1 r hicheel

14,521 views

Published on

Published in: Education
1 Comment
24 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
14,521
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
1
Likes
24
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

1 r hicheel

  1. 1. УДИРТГАЛ ХИЧЭЭЛ Улаанбаатар 2011 Бэлтгэсэн: Б. Балдан-Осор
  2. 2. Удиртгал хичээлийн зорилго, зорилт <ul><ul><ul><ul><ul><li>Зорилго: </li></ul></ul></ul></ul></ul><ul><li>Экологийн ш/у-ны талаархи ерөнхий ойлголтыг өгөх: </li></ul><ul><li>Зорилт: </li></ul><ul><li>Экологийн ш/у-ны түүх </li></ul><ul><li>Судлах зүйл </li></ul><ul><li>Судалгааны аргууд </li></ul><ul><li>Экологийн салбар ухаанууд </li></ul><ul><li>Экологийн хүчин зүйл, ангилал </li></ul>
  3. 3. Экологийн шинжлэх ухааны түүх <ul><li>Экологийн ш/у-ны түүхийг таван үе болгож авч үздэг. </li></ul><ul><ul><li>Эртний үе: МЭӨ 5-р зуунаас МЭ хүртэлх </li></ul></ul><ul><ul><li>Сэргэн мандалтын үе: 1800 он хүртэлх </li></ul></ul><ul><ul><li>Дарвины өмнөх үе: </li></ul></ul><ul><ul><li>Дарвины үе: </li></ul></ul><ul><ul><li>Орчин үе: </li></ul></ul>
  4. 4. Эртний үе (МЭӨ 5-р зуунаас МЭ хүртэлх) <ul><li>Экологи гэдэг Ш/У тодорхой ялгараагүй байсан хэдий ч байгалийн ухааны талаархи ерөнхий ойлголт бий болсон байсан. Анаксимандр, Ксенефон, Эмпедокл зэрэг эрдэмтэд амьтан, ургамлын гарал үүсэл, өсөлт хооллолтын талаархи учир шалтгааныг тайлбарлахыг оролдож байсан. </li></ul>
  5. 5. Сэргэн мандалтын үе. (МЭ 1-р зуунаас 1800н он хүртэлх) <ul><li>Амьд ертөнц, түүний олон хэлбэрийн талаархи ойлголт маш их хуримтлагдаж, экологийн тухай баримтууд цугларч, биологийн салбар ш/у-нууд эрчимтэй хөгжсөн. Энэ цаг үеийн томоохон төлөөлөгч бол </li></ul><ul><li>Ж. Бюффон (1707-1788) юм. </li></ul>
  6. 6. Дарвины өмнөх үе <ul><li>Экологийн ш/у-ны суурь тавигдаж байсан. Францын эрдэмтэн Де Мале Амьд биеийн зохилдолгооны талаар бичиж “Зохилдсон нь амьд үлдэж, зохилдоогүй нь үхнэ” гэсэн үзэл санааг анх гаргаж ирсэн байна. </li></ul>
  7. 7. Дарвины үе <ul><li>Энэ үед байгалийн баялгийг аж ахуйд ашиглах талаар нилээд судалгаа хийгдсэн ба энэ үед Дарвины “Байгалийн шалгарлын замаар зүйл үүсэх нь” гэдэг алдарт номоо хэвлүүлж өөрийн эволюцийн онолоо дэвшүүлсэнээрээ онцгой ач холбогдолтой. </li></ul>
  8. 8. Орчин үе <ul><li>Экологийн ш/у эрчимтэй хөгжиж байна. Гол асуудал нь биологийн бүтээгдэхүүн ба популяцийн динамикийг ашиглах асуудал юм. Динамикийн үндсэн зүй тогтолд: </li></ul><ul><li>Ашигтай ба хортой организмын тоо толгойг зохицуулах. </li></ul><ul><li>Биоценозын бүтэц, бүрэлдэхүүнтэй холбоотой асуудлуудыг мэдэх. </li></ul>
  9. 9. <ul><li>Байгалийн нөөцийг зохистой ашиглах асуудал </li></ul><ul><li>Байгаль, хүн, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны уялдаа холбоо </li></ul><ul><li>Биологийн янз бүрийн төвшинд байгаа амьд бие махбодийн ерөнхий зүй тогтолыг нээх </li></ul><ul><li>Экологийн хямралын асуудлыг зөв зохистой шийдвэрлэх </li></ul>Орчин үед экологийн ш/у нь дараахь асуудлуудыг шийдэхэд чухал үүрэгтэй.
  10. 10. <ul><li>Экологи хэмээх нэр томъёог анх 1866 онд Германы биологич Э.Геккель “орших орчны тухай шинжлэх ухаан” гэсэн утгатайгаар хэрэглэж ирсэн бөгөөд уг үгийн үндэс нь “ oikos”- гэр, сууц, хорогдох газар, “ logos”- Сургаал, шинжлэх ухаан гэсэн утгатай. Энэ ш/у нь 1930 аад оноос биеэ даасан ш/у гэдгээ харуулж эхэлсэн бөгөөд энэ үеэс маш эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн. </li></ul>
  11. 11. Экологийн ш/у-ны судлах зүйл <ul><li>Экологийн ш/у нь амьд организмын хоорондын болон хүрээлэн буй орчинтой хэрхэн харилцан уялдаа холбоотай оршин тогтнодгийг судалдаг ш/у юм. </li></ul><ul><li>Товчоор хэлбэл амьд биеийг судалдаг шинжлэх ухаан юм. </li></ul>
  12. 12. Судлах зүйл <ul><li>Амьдрах орчин, түүний хэлбэр, хэв маяг </li></ul><ul><li>Экологийн хүчин зүйл, тэдгээрийн организмд үзүүлэх нөлөө </li></ul><ul><li>Популяци, түүний бүтэц, тоо толгойн динамик, авто зохицуулга </li></ul><ul><li>Бүлгэмдэл, экосистемийн бүтэц бүрэлдэхүүн, харилцаа холбооны зүй тогтол. </li></ul><ul><li>Идэш тэжээлийн хэлхээ, энергийн урсгал </li></ul><ul><li>Байгалийн тэнцвэр, динамик, сукцесс </li></ul>
  13. 13. Экологийн судалгааны аргууд <ul><li>Ажиглалтын арга </li></ul><ul><li>Лаборторийн судалгааны арга </li></ul><ul><li>Экологийн мониторингийн арга </li></ul><ul><li>Математик загварчлалын арга </li></ul>
  14. 14. Салбар ш/у-нууд <ul><li>Экологийн ш/у нь биологийн ш/у наас үүсч хөгжих гараагаа эхэлсэн. Орчин үед маш олон салбар ш/у-тай болсон. </li></ul><ul><li>Салбар бүр өөр өөрийн онцлогтой ч хоорондоо байнгын холбоотой байдаг. </li></ul><ul><li>Хамгийн ерөнхийд нь </li></ul><ul><li>Онолын буюу Сонгодог экологи </li></ul><ul><li>Хавсарга экологи гэж ангилдаг. </li></ul>
  15. 15. <ul><li>Судлаачид сонгодог экологийг </li></ul><ul><li>Амьтны экологи </li></ul><ul><li>Ургамлын экологи </li></ul><ul><li>Бичил биетэний экологи гэж ангилдаг. </li></ul><ul><li>Гэвч экологийн салбар ш/у-ныг өөр олон янзаар ангилж болдог. </li></ul>
  16. 16. Ямар төвшинд судалгаа хийж байгаагаар нь <ul><li>Бодгалийн экологи </li></ul><ul><li>Популяцийн экологи </li></ul><ul><li>Бүлгэмдлийн экологи </li></ul><ul><li>Ландшафтын экологи </li></ul><ul><li>Экосистемий экологи </li></ul><ul><li>Биосферийн экологи </li></ul><ul><li>Даян дэлхийн экологи гэж тус тус ангилна. </li></ul>
  17. 17. Судалгааны обьектээс хамаараад <ul><li>Ургамлын экологи </li></ul><ul><li>Амьтны экологи </li></ul><ul><li>Үйлдвэрийн экологи </li></ul><ul><li>Хотын экологи </li></ul><ul><li>Инженерийн экологи </li></ul><ul><li>Хөдөө аж ахуйн экологи </li></ul><ul><li>Агнуурын гэх мэт экологи </li></ul>
  18. 18. Орчин бүрдэл хэсгийн онцлогоор нь <ul><li>Эх газрын экологи </li></ul><ul><li>Далай тэнгисийн экологи </li></ul><ul><li>Цэнгэг усны экологи </li></ul><ul><li>Хээрийн, ойн, цөлийн экологи </li></ul><ul><li>Хүний экологи </li></ul><ul><li>Цацрагийн экологи </li></ul><ul><li>Хотын экологи </li></ul><ul><li>Нийгмийн экологи гэх мэтээр </li></ul>
  19. 19. Экологийн хүчин зүйл <ul><li>Орчин гэдэг нь “Амьд организмыг хүрээлэн буй амьд болон амьгүй байгалийн бүхий л цогц зүйлсийг ОРЧИН гэдэг”. </li></ul><ul><li>Амьд организмд үйлчилж буй орчны тусгай шинж чанар бүхий нөлөөллүүдийг экологийн ХҮЧИН ЗҮЙЛС гэдэг. </li></ul><ul><li>Хүчин зүйлс амьд организм бүрд харилцан адилгүй нөлөөлдөг. </li></ul><ul><li>Энэ нь амьд биед ашигтай болон хор уршигтай буюу сөрөг нөлөөтэй байж болно. </li></ul>
  20. 20. Экологийн хүчин зүйлсийн ангилал <ul><li>Сав ертөнцийн хүчин зүйлс – Абиотик </li></ul><ul><li>Шим ертөнцийн хүчин зүйлс – Биотик </li></ul><ul><li>Хүн төрөлхтөний хүчин зүйлс- Антропоген </li></ul>
  21. 21. Сав ертөнцийн хүчин зүйлс <ul><li>Уур амьсгалын. (гэрэл, температур, чийг агаарын даралт гэх мэт) </li></ul><ul><li>Хөрсний буюу эдафик хүчин зүйл </li></ul><ul><li>Хотгор гүдгэрийн буюу рельефийн хүчин зүйлс </li></ul><ul><li>Усны буюу гидрологийн хүчин зүйлс </li></ul>
  22. 22. Шим ертөнцийн хүчин зүйлс <ul><li>Ургамал хүчин зүйл </li></ul><ul><li>Амьтан хүчин зүйл </li></ul><ul><li>Бичил биетэн хүчин зүйл </li></ul><ul><li>Вирус хүчин зүйл </li></ul><ul><li>Мөөг хүчин зүйл </li></ul>
  23. 23. Хүний хүчин зүйлс <ul><li>Шууд нөлөөлөх хүчин зүйлс </li></ul><ul><li>Жишээ нь: Амьтан ургамлын тоо толгойд шууд нөлөөлж багасгах. </li></ul><ul><li>Дам замаар нөлөөлөх хүчин зүйлс </li></ul><ul><li>Жишээ нь: Зам харилцаанаас болж амьтад боогдох. </li></ul>
  24. 24. Хүчин зүйлсийг үргэлжлэх байдлаар нь <ul><li>Удаан хугацааны турш тогтвортой байх хүчин зүйл. ( нарны гэрэл, татах хүч ) </li></ul><ul><li>Хувьсах хүчин зүйл. Дотор нь </li></ul><ul><li>Зүй тогтолтой үечлэн давтагддаг. ( улирал, жил, далайн таталт, түлхэлт гэх мэт ) </li></ul><ul><li>Тодорхой үечлэлгүй тогтмол биш давтагддаг. ( цаг уур, идэш тэжээл, өвчин ) </li></ul>
  25. 25. Хүчин зүйлсийн организмд нөлөөлөх үндсэн чиглэл <ul><li>Организмын физиологи, биохимийн процессийг зохилдолгооны өөрчлөлтөнд дуудсан цочроогч болдог. </li></ul><ul><li>Өгөгдсөн нөхцөлд зохицон амьдрах боломжгүй байдлыг нөхцөлдүүлэгч хязгаарлагч болдог. </li></ul><ul><li>Орчны бусад хүчин зүйлсийн өөрчлөлтийг илтгэсэн дохио болдог. </li></ul>
  26. 26. Оптимумын хууль <ul><li>Организмд үйлчилж буй экологийн хүчин зүйлсийн хамгийн тохиромжтой хэм хэмжээг оптимум буюу оптималь нөхцөл гэдэг. Оптимум хэмжээнээс дээшлэх эсвэл доошилбол организмын хэвийн амьдрах бололцоо алдагдаж улмаар үүнээс цааш хэтэрвэл мөхдөг. Гэхдээ хүчин зүйлс нь организм болгонд харилцан адилгүй нөлөөлдөг гэдгийг мэдэх хэрэгтэй. </li></ul>
  27. 27. Оптимумын хуулийн график Оптимум – Организм амьдрах хамгийн тохиромжтой нөхцөл Пессимум – Организмын амьдралын доройтлын бүс Мөхлийн бүс - Организм амьдрах чадварын хязгаар
  28. 28. Хязгаарлах хүчин зүйлийн дүрэм <ul><li>Орчны хүчин зүйлүүд организмын тааламжтай хэмжээнээс зөрж байвал тухайн нөхцөлд оршин амьдрах боломж багасдаг. </li></ul><ul><li>Хүчин зүйлсийн аль нэг нь хязгаарын цэгээс давбал бусад хүчин зүйлс хичнээн тохиромжтой байлаа ч организм мөхдөг. </li></ul>
  29. 29. Хүчин зүйлсийн харилцан үйлчлэл <ul><li>Аливаа хүчин зүйлс нь организмд дангаараа үйлчилдэггүй бөгөөд байнгын хамтран хоршиж үйлчилж байдаг. Энэ чанар нь бие биеэ сулруулах болон эрчимжүүлж байдаг. Жишээ нь чийг-температур, эсвэл температур- салхи гэх мэт </li></ul>
  30. 30. Дүгнэлт <ul><li>Экологи нь амьд организмыг судалдаг ш/у юм. </li></ul><ul><li>Биологийн ш/у-наас ялгаатай тал нь организмуудын хоорондын харилцаа болон хүрээлэн буй орчинтой харилцан холбоотой байдгийг судална. </li></ul><ul><li>Биологийн ш/у-наас үүсч хөгжсөн хэдий ч түүнээс дутахааргүй том ш/у болон хөгжсөн. </li></ul><ul><li>Амьд бие организмд хүчин зүйлүүд байнга үйлчилэхдээ эерэг болон сөрөг нөлөөллийг үзүүлж байдаг. </li></ul><ul><li>Организмын тархалт болон зохилдолгоог бий болгож мөн хязгаарладаг байна. </li></ul>
  31. 31. Ашиглах ном, сурах бичиг <ul><li>Гүрбадам. А. Наранхажид. М. Цолмон. Ч. Хүний экологи. УБ 2008. </li></ul><ul><li>Б.О.Я. Монгол улсын улаан ном. УБ. 1997. </li></ul><ul><li>М.У.И.С. Экологи. УБ 2003. </li></ul><ul><li>Мөнхбаяр. Х. Мөнхбаатар М. Хялбаршуулсан экологи. УБ 2006. </li></ul><ul><li>Шагдарсүрэн. О. Экологийн үндсүүд. УБ 2004. </li></ul><ul><li>Цэндээхүү. Ц. Монголчуудын байгаль хамгаалах ёс заншил, уламжлалаас. УБ 2001. </li></ul><ul><li>У.Б.И.С. Экологийн үндэс. УБ 1999. </li></ul>
  32. 32. Ашиглах ном, сурах бичиг <ul><li>Риклефс. Р. Основы обшей экологии. Мос. 1979. </li></ul><ul><li>Шилав. И.А. Экология. Мос. 1998. </li></ul><ul><li>Дажо. Р. Основы экологии. Мос. 1975 </li></ul><ul><li>Одум. Е. Экология. Мос. 1968 </li></ul><ul><li>Одум. Ю. Основы экологии. Мос. 1983 </li></ul><ul><li>Чернова Н.М., Былова А.М. Эколгия. Мос. 1981 </li></ul>
  33. 33. <ul><li>Анхаарал тавьсан </li></ul><ul><li>Т а бүхэнд баярлалаа </li></ul>

×