2

4,019 views

Published on

0 Comments
3 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
4,019
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
107
Comments
0
Likes
3
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

2

  1. 1. Экологийн хичээлийн лекц №2 Бэлтгэсэн: Б.Балдан-Осор Óëààíáààòàð 2011
  2. 2. Хичээлийн төлөвлөгөө  Биосферийн тухай  Популяцийн тухай  Бүлгэмдэл  Экосистем  Экологийн сукцесс
  3. 3. Áèîñôåðèéí òóõàé 1875îíä Àâñòðèéí ýðäýìòýí Ýäóàðä Çþññ БИОСФЕР õýìýýõ íýð òîìú¸îã хамгийн àíõ биологийн Ø/Ó-íä õýðýãëýæýý. Òýðýýð àìüä áèåò îðøèí àìüäàð áóé óñàí ìàíäàë, óëóóí ìàíäàë, àãààð ìàíäëûí õýñãèéã áèîñôåðò õàìðóóëàí îéëãîæ áàéñàí áàéíà. Үүнээс цааш ойлголт гаргаагүй юм.
  4. 4. Áèîñôåðèéí òóõàé 20-ð çóóíû ýõýýð оðîñûí ýðäýìòýí Â.È.Âåðíàäñêèé áèîñôåðèéí òóõàé ñóðãààëûã øèíý àãóóëãà ¿çýë ñàíààãààð áàÿæóóëàí áîëîâñðóóëæýý. Ýíä ус, агаар, чулуун мандал дахь àìüä áèåèéí òàðõàëò, ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, ò¿¿íèé õóâèðãàí ººð ëºã àñàð èõ õ¿ èí àäàë, ç¿é òîãòîëûã ø/ó-íä àíõ ò¿ð¿¿í íýýñýí áàéíà.
  5. 5. Áèîñôåðèéí òóõàé Эрдэмтэд мàíàé äýëõèé ¿¿ñýæ áèé áîëñíîîс хойш 4.5-5 тэрбум æèë áîëñîí ãýæ ¿çäýã. Энэ тоо нь урагшилж магадгүй болоод байгаа. Áèîñôåðèéã 3.5 ìèëëèàðä æèëèéí ºìíººñ ¿¿ññýí ãýæ ¿çэж байна. Äýëõèé äýýð àìüäðàë анх бий болсон цагаасаа хойш ààæиì õºãæèæ áàéñíàà хөгжил нь ÿâààíäàà õóðäàññàí өнөөгийн байдалд орсон хэмээн үздэг.
  6. 6. Áèîñôåðéèí õèë õÿçãààð Өнөө үеийн биологийн шинжлэх ухаанд “Òóõàéí îð èíä àìüä áèå болон тэдгээрийн îðøèí àìüäðàõ íºõöºë áîëîìæ áàéãàà ýñýõ, àìüäðàëûí óë ìºð îëäñîí ýñýõýýð áèîñôåðéèí õèë õÿçãààðûã òîãòîîäîã”. Áèîñôåðéèã 1. Óñàí ìàíäàë - Ãèäðîñôåð 2. óëóóí ìàíäàë – Ëèòîñôåð 3. Àãààð ìàíäàë – Àòìîñôåð гэж 3 хуваан үздэг. Мөн түүхэн хугацаагаар нь Палеоноосфер, ноосфер гэж 2 хуваадаг.
  7. 7. Биосферийн бүрэлдэхүүн Амьд биес (Амьд бодис гэж нэрлэх нь ч бий) Биоген бодисууд (Амьд биеэс шууд үүссэн биологийн гаралтай бодисууд) Биологийн бус гаралтай бодисууд (3н төлөв байдалтайгаар оршино) Амьд биесийн оролцоотой үүссэн бодисууд. (Хөрс) Сансарын гаралтай бодисууд ( Солир, тоосонцор, гэх мэт)
  8. 8. Óñàí ìàíäàë - Ãèäðîñôåð Ýä¿ãýý үед á¿õèé ë óñàí ñàíãààñ àìüä áèåт îëäñîí áºãººä äàëàé òýíãèñèéí õàìãèéí ã¿í õýñýã áîëîõ Мàðèàíû õîíõîðîîñ (11022ì) хүртэл амьд бие, àìüäðàëûí óë ìºð îëäñîí áàéíà. Äýëõèéí гадаргын 71%èéã óñ á¿ðõäýã. Ус дýëõèéí áºìáºðöºãèéí 1/800 õýñãийг эзлэдэг. Äýëõèé äýýð áàéãàà óñíû ýçýëõç¿¿í 1370 ñàÿ
  9. 9. Монгол орны усны нөөцийн ихэнх хувь нь хойд хагастаа оршдог. Монгол орны физик газарзүйн зураг
  10. 10. Óñàí ìàíäàë - Ãèäðîñôåð Эрдэмтэд дэлхий дээрх анхны амьд бие усанд үүссэн гэж үздэг. Амьд биесийн 70-98% нь ус байдаг гэж эрдэмтэд тогтоожээ. Энэ нь үүнийг баталж буй гэлтэй. Ãèäðîñôåðèéí 98%èéã äàëàé, òýíãèñèéí óñ ýçëýõ áºãººä 1.24 %èéã ìºñ ýçýëäýã áàéíà. Õàðèí ¿ëäñýí % èéã íü öýíãýã óñò ãîë, ãîðõè, íóóðûí óñ ýçýëíý Óñàí îð èíä íèéò 150 000 гаруй ç¿éëийн àìüòàí, 10 000 гаруй зүйлийн óðãàìàë àìüäàðäàã áàéíà.
  11. 11. Óñàí ìàíäàëûí îíöëîã Áàéãàëèéí àëèâàà óñàíä òîäîðõîé õýìæýýíèé àãààð óóññàí áàéäàã. Òýíä õ¿ èëòºðºã èéí òîäîðõîé ãîðèì ¿éë èëäýã áàéíà. Óñàíä òºðºë á¿ðèéí ýðäýñ áîäèñ байнга уусаж байдаг. Ýíý нь àãóóëàìæààðàà ººð ººð áàéäàã Óñàíä õîîë òýæýýëèéí ç¿éëñ èõýâ ëýí õºâºõ ìàÿãààð àãóóëàãääàã. ªâºðìºö äóëààíû ãîðèìòîé áàéäàã. Òåìïåðàòóðûí õýëáýëçýë ìàø áàãà áàéäàã. Ãýðëèéí ãîðèì íü áîñîî èãëýëä õàðèëöàí àäèëã¿é ýðñ ÿëãàâàðòàé áàéäàã. Óñ áàéíãûí õºäºë㺺íä îðøèíî.
  12. 12. Àãààð ìàíäàë- Àòìîñôåð Äýëõèéí áºìáºðöºãèéã õ¿ðýýëýí îðøèõ õèéí á¿ðõýâ þì. Õýä õýäýí ¿íäñýí äàâõðààòàé áàéäàã Òðîôîñôåð - 10-20êì Сòðàòîñôåð - 40-50êì Мåçîñôåð - 50-80êì Тåðìîñôåð - öààø õÿçãààðã¿é Àãààð ìàíäàë íü îëîí òºðëèéí õèéíýýñ òîãòäîã бөгөөд давхрага бүрийн агаарын найрлага нь өөр өөр байдаг. Òðîôîñôåðèéí àãààðûí íàéðëàãà
  13. 13. Агаарын мандлын давхрага
  14. 14. Àãààð ìàíäàë- Àòìîñôåð Àãààðã¿éãýýð á¿õ àìüä áèåò îðøèí òîãòíîõ áîëîìæã¿é þì. (Хүчилтөрөгч гол байр суурь эзэлнэ) Àãààð ìàíäàëûí äàëàéí ò¿âøèíýýñ äýýø 20êì èéí ºíäºðò çàðèì áàêòåðè, õºõ íîãîîí çàìàã îëäñîí. Õýò ÿãààí òóÿàíû ¿éë ëýëýýñ õàìààð ¿¿íýýñ äýýø àìüäðàë îðøèí òîãòíîõ ¿íäýñã¿é. Òðîôîñôåðèéí äàâõàðãàä öàã óóðûí á¿õèé ë ¿çýãäýë¿¿ä àæèãëàãääàã. Ñòðàòîñôåðò Îçîíû äàâõðàà áàéðëàæ àìüä îðãàíèçìóóäûã õýò ÿãààí òóÿàíû ¿éë ëýëýýñ õàìãààëæ áàéäàã áàéíà.
  15. 15. Àãààð ìàíäàëûí îíöëîã èéãøèëò áàãàòàé Äàðàëò ºíäðººñºº øàëòãààëàí ººð ëºãääºã Íÿãò ÿìàãò áàãà áàéäàã Õ¿ èëòºðºã èéí õàíãàìæ áàéíãà ºíäºð áàéäàã. Ãýðýëò¿¿ëãèéí ýð èì õàðüöàíãóé èõ Ãàçàðç¿éí áàéðëàë, óëèðëààñ øàëòãààëæ äóëààíû ãîðèì ººð ººð áàéíà.
  16. 16. óëóóí ìàíäàë- Ëèòîñôåð Äýëõèéí áºìáºðöºãèéí õàòóó á¿ðõýâ Ýíä àìüäðàëûí íºõöºë õÿçãààðëàãäìàë. Äîîøëîõ òóñàì òåìïåðàòóð èõýñäýã. 1.5êì-èéí ã¿íä öåëüñèéí +100 ãðàäóñ õ¿ðäýã áàéíà. Îäîîãîîð óëóóí ìàíäàëä 4 êì èéí ã¿íä àìüäðàëûí óë ìºð èëð¿¿лýýä áàéíà. Ëèòîñôåðèéí õàìãèéí ºíãºí õýñýã áîëîõ õºðñºíä àìüä áèåò õàìãèéí èõ íÿãòøèëòàéãààð îðøäîã. Óñ áîëîí àãààðûí õàðüöàà óðâóó õàìààðàëòàé áàéäàã áàéíà.
  17. 17. Литосфер
  18. 18. Áèîñôåð äýõ áîäèñûí ýðãýëò Бодисын эргэлтүүдийг геологийн их эргэлт, биологийн бага эргэлт гэж 2 хуваадаг. Áîäèñûí áàéíãûí ýðãýëò ÿâàãäàõ ìåõàíèçì á¿ðýëäýí òîãòñîí ÿâäàë íü áèîñôåðèéí ¿íäñýí øèíæ àíàð þì. Áèîñôåð äýõ áîäèñûí ýðãýëò íü àìüä áèåñèéí îðîëöîîòîéãîîð òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæèëäýã. Õ¿ èëòºðºã èéí ýðãýëò Í¿¿ðñòºðºã èéí ýðãýëò Àçîòûí ýðãýëò Óñíû ýðãýëò Ôîñôîðûí ýðãýëò ãýõ ìýт.
  19. 19. Усны геологийн их эргэлт
  20. 20. Нүүрстөрөгчийн эргэлт /биологийн эргэлт/
  21. 21. Азотын эргэлт /биологийн эргэлт/
  22. 22. Хүчилтөрөгчийн эргэлт
  23. 23. Фосфорын эргэлт
  24. 24. Ïîïóëÿöèéí òóõàé “Òîäîðõîé ãàçàð íóòãèéã ýçëýí îðøèõ áèå áèåýñýý õàðüöàíãóé òóñãààð íýã ç¿éëèéí õýñýã á¿ëýã áîäãàëèéã ïîïóëÿöè ãýíý”. Populus гэсэн латин гарлтай үг бөгөөд ард түмэн гэсэн утгатай. Ïîïóëÿöè íü ç¿éë îðøèí òîãòîõ õýëáýð ìºí. Ïîïóëÿöèéã äîòîð íü õýä õýä àíãèëäàã. 1. Ýãýë ïîïóëÿöè 2. Ýêîëîãèéí ïîïóëÿöè 3. Ãàçàðç¿éí ïîïóëÿöè
  25. 25. Ïîïóëÿöèéí ¿íäñýí øèíæ1. Ïîïóëÿöèéí òîî òîëãîé2. Òºðºëò3. ¯õýë, õîðîãäîë4. Ïîïóëÿöèéí öýâýð ºñºëò5. Ïîïóëÿöèéí íÿãòøèë 5 нь популяцийн үндсэн шинжийг бүрдүүлнэ.
  26. 26. Ïîïóëÿöèéí á¿òýö Îðîí çàéí á¿òýö / Орон зайд хэрхэн тархаж байгааг ажиглан гаргаж ирсэн бөгөөд тархалтын 3н үндсэн хэлбэр байдаг. Үүний тухай номноосоо дэлгэрүлж уншина уу / Õ¿éñèéí á¿òýö / тухайн популяцид эсрэг хүйсийн бодгалиуд байгаа тохиолдолд авч үздэг. Зарим амьтдад эсрэг хүйс байдаггүй бөгөөд эр, эм бэлэг нь нэг бодгальд хоёулаа байдаг амьтдад энэ бүтцийг авч үздэггүй/ Íàñíû á¿òýö / ямар ч амьд амьтдад байдаг бүтэц бөгөөд дээрх хүйсийн бүтэц, энэхүү насны бүтэц хоёр бол популяцийн өсөлт, бууралтанд чухал байр суурь эзэлдэг/ Çàí àðàíøèíãèéí á¿òýö / тухайн зүйлийн өөрийнх
  27. 27. Популяцийн тоо толгойн динамик Популяцийн тоо толгойн өөрчлөлт гэсэн үг юм. Төрөлт Үхэл хорогдол Шилжилт (Миграци) Шилжин ирэгсэд Шилжин явагсад (Төрөлт-Үхэл) + (Шилжин ирэгсэд-Шилжин явагсад) = тоо толгойн өөрчлөлт
  28. 28. Ïîïóëÿöèéí ãîìåîñòàç - тоо толгойн авто зохицуулга ªºðºº ººðèéíõºº òîî òîëãîéã çîõèöóóëàõ àäâàð þì. Õýò îëøèðñîí ¿åä ¿ð òºëºðõºã àíàð áàãàñ õýò öººðñºí ¿åä ¿ð òºëºðõºã àíàð èõýñäýã ç¿é òîãòîëòîé. Ýíý íü ç¿éëýý õàìãààëæ ¿ëäýõ áàéãàëèéí øàëãàðàë þì. Àìüòàíä ãîìåîñòàç õàòóó øèð¿¿í áîëîí 纺ëºí 2 ÿíçààð ÿâàãääàã
  29. 29. Áèîöåíîç áóþó á¿ëãýìäýë Òîäîðõîé äýâñãýð íóòãèéã ýçëýí òàðõàæ ò¿¿õýí óðò õóãàöààíä á¿ðýëäýí òîãòñîí, õîîðîíäîî íàðèéí íÿãò õîëáîîòîé îëîí ç¿éëèéí îðãàíèçìûí õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé íýãäýëèéã á¿ëãýìäýë áóþó áèîöåíîç ãýíý. Àëèâàà áàéãàëèéí á¿ëãýìäýë õýäýí ìÿíãààð òîîëîãäîõ ç¿éë¿¿äýýñ òîãòñîí áàéäàã. Çîõèîìîë áóþó õ¿íèé ãàðààð á¿òñýí á¿ëãýìäýë äýýä òàë íü 100 îð èì ë ç¿éëòýé áàéäàã áàéíà.
  30. 30. Бүлгэмдэлийн экологийн судлагдахуун Зүйлийн бүтэц Зүйлийн баялаг Зүйлийн олон янз байдал Бүлгэмдэлийнэ гишүүдийн үүрэг
  31. 31. Á¿ëãýìäýë äýõ àìüä áèå - ìàõáîäèéí õàðèëöàí õîëáîî Àìüäðàõ îð èíû õîëáîî Òýæýýëèéí гинжин õîëáîî Амьд бодисуудыг тàðààõ Áàðüæ áàéãóóëàõ õîëáîî З¿éëèéí õîîðîíäын õîëáîî
  32. 32. З¿éë õîîðîíäын õàðèëöàí õîëáîî Íåéòðàëèçì (2 ç¿éë îðãàíèçìûí õóâüä ÿìàð íºëººëºëã¿é ) /0:0/ Àìåíñàëèçì (2 ç¿éë îðãàíèçìûí õóâüä íýãä íü íºëººã¿é íºãººä íü õîðòîé ) / 0 : - / Êîìåíñàëèçì (2 ç¿éë îðãàíèçìûí õóâüä íýãä íü àøèãòàé íºãººä íü íºëººã¿é) / + : 0 / Ìóòóàëìçì (2 ç¿éë îðãàíèçìûí õóâüä õàðèëöàí àøèãòàéãààð õàìòðàí àìüäðàõ õýëáýð) /+:+/ Êîíêóðåíöè (2 ç¿éë îðãàíèçìûí õóâüä 2óóëàíä íü õîðòîé íºëººòýé) /-:-/
  33. 33. Õî¸ð ç¿éëèéí õîîðîíäîõ õàðèëöàí õîëáîî Ìàõàí èäýøòýí áà çîëèîñ ( íýãä àøèãòàé íºãººä õîðòîé ). “Íýã ç¿éë îðãàíèçì íºãºº ç¿éë îðãàíèçìûã èäýø òýæýýë áîëãîí àøèãëàõ” /+:-/ Ïàðàçèò áà ýçýí àìüòàí. (íýãä нь àøèãòàé íºãººä нь õîðòîé ) Íýã ç¿éë îðãàíèçì íºãºº ç¿éë îðãàíèçìûã èäýø òýæýýë îðîí áàéðàà áîëãîõ ¿çýãäýë. /+:-/
  34. 34. Ýêîñèñòåì ò¿¿íèé îéëãîëò Á¿ëãýìäýë ñàâ åðòºíöèéí õ¿ èí ç¿éë õî¸ð õîîðîíäîî õàðèëöàí ¿éë èëæ ýêîëîãèéí ñèñòåì áóþó ýêîñèñòåìèéã áèé áîëãîíî. Ýêîñèñòåì ýíý íýð òîìú¸îã àíõ àíãëèéí ýðäýìòýí À. Òåíñëè 1935 îíä ýêîëîãèéí ø/ó-íä îðóóëæýý. Áèîãåîöåíîç õýìýýõ íýð òîìú¸îã îðîñûí ýðäýìòýí Â.Í. Ñóêà ååâ 1942 îíä ãàðãàñàí íü ýêîñèñòåìòýé óòãà íýã þì. Ýêîñèñòåìèéí õèë õÿçãààðûã óðãàìàëæèëòûí õèëýýð òîãòîîíî.
  35. 35. Ýêîñèñòåìèéí õýëáýð¿¿ä Øèëì¿¿ñò îéí ýêîñèñòåì Õýýðèéí ýêîñèñòåì Öºëèéí ýêîñèñòåì Íóóðûí ýêîñèñòåì Äàëàéí ýêîñèñòåì Õàëóóí îðíû íàâ èò îéí ýêîñèñòåì Òóíäðûí ýêîñèñòåì
  36. 36. Экологийн сукцесс Сукцесс гэдэг нь тухайн газар нутаг дахь бүлгэмдэлийн солигдолыг хэлнэ. Сукцессийг 2 ангилж үздэг 1. Анхдагч сукцесс (Анх амьдрал байхгүй газарт амьдрал үүсэхийг хэлнэ.) 2. Хоёрдогч сукцесс (Амьдралын хэлбэр солигдолтыг хэлнэ. )
  37. 37. Àíõààðàë òàâüñàíä áàÿðëàëàà

×