Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

60 frases e 2 relatos que nos fixeron pensar

1,053 views

Published on

Compendio de frases célebres coa súa autoría, agrupadas por temáticas (cada temática se presenta cun breve texto) relacionadas con cooperación para o desenvolvemento, educación, soberanía alimentaria, paz, dereitos humanos, voluntariado...Tamén inclúe os relatos O home que prantaba árbores e Canta terra necesita un home.

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

60 frases e 2 relatos que nos fixeron pensar

  1. 1. 60 FRASES E 2 RELATOS QUE  NOS FIXERON PENSAR 1
  2. 2. Selección de frases e tradución Sergio Fernández Alonso Textos Juan Domingo Quintela Vázquez Sergio Fernández Alonso Debuxo de portada (sobre debuxo base de Openclipart.org) Ana Vázquez Fernández Sergio González González Juan Domingo Quintela Vázquez Licenza Devolución ao dominio público Financia 2
  3. 3. Non se pode impedir o vento pero pódense construír muíños. Proverbio holandés 3
  4. 4. ÍNDICE Introdución 60 frases Cambio social 5 Educación para o desenvolvemento 6 Ética 8 Incidencia política e mobilización 10 Paz 12 Persoas 13 Soberanía alimentaria (e dixital, e enerxética...) 16 Tecnoloxía para o desenvolvemento humano 18 2 relatos Canta terra precisa un home? 21 O home que prantaba árbores 31 4
  5. 5. INTRODUCIÓN 60 FRASES Cambio social A idea do conflito para algúns é inherente ao cambio social: non hai mellora nin progreso sen crise ou conflito dalgún tipo. Isto para algunhas persoas non é un feito desexable: o conflito social debe ser evitado; para outras esta idea de evitar o conflito é rexeitar o motor do progreso afastándonos dun mundo mellor. Certo é que, cando son confrontadas ou contrapostas ideas ou intereses dentro dunha sociedade, o máis normal é que os individuos que as defenden se intenter neutralizar mutuamente, incluso eliminar (ben sexa física ou verbalmente) quedando eles como gañadores. Isto é o que fai o cambio social pouco atractivo: a idea de que unha parte da sociedade sexa perdedora e as consecuencias que isto poda ter. Este pensamento errónea xurde do pensamento competitivo que nos é inculcado dende o berce pero, o ser humano, como animal social, non ten na competitividade a única forma de superar crises e conflitos senón que a cooperación é parte tamén da nosa natureza. Debemos traballar na construción dunha sociedade na que eu son se nós somos. Entre todas as persoas crear unha sociedade que elimine as desigualdades e as inxustizas e nunca deixar de pelexar porque a humanidade supere a barbarie e non sinta desexos de voltar atrás. A cuestión é: para crear ese mundo como destruímos este sen deixar vítimas? ----------------------- Se hai camiños seguirémolos, se non os hai inventarémolos. Amílcar Barca 5
  6. 6. O que fai falla é máis xente que se especialice no imposible. Theodore Roethke A metade do ser humano é sono. Ou máis. O home morre, o matan, cando deixa de soñar. Álvaro Cunqueiro Cando cremos ter tódalas respostas, vén a vida e cambia tódalas preguntas. Mario Benedetti A utopía non é máis que unha verdade prematura. Ignacio Ramonet Educación para o Desenvolvemento A pregunta do millón durante a nosa etapa escolar é: Que queres ser de maior? Ou o que é o mesmo: De que vas querer traballar? Ser e traballar son o mesmo. Eres na medida na que traballas; eres médico, xornalista, deportista, economista, mestre, arquitecta, enfermeiro, enxeñeira, artista... Eres o que traballas e o noso sistema educativo está orientado a iso: a crear profesionais. Profesionais de que? Profesionais do traballo. Hai que producir e ser competitivo. Hai que traballar para ser alguén nesta vida. A educación actual convírtenos en pezas dunha engranaxe, coma Charles Chaplin en Tempos modernos. A educación debería ser un camiño cara a felicidade e o entendemento entre os seres humanos. De maiores deberíamos querer ser felices e facer felices aos demais, deberíamos querer estar en harmonía co mundo que nos rodea. E si, deberíamos querer traballar 6
  7. 7. para iso. ----------------------- A educación para a liberdade debe comezar expoñendo feitos e anunciando valores e debe continuar creando axeitadas técnicas para a realización dos valores e para combater a quen decide ignorar os feitos e negar os valores por calquera razón. Aldous Huxley A educación non cambia o mundo, cambia ás persoas que van cambiar o mundo. Paulo Freire Se cree que a educación é un gasto, probe vostede coa ignorancia. Derek Bok Ensinar ao pobo a ver criticamente o mundo é sempre unha práctica incómoda para os que fundan seus poderes sobre a inocencia dos explotados. Paulo Freire Sen dúbida, é importante desenvolver a mente dos fillos e as fillas. No entanto, o agasallo máis valioso que se lles pode dar é desenvolverlles a conciencia. John Gai (Ministro de Educación de Sudán do Sul) Non podemos solucionar os problemas pensando do mesmo xeito que cando os creamos. Albert Einstein Unha soa pregunta pode conter máis pólvora que mil respostas. Jostein Gaarder no libro "O mundo de Sofía". 7
  8. 8. O obxectivo principal da educación é crear persoas capaces de facer cousas novas, e non simplemente repetir o que outras xeneracións fixeron. Jean Piaget Paréceme fundamenteal aclarar dende o principio que non existe unha práctica educativa neutral, non comprometida e apolítica. Paulo Freire Ética e valores A ética fai referencia á adecuación das accións humanas a un sistema moral, en referencia a uns valores, presumiblemente desexables (e que soen estar constreñidos a un contexto que pode expandirse até falar de valores universais). Na cooperación ao desenvolvemento poden distinguirse, como no resto das accións humanas, valoracións éticas respecto a aspectos intrínsecos á cooperación (que teñen que ver coa forma na que se leva a cabo), e a aspectos extrínsecos (que teñen que ver co fondo, coa razón de existir a cooperación). Vaia por diante que cremos que non ten sentido falar dunhas sen as outras, xa que se retroalimentan de xeito decisivo. Unha boa forma é unha cáscara bonita pero tampouco serve de moito se non ten un fondo desexable (se ben pode ter un efecto positivo exemplarizante de “como facer as cousas”, aínda que se perda o “para que”). Un bo fondo queda desdibuxado se se persegue cunhas malas formas (o fin non xustifica os medios, e menos en temas como a cooperación ao desenvolvemento onde, ao falar de desenvolvemento, o proceso adquire unha importancia chave que fai que “o importante sexa a viaxe”). 8
  9. 9. O desenvolvemento e, polo tanto, a cooperación para o desenvolvemento está impregnado, como non pode ser doutro xeito, dos valores predominantes en cada época e no contexto cultural no que se imbúe. Se se busca un cambio social, é importante pensar nos valores desexables para a sociedade buscada e tratar de empezar a actuar neles (como organización) dende o principio. Nun cambio para unha sociedade solidaria, caer no todo vale é o principio de perder a batalla. ----------------------- Laboratorios e bibliotecas; máquinas, programas, sistemas modernos; sabias palabras, técnicas e conferencias; grandes edificios... todo isto non serve de nada se non hai un corazón honesto e limpo e unha mirada intelixente. La mirada inteligente, de Laureano J. Benítez Grande-Caballero A felicidade consiste en que o que se pensa, o que se di e o que se fai sexa o mesmo. Mahatma Gandhi A tecnoloxía non é algo inevitable, senón algo deseñado, que se pode criticar, cambiar, socavar, transformar e, de vez en cando, ignorar para subverter as súas tendencias limitadoras e totalitarias, xa estean provocadas polos Estados ou polos mercados. Geert Lovink Que importa saber o que é unha recta, se non se sabe o que é a rectitude? Lucio Anneo Séneca A caridade é humillante porque se exerce verticalmente e desde arriba; a solidariedade é horizontal e implica respecto mutuo. Eduardo Galeano 9
  10. 10. Por enriba de todas as fronteiras, por enriba dos muros e valados, se os nosos soños son iguais, coma un irmán che falo. Celso Emilio Ferreiro Un home é rico en función das cousas das que pode permitirse prescindir. Henry David Thoreau Se ti o cambio que queres ver no mundo. Mahatma Gandhi No noso tempo, hai que pasar do horizonte de un ao horizonte de todos. Paul Éluard Non comparto o que dis, pero defenderei até a morte o teu dereito a dicilo. Voltaire A pobreza non é natural, creouna o home. Nelson Mandela Incidencia política e mobilización Incidencia política e mobilización social teñen especial importancia en épocas de silencio, xa que cando se protesta e “hai ruido” é porque as persoas están máis concienciada e se demandan cambios, e as persoas son máis “cidadás” (ocorreu en España recentemente co movemento 15M, indignados, mareas varias, etc.). Quizais en épocas de revolución e protesta sexa máis importante un traballo de confluencia e construción conxunta de propostas concretas, ou de estratexias atrevidas para facer chegar o 10
  11. 11. que se ten que dicir a quen non quere oír ou ao que ten barreiras para oír. Estamos nunha época de ruído, e en ocasións ante isto se reacciona dende os poderes establecidos con estratexias de tipo represivo (en nome case sempre da seguridade e o “respecto”). A chamada Lei Mordaza é un exemplo deste tipo de estratexias. Tamén deunos que pensar o tema de desobediencia civil e “loita” polos dereitos, conceptos moi denostados especialmente nestes tempos de ruído, e como parte así mesmo dunha estratexia represiva. En realidade, se hai unha permisividade e unha ausencia de esixencia dende as persoas como suxeitos de dereitos que queren avanzar nos procesos de emancipación, a tendencia do sistema actual centrado na acumulación de capital é a restrinxir estes dereitos. Esta vixilancia (e a vixilancia a quen vixía) ten unha certa compoñente de confrontación que, lonxe de ser indesexable, é máis ben necesaria (mesmo hai quen critica que o propio sistema deixa ocos para ela co fin de anulala, mesmo na cultura máis pop a triloxía de películas de Matrix tamén visibilizou ese concepto). ----------------------- Na loita contra o ruido está en xogo a tranquilidade dos nosos nervios, na loita contra o silencio, a vida humana. Ninguén xustifica nin defende ao que fai moito ruído, en cambio, aquel que no seu país impón o silencio sempre está protexido por un aparato de represión. Ryszard Kapuscinski (Cristo con un fusil al hombro). Non pidas os teus dereitos, tómaos; e non deixes que ninguén chos dea. Un dereito que che foi dado como este, a cambio de nada, é sospeitoso. Hai moitas probabilidades de que sexa un calcetín cun burato posto do revés. Sr. Dooley, de Finley Peter Dunne Como cidadán dunha sociedade democrática, ante unha lei 11
  12. 12. inxusta, teño o deber e obriga de desobedecela para que cambie. Martin Luther King Para que unha revolución teña éxito, debe redescubrir valores xa esquecidos e adaptalos ás esixencias de época. Rabindranath Tagore Non aceptedes o de sempre como cousa natural, pois en tempos de violenta desorde, de confusión organizada, de coñecida arbitrariedade, de humanidade deshumanizada, nada tería que parecer imposible de cambiar. Bertolt Brecht Desexo que atopedes un motivo de indignación. Iso non ten prezo. Porque cando algo nos indigna, convertémonos en militantes, sentímonos comprometidos e entón a nosa forza é irresistible. Stéphane Hessel Paz A guerra ten algo de cautivador, algo que nos encanta. Fixéronse milleiros de filmes e documentais sobre a guerra, así como literatura, pintura, poesía ou música. As historias bélicas teñen atractivo pola bravura e valentía das súas personaxes. A guerra transmite emocións e sentimentos como poucos feitos da historia. E todo isto por non falar dos grandes avances científico- tecnolóxicos que nos trouxo a guerra e a carreira militar. A ciencia avanza a pasos de xigante grazas ao investimento na industria militar. A pesares disto intentar xustificar a guerra é cínico, inútil e imposible. Non hai feito máis inxusto e sucio que unha guerra. Nelas os seres humanos dan as súas vidas ao servizo dun feito ou dunha idea alleo a eles. Persoas mandan á morrer ou matar a outras persoas. Non obstante a paz é algo máis que a ausencia de guerras, é 12
  13. 13. un proceso que comeza en cada persoa e no cal se decide tomar un camiño que non leve ao conflicto, un camiño que pasa pola tolerancia e o respeto. E o que non o crea que o consulte co gañador do nobel da paz Barack Obama... ----------------------- Non existiu nunca unha guerra boa ou unha paz mala. Benjamin Franklin Cando dous elefantes loitan é a herba a que sofre. Proverbio de Uganda Aprendemos a voar coma os paxaros, a nadar coma os peixes, pero non aprendemos a arte de vivirmos xuntos, coma irmáns. Martin Luther King Lonxe de lograr a paz, as guerras sempre serven como aulas e laboratorios onde os homes, as técnicas e os estados de conta se preparan para a próxima guerra. Wendell Berry Persoas A comunidade, o traballo colaborativo e a cooperación, como valores que constrúen cidadanía, son, posiblemente, valores desexables en si mesmos (polo que de desenvolvemento de outros valores como a escoita activa, asertividade, traballo en equipa e empatía teñen incluidos), pero que se por riba aplícanse co obxectivo é acadar un mundo máis xusto, equitativo e solidario, convértense nunha auténtica “máquina do cambio”. Despois de todo este tempo, aínda nos resulta complicado explicar que é exactamente ESF, probablemente se aproxima a unha 13
  14. 14. comunidade educativa colectiva, aberta e autoxestionada onde, con vocación cosmopolita, un obxectivo de transformación social cara unha sociedade xusta e equitativa e unha especialización no eido da tecnoloxía para o desenvolvemento humano, calqueira que quera “ser ESF” (o “ser” unha asociación fronte ao “estar” nunha asociación) pode introducir temas que lle preocupen para que se “dixiran” e se integren (ou non) no imaxinario da asociación. Isto debería server para mudar paradigmas de vida tanto aquí coma nos países onde ESF traballa, pero o propio proceso de “dixestión” ten un valor transformador en si mesmo. Algúns exemplos de temáticas integradas son software libre, soberanía alimentaria, consumo responsable e máis recentemente o feminismo. Segue sendo unha organización de persoas e cada unha ten os seus temas “liña vermella”, pero tampouco se pode pedir que logo todo o mundo sexa coherente con todo ao 100% desde o minuto un (cada un “ten o seu libro”). Isto é unha das cousas que máis interesantes en ESF, que cada persoa aporta as súas partes máis coherentes ou “liña vermella” e se trata de que o resto as vaia coñecendo e asumindo pouco a pouco (ou non), ao seu ritmo (o que, que dúbida cabe, pode causar tensións porque hai persoas que non van asumir como prioritarios certos temas que para outras si o son, pero a tolerancia é parte da aprendizaxe). Todo isto, sumado á vocación educativa consciente de ESF (formal e non formal), posiblemente sirva para co-construír procesos de cambio social. É sorprendente ver ao voluntariado de ESF traballando arreo cando toca algunha actividade, ou meténdose en reunións no seu tempo libre para lograr colaborar unha miguiña en que se avance cara a igualdade de oportunidades de desenvolvemento e de loita polos dereitos humanos básicos e por definir o propio desenvolvemento por parte das persoas e os pobos. Ese sentimento de solidariedade universal contribúe a unha verdadeira Educación para a Cidadanía Global. Iso si, na laboura de transformación social tamén son importantes as formas e xeitos de traballo destas persoas voluntarias, 14
  15. 15. con actividades que faciliten a participación dos axentes e os enfoques de fortalecemento local e dereitos humanos, así como non asistencialismo e a transmisión das mensaxes sen vulnerar a dignidade humana que prolonguen a visión de caridade mal entendida (tanto nos países empobrecidos como no noso entorno). Promoción do pensamento crítico e voluntariado responsable e finalista (tratando de que a persoa se implique no propio devenir da asociación e grupo de traballo máis aló da actividade puntual en si) son conceptos chave para este xeito de entender o voluntariado, e de que só se pode ser universal partindo do propio, como afirmaban pensadores da Xeneración Nós. ----------------------- Que comprarás mellor do que vendes? Omar Jayyam Todo o que non se da, pérdese. Proverbio indio Que aquel que deixa o seu natal curruncho e fóra dos seus eidos pon os pés, cando troca o seguro polo incerto, motivos ha de ter! Manuel Curros Enríquez Tantos anos chamando ao indíxena salvaxe, non lle converteron nun Oso de Pé (Luther Standing Bear) Non quero que me lembren cando morra, que me deixen en paz… alí volverei facer outra fundación Vicente Ferrer Vicente Ferrer Soamente aquel que contribúe ao futuro ten dereito a xulgar o pasado Friedrich Nietzsche 15
  16. 16. Os mapas do alma non teñen fronteiras. Eduardo Galeano Soberanía alimentaria (e dixital, e enerxética...) Non se trata de ter para comer, senon de decidir que se quere comer, con coñecemento sobre os impactos da cadea alimentaria e un vículo co local. O pequeno é fermoso (no espazo, consumo de cercanía, e no tempo, cos alimentos de tempada). Na alimentación, como necesidade básica humana (incluindo a auga), é nun dos ámbitos onde mellor se pode distinguir a indiferencia (ou crueldade) dun sistema onde os dereitos das persoas non están no centro. Prodúcese alimento de sobra en cantidade e calidade para asegurar unha correcta nutrición de todo o mundo, pero isto non se está a dar. As lóxicas do mercado, onde todo se compra e se vende, cada vez máis lonxe das persoas afectadas (lonxe no espazo como na bolsa de Chicago e lonxe no tempo como os produtos bancarios que permiten especular con alimentos a futuro), fan que os alimentos sexan un negocio, tamén os máis básicos. Os medios de produción para obtelos, como a terra que se acapara, ou os solos, acuíferos, ríos e mares que se degradan polas malas prácticas produtivas, son tamén víctimas dese sistema devorador baseado na extracción (e en “comerse o planeta e ás persoas”, ou en “converter petróleo en comida”). Isto por non falar de competencia con outros usos menos básicos que volven menos rentables aos alimentos básicos e deixan a moitas persoas en situación de vulnerabilidade extrama (millo que se paga mellor para biocombustible na UE ou USA que como alimento no país onde se produce). A soberanía alimentaria (como efecto dunha boa gobernanza local sobre o que se produce para alimentar, como se produce e cando) e un modelo territorial centrado nas persoas, na súa felicidade e na súa emancipación, poden ser xeitos de paliar esta problemática. A alimentación hai tempo que deixou de ser só cousa de ter 16
  17. 17. pan na mesa, ou abrir a billa e que salga auga... Deste xeito, o concepto de Soberanía Alimentaria, supera ao de Seguridade Alimentaria. Pero este concepto de soberanía tamén “invadiu” outros ámbitos, chegándose a falar de Soberanía Enerxética ou mesmo, máis recientemente, de Soberanía Dixital (o concepto de Nube Aberta tal como se está a manexar polas empresas proveedoras de servizos pode ser igual de perxudicial para a Soberanía Dixital como o é o xeito en que se están a manexar os transxénicos para a Soberanía Alimentaria, xa que non é suficiente ter ferramentas como facebook, twitter, ou blogger… se logo fan o que queren coa miña información, ou censuran o que lles peta). A importancia deste concepto de soberanía, ven dado porque así se está a desenvolver a dimensión das persoas de cidadanía responsable, no sentido de buscar máis espazos de decisión na nosa vida ou polo menos que eses espazos estén máis perto e se poida influir máis facilmente neles, aínda que a veces custe tempo… Non se trata de obligar a xente a participar nestas tomas de decisións, pero si de facilitalo a quen así o desexen (ao revés da tendencia que se está a dar, que é de concentración en poucas mans das decisións en Alimentación, Enerxía e, se lles deixan, Internete). E lembrar, se unha mercadoría é gratuita, posiblemente a mercadoría sexas tí... ----------------------- Val máis unha terra con árbores nos montes que un Estado con ouro nos Bancos. Alfonso R. Castelao O agricultor ve como unha cousa perigosa o consello daquel que non ten que gañar a vida por medio do resultado daquel consello. John Kenneth Galbraith 17
  18. 18. A fenda dixital vai seguir porque resulta da fenda económica e política, que é moito máis longa e profunda. Hervé Fischer As escolas deberían ensinar software libre. Richard Stallman Tecnoloxía para o Desenvolvemento Humano Según a PEAPT (Plataforma Estatal de Asociaciones de Profesorado de Tecnología) a tecnoloxía é: conxunto de coñecementos e técnicas que, aplicados de forma lóxica e ordenada, permiten ao ser humano modificar o seu entorno material ou virtual para satisfacer as súas necesidades, isto é, un proceso combinado de pensamento e acción ca finalidade de crear solucións útiles. Esta definición choca coa idea que xeralmente se ten de tecnoloxía: móbiles, ordenadores, nanotecnoloxía, robots... En xeral produtos electrónicos ou informáticos, ou, máis en xeral, obxetos físicos creados polo ser humano que se poden ver e tocar. Realmente pódese dividir a tecnoloxía en dous tipos: • Tecnoloxías brandas: son estruturas sociais, procesos interativos, formas de organizarse e relacionarse; son coñecementos e valores. As estruturas cara a participación social e a toma de decisións serían exemplos de tecnoloxías brandas. • Tecnoloxías duras: son técnicas enxeñeriles, estruturas físicas, máquinas; calquer tipo de ferramente é unha tecnoloxía dura, poidase tocar esta ou non. En xeral as tecnoloxías duras pódense mercar e vender. 18
  19. 19. Para que unha tecnoloxía dura sexa unha tecnoloxía apropiada debe ser facilmente replicable e adaptable; debe ser facil de reparar e manter (e que isto o poidan facer os propios usuarios), debe ser aceptable e asimilable culturalmente, e ademáis debe ser accesible para a poboación en prezo, número de unidades e coñecementos necesarios para usalos. En cambio se en vez de tecnoloxías apropiadas queremos falar de tecnoloxía para o desenvolvemento humano a sociedade debe posuir as tecnoloxías brandas que fagan posible que o uso e produción das duras non violen os dereitos humanos, que xeren igualdade de oportunidades, que fomenten a equidade, a xustiza, a soberanía de cada pobo, e que empoderen as persoas. ----------------------- As tecnoloxías non son a base do cambio. O potencian, pero non son a base. Alfonso Carlos Morales O ser humano chegou a ser, por así dicilo, un deus con próteses; bastante magnífico cando se coloca todos os seus aparatos, pero estes non crecen do seu corpo, e ás veces lle procuran moitos sinsabores. Sigmund Freud Vivimos nunha sociedade fondamente dependente da ciencia e a tecnoloxía e na que ninguén sabe nada destes temas. Isto constitúe unha fórmula segura para o desastre. Carl Sagan Quen se preocupa pola técnica erra en todo. Salvador Dalí A tecnoloxía é só unha ferramenta. A xente usa as ferramentas para mellorar as súas vidas. 19
  20. 20. Tom Clancy Declara o dereito ao auga potable e ao saneamento como un dereito humano esencial para o pleno disfrute da vida e de todos os dereitos humanos. Asamblea Xeral da ONU, 28 de xullo 2010 ...pensamos demasiado e sentimos moi pouco. Máis que máquinas, necesitamos humanidade... Charles Chaplin en O Gran Ditador Na historia, os sistemas sociais fallan, as máquinas fallan. Hai algo que fai esquecer á xente. Elaine Miles (Marilyn Whirlwind, indíxena Tlingit da serie de ficción Northern Exposure). Fai falla sacar os filtros das tubaxes e poñelos na nosa conciencia. William McDonough Por que esta magnifica tecnoloxía científica, que aforra traballo e nos fai a vida máis fácil nos aporta tan pouca felicidade? A resposta é esta, simplemente: porque aínda non aprendemos a usala con tino. Albert Einstein O Medio Ambiente non pode ser mellorado en condicións de pobreza, nin pode a pobreza ser erradicada sen Ciencia e Tecnoloxía Indira Gandhi Vivimos unha época que promove os sonos tecnolóxicos máis delirantes, pero non quere manter os servizos públicos máis necesarios Slavoj Žižek Cando a única ferramenta que tes é un martelo, todo problema 20
  21. 21. comeza a parecerse a un cravo Proverbio Redes sociais do pobo e para o pobo! Porque "as ferramentas do amo nunca desmontarán a casa do amo" Lema de https://n-1.cc/ A mensaxe que estou tratando de enviar é que a tecnoloxía é política, e que moitas das decisións que se parecen ás decisións sobre a tecnoloxía en realidade non son en absoluto acerca da tecnoloxía, senón da política, e teñen que ser examinadas tan de cerca como nos gustaría examinar as decisións de política. Evgeny Morozov Hai que poñer a tecnoloxía ao servizo da sociedade. Carlos Parra, Jefe de Operaciones del Proyecto Canaima GNU/Linux 2 RELATOS Canta terra precisa un home? Lev Nikoláievicb Tolstoi (1886) Érase unha vez un labrego chamado Pahom, que traballara dura e honestamente para a súa familia, pero que non tiña terras propias, así que sempre permanecía na pobreza. "Ocupados como estamos desde a nenez traballando a nai terra -pensaba a miúdo- os campesiños sempre debemos morrer como vivimos, sen nada propio. As cousas serían diferentes se tivésemos nosa propia terra." Agora ben, preto da aldea de Pahom vivía unha dama, unha pequena 21
  22. 22. terratenente, que posuía unha leira de cento cincuenta hectáreas. Un inverno difundiuse a noticia de que esta dama ía vender as súas terras. Pahom oíu que un veciño seu compraría vinte e cinco hectáreas e que a dama consentira en aceptar a metade en efectivo e esperar un ano pola outra metade. "Que che parece -pensou Pahom- esa terra véndese, e eu non obterei nada." Así que decidiu falar coa súa esposa. -Outras persoas están comprando, e nós tamén debemos comprar unhas dez hectáreas. A vida vólvese imposible sen posuír terras propias. Puxéronse a pensar e calcularon canto poderían comprar. Tiñan aforrados cen rublos. Venderon un poldriño e a metade das súas abellas; contrataron a un dos seus fillos como peón e pediron anticipos sobre a paga. Pediron prestado o resto a un cuñado, e así xuntaron a metade do diñeiro da compra. Logo diso, Pahom escolleu unha parcela de vinte hectáreas, onde había bosques, foi ver á dama e fixo a compra. Así que agora Pahom tiña a súa propia terra. Pediu semente prestada, e sementouna, e obtivo unha boa colleita. Ao cabo dun ano lograra saldar as súas débedas coa dama e a súa cuñado. Así se converteu en terratenente, e tallaba as súas propias árbores, e alimentaba o seu gando nos seus propios pastos. Cando saía a arar os campos, ou a mirar as súas searas ou os seus prados, o corazón enchíaselle de alegría. A herba que crecía alí e as flores que florecían alí parecíanlle diferentes das doutras partes. Antes, cando cruzaba esa terra, parecíalle igual a calquera outra, pero agora parecíalle moi distinta. Un día Pahom estaba sentado na súa casa cando un viaxeiro detívose 22
  23. 23. ante a súa casa. Pahom preguntoulle de onde viña, e o forasteiro respondeu que viña de alén do Volga, onde estivera traballando. Unha palabra levou á outra, e o home comentou que había moitas terras en venda por alá, e que moitos estaban viaxando para compralas. As terras eran tan fértiles, asegurou, que o centeo era alto como un cabalo, e tan tupido que cinco cortes de gadaño formaban unha gavela. Comentou que un campesiño traballara só coas súas mans, e agora tiña seis cabalos e dúas vacas. O corazón de Pahom colmouse de anhelo. "Por que hei de sufrir neste buraco -pensou- se vívese tan ben noutras partes? Venderei a miña terra e a miña leira, e co diñeiro comezarei alá de novo e terei todo novo". Pahom vendeu a súa terra, a súa casa e o seu gando, con boas ganancias, e mudouse coa súa familia á súa nova propiedade. Todo o que dixera o campesiño era certo, e Pahom estaba en moita mellor posición que antes. Comprou moitas terras arables e pastos, e puido ter as cabezas de gando que desexaba. Ao principio, no axetreo da mudanza e a construción, Pahom sentíase compracido, pero cando se habituou comezou a pensar que tampouco aquí estaba satisfeito. Quería sementar máis trigo, pero non tiña terras suficientes para iso, así que arrendou máis terras por tres anos. Foron boas tempadas e houbo boas colleitas, así que Pahom aforrou diñeiro. Podería seguir vivindo comodamente, pero cansouse de arrendar terras alleas todos os anos, e de sufrir privacións para aforrar o diñeiro. "Se todas estas terras fosen miñas -pensou-, sería independente e non sufriría estas incomodidades." Un día un vendedor de bens raíces que pasaba comentoulle que 23
  24. 24. acababa de regresar da afastada terra dos bashkires, onde comprara seiscentas hectáreas por só mil rublos. -Só debes facerte amigo dos xefes -dixo- eu regalei como cen rublos en vestidos e alfombras, ademais dunha caixa de té, e dei viño aos que o bebían, e obtiven a terra por unha bicoca. "Vaia -pensou Pahom-, alá podo ter dez veces máis terras das que posúo. Debo probar sorte." Pahom encomendou á súa familia o coidado da leira e emprendeu a viaxe, levando consigo ao seu criado. Pararon nunha cidade e compraron unha caixa de té, veu e outros agasallos, como o vendedor aconselloulles. Continuaron viaxe ata percorrer máis de cincocentos quilómetros, e o sétimo día chegaron a un lugar onde os bashkires instalaran as súas tendas. En canto viron a Pahom, saíron das tendas e reuníronse en torno ao visitante. Déronlle té e kurniss, e sacrificaron unha ovella e déronlle para comer. Pahom sacou presentes do seu carromato e os distribuíu, e díxolles que viña en busca de terras. Os bashkirs pareceron moi satisfeitos e dixéronlle que debía falar co xefe. Mandárono a buscar e explicáronlle a que fora Pahom. O xefe escoitou un intre, pediu silencio cun xesto e díxolle a Pahom: -De acordo. Escolle a terra que che praza. Temos terras en abundancia. -E cal será o prezo? -preguntou Pahom. -O noso prezo é sempre o mesmo: mil rublos por día. Pahom non comprendeu. 24
  25. 25. -Un día? Que medida é esa? Cantas hectáreas son? -Non sabemos calculalo -dixo o xefe-. Vendémola por día. Todo o que poidas percorrer a pé nun día é teu, e o prezo é mil rublos por día. Pahom quedou sorprendido. -Pero nun día pódese percorrer unha vasta extensión de terra -dixo. O xefe botouse a rir. -¡Será toda túa! Pero cunha condición. Se non regresas o mesmo día ao lugar onde comezaches, perdes o diñeiro. -Pero como debo sinalar o camiño que seguín? -Iremos a calquera lugar que gustes, e quedarémonos alí. Podes comezar desde ese sitio e emprender a túa viaxe, levando un sacho contigo. Onde o consideres necesario, deixa unha marca. En cada xiro, cava un pozo e amontoa a terra; logo iremos cun arado de pozo en pozo. Podes facer o percorrido que desexes, pero antes que se poña o sol debes regresar ao sitio de onde partiches. Toda a terra que cubras será túa. Pahom estaba alborozado. Decidiu comezar pola mañá. Charlaron, beberon máis kurniss, comeron máis ovella e beberon máis té, e así chegou a noite. Déronlle a Pahom unha cama de edredón, e os bashkires se dispersaron, prometendo reunirse á mañá seguinte ao romper o alba e viaxar ao punto convido antes do amencer. Pahom quedouse deitado, pero non puido durmirse. Non deixaba de pensar na súa terra. 25
  26. 26. "Que grande extensión marcarei! -pensou-. Podo andar facilmente cincuenta quilómetros por día. Os días agora son longos, e un percorrido de cincuenta quilómetros representará gran cantidade de terra. Venderei as terras máis áridas, ou as deixarei aos campesiños, pero eu escollerei a mellor e traballareina. Comprarei dous xuntas de bois e contratarei dous peóns máis. Unhas noventa hectáreas destinarei a seméntaa e no resto criarei gando." Pola porta aberta viu que estaba a romper o alba. -É hora de espertalos -díxose-. Debemos poñernos en marcha. Levantouse, espertou ao criado (que durmía no carromato), ordenoulle xunguir os cabalos e foi espertar aos bashkires. -É hora de ir á estepa para medir as terras -dixo. Os bashkires levantáronse e reuníronse, e tamén acudiu o xefe. Puxéronse a beber máis kurniss, e ofreceron a Pahom un pouco de té, pero el non quería esperar. -Se habemos ir, vaiamos dunha vez. Xa é hora. Os bashkires preparáronse e todos se puxeron en marcha, algúns dacabalo, outros en carros. Pahom ía no seu carromato co criado, e levaba un sacho. Cando chegaron á estepa, o ceo da mañá estaba vermello. Subiron un outeiro e, apeándose de carros e cabalos, reuníronse nun sitio. O xefe achegouse a Pahom e estendeu o brazo cara á planicie. -Todo isto, ata onde chega a mirada, é noso. Podes tomar o que gustes. 26
  27. 27. A Pahom relucíronlle os ollos, pois era toda terra virxe, chata como a palma da man e negra como semente de mapoula, e nas partes fondas crecían altos pastizais. O xefe quitouse a gorra de pel de raposo, apoiouna no chan e dixo: -Esta será a marca. Empeza aquí e regresa aquí. Toda a terra que rodees será túa. Pahom sacou o diñeiro e púxoo na gorra. Logo quitouse o abrigo, quedándose co seu chaquetón sen mangas. Afrouxouse o cinto e suxeitouno con forza baixo o ventre, púxose un costal de pan no peito do xubón e, atando unha botella de auga ao cinto, subiuse a cana das botas, empuñou o sacho e dispúxose a partir. Tardou un instante en decidir o rumbo. Todas as direccións eran tentadoras. -Non importa -dixo ao fin-. Irei cara ao sol nacente. Volveuse cara ao Leste, espreguizouse e agardou a que o sol asomase sobre o horizonte. "Non debo perder tempo -pensou-, pois é máis fácil camiñar mentres aínda está fresco." Os raios do sol non acababan de chispear sobre o horizonte cando Pahom, sacho ao ombreiro, internouse na estepa. Pahom camiñaba a paso moderado. Tras avanzar mil metros detívose, cavou un pozo e amoreou terróns de herba para facelo máis visible. Logo continuou, e agora que vencera o entumecemento apurou o paso. Ao cabo dun intre cavou outro pozo. Mirou cara atrás. O outeiro víase claramente á luz do sol, coa xente encima, e as refulxentes iantas das rodas do carromato. Pahom 27
  28. 28. calculou que camiñara cinco quilómetros. Estaba máis cálido; quitouse o chaquetón, botouno ao ombreiro e continuou a marcha. Agora facía máis calor; mirou o sol; era hora de pensar no almorzo. -percorrín o primeiro tramo, pero hai catro nun día, e aínda é demasiado pronto para virar. Pero quitareime as botas -díxose. Sentouse, quitouse as botas, meteullas no cinto e renovou a marcha. Agora camiñaba con soltura. "Seguirei outros cinco quilómetros -pensou-, e logo virarei á esquerda. Este lugar é tan promisorio que sería unha pena perdelo. Canto máis avanzo, mellor parece a terra." Seguiu dereito por un tempo, e cando mirou en torno, o outeiro era apenas visible e as persoas parecían formigas, e apenas se vía un escintileo baixo o sol. "Ah -pensou Pahom-, avancei bastante nesta dirección, é hora de virar. Ademais estou suando, e moi sedento." Detívose, cavou un gran pozo e amoreou herba. Bebeu un sorbo de auga e virou á esquerda. Continuou a marcha, e a herba era alta, e facía moito calor. Pahom comezou a cansarse. Mirou o sol e viu que era mediodía. "Ben -pensou-, debo descansar." Sentouse, comeu pan e bebeu auga, pero non se deitou, temendo quedarse durmido. Logo de estar un intre sentado, seguiu andando. Ao principio camiñaba sen dificultade, e sentía soño, pero continuou, pensando: "Unha hora de sufrimento, unha vida para gozalo". 28
  29. 29. Avanzou un longo treito nesa dirección, e xa ía virar de novo á esquerda cando viu un fecundo val. "Sería unha pena excluír ese terreo -pensou-. O liño crecería ben aquí.". Así que rodeou o val e cavou un pozo do outro lado antes de virar. Pahom mirou cara ao outeiro. O aire estaba brumoso e trémulo coa calor, e a través da bruma apenas se vía á xente do outeiro. "¡Ah! -pensou Pahom-. Os lados son demasiado longos. Este debe ser máis curto." E seguiu ao longo do terceiro lado, apurando o paso. Mirou o sol. Estaba a metade de camiño do horizonte, e Pahom aínda non percorrera tres quilómetros do terceiro lado do cadrado. Aínda estaba a quince quilómetros da súa meta. "Non -pensou-, aínda que as miñas terras queden irregulares, agora debo volver en liña recta. Podería afastarme demasiado, e xa teño gran cantidade de terra.". Pahom cavou un pozo axiña. Botou a andar cara ao outeiro, pero con dificultade. Estaba esgotado pola calor, tiña cortes e mazaduras nos pés descalzos, lle fraquexaban as pernas. Ansiaba descansar, pero era imposible se desexaba chegar antes do solpor. O sol non espera a ninguén, e afundíase cada vez máis. "Ceos -pensou-, se non cometese o erro de querer demasiado... Que pasará se chego tarde?" Mirou cara ao outeiro e cara ao sol. Aínda estaba lonxe da súa meta, e o sol aproximábase ao horizonte. Pahom seguiu camiñando, con moita dificultade, pero cada vez máis rápido. Apurou o paso, pero aínda estaba lonxe do lugar. Botou ás presas, arroxou a chaqueta, as botas, a botella e a gorra, e conservou 29
  30. 30. só ao sacho que usaba como bastón. "Ai de min. Desexei moito, e boteino todo a perder. Teño que chegar antes de que se poña o sol." O temor quitáballe o alento. Pahom seguiu correndo, e a camisa e os pantalóns empapados pegábanselle á pel, e tiña a boca reseca. O seu peito arquexaba como un fol, o seu corazón batía como un martelo, as súas pernas cedían coma se non lle pertencesen. Pahom estaba oprimido polo terror de morrer de esgotamento. Aínda que temía a morte, non podía deterse. "Despois que corrín tanto, consideraranme un parvo se detéñome agora", pensou. E seguiu correndo, e ao achegarse oíu que os bashkires gritaban e ouveaban, e eses gritos lle inflamaron aínda máis o corazón. Xuntou as súas últimas forzas e seguiu correndo. O inchado e brumoso sol case rozaba o horizonte, vermello como o sangue. Estaba moi baixo, pero Pahom estaba moi preto da súa meta. Podía ver á xente do outeiro, axitando os brazos para que se dese présa. Vía a gorra de pel de raposo no chan, e o diñeiro, e ao xefe sentado no chan, rindo a gargalladas. "Hai terras en abundancia -pensou-, pero deixarame Deus vivir nelas? Perdín a vida, perdín a vida! Nunca chegarei a ese lugar!" Pahom mirou o sol, que xa desaparecía, xa era devorado. Co resto das súas forzas apurou o paso, dobrando o corpo de tal modo que as súas pernas apenas podían sostelo. Cando chegou ao outeiro, de súpeto escureceu. Mirou o ceo. O sol púxose! Pahom deu un alarido. "Todo o meu esforzo foi en balde", pensou, e xa ía deterse, pero oíu que os bashkires aínda gritaban, e recordou que aínda que para el, desde abaixo, parecía que o sol púxose, desde o outeiro aínda podían 30
  31. 31. velo. Aspirou unha boa bocalada de aire e correu costa arriba. Alí aínda había luz. Chegou á cima e viu a gorra. Diante dela o xefe ríase a gargalladas. Pahom soltou un grito. Afrouxáronselle as pernas, caeu de bruzos e tomou a gorra coas mans. -Vaia, que suxeito tan admirable! -exclamou o xefe-. Gañou moitas terras! O criado de Pahom achegouse correndo e tratou de levantalo, pero viu que lle saía sangue da boca. Pahom estaba morto! Os bakshires estalaron a lingua para demostrar a súa piedade. O seu criado empuñou o sacho e cavou unha tumba para Pahom, e alí sepultouno. Dous metros da cabeza aos pés era todo o que necesitaba. ___________________________*___________________________ O home que prantaba árbores Jean Giono (1953) Se un quere descubrir calidades realmente excepcionais no carácter dun ser humano, debe ter o tempo ou a oportunidade de observar o seu comportamento durante varios anos. Se este comportamento non é egoísta, se está presidido por unha xenerosidade sen límites, se é tan obvio que non hai afán de recompensa, e ademais deixou unha pegada visible na terra, entón non cabe equivocación posible. Fai corenta anos fixen unha longa viaxe a pé a través de montañas completamente descoñecidas polos turistas, atravesando a antiga rexión onde os Alpes franceses penetran na Provenza. Cando 31
  32. 32. empecei a miña viaxe por aquel lugar todo era estéril e sen cor, e a única cousa que crecía era a planta coñecida como lavanda silvestre. Cando me aproximaba ao ponto máis elevado da miña viaxe, e tras camiñar durante tres días, atopeime no medio dunha desolación absoluta e acampei preto dos vestixios dun pobo abandonado. Quedárame sen auga o día anterior, e polo tanto necesitaba atopar algo dela. Aquel grupo de casas, aínda que arruinadas como un vello niño de avésporas, suxerían que unha vez houbo alí un pozo ou unha fonte. Habíaa, dende logo, pero estaba seca. As cinco ou seis casas sen tellados, comidas polo vento e a choiva, a pequena capela co seu campanario desmoroándose, estaban alí, aparentemente como nun pobo con vida, pero esta desaparecera. Era un día de xuño precioso, brillante e solloso, pero sobre aquela terra desgarnecida o vento sopraba, alto no ceo, cunha ferocidade insoportable. Gruñía sobre os cadáveres das casas como un león interrompido na súa comida... Tiña que cambiar o meu campamento. Tras cinco horas de andar, aínda non achara auga e non existía sinal algunha que me dese esperanzas de atopala. En todo o derredor reinaban a mesma sequedade, as mesmas herbas bastas. Pareceume albiscar na distancia unha pequena silueta negra vertical, que parecía o tronco dunha árbore solitaria. De todos os xeitos dirixinme cara a el. Era un pastor. Trinta ovellas estaban sentadas preto del sobre a ardente terra. Deume un sorbo da súa cabaza-cantimplora, e pouco despois levoume á súa cabana nun pregue da chaira. Conseguía a auga -auga excelente- dun pozo natural e profundo enriba do cal construíra un primitivo torno. O home falaba pouco, como é costume daqueles que viven sós, pero sentín que estaba seguro de si mesmo, e confiado na súa seguridade. 32
  33. 33. Para min isto era sorprendente nese país estéril. Non vivía nunha cabana, senón nunha casiña feita de pedra, que reflectía o traballo que el lle adicou para refacer a ruína que debeu atopar cando chegou. O tellado era forte e sólido. E o vento, ao soprar sobre el, lembraba o son das olas do mar rompendo na praia. A casa estaba ordenada, os pratos lavados, o chan varrido, o seu rifle engraxado, a súa sopa fervendo no lume. Notei que estaba ben afeitado, que todos os seus botóns estaban ben cosidos e que a súa roupa fora remendada co meticuloso esmero que agocha os remendos. Compartimos a sopa, e despois, cando lle ofrecín a miña petaqueira de tabaco, díxome que non fumaba. O seu can, tan silencioso como el, era amigable sen ser servil. Dende o principio dábase por suposto que eu pasaría a noite alí. O pobo máis próximo estaba a un día e medio de distancia. Ademais, xa coñecía perfectamente o tipo de pobo daquela rexión... Había catro ou cinco máis deles ben espallados polas saias das montañas, entre agrupacións de carballos, ao final de estradas poeirentas. Estaban habitadas por carboeiros, cuxa convivencia non era moi boa. As familias, que vivían xuntas e apretuxadas nun clima excesivamente severo, tanto no inverno como no verán, non atopaban solución ao incesante conflito de personalidades. A ambición territorial chegaba a unhas proporcións desmesuradas, no desexo continuo de escapar do ambiente. Os homes vendían as súas carretillas de carbón no pobo máis importante da zona e regresaban. As personalidades máis recias limábanse entre a rutina cotiá. As mulleres, pola súa banda, alimentaban os seus rancores. Existía rivalidade en todo, dende o prezo do carbón ao banco da igrexa. E enriba de todo estaba o vento, tamén incesante, que crispaba os nervios. Había epidemias de suicidio e casos frecuentes de tolemia, a miúdo homicida. Transcorrera unha parte da velada cando o pastor foi buscar un saquiño do que verteu unha morea de landras sobre a mesa. Empezou 33
  34. 34. a miralas unha por unha, con gran concentración, separando as boas das malas. Eu fumaba na miña pipa. Ofrecinme para axudarlle. Pero díxome que era o seu traballo. E de feito, vendo o coidado que lle dedicaba, non insistín. Esa foi toda a nosa conversa. Cando xa houbo separado unha cantidade suficiente de landras boas, separounas de dez en dez, mentres ía quitando as máis pequenas ou as que tiñan fendas, pois agora examinábaas máis detidamente. Cando houbo seleccionado cen landras perfectas, descansou e foi durmir. Sentíase unha gran paz estando con ese home, e ao día seguinte pregunteille si podía quedarme alí outro día máis. El atopouno natural, ou para ser máis preciso, deume a impresión de que non había nada que puidese alterarlle. Eu non quería quedarme para descansar, senón porque me interesou ese home e quería coñecelo mellor. El abriu o curro e levou o seu rabaño pastar. Antes de partir, mergullou o seu saco de landras nun cubo de auga. Deime conta de que en lugar de caxato, levouse unha variña de ferro tan grosa como o meu polegar e de metro e medio de longo. Andando relaxadamente, seguín un camiño paralelo ao seu sen que me vise. O seu rabaño quedouse nun val. El deixouno a cargo do can, e viño cara a onde eu me atopaba. Tiven medo de que quixese censurarme pola miña indiscreción, pero non se trataba diso en absoluto: ía nesa dirección e invitoume a ir con el se non tiña nada mellor que facer. Subimos á crista da montaña, a uns cen metros. Alí empezou a cravar o seu variña de ferro na terra, facendo un buraco no que introducía unha landra para cubrir despois o buraco. Estaba plantando un carballo. Pregunteille se esa terra pertencíalle, pero díxome que non. Sabía de quen era? Non, tampouco. Supoñía que era propiedade da comunidade, ou talvez pertencía a xente descoñecida. Non lle importaba en absoluto saber de quen era. Plantou as landras co máximo esmero. Logo da comida do mediodía reemprendeu a súa sementeira. Deduzo que fun bastante insistente 34
  35. 35. nas miñas preguntas, pois accedeu a responderme. Estivera plantando cen árbores ao día durante tres anos naquel deserto. Plantara uns cen mil. Daqueles, só vinte mil brotaran. Destes esperaba perder a metade por culpa dos roedores ou polos designios imprevisibles da Providencia. Ao final quedarían dez mil carballos para crecer onde antes non crecera nada. Entón foi cando empecei a calcular a idade que podería ter ese home. Era evidentemente maior de cincuenta anos. Cincuenta e cinco díxome. O seu nome era Elzeard Bouffier. Tivera noutro tempo unha granxa na chaira, onde tiña organizada a súa vida. Perdeu o seu único fillo, e logo á súa muller. Retirouse en soidade, e a súa ilusión era vivir tranquilamente coas súas ovellas e o seu can. Opinaba que a terra estaba morrendo por falta de árbores. E engadiu que como non tiña ningunha obriga importante, decidira remediar esta situación. Como nesa época, malia a miña mocidade, eu levaba unha vida solitaria, sabía entender tamén aos espíritos solitarios. Pero precisamente a miña mocidade empuxábame a considerar o futuro en relación a min mesmo e a certa procura da felicidade. Díxenlle que en trinta anos os seus carballos serían magníficos. El respondeume sinxelamente que, se Deus lle conservaba a vida, en trinta anos plantaría tantos máis, e que os dez mil de agora non serían máis que unha pinga de auga no mar. Ademais, agora estaba estudando a reprodución de faias e tiña un sementeiro con faiucos crecendo preto do seu casiña. As prantiñas, que protexía das ovellas cun valo, eran preciosas. Tamén estaba considerando plantar bidueiras nos vales onde había algo de humidade preto da superficie da terra. Ao día seguinte separámonos. Un ano máis tarde empezou a Primeira Guerra Mundial, na que eu 35
  36. 36. estiven enrolado durante os seguintes cinco anos. Un "soldado de infantería" apenas tiña tempo de pensar en árbores, e en verdade, a cousa en si fixo pouca impresión en min. Consideráraa como unha afección, algo parecido a unha colección de selos, e esquecina. Ao terminar a guerra só tiña dúas cousas: unha pequena indemnización pola desmovilización, e un gran desexo de respirar aire fresco durante un tempo. E paréceme que unicamente con este motivo tomei de novo a estrada cara á "terra estéril". A paisaxe non cambiara. Con todo, máis aló do pobo abandonado, albisquei na distancia un certo tipo de néboa gris que cubría os cumes das montañas como unha alfombra. O día anterior empezara de súpeto a recordar ao pastor que plantaba árbores. "Dez mil carballos -pensaba- ocupan realmente bastante espazo". Como vira morrer a tantos homes durante aqueles cinco anos, non esperaba achar a Elzeard Bouffier con vida, especialmente porque aos vinte anos uno considera aos homes de máis de cincuenta como persoas vellas preparándose para morrer... Pero non estaba morto, senón máis ben todo o contrario: víaselle extremadamente áxil e despexado: cambiara as súas ocupacións e agora tiña soamente catro ovellas, pero en cambio cen colmeas. Desfíxose das ovellas porque ameazaban as árbores novas. Díxome -e vin por min mesmo- que a guerra non lle molestou en absoluto. Continuara plantando árbores imperturbablemente. Os carballos de 1.910 tiñan entón dez anos e eran máis altos que calquera de nolos dous. Ofrecían un espectáculo impresionante. Quedeime coa boca aberta, e como el tampouco falaba, pasamos o día en enteiro silencio polo seu bosque. As tres seccións medían once quilómetros de longo e tres de ancho. Ao recordar que todo isto brotara das mans e do alma dun home só, sen recursos técnicos, un dábase conta de que os humanos poden ser tamén efectivos en términos opostos aos da destrución... Perseverara no seu plan, e faia máis altas que os meus ombreiros, 36
  37. 37. estendidas ata o límite da vista, confirmábano. Ensinoume belas paraxes con bidueiras sementadas facía cinco anos (é dicir, en 1.915), cando eu estaba loitando en Verdún. Plantounos en todos os vales nos que intuíra -acertadamente- que existía humidade case na superficie da terra. Eran delicados como rapazas novas, e estaban ademais moi ben establecidos. Parecía tamén que a natureza efectuara pola súa conta unha serie de cambios e reaccións, aínda que el non as buscaba, pois tan só proseguía con determinación e simplicidade no seu traballo. Cando volvemos ao pobo, vin auga correndo nos regos que permaneceran secos na memoria de todos os habitantes daquela zona. Este foi o resultado máis impresionante de toda a serie de reaccións: os regatos secos facía moito tempo corrían agora cun caudal de auga fresca. Algúns dos pobos lúgubres que mencionei anteriormente edificáronse en sitios onde os romanos construíran os seus poboados, cuxos trazos aínda permanecían. E arqueólogos que exploraran a zona atoparan anzolos onde no século XX se necesitaban cisternas para asegurar un mínimo abastecemento de auga. O vento tamén axudou a espallar sementes. E ao mesmo tempo que apareceu a auga, tamén o fixeron salgueiros, xuncos, prados, xardíns, flores e unha certa razón de existir. Pero a transformación desenvolveuse tan gradualmente que puido ser asumida sen causar asombro. Cazadores adentrándose na espesura na busca de lebres ou xabaríns, notaron evidentemente o crecemento repentino de pequenas árbores, pero atribuíano a un capricho da natureza. Por iso ninguén entremetouse co traballo de Elzeard Bouffier. Se el fose detectado, habería ter oposición. Pero era indetectable. Ningún habitante dos pobos, nin ninguén da administración da provincia, imaxinaría unha xenerosidade tan magnífica e perseverante. Para ter unha idea máis precisa deste excepcional carácter non hai que esquecer que Elzeald traballou nunha soidade total, tan total que 37
  38. 38. cara o final da súa vida perdeu o hábito de falar, quizais porque non viu a necesidade deste. En 1.933 recibiu a visita dun gardabosques que lle notificou unha orde prohibindo acender lume, por medo a poñer en perigo o crecemento deste bosque natural. Esta era a primeira vez -díxolle o home- que vira crecer un bosque espontáneamente. Nese momento, Bouffier pensaba plantar haxas nun lugar a 12 km. da súa casa, e para evitar as ideas e vindas (pois contaba entón 75 anos de idade), planeou construír unha cabana de pedra na plantación. E así o fixo ao ano seguinte. En 1.935 unha delegación do goberno desprazouse para examinar o bosque "natural". Compoñíana un alto cargo do Servizo de Bosques, un deputado e varios técnicos. Estableceuse un longo diálogo completamente inútil, decidíndose finalmente que algo se debía facer... e afortunadamente non se fixo nada, salvo unha única cousa que resultou útil: todo o bosque púxose baixo a protección estatal, e a obtención do carbón a partir das árbores quedou prohibida. De feito era imposible non deixarse cativar pola beleza daquelas novas árbores cheas de enerxía, que seguramente enfeitizaron ao deputado. Un amigo meu atopábase entre os gardabosques desa delegación e expliqueille o misterio. Un día da semana seguinte fomos a ver a Elzeard Bouffier. Atopámolo traballando duro, a uns dez quilómetros de onde había ter lugar a inspección. O gardabosques sabía valorar as cousas, pois sabía como manterse en silencio. Eu entregueille a Elzeard os ovos que traía de agasallo. Compartimos a comida entre os tres e despois pasamos varias horas en contemplación silenciosa da paisaxe... Na mesma dirección na que viñeramos, as ladeiras estaban cubertas de árbores de seis a sete metros de altura. Ao velos recordaba aínda o 38
  39. 39. aspecto da terra en 1.913, un deserto... e agora, un labor regular e tranquila, o aire da montaña fresco e vigoroso, equilibrio e, sobre todo, a serenidade de espírito, outorgaran a este home ancián una saúde marabillosa. Pregunteime cantas hectáreas máis de terra ía cubrir con árbores. Antes de marcharse, o meu amigo fixo unha suxestión breve sobre certas especies de árbores para os que o chan da zona estaba especialmente preparado. Non foi moi insistente; "pola boa razón -díxome máis tarde- de que Bouffier sabe diso máis que eu". Pero, tras andar un intre e darlle voltas na súa mente, engadiu: "e sabe moito máis que calquera persoa, pois descubriu unha forma marabillosa de ser feliz!". Foi grazas a ese home que non só a zona, senón tamén a felicidade de Bouffier foi protexida. Delegou tres gaardabosques para o traballo de protexer a foresta, e cominoulles a resistir e rexeitar as botellas de viño, o suborno dos carboeiros. O único perigo serio ocorreu durante a Segunda Guerra Mundial. Como os coches funcionaban con gasóxeno, mediante xeradores que queimaban madeira, nunca había leña suficiente. A tala de carballos empezou en 1.940, pero a zona estaba tan lonxe de calquera estación de tren que non houbo perigo. O pastor non se decataba de nada. Estaba a trinta quilómetros, prantando tranquilamente, alleo á guerra de 1.939 como ignorara a de 1.914. Vin a Elzeard Bouffier por última vez en xuño de 1.945. Tiña entón oitenta e sete anos. Volvín percorrer o camiño da "terra estéril"; pero agora en lugar da desorde que a guerra causara no país, un autobús regular unía o val do Durance e a montaña. Non recoñecín a zona, e atribuíno á relativa rapidez do autobús... Ata que vin o nome do pobo non me convencín de que me achaba realmente naquela rexión, onde antes só había ruínas e soidade. 39
  40. 40. O autobús deixoume en Vergons. En 1.913 esta aldeiña de dez ou doce casas tiña tres habitantes, criaturas algo atrasadas que case se odiaban unha a outra, subsistindo de atrapar animais con trampas, próximas ás condicións do home primitivo. Todos os arredores estaban cheos de ortigas que serpeaban polos restos das casas abandonadas. A súa condición era desesperanzadora, e unha situación así raramente predispón á virtude. Todo cambiara, incluso o aire. No canto dos ventos secos e ásperos que adoitaban soprar, agora corría unha brisa suave e chea de arrecendo. Un son como de auga viña da montaña. Era o vento no bosque; pero máis asombroso era escoitar o auténtico son do auga movéndose nos regos e remansos. Vin que se construíu unha fonte que manaba con alegre murmurio, e o que me sorprendeu máis foi que alguén plantara un tileiro ao seu lado, un tileiro que debería ter catro anos, xa en plena floración, como símbolo irrebatible de renacemento. Ademais, Vergons era o resultado dese tipo de traballo que necesita esperanza, a esperanza que volvera. As ruínas e as murallas xa non estaban, e cinco casas foran restauradas. Agora había vinte e cinco habitantes. Catro deles eran parellas novas. As novas casas, recentemente encaladas, estaban rodeadas por xardíns onde crecían vexetais e flores nunha ordenada confusión. Repolos e rosas, porros e margaridas, apios e anémonas facían ao pobo ideal para vivir. Desde ese sitio seguín a pé. A guerra, ao terminar, non permitira o florecemento completo da vida, pero o espírito de Elzeard permanecía alí. Nas ladeiras baixas vin pequenos campos de cebada e de arroz; e no fondo do val verdeaban os prados. Só foron necesarios oito anos desde entón para que toda a paisaxe brillase con saúde e prosperidade. Onde antes había ruínas, agora 40
  41. 41. atopábanse granxas; os vellos regos, alimentados polas choivas e as neves que o bosque atrae, fluían de novo. As súas augas alimentaban fontes e desembocaban sobre alfombras de menta fresca. Aos poucos, as aldeas revitalizáronse. Xentes doutros lugares onde a terra era máis cara instaláronse alí, aportando a súa mocidade e a súa movilidade. Polas rúas un atopábase con homes e mulleres vivos, mozos e mozas que empezaban a rir e que recuperaran o gusto polas excursións. Se contabamos a poboación anterior, irrecoñecible agora que gozaba de certa comodidade, máis de dez mil persoas debían en parte a súa felicidade a Elzeard Bouffier. Por iso, cando reflexiono sobre aquel home armado unicamente coas súas forzas físicas e morais, capaz de facer xurdir do deserto esa terra de Canaan, convénzome de que malia todo a humanidade é admirable. Cando reconstrúo a arrebatadora grandeza de espírito e a tenacidade e benevolencia necesaria para dar lugar a aquel froito, invádeme un respecto sen límites por aquel home ancián e supostamente analfabeto, un ser que completou unha tarefa digna de Deus. (Elzeard Bouffier morreu pacificamente en 1.947 no hospicio de Banon). 41

×