Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
8/10/2015
1
Niet al goud wat blinkt?
Waardering, selectie en afstoting
van erfgoedcollecties
- - - - -
28 september 2015
L...
8/10/2015
2
Juridische (& ethische) vraagstukken
inzake afstoting
• Vertrekpunt
• Nederlandse LAMO (Leidraad voor het afst...
8/10/2015
3
8/10/2015
4
8/10/2015
5
LAMOO
8/10/2015
6
Ethische Code voor Musea
• Belang van de ICOM-Code voor afstoting?
• Hoofdstuk 2 - Musea die collecties beware...
8/10/2015
7
8/10/2015
8
Beperkt handelingsmandaat
• Principe: eigenaars kunnen beschikken
• Art. 544 BW
• Beperkingen in handelingsman...
8/10/2015
9
Opgepast met publiekrechtelijke structuren
• Principe: vrije beschikking bij naleving procedure
• Enorme waaie...
8/10/2015
10
Domeingoederenrecht
• Verspreiding van domeingoederenrecht
• België - Italië
• Frankrijk - Spanje
• Luxemburg...
8/10/2015
11
Statutaire beperkingen
• Principe: eigenaar kan contractueel beschikken
• Beperking op vrije circulatie door ...
8/10/2015
12
8/10/2015
13
Beperkingen door schenkingen & legaten
• Principe: eigenaars kunnen beschikken
• Lasten/modaliteiten verbonde...
8/10/2015
14
Beperkingen door schenkingen & legaten
• Principe: eigenaars kunnen beschikken
• Lasten/modaliteiten verbonde...
8/10/2015
15
Selectie: beperkingen verbonden
met het cultuurgoed
• Principe van vrije goederencirculatie
• Beperkingen ten...
8/10/2015
16
Joachim Beuckelaer – De Vier Elementen – Verkoop in december 2000:
mede aanleiding Vlaamse Topstukkendecreet ...
8/10/2015
17
Selectie: beperkingen verbonden
met het cultuurgoed
• Principe van vrije goederencirculatie
• Beperkingen ten...
8/10/2015
18
8/10/2015
19
Selectie: beperkingen verbonden
met het cultuurgoed
• Mogen of moeten: afstoot- vs. restitutiebeleid?
• Resti...
8/10/2015
20
Kunstroof is ook
een actueel
probleem
Plundering van het
Irak-museum
in
Bagdad
8/10/2015
21
8/10/2015
22
Private kunstdiefstal:
ook actueel
probleem
FBI en Lloyds of Londen schatten
dat er jaarlijks voor ca. 6 milj...
8/10/2015
23
Gerrit Adriaensz. Berckheyde – De bocht van de Herengracht vanaf de brug van de
Vijzelstraat in de richting v...
8/10/2015
24
Illegale uitvoer van
archeologisch materiaal
Enkele
wereldberoemde
voorbeelden …
Hiram - Indiana Jones - Bing...
8/10/2015
25
Peru vs. Yale University
Griekenland vs. British Museum
PATRIMONIUMBESCHERMING
De “Getty bronze”: illegaal va...
8/10/2015
26
Selectie: de gevoelige snaar…
• Mogen of moeten: afstoot- vs. restitutiebeleid?
• Restitutie bij provenance-p...
8/10/2015
27
Reallocatie van cultuurgoederen
• Principe van vrije keuze van procedure
• Andermaal beperkingen mogelijk
• I...
8/10/2015
28
De Endlösung: vernietiging ???
• “Playing darts with a Rembrandt”
• Bezint eer ge begint...
• Beperkingen als...
8/10/2015
29
Niet al goud wat blinkt?
Waardering, selectie en afstoting
van erfgoedcollecties
- - - - -
28 september 2015
...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Niet al goud wat blinkt, 28 september 2015 | Bert Demarsin

627 views

Published on

In een zeer gesmaakte uiteenzetting ging prof. dr. Bert Demarsin (KU Leuven) tijdens de studiedag 'Niet al goud wat blinkt' dieper in op een aantal ethische en juridische aspecten van het afstoten van museale collecties. Meer info: http://www.faronet.be/node/50476

Published in: Art & Photos
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Niet al goud wat blinkt, 28 september 2015 | Bert Demarsin

  1. 1. 8/10/2015 1 Niet al goud wat blinkt? Waardering, selectie en afstoting van erfgoedcollecties - - - - - 28 september 2015 Lamot Erfgoedcentrum 1 Kunnen we dit wel afstoten? - - - Ethische/juridische aspecten van ‘ontzamelen’ door erfgoedinstellingen Prof. dr. B. Demarsin Faculteit Rechtsgeleerdheid Voor een beheersbaar erfgoed… • Kritische doorlichting van museale collecties • Achtergrond • Rationalisatie • Betere beheersbaarheid van collecties • Wijziging/verscherping collectieprofiel • Moeilijkheden/uitdagingen • Waarderen van voorwerpen • Evalueren van wat in depot bewaard moet blijven • Documenteren/archiveren • Juridische (& ethische) vraagstukken inzake afstoting Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  2. 2. 8/10/2015 2 Juridische (& ethische) vraagstukken inzake afstoting • Vertrekpunt • Nederlandse LAMO (Leidraad voor het afstoten van museale objecten) • ICOM • 1986: Eerste Code of Ethics for Museums (vertaling 1991: “Gedragslijn voor museale beroepsethiek”) • 2004: Nieuwe ICOM Code of Ethics for Museums (vertaling 2006: “Ethische Code voor Musea”) • Grens tussen recht en ethiek • Voormelde policy-instrumenten • Bindende rechtsregels (in diverse rechtstakken) • Wisselwerking? Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  3. 3. 8/10/2015 3
  4. 4. 8/10/2015 4
  5. 5. 8/10/2015 5 LAMOO
  6. 6. 8/10/2015 6 Ethische Code voor Musea • Belang van de ICOM-Code voor afstoting? • Hoofdstuk 2 - Musea die collecties bewaren, beheren deze voor het welzijn van de samenleving en haar ontwikkeling • Afstoting van collecties • Afstoting conform wettelijke procedures • Weloverwogen beslissing tot afstoting • Gedocumenteerd proces • Opbrengst ten behoeve van collectie • Geen verwerving bij belangenconflict • Hoofdstuk 4 - Musea bieden mogelijkheden voor waardering, begrip en bevordering van het erfgoed • Hoofdstuk 6 - Musea werken nauw samen met die gemeenschappen waar de collecties vandaan komen alsmede de gemeenschappen ten dienste waarvan zij werken • Bewustzijn aangaande & verwijderen van “gevoelige” voorwerpen Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  7. 7. 8/10/2015 7
  8. 8. 8/10/2015 8 Beperkt handelingsmandaat • Principe: eigenaars kunnen beschikken • Art. 544 BW • Beperkingen in handelingsmandaat • Vraag naar de bevoegdheid voor daden van beschikking • Handelingsbekwaamheid van eigenaar of mandaathouder • Beperkingen als gevolg van domeingoederenrecht • Statutaire beperkingen • Beperkingen als gevolg van schenkingenrecht • Beperkingen uit beheersovereenkomst/subsidieregeling Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin Art. 544 BW – Eigendom is het recht om op de meest volstrekte wijze van een zaak het genot te hebben en daarover te beschikken, mits men er geen gebruik van maakt dat strijdig is met de wetten of met de verordeningen. Handelingsbekwaamheid van eigenaar of mandaathouder • Principe: eigenaar kan contractueel beschikken • Art. 1123 BW • Natuurlijke personen: meerderjarigheid (art. 1124 BW) • Rechtspersonen: afhankelijk van juridisch statuut • Panoplie van mogelijke vormen • VZW • IVZW • Stichting (Private stichting – Stichting van openbaar nut) • Diverse vennootschapsvormen (NV,…) • Rol wetgeving & statuten (alg. leidinggevend vs. bestuursorgaan) • Vaak onderscheid tussen beheers- & beschikkingsbevoegdheid • Opgepast met publiekrechtelijke structuren ! Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin Art. 1123 BW – Een ieder kan contracten aangaan, indien hij daartoe door de wet niet onbekwaam is verklaard.
  9. 9. 8/10/2015 9 Opgepast met publiekrechtelijke structuren • Principe: vrije beschikking bij naleving procedure • Enorme waaier mogelijkheden • Volgens bestuursniveau • Volgens verzelfstandigingsniveau • Procedures van administratief toezicht • Goederenrechtelijke beperkingen: domeingoed ! • Domeingoederenrecht = 19e-eeuwse Franse uitvinding • Onderscheid: openbaar domein vs. privaat domein - Onbeslagbaar - Onbezwaarbaar - Onverhandelbaar - Onverjaarbaar Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin Domeingoederenrecht • Samenstelling roerend openbaar domein • Vanaf midden 19e eeuw ook roerende goederen - Cass. Fr. 10 aug. 1841. - Cass. 11 juli 1886, Pas. 1886, I, 401. - 95% roerend openbaar domein = cultuurgoederen in openbare musea, kerken, openbare bibliotheken & archieven. • Verspreiding van domeingoederenrecht • België - Italië • Frankrijk - Spanje • Luxemburg - Portugal  Cultuurgoederen in publiek toegankelijke collecties van musea, bibliotheken, archieven,… = openbaar domein Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  10. 10. 8/10/2015 10 Domeingoederenrecht • Verspreiding van domeingoederenrecht • België - Italië • Frankrijk - Spanje • Luxemburg - Portugal • Geen domeingoederenrecht (geen goederenrechtelijke bep.) • in UK & USA - in Ierland • in Duitsland - in Oostenrijk • in Griekenland - in Nederland • in Zwitserland - in Zweden • Officiële desaffectatie publieke goed voor beschikking • Politieke beslissing • Bewaking door toezichthoudende/hogere overheid Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin Luikse Picasso-affaire De Familie Soler aan het ontbijt op het land - 1903 Verkoop stuk uit Luikse Musée des baux Arts Stad Luik neemt beslissing tot verkoop werk ten bate van gemeentebegroting. Minister André Cools grijpt in als toezichthoudende overheid.
  11. 11. 8/10/2015 11 Statutaire beperkingen • Principe: eigenaar kan contractueel beschikken • Beperking op vrije circulatie door statuten • Pro memorie: rol statuten bij handelingsbekwaamheid • Rol statuten voor vrije circulatie • Wil van stichter is wet ( algehele diversiteit !!!) • Belang voor collectievorming • Belang voor toegankelijkheid van collectie • Belang voor uitleenbeleid • Belang voor beschikkingsvrijheid Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  12. 12. 8/10/2015 12
  13. 13. 8/10/2015 13 Beperkingen door schenkingen & legaten • Principe: eigenaars kunnen beschikken • Lasten/modaliteiten verbonden aan donaties • Schenkingen & legaten = belangrijke bron van aanwinsten • Voorbeelden lasten/modaliteiten • Beschikkingsverbod - Uitleenverbod • Tentoonstellingsplicht (ev. + instructies daarvoor) • … • Principieel geldig – sanctie = herroeping van schenking Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin Art. 953 BW – Een schenking kan niet worden herroepen dan wegens niet-vervulling van de voorwaarden waaronder zij gedaan is en wegens ondankbaarheid.
  14. 14. 8/10/2015 14 Beperkingen door schenkingen & legaten • Principe: eigenaars kunnen beschikken • Lasten/modaliteiten verbonden aan donaties • Schenkingen & legaten = belangrijke bron van aanwinsten • Voorbeelden lasten/modaliteiten • Beschikkingsverbod - Uitleenverbod • Tentoonstellingsplicht (ev. + instructies daarvoor) • … • Principieel geldig – sanctie = herroeping van schenking • Art. 958 BW  geen nietigheid maar teruggave waarde • Uitweg???  Art. 900 BW Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin Art. 900 BW – In iedere beschikking onder de levenden of bij testament worden de voorwaarden die onmogelijk zijn of die met de weten of de goede zeden strijden, voor niet geschreven gehouden. Beperkingen uit beheersovereenkomst of subsidieregeling • Principe: eigenaars kunnen beschikken • Beheersovereenkomst = instructies van overheid • Ook belang voor private structuren !!! • Subsidieregeling= last verbonden aan schenking • Bv. voor aankopen en restauraties • Zie vorige slides Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  15. 15. 8/10/2015 15 Selectie: beperkingen verbonden met het cultuurgoed • Principe van vrije goederencirculatie • Beperkingen ten gevolge van erfgoedbescherming Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  16. 16. 8/10/2015 16 Joachim Beuckelaer – De Vier Elementen – Verkoop in december 2000: mede aanleiding Vlaamse Topstukkendecreet (23/01/2003) VLAAMSE PATRIMONIUMBESCHERMING Selectie: beperkingen verbonden met het cultuurgoed • Principe van vrije goederencirculatie • Beperkingen ten gevolge van erfgoedbescherming • Erfgoedwetgeving in België • Vlaamse Topstukkendecreet • Décret du 11 juillet 2002 relatif aux biens culturels mobiliers • Betreft zowel goederen in privé als overheidsbezit • Draagwijdte • Materiële beschermingsmaatregelen (+ subsidies) • Exportverbod Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  17. 17. 8/10/2015 17 Selectie: beperkingen verbonden met het cultuurgoed • Principe van vrije goederencirculatie • Beperkingen ten gevolge van erfgoedbescherming • Beperkingen ten gevolge auteursrecht • Morele rechten auteur (art. XI 165 WER) • Divulgatierecht • Paternaliteitrecht • Integriteitsrecht • Mogelijke rem voor beschikking van werken gecreëerd in situ Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  18. 18. 8/10/2015 18
  19. 19. 8/10/2015 19 Selectie: beperkingen verbonden met het cultuurgoed • Mogen of moeten: afstoot- vs. restitutiebeleid? • Restitutie bij provenance-problemen Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin Eigendoms- & provenance-problemen • Mogen of moeten: afstoot- vs. restitutiebeleid? • Alleen eigenaars kunnen beschikken • Bruiklenen moeten teruggegeven worden (art. 1902 BW) • Bewaarnemer moet evenzeer teruggeven (art. 1915 BW) • Wat is provenance ? • Keten van opeenvolgende eigenaars van een kunstvoorwerp • Gespecialiseerde discipline uit de kunstgeschiedenis • Kunsthistorische betekenis • Ook juridische betekenis • Typevoorbeelden Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  20. 20. 8/10/2015 20 Kunstroof is ook een actueel probleem Plundering van het Irak-museum in Bagdad
  21. 21. 8/10/2015 21
  22. 22. 8/10/2015 22 Private kunstdiefstal: ook actueel probleem FBI en Lloyds of Londen schatten dat er jaarlijks voor ca. 6 miljard aan kunst “verdwijnt” In België alleen al jaarlijks ca. 15.000 kunstvoorwerpen gestolen door private diefstal Gerrit Adriaensz. Berckheyde De bocht van de Herengracht bij de Nieuwe Spiegelstraat te Amsterdam (1672)
  23. 23. 8/10/2015 23 Gerrit Adriaensz. Berckheyde – De bocht van de Herengracht vanaf de brug van de Vijzelstraat in de richting van de Nieuwe Spiegelstraat te Amsterdam (1671-72) - Aangekocht door Rijksmuseum in oktober 2008 VERHANDELING VAN ZAKELIJKE ZEKERHEDEN
  24. 24. 8/10/2015 24 Illegale uitvoer van archeologisch materiaal Enkele wereldberoemde voorbeelden … Hiram - Indiana Jones - Bingham Illegale uitvoer van archeologisch materiaal
  25. 25. 8/10/2015 25 Peru vs. Yale University Griekenland vs. British Museum PATRIMONIUMBESCHERMING De “Getty bronze”: illegaal vanuit Italië in Malibu terechtgekomen
  26. 26. 8/10/2015 26 Selectie: de gevoelige snaar… • Mogen of moeten: afstoot- vs. restitutiebeleid? • Restitutie bij provenance-problemen • Diefstalproblematiek • WOII-controverses (& andere voorbeelden van roofkunst) • Koloniaal erfgoed • Smokkel van cultureel erfgoed (schending van buitenlandse patrimoniumpolitiek) • Cultusvoorwerpen & menselijke resten • Restitutieverplichtingen op basis van ethische codes & internationale instrumenten • Juridisch niet altijd verzoenbaar met de statuten… Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  27. 27. 8/10/2015 27 Reallocatie van cultuurgoederen • Principe van vrije keuze van procedure • Andermaal beperkingen mogelijk • In statuten • In legaten en schenkingen • Bij beschikkingen over overheidsgoederen • Als gevolg van beslissingen in bestuursorganen • Juridische implicaties • Fiscale & boekhoudkundige implicaties • Volgrecht te betalen? Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  28. 28. 8/10/2015 28 De Endlösung: vernietiging ??? • “Playing darts with a Rembrandt” • Bezint eer ge begint... • Beperkingen als gevolg van auteursrecht • Morele rechten van de kunstenaar (supra) Lamot – 28/09/2015 - Niet al goud dat blinkt?: Juridische (& ethische) aspecten - Prof. dr. B. Demarsin
  29. 29. 8/10/2015 29 Niet al goud wat blinkt? Waardering, selectie en afstoting van erfgoedcollecties - - - - - 28 september 2015 Lamot Erfgoedcentrum 1 Ethische/juridische aspecten van ‘ontzamelen’ door erfgoedinstellingen VRAGEN & REACTIES Prof. dr. B. Demarsin Faculteit Rechtsgeleerdheid Bert.demarsin@law.kuleuven.be

×