeå nhìn söï vieäc. Sau ñoù, chính quyùvò phaûi suy nghó, gaïn loïc vaø ruùt tæa ra nhöõng gì quyùvò caàn, hoaëc cuõng coù theå [thaáy laø] khoâng coù gì caànñeán caû. Ñeà taøi cuûa chuùng ta, nhö quyù vò ñaõ bieát, lieân quantôùi söï giuùp ñôõ maø chuùng ta coù theå tìm caùch mang laïicho nhöõng chuùng sinh ôû giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi,cuõng nhö cho nhöõng ai ñaõ qua ñôøi roài. [Söï giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung, hay coù theå goïi laø]“phuø trôï ngöôøi laâm chung”. Chöõ laâm chung ôû ñaây[tröôùc heát] phaûi hieåu laø noùi ñeán loaøi ngöôøi, vì chínhchuùng ta cuõng laø con ngöôøi, nhöng theo nghóa roäng,hai chöõ naøy coù theå bao haøm toaøn theå chuùng sinh. Haichöõ naøy cuõng chæ cho loaøi vaät, bôûi vì chuùng cuõng nhöta, cuoái cuøng ñeàu phaûi cheát, vaø neáu quanh ta coù nuoâithuù vaät thì ta neân giuùp ñôõ chuùng, coù maët beân caïnhchuùng vaøo luùc chuùng traûi qua söï thöû thaùch maø ñoáivôùi chuùng cuõng khoâng keùm phaàn khoù khaên vaø teá nhò.Söï thaät thì Phaät giaùo cuõng chuù yù ñeán nhöõng loaøi höõutình khaùc nöõa, nhöng vì nhöõng loaøi naøy naèm ngoaøikhaû naêng nhaän bieát cuûa chuùng ta, hieän nay ta chöacoù theå cöùu giuùp hoï moät caùch tröïc tieáp ñöôïc, duø ta coùmong muoán giuùp ñôõ hoï baèng caùch naøy hay caùch khaùc. 27
  25. 25. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Taïi sao laïi choïn moät ñeà taøi nhö theá? Vì ñeà taøi naøyquan heä ñeán taát caû chuùng ta. Taát caû, vì chuùng ta ñeàuthuoäc loaøi höõu tình. Neáu ta coù theå khaúng ñònh moätñieàu, thì ñieàu ñoù laø “coù moät ngaøy chuùng ta seõ cheát”.Ñaõ coù moät ngaøy ta sinh ra; maø ñaõ sinh ra laø nguï yùseõ coù moät ngaøy dieät maát. Heã coù sinh taát phaûi coù dieät,dieät töùc laø ñieàu maø chuùng ta goïi laø söï cheát. Trongcuoäc soáng, chuùng ta khoâng theå traùnh ñöôïc moät luùc naøoñoù seõ ñöùng ôû ñaàu giöôøng cuûa moät ngöôøi ñang phaûi tieápcaän vôùi kinh nghieäm aáy tröôùc ta, cho tôùi khi ñeán löôïtchính mình. Ñieàu ñoù, chuùng ta ñeàu bieát. Vôùi thôøi gian,chuùng ta khoâng theå traùnh khoûi caùi cheát. Theo chuùng toâi, töùc laø theo Phaät giaùo, vì chaéc chaénchuùng ta seõ cheát neân chi baèng ta haõy nhìn thaúng vaøosöï thaät, vì ñoù laø thôøi khaéc troïng yeáu nhaát cuûa moätñôøi ngöôøi. Lyù töôûng nhaát laø chuùng ta [ñaõ coù söï] chuaånbò caån thaän vaø kòp thôøi ñeå coù theå cheát moät caùchhaïnh phuùc vaø ñi töø nieàm haïnh phuùc naøy ñeán moäthaïnh phuùc khaùc lôùn hôn. Neáu chuùng ta khoâng thaønhcoâng trong vieäc chuaån bò caùi cheát cuûa mình ñeán trìnhñoä aáy, thì cuõng raát neân laøm sao giöõ loøng hoaøn toaønthanh thaûn vaø cheát moät caùch an bình. Chaéc chaén moïingöôøi ñeàu phaûi coâng nhaän raèng baát kyø ai cuõng neânlaøm theá naøo ñoù ñeå giöõ ñöôïc taâm thanh thaûn trongnhöõng giaây phuùt cuoái cuøng cuûa ñôøi mình.28
  26. 26. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Maët khaùc, vì chuùng ta ñang soáng, haún laø chuùng tañeàu muoán caûm nhaän haïnh phuùc trong suoát caû cuoäcñôøi. Ñoù laø moät nguyeän voïng bình thöôøng vaø chínhñaùng. Thaäm chí ta coù theå noùi raèng ñoù laø moät quyeànlôïi töï nhieân cuûa taát caû moïi loaøi, vì ñieàu aáy khoâng chælieân quan ñeán loaøi ngöôøi: Baát cöù loaøi höõu tình naøocuõng coù caûm giaùc, cho neân hoï chæ coù theå khao khaùtñöôïc caûm giaùc an laïc, caûm nhaän haïnh phuùc. Bôûi vì ñoùlaø moät nhu caàu maø hoï caûm thaáy, cho neân ñoù cuõng laøquyeàn lôïi cuûa hoï. Neáu theo töï nhieân vaø baûn naêng maø chuùng ta muoáncoù ñöôïc moät ñôøi haïnh phuùc, thì haïnh phuùc ñoù phaûibao goàm suoát caû cuoäc ñôøi, keå caû nhöõng giaây phuùt cuoáicuøng. Ñieàu ñoù coù nghóa laø ta khoâng neân chæ mongcaàu haïnh phuùc luùc coøn khoeû maïnh, treû tuoåi maø thoâi,maø phaûi coù nhieàu kyø voïng hôn theá, töùc laø phaûi mongmuoán ñöôïc hoaøn toaøn haïnh phuùc ngay caû khi caùi cheátñaõ gaàn keà hay vaøo luùc ñang cheát. Hôn nöõa, neáu chuùngta chaáp nhaän raèng sau khi cheát vaãn coøn coù ñieàu gìñoù xaûy ra, nghóa laø sau cuoäc soáng naøy vaãn coøn nhöõngcuoäc soáng khaùc, thì nhu caàu vaø quyeàn ñöôïc haïnh phuùcnoùi treân laø hoaøn toaøn coù giaù trò. Veà vieäc sau caùi cheátcoøn gì khaùc xaûy ra hay khoâng thì yù kieán cuûa chuùngta coù theå baát ñoàng; coù ngöôøi quan nieäm raèng coù moät 29
  27. 27. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcaùi gì sau ñoù, coù theå döôùi daïng taùi sinh; ngöôøi khaùcseõ tuyeân boá raèng chuùng ta chæ coù voûn veïn moät cuoäcsoáng duy nhaát naøy maø thoâi... Tuy nhieân coù moät ñieåmmaø chuùng ta nhaát ñònh seõ ñoàng yù vôùi nhau. Ñoù laø, ñaõ[chaéc chaén phaûi cheát] thì chi baèng chuùng ta coù ñöôïchaïnh phuùc töø ñieåm ñaàu cho ñeán ñieåm cuoái cuûa cuoäcñôøi, keå caû luùc haáp hoái. Baïn coù theå phaûn baùc raèng coù moät ñieàu toát hônnöõa, lyù töôûng nhaát laø laøm sao soáng maõi vaø soáng haïnhphuùc, nghóa laø khoâng bao giôø cheát. Nhöng ñieàu naøy coùthöïc teá khoâng? Ñoù laø moät ñieàu coù veû khoù thöïc hieän,hay noùi thaúng ra laø khoâng theå thöïc hieän. Nhöng haõymô moäng moät vaøi giaây. Haõy töôûng töôïng raèng hieäntöôïng cheát ñaõ ñöôïc xoùa boû vónh vieãn. Neáu loaøi ngöôøithaønh coâng trong vieäc chieán thaéng caùi cheát ñeå trôûthaønh baát töû thì chuùng ta coù theå hy voïng laø hoï cuõngñaït ñöôïc nhöõng khaùm phaù khaùc ñeå choáng laïi beänhtaät vaø tuoåi giaø. Nhöng ñieàu naøy chöa xaûy ra, chöa phaûi laø hoaøncaûnh hieän taïi cuûa chuùng ta, nghóa laø chuùng ta vaãncoøn phaûi ñöông ñaàu vôùi caùi cheát. Ñoù laø moät söï kieänchaéc chaén, hieån nhieân. Maët khaùc, nhö chuùng ta vöøathaáy ñoù, ta mong caàu haïnh phuùc, mong caàu traùnhkhoûi moïi khoå ñau trong moïi tröôøng hôïp, duø thöùc hay30
  28. 28. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnguû. Bôûi vì khoaûng thôøi gian hieän höõu cuûa chuùngta bao goàm moïi giaây phuùt cuûa cuoäc soáng vaø nhöõnggiaây phuùt cuoái cuøng laïi ñaëc bieät teá nhò, chuùng ta caànchuaån bò tröôùc sao cho vaøo luùc aáy, quyù nhaát laø ta coùtheå haïnh phuùc, neáu khoâng thì toái thieåu cuõng phaûiñöôïc thanh thaûn vaø thö giaõn. Ñöôïc nhö theá thì thaättoát, vì nguyeän voïng cuûa chuùng ta ñaõ ñöôïc thöïc hieäncho ñeán giaây phuùt cuoái cuøng. Ñoàng yù laø nhöõng giaây phuùt naøy raát ngaén nguûi,nhöng ñoái vôùi ngöôøi ñang buôùc qua cöûa töû, vieäc cheátmoät caùch an bình khoâng phaûi laø khoâng quan troïng.Daãu cho nhöõng giaây phuùt aáy coù veû ngaén nguûi, nhöngñöøng queân raèng yù nieäm thôøi gian laø moät ñieàu raát chuûquan. Cho duø coù quan nieäm raèng cheát laø heát, nhöngneáu trong khoaûng thôøi gian aáy ñöông söï soáng ñöôïcmoät caùch troïn veïn vaø thö thaùi thì ñaõ laø raát toát chohoï, huoáng chi neáu sau ñoù hoï coøn phaûi taùi sinh vaøomoät kieáp soáng môùi. Treân moät khía caïnh khaùc, ña soá ngöôøi ta khi cheátñi ñeå laïi sau löng nhöõng ngöôøi thaân, baø con hoï haønghay baïn beø, vaø nhöõng ngöôøi naøy ñeàu buoàn khoå vì söïra ñi cuûa hoï. Noãi buoàn khoå aáy seõ khoâng bao giôø nguoâingoai hoaøn toaøn, nhöng neáu ngöôøi cheát ñaõ ra ñi trong 31
  29. 29. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGnhöõng ñieàu kieän toát ñeïp nhaát, neáu hieån nhieân ngöôøiaáy ñaõ coù chuaån bò tröôùc, ñaõ chaáp nhaän caûnh ngoä cuûamình vaø cheát moät caùch an bình, thì daãu coù xuùc ñoäng,nhöõng ngöôøi thaân cuûa hoï coù theå tìm ñöôïc nguoàn an uûikhi nhôù laïi raèng ngöôøi mình thöông yeâu ñaõ cheát moätcaùch an tónh, nheï nhaøng. Ñoù laø moät söï an uûi lôùn cho hoï. Chæ caàn rieâng lyù doñoù thoâi, duø chuùng ta khoâng thaáy caàn thieát cho chínhmình thì ñoái vôùi ngöôøi thaân döôøng nhö ta cuõng coùboån phaän phaûi chuaån bò caùi cheát cuûa chính mình saocho nhöõng ngöôøi ôû laïi ñöôïc bôùt phaàn ñau khoå. Coù theå chuùng ta ñaõ töøng chöùng kieán hoaëc nghe keålaïi, ñaùng tieác laø nhöõng giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøikhoâng phaûi luùc naøo cuõng nheï nhaøng vaø an bình; coùnhöõng luùc giai ñoaïn naøy raát khoù nhoïc vì ngöôøi cheátñaõ ra ñi trong côn ñau ñôùn theå chaát, hay teä hôn nöõalaø ñau ñôùn tinh thaàn kòch lieät. Cheát nhö theá thaät laøkhuûng khieáp cho ñöông söï, maø cuõng khoâng deã daøngcho nhöõng ngöôøi ôû laïi. Hoï ñaõ ñau khoå vì maát ñi moätngöôøi thöông yeâu, maø thaät laâu sau ñoù hoaëc cuõng coùtheå laø suoát quaõng ñôøi coøn laïi, laïi coøn bò giaøy voø bôûinhöõng kyû nieäm taøn baïo aáy. Kyû nieäm aáy seõ ñaøo saâutheâm noãi ñau khoå trong loøng hoï vaø khôi daäy moätnieàm hoái tieác, moät caûm giaùc baát löïc khoù cheá ngöï ñöôïc.32
  30. 30. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Chuùng ta haõy töôûng töôïng moät ngöôøi treû tuoåi bòmaát cha meï, maø coøn maát trong nhöõng ñieàu kieän raátbi thaûm, nghóa laø cha meï ñaõ cheát moät caùch ñau ñôùn.Khi lôùn leân, ñöøng töôûng ngöôøi naøy seõ deã daøng tìmñöôïc moät söï nguoâi ngoai. Vôùi thôøi gian, ngöôøi aáy seõlaõng queân ñi phaàn naøo – ñieàu naøy töï nhieân thoâi –nhöng seõ vaãn coøn bò chaán thöông taâm thaàn. Chæ caànmoät chuùt xíu [kheâu gôïi] laø ngöôøi naøy seõ soáng laïi kyûnieäm aáy trong taát caû noãi kinh hoaøng cuûa noù, neáukhoâng thì hoï cuõng coù theå bò tieâu moøn daàn maø khoângbieát, vaø bò hoûng caû moät ñôøi. Theá nhöng, nhö chuùng ta ñaõ noùi, ai cuõng muoán coùcaûm giaùc an vui, vì vaäy toát nhaát laø neân tìm ñuû moïicaùch ñeå traùnh neù nhöõng khoù khaên coù theå xaûy ñeán,ñaëc bieät laø caùc tröôøng hôïp nhö ñaõ noùi treân. Do ñoù,vieäc suy ngaãm veà caùi cheát vaø lo chuaån bò tröôùc ñeågiuùp ñôõ ngöôøi khaùc cuõng nhö taêng cöôøng söùc maïnhcho chính mình laø moät vieäc laøm coù ích neáu khoâng noùilaø caàn thieát. Nhö vaäy, daãu chuùng ta coù cho raèng cheát laø heát thìcheát moät caùch an bình vaãn hôn, maø neáu cheát ñöôïctrong haïnh phuùc thì caøng toát. Huoáng chi, neáu chuùngta tin vaøo söï taùi sinh thì ñieàu naøy caøng trôû neân tuyeätñoái caàn thieát. 33
  31. 31. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Khi lìa boû cuoäc ñôøi naøy, neáu ta höôùng ñeán moätcuoäc soáng môùi nhöng haõy coøn thuoäc veà coõi Ta-baø1 thìnguyeän voïng ñöôïc haïnh phuùc suoát ñôøi seõ khoâng chæcoù hieäu löïc cho cuoäc soáng hieän taïi maø coøn cho caû ñôøisau vaø taát caû caùc ñôøi sau ñoù nöõa. Neáu chuùng ta coønphaûi taùi sinh trong coõi Ta-baø thì toát nhaát laø neân taùisinh trong nhöõng ñieàu kieän kha khaù, ñuû ñeå baûo ñaûmmoät cuoäc soáng haïnh phuùc toái thieåu. Tuy nhieân, coù ngöôøi cho raèng vì moät haïnh phuùcnhö theá maø cöù phaûi coá gaéng duy trì vaø keùo daøi töøkieáp naøy sang kieáp khaùc thì thaät laø baáp beânh vaøthaêng giaùng thaát thöôøng. Hoï nhaém ñeán moät trình ñoäcao hôn, an toaøn hôn: ai thoaùt ly ñöôïc caûnh giôùi Ta-baø seõ khoâng bao giôø coøn phaûi lo sôï baát cöù moät noãi ñaukhoå naøo nöõa, vì ñaõ ñaït ñöôïc moät nguoàn haïnh phuùccao sieâu hôn, vaø haïnh phuùc naøy coù ñaëc tính laø khoângbao giôø suy suyeån. Coù ngöôøi coøn ñi xa hôn nöõa. Hoï nhaän thaáy raèngñoái vôùi hoï traùnh khoå ñöôïc vui laø ñieàu quan troïng, thì1 Theá giôùi Ta-baø, chæ chung söï luaân hoài trong caùc caûnh giôùi hieän höõu (Nhò thaäp nguõ höõu), nghóa laø ngöôøi ta phaûi soáng vaø cheát maø khoâng coù söï choïn löïa naøo, döôùi söï chi phoái cuûa taâm phieàn naõo (nhaát laø voâ minh vaø tham aùi) vaø nghieäp löïc. Khi coøn taùi sinh trong theá giôùi Ta-baø coù nghóa laø caùc uaån vaãn coøn oâ nhieãm, hay noùi caùch khaùc laø thaân vaø taâm ñeàu bò cheá ngöï bôûi caùc laäu hoaëc phieàn naõo ôû moät möùc ñoä nhaát ñònh naøo ñoù.34
  32. 32. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEtoát hôn heát laø khoâng neân chæ lo cho chính mình maøcoøn phaûi lo cho taát caû moïi loaøi. Hoï nghó raèng: “Ngöôøikhaùc cuõng coù cuøng moät nhu caàu, cuøng moät xu höôùngnhö ta. Vaø treân nhieàu phöông dieän, hoï coøn laø ngöôøithaân cuûa ta nöõa. Phaûi roài, ta neân coá gaéng ñaït haïnhphuùc vaø thoaùt khoå ñau, nhöng khoâng phaûi chæ chorieâng ta maø coøn cho taát caû chuùng sinh. Muoán theá, taphaûi ñaït ñeán moät trình ñoä ñuû cao ñeå coù theå giuùp ñôõmuoân loaøi moät caùch höõu hieäu.” Nhö theá, ñi tìm haïnh phuùc coù theå ñöôïc quan nieämtheo nhieàu caùch khaùc nhau. Nhöng duø quan nieäm naøoñi nöõa thì thaønh töïu haïnh phuùc vaãn coù nghóa laø luùclìa ñôøi ngöôøi ta phaûi thanh thaûn vaø an bình. Theo döï kieán thì chuùng ta quy tuï veà ñaây trong haingaøy,1 vôùi muïc ñích chính thöùc laø chæ noùi veà caùi cheátvaø tieán trình cuûa noù – tröôùc, trong vaø sau khi cheát.Ñaây khoâng phaûi laø moät trong nhöõng ñeà taøi thuù vònhaát maø ta coù theå baøn ñeán. Noù khoâng theå mua vuihay laøm troø tieâu khieån cho chuùng ta. Theá maø chuùngta vöøa nhaéc ñi nhaéc laïi laø mình mong muoán haïnhphuùc! Choïn moät ñeà taøi nhö theá coù theå bò xem laø quaùidò. Thaät ra, ñaây chæ [laø moät ñeà taøi] thöïc teá, khoâng1 Ñaây laø noùi trong moät laàn thuyeát giaûng. Söï thaät thì noäi dung ghi laïi trong saùch naøy goàm caû thaûy naêm laàn thuyeát giaûng, moãi laàn hai ngaøy. (ND) 35
  33. 33. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGhôn khoâng keùm. Vì duø sao ñi nöõa, neáu coù moät ñieàumaø chuùng ta coù theå tin chaéc thì ñoù chính laø “chuùngta ñeàu seõ cheát”. Chính vì theo leõ taát nhieân chuùng tañeàu seõ cheát neân hôïp lyù nhaát laø chuùng ta neân suy nghóñeán [caùi cheát] ñeå töï chuaån bò vôùi taát caû khaû naêngcuûa mình. Ñieàu naøy aùp duïng cho taát caû moïi ngöôøi.Duø chuùng ta theo chuû nghóa voâ thaàn hay coù moät tínngöôõng, baát cöù tín ngöôõng naøo, chuùng ta vaãn neânnghó ñeán caùi chung cuoäc baát khaû khaùng aáy. Maø ñieàu aáy thaät söï coù ích lôïi hay khoâng? Chuùngta thaät söï coù khaû naêng ñeå chuaån bò cho caùi cheát cuûamình ñöôïc bình an thanh thaûn khoâng? Coù. Chuùng tacoù theå laøm ñöôïc. Vaø chaéc chaén ñoù khoâng phaûi laø moätquan ñieåm rieâng cuûa Phaät töû, cuõng khoâng chæ coù Phaättöû môùi ñöôïc quyeàn laøm ñieàu aáy. Vì chuùng ta khoângchæ laø moät sinh vaät maø coøn laø moät sinh vaät coù lyù trí,cho neân, vöôït ra ngoaøi caùc phaïm truø tö töôûng hay toângiaùo, taát nhieân laø chuùng ta coù ñuû khaû naêng caàn thieátñeå chuaån bò ra ñi trong nhöõng ñieàu kieän toát ñeïp. Vaán ñeà naøy quan troïng vaø phoå quaùt ñeán noãi taátcaû caùc neàn vaên hoùa vaø truyeàn thoáng – toân giaùo vaøtrieát hoïc – ñeàu khoâng theå khoâng nghó ñeán. Vì theá,treân toaøn theá giôùi coù raát nhieàu phöông thöùc ñaõ ñöôïcñeà nghò ñeå ñoái phoù vôùi caùi cheát, caùi cheát cuûa chính36
  34. 34. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEmình vaø cuûa ngöôøi khaùc. Chuùng ta chæ caàn laáy ñoù maøduøng. Muoán theá, chuùng ta caàn söu taàm caøng nhieàu döõlieäu caøng toát, vaø sau ñoù phaùn ñònh xem phöông thöùcnaøo höõu hieäu nhaát. Theo toâi nghó, lyù töôûng nhaát laølaøm sao tìm bieát toái ña caùc phöông thöùc töø caùc truyeànthoáng khaùc nhau. Nhöng coù phaûi vì theá maø chuùng ta caàn aùp duïngtaát caû cho chính baûn thaân mình? Khoâng. Tröôùc heát,khoâng theå laøm ñöôïc vì coù quaù nhieàu phöông thöùc.Thöù hai, vì coù nhöõng phöông thöùc ñoái vôùi ngöôøi naøycoù theå laø tuyeät haûo nhöng ñoái vôùi ngöôøi khaùc laïi hoaøntoaøn khoâng thích hôïp. Ñoù chính laø söï höõu ích, noùiñuùng hôn laø söï caàn thieát cuûa söï ña daïng. Nhôø theá maøchuùng ta coù theå tuøy tröôøng hôïp ñeå aùp duïng. Do ñoù,chuùng ta phaûi tuyeån choïn nhöõng gì thích hôïp nhaátvôùi mình, tuøy theo tính tình, tín ngöôõng vaø khaû naêngcuûa rieâng ta. Phaân bieät ñöôïc nhöõng gì tröïc tieáp höõuích cho mình laø ñieàu raát ñaùng quyù, nhöng ngoaøi söïaùp duïng cho chính mình ra, coù luùc chuùng ta seõ phaûingoài beân giöôøng haáp hoái cuûa moät ngöôøi maø ta muoángiuùp ñôõ. Coù theå ngöôøi aáy raát khaùc vôùi chuùng ta treânphöông dieän tính tình, quan nieäm hay tín ngöôõng.Ñoù laø lyù do taïi sao chuùng ta neân tìm bieát caøng nhieàucaøng toát, vì neáu phöông phaùp naøy khoâng tröïc tieápích lôïi cho ta, noù laïi coù theå hoaøn toaøn thích hôïp vôùi 37
  35. 35. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGngöôøi maø ta muoán giuùp, vaø trong tröôøng hôïp ñoù taneân duøng ñeán noù. Ñeå cho roõ raøng hôn, chuùng ta haõy laáy moät thí duï.Haõy töôûng töôïng anh A ñeán phuø trôï anh B ñang ôûthôøi kyø cuoái cuûa cuoäc ñôøi. Vì chuùng ta ôû AÂu chaâu neânhaõy taïm cho raèng anh A theo ñaïo Thieân Chuùa – ñieàunaøy raát coù theå xaûy ra vì ôû ñaây ña soá theo ñaïo ThieânChuùa. Nhöng ngöôïc laïi, coù theå anh B laïi laø Phaättöû. Neáu anh A ñeán ñeå xoa dòu vaø traán an anh B maøchaúng ñoaùi hoaøi gì ñeán toân giaùo cuûa anh B, laïi chæ söûduïng ngoân ngöõ Thieân Chuùa ñeå noùi chuyeän vôùi anhPhaät töû B ñang haáp hoái thì e raèng anh B seõ khoângnghe vaø khoâng hieåu anh A. Anh A seõ coù nguy cô thoátra nhöõng lôøi raát khaùc bieät, hoaëc traùi ngöôïc vôùi tínngöôõng cuûa anh B. Theá maø, trong giaây phuùt cuoái cuøngraát teá nhò, neáu ta noùi nhöõng lôøi khoâng phuø hôïp vôùiloøng tin cuûa ngöôøi haáp hoái, noùi nhöõng lôøi thieáu hieåubieát hay traùi ngöôïc vôùi loøng tin naøy, thì thay vì giuùpñôõ hoï, ta coù theå laøm cho hoï baát an hôn. Trong khi hoïñang ñi vaøo coõi cheát maø ta coøn noùi vôùi hoï nhöõng lôøihoï khoâng taùn thaønh. Laøm nhö theá, chuùng ta khoângthaät söï giuùp ñôõ hoï, nhaát laø trong nhöõng giaây phuùtkhoù khaên aáy. Noùi caùch khaùc, cho duø ta khoâng ñoàng moät quannieäm vôùi ngöôøi laâm chung, nhöng toát hôn heát chuùng38
  36. 36. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEta vaãn neân löu taâm ñeán ñeå coù theå, hoaëc laø noùi cuøngmoät ngoân ngöõ vôùi hoï, hoaëc ít nhaát cuõng khoâng laømcho hoï phaät loøng vì nhöõng lôøi noùi traùi ngöôïc vôùinhöõng gì maø hoï tin töôûng laø söï thaät. Nhö chuùng ta ñaõ bieát, treân theá giôùi naøy coù raátnhieàu truyeàn thoáng, ñuû loaïi toân giaùo; vaø moãi moättruyeàn thoáng hay toân giaùo ñeàu ñaõ thieát laäp moät soáphöông thöùc, ñaëc bieät ñeå ñoái phoù vôùi nhöõng giaây phuùtcuoái cuûa cuoäc ñôøi. Trong Phaät giaùo, nhaát laø Phaät giaùoôû Xöù Tuyeát (hay Taây Taïng), vì söï quan troïng cuûa giaâyphuùt laâm chung neân coù raát nhieàu vò cao taêng ñaõ löutaâm, vì theá Phaät giaùo coù raát nhieàu phöông thöùc coùtheå öùng duïng ñöôïc trong nhöõng giaây phuùt aáy. Luùc naõy toâi coù noùi raèng, tröôùc söï phong phuù cuûanhöõng kyõ thuaät ñöôïc hình dung treân theá giôùi, ñieàu lyùtöôûng nhaát laø laøm sao ñaït ñöôïc moät söï hieåu bieát caøngsaâu roäng caøng toát. Chính trong vieãn caûnh ñoù maø buoåihoäi thaûo hoâm nay seõ laø söï ñoùng goùp cuûa Phaät giaùo,hay noùi ñuùng hôn laø söï ñoùng goùp cuûa [Phaät giaùo] TaâyTaïng vaøo ngaân haøng taøi lieäu chung. Tuy theá, chính vì coù quaù nhieàu phöông phaùp maøPhaät giaùo ñaõ thieát laäp, chuùng ta khoâng theå khaûo saùtheát trong moät vaøi giôø, hay ngay caû trong moät vaøi 39
  37. 37. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGngaøy. Neáu chuùng ta coù yù muoán ñi ñeán taän cuøng cuûañeà taøi, chuùng ta seõ caàn ñeán raát nhieàu naêm thaùng maøvaãn khoâng ruùt tæa ñöôïc heát coát tuûy cuûa noù. Noùi theákhoâng phaûi laø khoe khoang. Vaán ñeà khoâng phaûi laøtöï maõn tröôùc nhöõng gì Phaät giaùo coù theå ñem laïi chokieán thöùc chung. Nhöõng ai bieát Taïng ngöõ coù theå löôùtqua hai taïng Kinh vaø Luaän cuûa Taây Taïng, töùc laø giaùophaùp cuûa ñöùc Phaät vaø nhöõng baûn luaän cuûa caùc ñaïiñaïo sö AÁn Ñoä. Chæ caàn löôùt qua thoâi cuõng coù theå thaáyngay taàm möùc cuûa khoái kieán thöùc aån taøng trong aáy. Phaät giaùo laø moät toân giaùo ñaõ xuaát hieän taïi AÁnÑoä roài lan truyeàn sang nhieàu nöôùc khaùc, trong ñoù coùTaây Taïng, khoaûng töø theá kyû thöù saùu. Töø bao nhieâutheá kyû qua, truyeàn thoáng naøy khoâng nhöõng ñöôïc gieotroàng maø coøn ñaâm choài naåy loäc vaø nôû ra nhöõng ñoùahoa tuyeät ñeïp ôû Taây Taïng, khieán cho nhöõng tri kieánmaø ñöùc Phaät vaø nhöõng vò toå sö keá tuïc Ngaøi truyeàntrao ñaõ mang laïi moät söï giuùp ñôõ to taùt cho nhöõngtheá heä keá tieáp. Keát quaû laø truyeàn thoáng naøy vaãn coønraát soáng ñoäng chöù khoâng phaûi laø moät truyeàn thoángxöa cuõ ñang taøn luïi vaø chæ coøn löu laïi kyû nieäm trongsaùch vôû. Ñaây khoâng phaûi laø nhöõng kieán thöùc haøn laâmchuyeân moân thuoäc veà trí naêng theá gian, maø laø moättruyeàn thoáng coù coäi reã trong nhöõng xaõ hoäi ñaõ thöøa40
  38. 38. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnhaän noù, vaø noù ñaõ taùc ñoäng moät caùch hieån nhieân, cuïtheå ñoái vôùi nhöõng ngöôøi vaän duïng noù. Phaät giaùo, ñaëc bieät laø Phaät giaùo ñöôïc truyeàn traobôûi caùc ñaïi sö Taây Taïng, ñaõ ñem laïi lôïi laïc khoângnhöõng cho ngöôøi Taây Taïng maø coøn cho nhieàu daân toäclaùng gieàng nöõa. Caùc tröôøng hoïc Taây Taïng ñaõ phaùttrieån roäng raõi taïi Noäi Moâng vaø Ngoaïi Moâng vaø caûTrung Quoác. Trung Quoác quaû laø coù bieát ñeán Phaät giaùotröôùc Taây Taïng raát laâu, nhöng döôùi hình thöùc khaùc.Vaøi theá kyû sau, giaùo phaùp truyeàn trao bôûi caùc ñaïi söTaây Taïng ñaõ mang laïi cho Phaät giaùo nöôùc naøy moätsinh löïc môùi. Sau khi ñaõ lan truyeàn ôû AÙ chaâu, hieännay ta nhaän thaáy Phaät giaùo ñaõ khôi daäy moät söï quantaâm ngaøy caøng roäng lôùn hôn ôû AÂu chaâu. ÔÛ ñaây, ngöôøita bieát ñeán Phaät giaùo ngaøy caøng roõ hôn vaø ñaõ coù moätsoá ngöôøi haønh trì Phaät phaùp nöõa. Noùi toùm laïi, Phaät giaùo quaû thaät coù theå ñeà nghò raátnhieàu phöông thöùc, ñaëc bieät laø trong laõnh vöïc cuûa söïcheát. Nhö toâi coù noùi, chuùng ta seõ khoâng theå ñeà caäpñeán taát caû [caùc phöông thöùc] vì nhieàu lyù do. Moät laø vìnoäi dung quaù phong phuù, hai laø vì tri kieán Phaät giaùolaø caû moät ñaïi döông maø söï hieåu bieát cuûa toâi chæ nhömoät vaøi gioït nöôùc, vaø toâi chæ coù theå noùi leân nhöõng gìtoâi bieát, nghóa laø raát ít so vôùi toaøn boä. Thöù ba laø vì coù 41
  39. 39. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGmoät vaøi phöông thöùc trong Phaät giaùo ñoøi hoûi moät söïchuaån bò vaø caàn phaûi thöïc hieän nhieàu giai ñoaïn tröôùcñoù. Trong moät buoåi hoäi thaûo daønh cho ñaïi chuùng nhöhoâm nay, ñeà caäp ñeán nhöõng phöông thöùc naøy khoânglôïi ích gì, vì nhöõng caên baûn caàn thieát laø quaù ñaëc thuøvaø quaù chuyeân moân ñeå coù theå öùng duïng cho taát caûmoïi ngöôøi. Treân thöïc teá, troïng taâm nhaán maïnh seõ laønhöõng phöông thöùc maø moãi ngöôøi trong chuùng ta ñaâyñeàu coù theå söû duïng. Chuùng ta seõ ñeà caäp ñeán nhöõngñieåm raát thöïc tieãn maø ai cuõng coù theå aùp duïng, khoângnhaát thieát phaûi laø Phaät töû. Laøm sao toâi coù theå quaû quyeát raèng taát caû chuùngta ñeàu coù nhöõng khaû naêng caàn thieát ñeå chuaån bò chocaùi cheát? Ñoù laø vì – ít nhaát laø theo quan ñieåm Phaätgiaùo – neáu khoâng phaûi taát caû thì cuõng laø ñaïi ña soánhöõng kinh nghieäm haïnh phuùc hay khoå ñau maø tañaõ traûi qua trong suoát cuoäc ñôøi ñeàu tröôùc heát ñeán töøtaâm chuùng ta. Nhöõng gì chuùng ta caûm nhaän haàu heátñeàu ñeán töø traïng thaùi taâm thöùc cuûa ta, töø caùch nhìnsöï vieäc cuûa ta. Veà söï tuï taäp cuûa chuùng ta hoâm nay, vôùi nhöõngñieàu kieän nhö vaät chaát v.v... hieän coù, chaéc chaén ta coùtheå baét ñaàu suy nieäm ñeå coù moät caùi nhìn thích ñaùngveà söï vieäc haàu ñoái maët vôùi söï cheát moät caùch deã daøng42
  40. 40. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEhôn. Noùi chung thì ngöôøi naøo cuõng coù khaû naêng laømñieàu ñoù. Hôn nöõa, haõy coâng nhaän laø chuùng ta thuoäcthaønh phaàn ñöôïc öu ñaõi. Noùi nhö theá khoâng coù nghóalaø chuùng ta khoâng coù vaán ñeà gì. Chaéc chaén laø trongchuùng ta ñaây cuõng coù nhöõng ngöôøi gaëp khoù khaên thaätsöï nhö thaát nghieäp, beänh taät v.v... Nhöng söï coù maëtcuûa chuùng ta ôû ñaây ñuû chöùng minh raèng ta ñang ôûtrong moät hoaøn caûnh coù theå goïi laø khaù toát, nhaát laø vìtrí naêng cuûa ta haõy coøn hoaøn haûo, nhôø theá maø ta coùtheå suy nghó vaø lyù luaän. Bôûi vì ai cuõng coù khaû naêng suy tö neân toâi seõ laáyra töø caùi tuùi ñöïng cuûa Phaät giaùo nhöõng phaåm vaät vaøbaøy bieän tröôùc quyù vò. Nhö theá, quyù vò seõ coù theå [tuøyyù] choïn löïa. Hoâm nay laø thöù baûy, ngaøy hoïp chôï. Toâiseõ baøy haøng cuûa toâi leân quaày haøng. Quyù vò laø nhöõngkhaùch haøng ñeán daïo chôi, saün saøng mua haøng neáucaàn nhöng khoâng baét buoäc, chæ khi naøo tìm ñöôïc moùnhaøng vöøa yù môùi mua thoâi.VEÀ TAØI LIEÄU THAM KHAÛO Ñeå thaûo luaän ñeà taøi hoâm nay, giöõa thieân kinh vaïnquyeån cuûa Phaät giaùo noùi veà caùi cheát, chuùng ta seõ choïnra vaø döïa theo ba nguoàn tö lieäu goác: hai quyeån kinhvaø moät cuoán luaän giaûng Taây Taïng. 43
  41. 41. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Kinh laø giaùo phaùp do chính ñöùc Phaät ñaõ tuyeânthuyeát hoaëc khôi nguoàn. Hai quyeån kinh maø toâi choïnraát ngaén goïn, nhöng noäi dung raát phong phuù vaø suùctích. Ñoù laø: 1. Kinh Ñaïi thöøa noùi veà caùc dieäu trí voâ thöôïng luùc caän töû.1 2. Kinh noùi veà möôøi moät nieäm töôûng phaûi coù.2 Caû hai ñeàu thuoäc veà truyeàn thoáng Ñaïi thöøa 3. Kinh Ñaïi thöøa noùi veà dieäu trí luùc caän töû ñaõ ñöôïccaùc nhaø hoïc giaû AÁn Ñoä luaän giaûi raát nhieàu, ñaùng keånhaát laø hai boä luaän chính baèng tieáng Phaïn. Nhönghoâm nay toâi seõ caên cöù treân moät boä luaän gaàn ñaây hôn,cuûa ñöùc Ñaït-lai Laït-ma thöù 7, Kelsang Gyatso (1708-1757), raát maïch laïc vaø chi tieát. Quyeån saùch tham cöùu thöù ba laø cuûa Thöôïng SöTaây Taïng Tuken Losang Chokyi Nyima, thöôøng ñöôïctoân xöng laø Kusali Dharma Vajra (1737-1802), töïa1 Arya-atajnana-nama mahayana sutra - tieáng Taây taïng laø ‘Phags pa ‘da’ ka ye shes zhes bya ba theg pa chen po’i mdo (kangyur = kinh taïng).2 Ekadasa samjna sevana sutra (?) - tieáng Taây Taïng laø ‘Du shes bcu gcig bsten p’ai mdo (kangyur = kinh taïng).3 Ñaïi thöøa (Mahāyāna, nghóa ñen laø coã xe lôùn): moät trong hai nhaùnh lôùn cuûa Phaät giaùo maø hai haïnh chính laø töø taâm vaø bi taâm, vaø muïc ñích laø cöùu khoå ban vui cho taát caû moïi loaøi chuùng sinh.44
  42. 42. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñeà laø “Laøm sao giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung: cöùu giuùpnhöõng keû ñaùng thöông heát sinh khí”. Coù raát nhieàu ñaïi sö Taây Taïng ñaõ vieát giaûng luaänveà vaán ñeà naøy, cho neân chuùng ta coù raát nhieàu taøi lieäuvaø khoâng bieát choïn taøi lieäu naøo, nhöng muoán chohöõu hieäu thì chuùng ta phaûi töï bieát giôùi haïn hôïp lyù. Vìtheá, chuùng ta seõ chæ söû duïng ba taøi lieäu noùi treân. Daàusao ñi nöõa, tuy coù raát nhieàu baøi vieát baèng tieáng TaâyTaïng noùi veà caùch giuùp ñôõ ngöôøi laâm chung vaø ngöôøiquaù coá, nhöng phaàn ñoâng daïy veà maät phaùp vaø noäidung thöôøng raát gioáng nhau. Söï khaùc bieät naèm ôû ñoáitöôïng phaûi caàu thænh: Phaät Döôïc Sö, Phaät Di-laëc, BoàTaùt Quaùn Theá AÂm, Boà Taùt Vaên Thuø, hay Phaät A-di-ñaø v.v... Nhöng yù nghóa vaø lôøi nguyeän caàu thì khoângthay ñoåi. Maët khaùc, coù nhieàu taøi lieäu nhö theá cuõng laø moätñieàu raát toát, vì ñöøng queân raèng theo Phaät giaùo, chuùngta neân vaø caàn phaûi thích öùng moãi haønh ñoäng theotöøng tröôøng hôïp. Bôûi vì moãi haønh giaû chaéc chaén laø coùnhöõng mong caàu hay taäp quaùn khaùc bieät vaø ña daïng,hoï phaûi ñöôïc cung öùng moät phöông phaùp haønh trìthích hôïp vôùi nhu caàu cuûa hoï. 45
  43. 43. PHAÀN I. NHÖÕNG ÑIEÀU CAÀN BIEÁT VEÀ THÔØI ÑIEÅM LAÂM CHUNGPHAÙT KHÔÛI TAÂM NGUYEÄN Tröôùc khi chuùng ta ñi vaøo vaán ñeà, haõy nhaéc laïi ñöôøng loái cuûa Phaät giaùo. Theo quan ñieåmPhaät giaùo, coù moät ñieàu thöôøng ñöôïc laëp ñi laëp laïi: Khichuùng ta saép laøm vieäc gì (trong laõnh vöïc taâm linhnhö vaên, tö, tu1 hay trong taát caû vieäc laøm cuûa thaân,khaåu vaø yù noùi chung), ñieàu quyù nhaát laø coù theå daønhmoät chuùt thì giôø ñeå phaùt khôûi moät taâm nguyeän toát. Quyù vò ñöøng sôï. Noùi theá khoâng coù nghóa laø moïingöôøi phaûi theo Phaät giaùo ngay töø giôø phuùt naøy.Khoâng ñaâu. Khoâng heà coù moät söï xuùi giuïc, saùch ñoängñeå moïi ngöôøi trôû thaønh Phaät töû, maø toâi chæ môøi moïingöôøi haõy töï ñaët mình trong moät traïng thaùi taâmthöùc toát laønh, vì may thay, loøng toát khoâng chæ laø ñaëcquyeàn daønh cho Phaät töû. Ñeán vôùi “taâm toát laønh” laøñieàu ôû ñaây ai cuõng coù theå laøm ñöôïc.1 Vaên, tö, tu laø ba phöông dieän cuûa söï haønh trì Phaät giaùo, ba phöông dieän naøy hoã töông boå sung cho nhau.46
  44. 44. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHE Baây giôø, moãi chuùng ta haõy suy nghó moät chuùt ñeåkhôûi leân moät traïng thaùi taâm thöùc toát laønh. Toát laønhnhö theá naøo? Coù raát nhieàu caùch. Ñoái vôùi moät Phaät töû,hoï coù theå xöû söï theo khuynh höôùng Ñaïi thöøa [nhaäptheá] hoaëc khuynh höôùng Bích Chi Phaät, nghóa laø tìmcaùch töï mình thoaùt ly ra khoûi coõi Ta-baø. ÔÛ ñaây taátcaû chuùng ta coù theå gaëp nhau treân cuøng moät ñieåm, baátluaän kieán giaûi cuûa moãi ngöôøi, ñoù laø chuùng ta muoánlaøm ñieàu gì coù ích lôïi cho taát caû chuùng sinh khoå ñau,ñaëc bieät laø nhöõng chuùng sinh saép cheát. Vöôït ngoaøimoïi ngoân töø, chæ rieâng yù muoán giuùp ñôõ nhöõng ai ñangcaàn ñöôïc giuùp ñôõ thì töï noù ñaõ laø baûn chaát cuûa moättaâm nguyeän hieàn thieän. Haõy nghó raèng, vì muoán laømñöôïc vieäc naøy moät caùch höõu hieäu hôn neân hoâm naychuùng ta môùi cuøng nhau hoïc taäp vaø suy nghieäm. Thaät ra, chæ rieâng vieäc chuùng ta ñeán ñaây cuõng ñaõchöùng minh ñöôïc yù muoán giuùp ñôõ ngöôøi khaùc cuûamình, nhaát laø vieäc cöùu giuùp vaø an uûi nhöõng ngöôøiñang saép lìa traàn; noùi caùch khaùc, ñieàu aáy ñaõ noùi leânmoät traïng thaùi taâm thöùc toát laønh. Thaät söï, ñeà muïccuûa buoåi hoäi thaûo khoâng chæ lieân quan ñeán rieângchuùng ta. Chuùng ta ñeán ñaây khoâng phaûi ñeå hoïc laømmoät caùi gì cho rieâng mình, vì moät lôïi ích rieâng tö.Traùi laïi, chuùng ta ñeán ñaây coù nghóa laø taâm ta ñaõ môû 47
  45. 45. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGra vaø höôùng ñeán ngöôøi khaùc, keøm vôùi hoaøi baõo caûithieän phöông thöùc giuùp ñôõ, nhaát laø trong nhöõng tìnhhuoáng ñaëc bieät teá nhò. Söï coù maët ñoâng ñaûo cuûa quyù vòchöùng minh moät taâm löôïng roäng môû. Thaät laø tuyeätdieäu! Toâi voâ cuøng caûm ñoäng vaø taùn thaùn. Ñoái vôùi toâi, coù yù muoán giuùp ñôõ ngöôøi saép cheátlaø moät nghóa cöû cao quyù. Thaät theá, khoâng coù ai caànñöôïc söï giuùp ñôõ quan taâm cho baèng nhöõng ngöôøi laâmchung, nhöõng ngöôøi ôû ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi. Hoïthöôøng ôû trong moät tình traïng roái loaïn, khoå ñau cöïckyø. Trong hoaøn caûnh ñoù, bieát bao ngöôøi caûm thaáyhoaøn toaøn baát löïc, khoâng moät nôi nöông töïa, khoângmoät ai ñeå troâng caäy. Hoï yù thöùc raèng ñôøi soáng cuûahoï ñang keát thuùc, vaø hoï saép phaûi buoâng boû taát caû.Hôn nöõa, phaàn ñoâng ñeàu khoâng bieát roõ ñieàu gì saépxaûy ñeán cho hoï. Ngay caû nhöõng ngöôøi vaãn nghó raèngcheát khoâng phaûi laø heát cuõng heát söùc lo aâu, vì khoângcoù gì baûo ñaûm cho hoï moät töông lai toát ñeïp. Chaécchaén laø khoâng coù moät tình huoáng naøo gian nan vaøñau khoå hôn. Vì theá, vieäc giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi ñangphaûi ñöông ñaàu vôùi nhöõng thöû thaùch aáy quan troïngbieát bao! Nhö vaäy, coù theå noùi chaéc laø ôû ñaây ai cuõng ñöôïcthuùc ñaåy bôûi loøng nhaân töø vaø nhieät taâm muoán giuùp48
  46. 46. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñôõ ngöôøi khaùc ñang treân ngöôõng cöûa sinh töû. Nhöngcoù theå treân phöông dieän caù nhaân, taâm nguyeän cuûachuùng ta raát nhoû beù vaø giôùi haïn. Chaéc chaén cuõng coùmoät soá ngöôøi ôû ñaây raát muoán giuùp ñôõ taát caû nhöõngchuùng sinh ñau khoå, nhöng thöôøng thì chuùng ta quannieäm moät phaïm vi hoaït ñoäng haïn cheá hôn. Thí duï, chuùng ta muoán laøm vieäc höõu hieäu hôn treânphöông dieän ngheà nghieäp. Giaû söû chuùng ta laø baùc só, ytaù hay ngöôøi ñeán thaêm nom beänh nhaân ôû beänh vieän,nghóa laø thöôøng phaûi tieáp caän vôùi ngöôøi laâm chung.Coù theå chuùng ta ñeán ñaây vôùi yù nghó “toâi muoán giuùpñôõ beänh nhaân cuûa toâi moät caùch hieäu quaû hôn, thíchhôïp hôn”. Trong tröôøng hôïp naøy, ñoái töôïng cuûa chuùngta chæ laø moät nhoùm ngöôøi naøo ñoù, töùc laø coù giôùi haïn. Hay thí duï khaùc, tröôøng hôïp thoâng thöôøng nhaát laøchuùng ta muoán giuùp ñôõ ñaøng hoaøng töû teá nhöõng ngöôøithaân, ngöôøi nhaø cuûa mình. Toùm laïi chuùng ta ñeán döïbuoåi hoäi thaûo hoâm nay vì töï nhuû “toâi muoán laøm moätchuùt gì cho hoï”. “Hoï” ôû ñaây, coù theå laø khoaûng vaøi bamöôi ngöôøi [thaân cuûa rieâng ta], vaø chuùng ta khoâng coùyù ñònh laøm gì theâm. Toâi muoán ñeà nghò, hay ñuùng hôn laø gôïi yù vôùi quyùvò, ngay baây giôø haõy môû roäng taàm quan taâm vaø öôùcnguyeän cuûa mình. Duø treân thöïc teá hieän thôøi chuùng 49
  47. 47. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGta khoâng coù khaû naêng giuùp ñôõ hôn soá vaøi ba möôingöôøi, nhöng khoâng ai ngaên caám chuùng ta phaùt moättaâm nguyeän roäng lôùn hôn nhieàu. Taâm nguyeän toátlaønh cuûa chuùng ta baây giôø seõ laø “toâi muoán laøm sao coùtheå giuùp ñôõ caøng ngaøy caøng höõu hieäu ñaïi ña soá, neáukhoâng noùi laø taát caû nhöõng ai ñang gaëp khoù khaên, ñaëcbieät laø nhöõng ngöôøi ñang haáp hoái. Vì theá neân toâi ñeándöï buoåi hoäi thaûo hoâm nay vôùi kyø voïng ruùt tæa ñöôïcnhöõng phöông thöùc öùng duïng thieát thöïc”.Moät con ngöôøi “Ngöôøi laâm chung” hay “ngöôøi ôû giai ñoaïn cuoáicuûa cuoäc ñôøi”, trong tieáng Taây Taïng laø “chi kha ma’isems can”. Cuïm töø naøy thaät ra coù hai yù nghóa, nhöngthoâng thöôøng laø ñeå noùi ñeán nhöõng ngöôøi beänh ôû giaiñoaïn cuoái, hay laø nhöõng ngöôøi ñaõ kieät queä vôùi naêmthaùng tuoåi taùc, nghóa laø caän keà caùi cheát. Hoâm naychuùng ta seõ söû duïng yù nghóa naøy. Noùi “giai ñoaïn cuoái cuûa cuoäc ñôøi” töùc laø noùi ñeán“söï cheát”. Vaäy thì chuùng ta seõ noùi veà söï cheát. Ñaây laømoät giai ñoaïn maø khoâng ai traùnh ñöôïc, khoâng moätchuùng sinh höõu tình naøo coù theå ñöôïc mieãn. Tuy ñaâylaø moät hieän töôïng khoâng coù gì töï nhieân cho baèng vaøñöôïc chöùng minh treân taát caû moïi chuùng sinh khoâng50
  48. 48. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEngoaïi leä, nhöng tuøy theo neàn vaên hoùa hay truyeànthoáng, ngöôøi ta phaân tích hieän töôïng aáy döôùi nhöõnggoùc ñoä khaùc nhau. ÔÛ ñaây, dó nhieân chuùng ta seõ coágaéng löôïc qua nhöõng keát luaän maø Phaät giaùo ñaõ ñaïtñöôïc. Phaät giaùo phaân tích caùi goïi laø “söï cheát” nhö theánaøo? Ñeå bieát “söï cheát” laø gì, chuùng ta phaûi baét ñaàu töøkhaùi nieäm caùi gì laø moät caù nhaân, moät con ngöôøi, höõutình. Kyø thaät, “chuùng ta” laø caùi gì? Moät caù nhaân laø moät hieän töôïng phöùc hôïp, ñöôïccaáu taïo bôûi – neáu duøng chöõ thoâng thöôøng – moät thaânvaø moät taâm. Roõ raøng, haún quyù vò cuõng ñoàng yù vôùitoâi raèng moãi ngöôøi chuùng ta ñeàu coù moät thaân theå vaømoät baûn taâm. Vaø bôûi vì, trong moät khoaûng thôøi giannaøo ñoù, moät hôïp theå nhö theá hieän höõu, neân chuùng tahieän höõu nhö moät caù nhaân. Haõy ghi nhaän raèng caûthaân laãn taâm ñeàu hieån baøy qua nhieàu taàng lôùp töø thoânaëng ñeán vi teá. Ñieàu maø chuùng ta tröïc tieáp nhaän bieátñöôïc chæ laø möùc ñoä thoâ naëng nhaát cuûa thaân taâm, ñoù laøtaàng lôùp duy nhaát maø ta coù theå nhìn thaáy hay nhaänbieát ñöôïc. Nhöng theo Phaät giaùo thì thaân taâm chuùngta coù nhöõng taàng lôùp vi teá hôn nhieàu maø nhaõn quanhay nhaän thöùc thoâng thöôøng khoâng theå naém baét. 51
  49. 49. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Khi chuùng ta quan saùt thaân vaø taâm ôû taàng lôùp thoânaëng cuûa chuùng moät caùch tinh teá hôn, chuùng ta seõphaùt hieän, tuøy theo goùc ñoä nhìn cuûa mình, coù 20 hay24 thaønh phaàn. Toâi seõ khoâng lieät keâ heát ra ñaây vìnhö theá quyù vò seõ chaùn laém, nhöng ñeå quyù vò coù moät yùnieäm, trong soá caùc thaønh phaàn aáy ta coù theå phaân bieätnaêm uaån,1 boán ñaïi2, naêm dieäu trí3 (töùc laø naêm loaïi yùthöùc), naêm caên vaø naêm traàn (saéc, thanh, höông, vò,xuùc). Haõy caån thaän, trong boái caûnh naøy ta ñang noùiñeán caùi saéc, caùi thanh v.v... thuoäc veà doøng töông tuïccuûa moät con ngöôøi, ôû beân trong hoï, chöù khoâng noùiñeán caùc saéc, caùc thanh v.v... ôû ngoaøi hoï. Ñöøng queânlaø chuùng ta ñang noùi ñeán nhöõng thaønh phaàn caáu taïocuûa moät con ngöôøi. Trong suoát moät quaõng thôøi gian, 24 thaønh phaànaáy – giaûn dò hôn laø thaân vaø taâm ôû bình dieän thoâ –coøn ôû trong moät traïng thaùi laønh laën ñuû ñeå coù theåcoäng ñoàng sinh hoaït, nghóa laø khi nhöõng thaønh phaàn1 Naêm uaån (tieáng Phaïn laø skandha) laø saéc, thoï, töôûng, haønh, thöùc.2 Töù ñaïi laø ñòa, thuûy, hoûa, phong hay laø chaát cöùng, chaát loûng, chaát nhieät vaø söï di ñoäng.3 Dieäu trí laø Ñaïi vieân caûnh trí, bình ñaúng taùnh trí, dieäu phaân bieät trí, thaønh sôû taùc trí vaø phaùp giôùi theå taùnh trí. Tuy teân goïi laø nhö theá nhöng ôû ñaây, caùc trí naøy chæ söï nhaän thöùc ôû bình dieän thoâ seõ ngöøng hoaït ñoäng, caùi naøy sau caùi kia, khi ngöôøi ta lìa ñôøi.52
  50. 50. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEvaät chaát (thaân xaùc) coøn coù theå laøm choã y cöù, töùc laøchoã döïa cho taâm. Vôùi thôøi gian, nhöõng thaønh phaànvaät chaát aáy seõ coù luùc cuõ kyõ, hö hoaïi. Theo thuaät ngöõPhaät giaùo thì caùi thaân xaùc thoâ ñang phaûi traûi quamoät söï tan raõ, moät söï phaân hoùa. Xin ñöøng hieåu laàm!ÔÛ giai ñoaïn naøy caùi thaân xaùc thoâ khoâng heà bieán maát.Tuy vaãn coøn soáng, nhöng noù ñang suy thoaùi, ñang yeáumoøn ñeán noãi maát ñi khaû naêng laøm choã y cöù cho taâmthöùc. Keát quaû laø taâm thöùc, ôû bình dieän thoâ cuûa noù,cuõng khoâng hoaït ñoäng ñöôïc nöõa. Söï ñöùt quaõng treânbình dieän thoâ cuûa thaân vaø taâm khieán bình dieän vi teácuûa chuùng ñöôïc hieån loä, nhöng roài cuõng suy taøn moätcaùch nhanh choùng. Vaø khi hai bình dieän thoâ vaø teá ñeàu voâ hieäu thì caùnhaân naøy chæ coøn coù theå hoaït ñoäng ôû bình dieän cöïcvi teá. Chæ luùc aáy vaø nhö theá, hoï môùi kinh nghieäm söïcheát. Noùi toùm laïi, theo Phaät giaùo, caùi cheát cuûa moätcaù nhaân truøng hôïp vôùi söï xuaát hieän trong hoï bìnhdieän cöïc vi teá cuûa taâm thöùc, töùc laø “aùnh tònh quangcuûa söï cheát”. Neáu coù ai thích tìm hieåu veà tieán trình cuûa söï cheát,vôùi nhöõng chu kyø tuaàn töï tan raõ ñeå keát thuùc baèngsöï hieån loä cuûa moät taâm thöùc cöïc vi teá trong moät caùnhaân, toâi khuyeân quyù vò haõy tìm ñeán nhöõng tröôùc taùc 53
  51. 51. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGcoù lieân quan ñeán ñeà muïc naøy. Hieän nay ñaõ coù baèngtieáng Anh, tieáng Phaùp vaø toâi nghó laø coøn coù trongnhieàu ngoân ngöõ khaùc, bôûi vì chuùng ta khoâng theå ñisaâu hôn [vaøo chuû ñeà naøy] taïi phaùp hoäi hoâm nay. Ñoùkhoâng phaûi laø ñeà taøi chính cuûa chuùng ta. Hôn nöõa,ñeà taøi naøy raát chuyeân moân vaø coù theå raát teû nhaït, khoùhieåu ñoái vôùi moät soá ngöôøi. Hieän nay, vieäc tìm nhöõngcuoán saùch noùi veà tieán trình cuûa söï cheát khoâng khoùkhaên gì, quyù vò coù theå töï tìm ñoïc laáy. Nhöng xin chotoâi noùi leân moät nhaän xeùt. Coù nhieàu caùch ñeå ñoïc moätcuoán saùch. Ta coù theå ñoïc löôùt qua moät taùc phaåm vaøhoaøn toaøn ñöùng ngoaøi noäi dung taùc phaåm aáy. Trongtröôøng hôïp naøy, ngoaøi söï thaâu thaäp moät vaøi hieåu bieáttreân laõnh vöïc thuaàn tuùy kieán thöùc, ñoïc nhö theá chaûcoù ích lôïi gì nhieàu. Vì ñeà taøi ñöôïc thaûo luaän, ít ra laø theo nhaõn quanPhaät giaùo – ta coù theå coù nhöõng quan ñieåm khaùc nhautreân ñeà taøi naøy – neân duø ta ñoïc saùch chæ ñeå töï tìmhieåu, toát hôn heát laø neân töï ñaët mình vaøo vai troøchính vaø caûm thaáy tröïc tieáp lieân quan ñeán nhöõngdoøng chöõ ñang ñoïc. Thí duï, trong tieán trình cuûa söïcheát coù giai ñoaïn noùi ñeán saéc uaån. Ñoù laø moät danh töøchuyeân moân chæ cho thaân xaùc, thaân xaùc cuûa ta. Thayvì ñoïc “saéc uaån” vaø döøng laïi ôû caùi thuaät ngöõ khaùi quaùt54
  52. 52. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEaáy, thì neáu ta töï baûo raèng ñaây khoâng phaûi laø moätkhaùi nieäm, hay laø moät caùi gì thuaàn tuùy tröøu töôïngmaø chính laø saéc uaån cuûa toâi, laø thaân xaùc cuûa toâi, vaøñaây laø moät trong nhöõng thaønh phaàn caáu taïo ra toâi,vaø hieän thôøi muïc ñích cuûa toâi laø tìm hieåu xem caùi gìseõ xaûy ra cho noù... Ñoïc nhö theá coù lôïi hôn nhieàu, toáthôn nhieàu. Neáu chuùng ta tham döï nhö theá thì nhöõnghieän töôïng tröøu töôïng kia seõ trôû neân cuï theå hôn vì coùdính líu ñeán chuùng ta. Moät thí duï khaùc. Trong chu kyø tan raõ thöù nhaát,theo lyù thuyeát thì giöõa nhöõng thaønh phaàn coù lieânquan tôùi saéc uaån thì “ñaïi vieân caûnh trí” cuõng ñoàngthôøi suy taøn. Trong tröôøng hôïp cuûa chuùng ta, cuïm töøñoù coù nghóa laø nhöõng gì nhaõn caên cuûa ta coù theå nhaänthaáy ñöôïc. Thay vì ñöùng nhö moät ngöôøi ngoaïi cuoäcvaø ñoïc nhöõng doøng chöõ naèm caïnh nhau maø khoângtìm hieåu yù nghóa cuûa chuùng, toát hôn laø chuùng ta neânyù thöùc ñöôïc caâu aáy noùi veà nhaõn thöùc cuûa chuùng ta,veà khaû naêng nhaän bieát nhöõng ñoà vaät coù moät hìnhdaïng (saéc töôùng), vaø khaû naêng aáy ñang bò tieâu moønñi trong giai ñoaïn naøy cuûa tieán trình söï cheát. Ñoàng thôøi, ta noùi ñeán söï tan raõ cuûa ñòa ñaïi. Haõycoá hieåu raèng caâu naøy khoâng nhaèm chæ ñeán caùc yeáu toá 55
  53. 53. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNGvaät chaát coù tính caùch cöùng raén noùi chung, maø chæ ñeántaát caû nhöõng gì do ñòa ñaïi caáu thaønh trong ta. Cuõng theá, khi noùi veà khaû naêng nhaän bieát quanhaõn caên hay laø veà caùc saéc töôùng thì khoâng phaûi taátcaû caùc saéc töôùng [noùi chung] ñeàu tan raõ trong giaiñoaïn thöù nhaát, maø laø saéc töôùng cuûa chính ñöông söï,töùc laø cuûa ta, laø caùi gì ôû beân trong doøng töông tuïc cuûatheå chaát ta. Neáu chuùng ta ñoïc nhöõng ñieàu chæ daãn naøy maø caûmthaáy ñöôïc söï lieân quan cuûa chuùng ñeán chính mình,vaø hieåu ñöôïc raèng chính mình laø ngöôøi ñang ñöôïc noùiñeán, raèng nhöõng caâu vieát trong saùch laø nhöõng söï vieäcmaø moät ngaøy naøo ñoù mình phaûi traûi qua, thì nhöõnghieåu bieát maø chuùng ta thaâu thaäp ñöôïc seõ khoâng chælaø treân laõnh vöïc tri thöùc khoâ khan nöõa. Vì chuùng ta seõ noùi nhieàu ñeán naêm uaån, neân tuykhoâng ñi vaøo chi tieát, toâi cuõng seõ ñeà caäp ñeán ñoâi neùt,tuy phaàn ñoâng quyù vò haún ñaõ töøng nghe qua nhieàulaàn [veà thuaät ngöõ naøy]. Khi duøng töø ngöõ thoâng thöôøng, Phaät giaùo noùi raèngmoãi caù nhaân laø keát caáu cuûa moät thaân vaø moät taâm,nhöng khi caàn duøng thuaät ngöõ chính xaùc hôn thìPhaät giaùo laïi noùi raèng moãi caù nhaân ñöôïc ñònh nghóa56
  54. 54. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEnhö moät caùi gì ñöôïc nhaän bieát, hay ñöôïc goïi teân, treâncaên baûn naêm uaån ñaõ keát caáu thaønh caù nhaân aáy. Ñaàu tieân trong naêm uaån laø saéc uaån. Quyù vò ñöøngkhöïng laïi bôûi ngoân töø. Noùi veà moät höõu tình thì saécuaån nghóa laø “thaân”, thaân theå cuûa chuùng ta. Vaäy taïisao laïi duøng töø ngöõ toái nghóa nhö theá? Duøng chöõ“saéc” laø vì caùi maø chuùng ta nhaän thöùc ñöôïc cuûa moäthieän töôïng, laø caùi saéc töôùng maø hieän töôïng naøy hieånbaøy. Coøn chöõ “uaån”, lôïi ích cuûa noù ôû choã noù nhaánmaïnh raèng khi noùi ñeán “thaân” thì ta khoâng noùi ñeánmoät caù theå nguyeân khoái maø phaûi laø moät söï hoøa hôïpdo nhieàu thaønh phaàn keát hôïp taïo thaønh. Chöõ “uaån”cho chuùng ta thaáy ngay khía caïnh phöùc hôïp, khíacaïnh soá nhieàu cuûa moät hieän töôïng, daãu cho ñoù laø saécuaån hay boán uaån coøn laïi, töùc laø caùc uaån chuû yeáu lieânquan ñeán taâm: thoï, töôûng vaø thöùc uaån thuoäc veà taâmthaàn, nhöng haønh uaån thì khaùc. Noù bao haøm hai loaïihieän töôïng, moät loaïi thuoäc veà taâm thaàn vaø loaïi kiathì khoâng; thí duï: ñôøi soáng cuûa caù nhaân aáy, baûn chaátvoâ thöôøng cuûa hoï v.v... Thöù hai laø thoï uaån, töùc laø caûm thoï cuûa chuùng tavoán chia laøm ba loaïi: laïc, khoå vaø voâ kyù, hay deã chòu,khoù chòu vaø khoâng deã cuõng khoâng khoù chòu, trungdung. 57
  55. 55. PHUØ TRÔÏ NGÖÔØI LAÂM CHUNG Thöù ba laø töôûng uaån. Taùc duïng cuûa uaån naøy trongtaâm ta laø giuùp ta nhaän ñònh caùc söï vaät, vaø phaân bieätchuùng vôùi vaät khaùc. Khi chuùng ta nhìn moät vaät gì(nhaõn caên tieáp xuùc vôùi nhaõn traàn) thì caùi laøm chota phaân bieät ñöôïc vaät maøu traéng vôùi vaät maøu xanhchính laø caùi taâm sôû naøy. Töôûng uaån nhaän ra vaät naøytraéng khaùc vôùi vaät kia xanh hay ñen v.v... Thöù tö laø haønh uaån. Duø uaån naøy coù hai loaïi, nhöngkhía caïnh chính yeáu cuûa noù laø nghieäp – töùc laø tö taâmsôû. Ñaây cuõng laø moät taâm sôû cuûa chuùng ta, vaø laø moättaâm sôû voâ cuøng quan troïng. Noù coù coâng naêng giuùpcho nhaän thöùc cuûa chuùng ta chuyeån ñoäng, vaø giuùp chonhöõng thaønh phaàn khaùc cuûa taâm xoay qua hay höôùngñeán moät ñoái töôïng nhaän thöùc naøo ñoù. Cuoái cuøng, thöùc uaån bao goàm taát caû thöùc coù theåtrình hieän trong ta, töùc laø nhaõn, nhó, tyû, thieät, thaânvaø yù thöùc. Nhöng giaûn dò nhaát laø thay vì duøng chöõ uaån,chuùng ta vaãn coù theå duøng caùc chöõ thaân vaø taâm ñeå noùiveà thaønh phaàn caáu taïo cuûa moät caù nhaân. Noùi ñeán tieán trình cuûa söï cheát, moät khi ñaõ lieätkeâ caùc thaønh phaàn caáu taïo thaønh moät caù nhaân, hoïplaïi thaønh 5 nhoùm maø toâi vöøa ñeà caäp, chuùng ta seõ noùi58
  56. 56. ÑAÏI SÖ DAGPO RINPOCHEñeán moät nhoùm khaùc, vaø lieân keát moãi nhoùm vôùi moätloaïi uaån. Caùc nhoùm naøy cuõng tan raõ ñoàng thôøi vôùiuaån kia. Boán nhoùm ñaàu ñöôïc caáu taïo bôûi 5 thaønh phaàn,trong khi thöùc uaån thì söï caáu keát coù phaàn hôi khaùcbieät. Quan saùt nhö theá roài, coù khi chuùng ta noùi raèngneáu 20 hay 24 thaønh phaàn coøn hoäi tuï vôùi nhau thìsöï soáng coøn toàn taïi. Con soá coù theå sai khaùc tuøy theogoùc ñoä quan saùt, nhöng trong caû hai tröôøng hôïp, neàntaûng cuûa söï phaân tích laø naêm uaån, coäng theâm vôùi vaøithaønh phaàn khaùc ñeå taïo thaønh nhöõng hôïp theå [cuûasöï soáng]. Haõy ghi nhaän raèng, mieãn laø caùc thaønh phaàn coøntaäp hôïp vôùi nhau ñeå thaønh moät toång theå thì söï soángñöôïc duy trì. Khi caùc thaønh phaàn trôû neân kieät queäñeán möùc phaûi phaân taùn thì söï cheát xuaát hieän.Tieán trình hieän töôïng sinh Ñeå hieåu roõ caùc giai ñoaïn laàn löôït tieán trieån nhötheá naøo vaø taïi sao söï phaân taùn noùi treân cuoái cuøng laïixaûy ra theo moät trình töï vaø phöông thöùc nhaát ñònh,toát hôn heát laø chuùng ta neân quay trôû laïi giai ñoaïnkhôûi thuûy vaø quan saùt tieán trình cuûa söï xuaát hieän ra 59

×