Döï aùn PARC - Vöôøn Quoác gia Yok Ñoân      Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng       TAØI LIEÄUGIAÙO DUÏC MOÂI TRÖÔØNG ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9                           Lôøi caûm ôn !        Chón...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9                                  MUÏC LUÏCBAØI 1 :  ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9BAØI 6 :                BAÛO TOÀN VAØ PHAÙT TRIEÅN ÔÛ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9  Bµi sè 1:                          HÖ SINH TH¸I (I)...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     C¸c quÇn thÓ sinh vËt trong quÇn x· “tru«ng c©y ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      - B×nh th−êng c¸c quÇn x· sinh vËt cã cÊu tróc ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9  Bµi sè 2 :                           HÖ SINH TH¸I (...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     Trong mét hÖ sinh th¸i, tÊt c¶ ®Çu vµo ®Òu ®−îc ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     VÝ dô: Chu tr×nh c¸cbon: Trong HST tr¸i ®Êt, sè ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     III - KÕt luËn       - Mét hÖ sinh th¸i (HST) ba...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      Quan hÖ b»ng sù hîp t¸c vµ c¹nh tranh thó vÞ:  ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9  Bµi sè 3 :                         gi¸ trÞ cña rõng...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9    4. Rõng cung cÊp cho con ng−êi nhiÒu lo¹i tµi ngu...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     Víi ba th«ng tin cßn l¹i, gi¸o viªn cã thÓ sö dô...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9       Ngµy                Cho gia ®×nh em           ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     C¸ch 2 :     1. Em cã muèn cã mét c¸nh rõng ë ng...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      Rõng lµ chiÕc « b¶o vÖ mÆt ®Êt. Khi trêi m−a, d...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     Bµi sè 4 :                          m« h×nh biog...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      Theo “T×m hiÓu vÒ c«ng nghÖ Sinh häc” cña Gi¸o ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     Iii - Tãm t¾t       Biogas (KhÝ sinh häc) ®−îc t...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      b) ChuÈn bÞ nguyªn liÖu lµm men ñ:    Qu¸ tr×nh...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     Bµi sè 5 :                   D©N Sè Vµ M«I TR−êN...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      2. Nh÷ng ¶nh h−ëng cña sù gia t¨ng d©n sè ®Õn m...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     IV - Bµi tËp vÒ nhµ     1. T¹i sao viÖc t¨ng d©n...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9vËt chÊt h÷u c¬, tøc lµ s¶n sinh ra mét n¨ng l−îng kh...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9  Bµi sè 6 :      B¶O TåN Vµ PH¸T TRIÓN ë §ÞA PH¦¥NG ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      Ph¸t triÓn bÒn v÷ng.      §Ó gi¶i quyÕt ®−îc m©...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9    ViÖc b¶o tån c¸c di s¶n thiªn nhiªn vµ x· héi lµ ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9       Iv - Bµi tËp vÒ nhµ     1. Em h·y ®−a ra nh÷ng...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9  Bµi sè 7 :           du lÞch vµ b¶o vÖ m«i tr−êng  ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     §Þa bµn VQG Y§ - B§ ®−îc xem lµ n¬i giao l−u héi...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     2. C¸c ho¹t ®éng dÞch vô phôc vô du lÞch.     §è...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9    - Lîi Ých vÒ v¨n hãa x· héi: Gióp qu¶ng b¸ vµ ph¸...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9  Bµi sè 8 :                 Mét sè lÔ héi chÝnh     ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9s¸ng ®Ó tiÔn ng−êi chÕt vÒ víi «ng bµ tæ tiªn. §©y cò...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     2. C¸c lÔ héi chÝnh cña ®ång bµo.     (Gi¸o viªn...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      V - Bµi ®äc tham kh¶o               LÔ bá m¶ cñ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9mé, mét bªn nam, mét bªn n÷. ThÇy cóng ngåi xuèng tr−...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9  Bµi sè 9 :       EM LµM G× §Ó B¶O VÖ M«I TR−êNG    ...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9     II - Ho¹t ®éng     1. Nguyªn nh©n chñ yÕu cña c¸...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      - Kh«ng vøt r¸c bõa b·i, gi¶m thiÓu c¸c lo¹i ch...
VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9      Cuéc sèng trong rõng rÊt phong phó. Cã loµi chØ...
PARC YOK DON DÖÏ AÙN XAÂY DÖÏNG CAÙC KHU BAÛO VEÄ NHAÈM BAÛO TOÀN TAØI NGUYEÂN       THIEÂN NHIEÂN TREÂN QUAN ÑIEÅM SINH T...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Tài liệu giáo dục môi trường cho học sinh lớp 9

663 views

Published on

Tài liệu giáo dục môi trường này thuộc chương trình giáo dục môi trường, dự án PARC, Vườn Quốc gia Yok Đôn

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
663
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
8
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Tài liệu giáo dục môi trường cho học sinh lớp 9

  1. 1. Döï aùn PARC - Vöôøn Quoác gia Yok Ñoân Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng TAØI LIEÄUGIAÙO DUÏC MOÂI TRÖÔØNG LÔÙP 9 Soâng Sreâpoâk Buoân Ñoân 2003 (Taøi lieäu löu haønh noäi boä)
  2. 2. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Lôøi caûm ôn ! Chóng t«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n Côc KiÓm l©m thuéc Bé N«ngnghiÖp & Ph¸t triÓn N«ng th«n, ñy ban Nh©n d©n tØnh Dak Lak, V−ên Quècgia Yok §«n, ñy ban Nh©n d©n HuyÖn Bu«n §«n, Phßng Gi¸o dôc §µo t¹ohuyÖn Bu«n §«n ®· gióp ®ì chóng t«i trong qu¸ tr×nh biªn so¹n tµi liÖu nµy. Cho phÐp chóng t«i göi lêi c¶m ¬n ®Õn Ban l·nh ®¹o vµ c¸n bé c«ngnh©n viªn thuéc c¸c tæ chøc ®· trùc tiÕp céng t¸c gióp ®ì chóng t«i trong suètqu¸ tr×nh chuÈn bÞ vµ biªn so¹n tµi liÖu nµy: Dù ¸n PARC Yok §«n; PhßngKü thuËt, H¹t kiÓm l©m vµ Ban Du lÞch V−ên Quèc gia Yok §«n, Dù ¸n PARCBa BÓ/Na Hang, Tr−êng TiÓu häc Y Jót, Tr−êng TiÓu häc NguyÔn ThÞ MinhKhai, Tr−êng TiÓu häc NguyÔn Du, Tr−êng Trung häc C¬ së Vâ ThÞ S¸u,Tr−êng Trung häc C¬ cë Lª Hång Phong Chóng t«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n c¸c c¸n bé, chuyªn gia, t− vÊn cñaDù ¸n PARC Yok §«n ®· cho phÐp chóng t«i sö dông kÕt qu¶ nghiªn cøu khoahäc cña quÝ vÞ ®Ó phôc vô cho viÖc biªn so¹n tµi liÖu nµy. Chóng t«i còng mong muèn ®−îc c¶m ¬n tÊt c¶ c¸c c¸ nh©n vµ tæ chøc®· tham gia ®ãng gãp ý kiÕn còng nh− cung cÊp tµi liÖu tham kh¶o trong qu¸tr×nh viÕt tµi liÖu nµy, bao gåm: Ch−¬ng tr×nh Ph¸t triÓn Liªn HiÖp Quèc(UNDP), Quü B¶o tån Thiªn nhiªn Hoang d· (WWF). V−ên Quèc gia C¸t Tiªn. Ch−¬ng tr×nh Gi¸o dôc M«i tr−êng Dù ¸n PARC - V−ên Quèc gia Yok §«n
  3. 3. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9
  4. 4. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 MUÏC LUÏCBAØI 1 : HEÄ SINH THAÙI (I) Trang 5 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU 5 II. HOAÏT ÑOÄNG 5 III. KEÁT LUAÄN 7 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 7BAØI 2 : HEÄ SINH THAÙI (II) Trang 8 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU 8 II. HOAÏT ÑOÄNG 9 III. KEÁT LUAÄN 11 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 11 V. THAM KHAÛO 11BAØI 3 : GIAÙ TRÒ CUÛA RÖØNG Trang 13 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU CHUNG 13 II. HOAÏT ÑOÄNG 14 III. TOÙM TAÉT 15 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 15 V. HOAÏT ÑOÄNG HOÃ TRÔÏ 16BAØI 4 : MOÂ HÌNH BIOGAS Trang 19 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU CHUNG 19 II. HOAÏT ÑOÄNG 20 III. TOÙM TAÉT 21 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 21 V. HOAÏT ÑOÄNG NGOAÏI KHOÙA 21BAØI 5 : DAÂN SOÁ VAØ MOÂI TRÖÔØNG Trang 23 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU CHUNG 23 II. HOAÏT ÑOÄNG 23 III. KEÁT LUAÄN 24 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 25 V. BAØI ÑOÏC THAM KHAÛO 25
  5. 5. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9BAØI 6 : BAÛO TOÀN VAØ PHAÙT TRIEÅN ÔÛ ÑÒA PHÖÔNG Trang 27 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU CHUNG 27 II. HOAÏT ÑOÄNG 28 III. TOÙM TAÉT 29 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 30 V. HOAÏT ÑOÄNG NGOAÏI KHOÙA 30BAØI 7 : DU LÒCH VAØ BAÛO VEÄ MOÂI TRÖÔØNG Trang 31 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU CHUNG 31 II. HOAÏT ÑOÄNG 32 III. TOÙM TAÉT 34 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 34 V. HOAÏT ÑOÄNG NGOAÏI KHOÙA 34BAØI 8 : MOÄT SOÁ LEÃ HOÄI CHÍNH CUÛA ÑOÀNG BAØO ÑÒA PHÖÔNG Trang 35 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU CHUNG 35 II. HOAÏT ÑOÄNG 36 III. TOÙM TAÉT 37 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 37 V. BAØI ÑOÏC THAM KHAÛO 38BAØI 9 : EM LAØM GÌ ÑEÅ BAÛO VEÄ MOÂI TRÖÔØNG Trang 40 - Muïc ñích I. GIÔÙI THIEÄU CHUNG 40 II. HOAÏT ÑOÄNG 41 III. TOÙM TAÉT 42 IV. BAØI TAÄP VEÀ NHAØ 42 V. BAØI ÑOÏC THAM KHAÛO 42
  6. 6. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 1: HÖ SINH TH¸I (I) Môc ®Ých Gióp häc sinh hiÓu ®−îc: - Kh¸i niÖm quÇn thÓ sinh vËt, quÇn x· sinh vËt, vµ hÖ sinh th¸i. - Mèi quan hÖ gi÷a c¸c quÇn thÓ sinh vËt kh¸c nhau trong mét quÇn x· vµ trong mét hÖ sinh th¸i. I - Giíi thiÖu Trong cuéc sèng tù nhiªn sinh vËt th−êng sèng tËp hîp thµnh khãm, bôi,côm, nhãm, bÇy, ®µn (nh−: khãm lóa, bôi c©y, ®µn chim, bÇy voi), chiÕm tõngvïng cã ®iÒu kiÖn thuËn lîi vµ dùa vµo nhau ®Ó sinh sèng t¹o nªn quÇn thÓsinh vËt. C¸c c¸ thÓ cïng loµi sèng trong quÇn thÓ ®Òu cã nh÷ng quan hÖ t¸c®éng trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp lªn sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña nhau. Trªn cïng mét ph¹m vi m«i tr−êng sinh sèng cã ®ång thêi nhiÒu quÇnthÓ sinh vËt cïng nhau sinh sèng, g¾n bã víi nhau bëi nhiÒu mèi quan hÖ trùctiÕp vµ gi¸n tiÕp, h×nh thµnh nªn mét quÇn x· sinh vËt. Mçi quÇn x· sinh vËt (bao gåm nhiÒu quÇn thÓ sinh vËt) cïng víi khuvùc sèng cña quÇn x· th−êng t¹o thµnh mét hÖ thèng t−¬ng ®èi æn ®Þnh vµhoµn chØnh ®−îc gäi lµ mét hÖ sinh th¸i. C¸c quÇn thÓ sinh vËt cã mèi quan hÖ t¸c ®éng vµ g¾n bã víi m«i tr−êngchung quanh ®Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn. VÝ dô, c¸c quÇn thÓ trong mét quÇn x· cãthÓ lµm biÕn ®æi m«i tr−êng, m«i tr−êng bÞ biÕn ®æi nµy l¹i t¸c ®éng ®Õn cÊutróc cña quÇn x·. Do vËy tr¸nh g©y tr¹ng th¸i mÊt c©n b»ng sinh häc lµ viÖclµm v« cïng quan träng cña con ng−êi. II - HO¹T ®éng 1. QuÇn x· sinh vËt. (Gi¸o viªn yªu cÇu H/S liÖt kª c¸c quÇn thÓ sinh vËt cã thÓ cã trong métquÇn x· hoÆc ë mét m«i tr−êng sinh sèng nµo ®ã, vÝ dô quÇn x· “tru«ng c©ybôi cá ” hoÆc c¸c quÇn thÓ sinh vËt trong mét ao th¶ c¸). Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 5
  7. 7. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 C¸c quÇn thÓ sinh vËt trong quÇn x· “tru«ng c©y bôi cá” cã thÓ lµ: QuÇnthÓ c©y, cá, ong, b−ím, s©u bä ¨n thùc vËt, s©u bä ¨n thÞt (Bä ngùa, bä rïa,chuån chuån...), bß s¸t, chim ¨n s©u bä, chim ¨n thÞt, vi khuÈn, giun ®Êt... Trong mét ao th¶ c¸ (mét quÇn x·) cã thÓ cã c¸c quÇn thÓ sinh vËt sau:QuÇn thÓ c¸ r«, c¸ chÐp, c¸ diÕc... quÇn thÓ t«m, cua, trai, èc, hÕn, quÇn thÓbÌo c¸i, bÌo tÊm, quÇn thÓ rong... * KÕt luËn : Kh«ng bao giê ta chØ gÆp cã mét quÇn thÓ sinh vËt (thùcvËt hoÆc ®éng vËt) t¹i mét m«i tr−êng sinh sèng nµo ®ã. Lu«n cã nhiÒu loµisinh vËt cïng sèng víi nhau t¹i mét m«i tr−êng. Chóng cã t¸c ®éng qua l¹ivíi nhau t¹o nªn sù c©n b»ng sinh th¸i. 2. Mèi quan hÖ t¸c ®éng gi÷a c¸c quÇn thÓ sinh vËt trong mét quÇnx· sinh vËt trong hÖ sinh th¸i. (§Ò nghÞ H/S lµm viÖc theo nhãm nhá nªu lªn c¸c mèi quan hÖ cã thÓ x¶yra ®èi víi c¸c quÇn thÓ sinh vËt trong quÇn x· “tru«ng c©y bôi cá”, c¸c nhãmsau ®ã tr×nh bµy ý kiÕn cña nhãm m×nh, G/V tæng kÕt l¹i vµ bæ sung nÕu cÇnthiÕt vµ nªu kÕt luËn). C¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c quÇn thÓ trong quÇn x· “tru«ng c©y bôi cá”nh− sau: - Ong, b−ím lÊy phÊn hoa vµ hót mËt hoa, ®ång thêi gióp thô phÊn chonh÷ng c©y thÝch hîp. - Cã mét sè s©u ¨n thùc vËt; nh÷ng lo¹i s©u nµy l¹i bÞ ¨n bëi nh÷ng loµis©u bä ¨n thÞt. C¸c loµi s©u ¨n thÞt l¹i lµ måi cña Õch, nh¸i, th»n l»n vµ nh÷ngloµi chim ¨n s©u bä kh¸c (chñ yÕu lµ chim sÎ). Chim ¨n s©u bä l¹i bÞ chim ¨nthÞt nh− diÒu h©u, c¾t s¨n b¾t. - X¸c c¸c loµi ®éng vËt vµ thùc vËt ®−îc vi khuÈn, giun ®Êt ph©n hñythµnh mïn lµm thøc ¨n cho c©y. * KÕt luËn : QuÇn x· kh«ng ph¶i lµ tËp hîp « hîp nh÷ng loµi sinh vËtcïng sinh sèng ë mét n¬i nhÊt ®Þnh mµ lµ tËp hîp nh÷ng loµi sinh vËt rµngbuéc nhau bëi nh÷ng quan hÖ sinh th¸i vÒ thøc ¨n, n¬i ë vµ nh÷ng nhu cÇusinh häc kh¸c nh− thô phÊn, n¬i ®Î trøng... t¹o nªn tr¹ng th¸i c©n b»ngsinh häc. 6 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  8. 8. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 - B×nh th−êng c¸c quÇn x· sinh vËt cã cÊu tróc æn ®Þnh trong mét thêigian t−¬ng ®èi víi nh÷ng mèi quan hÖ g¾n bã t−¬ng ®èi æn ®Þnh nh− trªn, t¹onªn sù æn ®Þnh sè l−îng c¸c loµi sinh vËt vµ sè l−îng c¸ thÓ cña tõng loµi: ®ãlµ sù c©n b»ng sinh th¸i. - NÕu v× mét nguyªn nh©n nµo ®ã mµ quÇn x· cã mét sè loµi bÞ tiªu diÖthoÆc cã thªm mét vµi loµi míi th× sÏ g©y mÊt c©n b»ng sinh th¸i, dÉn ®Õn c¸cloµi ®éng thùc vËt trong hÖ sinh th¸i ®ã sÏ bÞ ¶nh h−ëng (vÝ dô nÕu trong hÖthèng ®ª kÌ mµ cã thªm c¸c tæ mèi th× cã thÓ sÏ g©y vì ®ª trong mïa lò. DovËy, con ng−êi ph¶i cã tr¸ch nhiÖm gi÷ c©n b»ng sinh th¸i, nghÜa lµ tiªu mèitrong c¸c ®ª kÌ. III - KÕt luËn Trong tù nhiªn, c¸c c¸ thÓ cïng mét loµi th−êng sèng quÇn tô bªn nhau t¹o thµnh mét quÇn thÓ. NhiÒu quÇn thÓ c¸c loµi ®éng, thùc vËt kh¸c nhau cïng tËp hîp ë mét vïng sinh sèng vµ cã quan hÖ g¾n bã kh¨ng khÝt víi nhau t¹o thµnh mét quÇn x· sinh vËt. Mçi tËp hîp hoµn chØnh cña quÇn x· sinh vËt vµ vïng sinh sèng cña quÇn x· sinh vËt t¹o thµnh mét hÖ sinh th¸i. C¸c quÇn thÓ sinh vËt trong mét quÇn x· cã quan hÖ t¸c ®éng g¾n bã víi m«i tr−êng sinh sèng t¹o nªn sù c©n b»ng sinh häc: §iÒu kiÖn quan träng ®Ó c¸c quÇn x· tån t¹i vµ ph¸t triÓn. IV - Bµi tËp vÒ nhµ 1. Ph©n biÖt c¸c kh¸i niÖm: QuÇn thÓ sinh vËt, quÇn x· sinh vËt, hÖ sinh th¸i. 2. Nªu c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c quÇn thÓ sinh vËt trong hÖ sinh th¸i ao th¶ c¸ hoÆc v−ên thó... Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 7
  9. 9. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 2 : HÖ SINH TH¸I (II) Môc ®Ých Gióp häc sinh hiÓu ®−îc: - C¸c thµnh phÇn trong hÖ sinh th¸i. Qu¸ tr×nh trao ®æi vËt chÊt vµ n¨ng l−îng trong hÖ sinh th¸i I - Giíi thiÖu Mét hÖ sinh th¸i (HST) bao gåm hai thµnh phÇn: Sèng vµ kh«ng sèng. - Thµnh phÇn sèng gåm thùc vËt (Sinh vËt s¶n xuÊt), ®éng vËt (Sinh vËttiªu thô) vµ sinh vËt ph©n hñy (Vi sinh vËt, vi khuÈn...). - Thµnh phÇn kh«ng sèng gåm c¸c chÊt cã trong tù nhiªn mµ thùc vËtdïng lµm thøc ¨n nh−: ®Êt, ®¸, kh«ng khÝ, n−íc, ¸nh s¸ng... Qu¸ Tr×nh Trao §æi VËt ChÊt vµ N¨ng L−îng Trong HST §Çu Vµo: §Çu Ra: HÖ sinh th¸i N−íc, Thµnh phÇn KhÝ O2 N¨ng l−îng, sèng vµ thµnh C¸c tæ chøc vËt (¸nh s¸ng) phÇn chÊt (vi sinh vËt, Dinh d−ìng, vi khuÈn, nÊm...) ChÊt khãang, kh«ng sèng KhÝ CO2 Trong thùc tÕ (xem h×nh vÏ), HST sö dông mét sè ®Çu vµo (lÊy vµo) vµt¹o ra mét sè ®Çu ra (mÊt ®i). Cã mét sè thø ®−îc hÖ sinh th¸i sö dông nhiÒuh¬n lµ mÊt di, vµ ng−îc l¹i cã mét sè thø ®−îc lµm mÊt ®i nhiÒu h¬n lµ sö dông.VÝ dô: Gia ®×nh gièng nh− mét hÖ sinh th¸i. Gia ®×nh sö dông mét sè thø nh−nhiªn liÖu, n−íc, thøc ¨n... vµ t¹o ra r¸c, n¨ng l−îng, con c¸i... Gia ®×nh sÏ lu«ntån t¹i nh−ng lóc nµo còng cã viÖc sö dông ®Çu vµo vµ lµm mÊt ®i ®Çu ra. 8 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  10. 10. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Trong mét hÖ sinh th¸i, tÊt c¶ ®Çu vµo ®Òu ®−îc sö dông. Mét sè ®Çu vµo®−îc sö dông ®Ó t¹o ®Çu ra, nh−ng phÇn lín ë l¹i trong hÖ sinh th¸i vµ ®−îc tùnhiªn t¸i t¹o kh«ng ngõng. C¸c hÖ sinh th¸i cã mèi quan hÖ hç t−¬ng víi nhau ®Ó t¹o nªn sù c©nb»ng sinh th¸i th«ng qua c¸c chu tr×nh nh− chu tr×nh dinh d−ìng, chu tr×nh t¸c®éng... Chóng ta cÇn hiÓu râ c¸c chu tr×nh nµy ®Ó hiÓu râ h¬n c¸c quy luËt cñathiªn nhiªn vµ kh«ng lµm ¶nh h−ëng cã h¹i ®Õn c©n b»ng sinh th¸i. II - Ho¹t ®éng 1. Chu tr×nh dinh d−ìng - Qu¸ tr×nh trao ®æi vËt chÊt vµ n¨ng l−îng. (G/V nªu c¸c c©u hái gîi ý ®Ó gióp H/S tr¶ lêi x©y dùng bµi). C¸c nguyªn tè nµo lµ thµnh phÇn quan träng trong thøc ¨n cña c¸c loµi®éng vËt vµ thùc vËt ? C¸c chÊt dinh d−ìng trong HST lu«n c©n b»ng. Em h·y gi¶i thÝch hiÖnt−îng nµy vµ nªu vÝ dô minh häa ? C¸c chÊt dinh d−ìng quan träng trong thøc ¨n cña ®éng vËt vµ thùc vËtbao gåm Nit¬, Phèt pho, Cali, vµ nhiÒu chÊt kh¸c. Trong tù nhiªn c¸c nguyªntè nµy lu«n cã mÆt trong ®Êt (th«ng qua ph©n bãn ®−îc sö dông), trong c¬ thÓcña ®éng vËt vµ thùc vËt. Trong thùc tÕ, c¸c chÊt dinh d−ìng trong HST lu«n c©n b»ng. Thùc vËthót chÊt dinh d−ìng tõ ®Êt, nh−ng c¸c loµi thùc vËt nµy kh«ng thÓ tån t¹i m·im·i. Chóng sÏ bÞ ®éng vËt ¨n hoÆc chÕt ®i. Khi chÕt chóng sÏ bÞ ph©n hñy. C¸cloµi ®éng vËt råi còng sÏ chÕt ®i vµ còng bÞ ph©n hñy. §©y lµ hai qu¸ tr×nh t¸ichÕ chÊt dinh d−ìng cña HST: Thùc vËt t¹o ra chÊt dinh d−ìng cho c¬ thÓ tõ chÊt dinh d−ìng lÊy tõ ®Êt. §éng vËt t¹o ra chÊt dinh d−ìng tõ viÖc ¨n thùc vËt. C¸c loµi nÊm mèc, vi khuÈn vµ giun tõ ®Êt sÏ ph©n hñy x¸c ®éng vµ thùcvËt t¹o ra chÊt dinh d−ìng cho ®Êt, vµ c¸c loµi thùc vËt kh¸c sÏ sö dông c¸cchÊt dinh d−ìng nµy. §ã lµ chu tr×nh dinh d−ìng trong tù nhiªn. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 9
  11. 11. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 VÝ dô: Chu tr×nh c¸cbon: Trong HST tr¸i ®Êt, sè l−îng c¸cbon cã trongkh«ng khÝ vµ sè l−îng c¸cbon cã trong thùc vËt vµ ®éng vËt lµ c©n b»ng. Sùc©n b»ng nµy lu«n ®−îc gi÷ ë thÕ c©n ®èi; ®ã lµ do chu tr×nh C¸cbon x¶y ranh− sau: - §éng vËt ho¹t ®éng vµ nghiÒn n¸t thøc ¨n t¹o ra CO2. - Thùc vËt hÊp thu CO2 ®Ó t¹o thµnh ®−êng lµm thøc ¨n cho ®éng vËt. 2. Chu tr×nh t¸c ®éng. * C©u hái gîi ý: Mét sè t¸c ®éng tù nhiªn cã t¸c ®éng cã lîi cho HST, em h·y nªu vÝ dôvµ gi¶i thÝch. C¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi cã t¸c ®éng thÕ nµo ®Õn HST ? Nªu vÝ dô. - §Ó ®−îc æn ®Þnh vµ bÒn v÷ng, nhiÒu HST ®«i khi ph¶i phô thuéc vµonh÷ng chu tr×nh t¸c ®éng. §©y lµ nh÷ng chu kú thiªn tai nh− háa ho¹n, b·o, lòlôt... mµ HST ph¶i thÝch nghi. C¸c chu kú nµy cã thÓ g©y tæn h¹i cho mét hÖsinh th¸i, nh−ng ®«i khi l¹i cÇn thiÕt cho mét HST kh¸c. VÝ dô: Lò lôt lµ mét vÝ dô ®iÓn h×nh vÒ sù h÷u Ých cña chu tr×nh t¸c ®éngcña thiªn nhiªn cho HST. Khi cã lò lôt, nhiÒu s«ng, hå bÞ ngËp lôt. Khi n−íclò rót ®i, phï sa sÏ båi lÊp ë mét sè khu vùc, khiÕn cho ®Êt ®ai ë khu vùc ®ãtrë nªn mµu mì, gióp ®Êt kh«ng bÞ tho¸i hãa vµ thùc vËt ë khu vùc ®ã ph¸ttriÓn tèt. - Tuy nhiªn t¸c ®éng cña con ng−êi th−êng g©y h¹i nhiÒu h¬n ®Õn HSTso víi nh÷ng t¸c ®éng cña thiªn nhiªn. VÝ dô: ViÖc ®èt rõng lµm n−¬ng rÉy cña con ng−êi khiÕn cho nh÷ng khurõng bÞ ph¸ trôi sÏ mÊt ®i cÊu tróc ®Êt, mÊt h¹t gièng vµ ®é ph× nhiªu cña ®Êt. 10 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  12. 12. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 III - KÕt luËn - Mét hÖ sinh th¸i (HST) bao gåm hai thµnh phÇn: Sèng vµ kh«ng sèng. Thµnh phÇn sèng gåm thùc vËt (sinh vËt s¶n xuÊt), ®éng vËt (sinh vËt tiªu thô) vµ sinh vËt ph©n hñy (vi sinh vËt, vi khuÈn...). Thµnh phÇn kh«ng sèng gåm: Kh«ng khÝ, ®Êt... - HST cã c¸c dßng n¨ng l−îng vµ dßng vËt chÊt chu chuyÓn ra vµo gäi lµ ®Çu ra vµ ®Çu vµo. - HST gåm mét sè chu tr×nh n¨ng l−îng nh− chu tr×nh dinh d−ìng, chu tr×nh c¸cbon, vµ chu tr×nh t¸c ®éng... - Mét sè chu tr×nh t¸c ®éng tù nhiªn cã t¸c ®éng cã lîi cho HST. Tuy nhiªn c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi th−êng g©y t¸c ®éng cã h¹i ®Õn HST. IV - Bµi tËp vÒ nhµ 1. H·y gi¶i thÝch qu¸ tr×nh trao ®æi vËt chÊt trong hÖ sinh th¸i ? 2. Ranh giíi cña hÖ sinh th¸i cã bÒn v÷ng kh«ng ? T¹i sao ? 3. H·y cho biÕt c©n b»ng vµ mÊt c©n b»ng hÖ sinh th¸i m«i tr−êng cã t¸c®éng ®Õn con ng−êi nh− thÕ nµo ? gi¶i thÝch t¹i sao ? 4. KÓ tªn mét sè t¸c ®éng tù nhiªn cã ¶nh h−ëng tíi c¸c hÖ sinh th¸i tùnhiªn nh−ng tù nhiªn d−êng nh− cã thÓ phôc håi ®−îc. Bµi häc nµy cã liªn hÖnh− thÕ nµo tíi bµi “Th¶m häa tù nhiªn” ? 5. Häc sinh viÕt mét c©u chuyÖn hoÆc vÏ mét bøc tranh gi¶i thÝch hÖ sinhth¸i ho¹t ®éng nh− thÕ nµo vµ t¹i sao nh÷ng t¸c ®éng cña con ng−êi cã thÓ g©yra nhiÒu thiÖt h¹i. (VÏ ®¬n gi¶n vµ sö dông c¸c hiÖn t−îng ë ®Þa ph−¬ng). V - Tham kh¶o TÇng sinh quyÓn cña tr¸i ®Êt chøa ®«ng ®¶o c¸c hÖ sinh th¸i phøc t¹p mµtËp trung toµn bé c¸c c¬ thÓ sèng trªn hµnh tinh. C¸c HST nµy cã c¸c mèiquan hÖ víi nhau. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 11
  13. 13. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Quan hÖ b»ng sù hîp t¸c vµ c¹nh tranh thó vÞ: RÊt nhiÒu loµi thùc vËt tån t¹i t¸ch biÖt thµnh nh÷ng thùc vËt ®ùc vµ thùcvËt c¸i. PhÊn cña hoa ®ùc ph¶i tíi ®−îc hoa c¸i ®Ó hoa c¸i cã thÓ ®−îc thôphÊn vµ råi cho h¹t, nh÷ng ®øa con cña thùc vËt. T¸c nh©n cho sù thô phÊnthØnh tho¶ng lµ giã (mét yÕu tè cña m«i tr−êng vËt chÊt), nh−ng trong nhiÒutr−êng hîp th× ®ã lµ c«n trïng, d¬i, hoÆc chim (nh÷ng thµnh viªn cña m«itr−êng sinh häc). Thùc vËt còng dùa vµo nh÷ng t¸c nh©n nµy ®Ó ph¸t t¸n h¹tcña nã. VËy sau khi ®−îc thô phÊn, mét c©y anh ®µo sÏ ph¸t triÓn qu¶ anh ®µo®Ó hÊp dÉn mét sè loµi chim nhÊt ®Þnh. Chim sÏ ¨n qu¶ anh ®µo vµ th¶i hétanh ®µo ë nh÷ng n¬i kh¸c chim vÉn bay qua. Thùc vËt tham gia vµo nhiÒu mèi quan hÖ lîi Ých t−¬ng hç kh¸c víi thùcvËt vµ ®éng vËt, nh− qu¸ tr×nh vi khuÈn lµm ®Æc khÝ Nit¬ trong mÊu rÔ cña c©y®Ëu. NhiÒu ®ång cá vµ c¸c loµi thùc vËt kh¸c mäc ë nh÷ng khu ®Êt l¹i dùa vµoc¸c loµi ®éng vËt ¨n cá kh¸c nhau ®Ó gi÷ rõng ph¸t triÓn tíi gÇn vµ che khuÊt cá. C¸c loµi thùc vËt th−êng ®Êu tranh nh»m lÊy ¸nh s¸ng cho sù sèng,nhiÒu loµi ph¸t triÓn nh÷ng c¬ chÕ nh− t¹o cho l¸ vµ t¸n cña chóng nh÷ngh×nh d¹ng ®Æc biÖt, hoÆc t¨ng chiÒu cao ®Ó nhËn ®−îc nhiÒu tia s¸ng mÆt trêi.NhiÒu loµi thùc vËt s¶n xuÊt ra nh÷ng hãa chÊt ®Ó h¹n chÕ sù n¶y mÇm cñah¹t cña c¸c loµi kh¸c ë xung quanh, th«ng qua ®ã lo¹i trõ nh÷ng loµi c¹nhtranh tíi nguån kho¸ng chÊt vµ ¸nh s¸ng. Mét thÝ dô lµ loµi c©y ãc chã. Loµinµy ph¸t ra mét xung lùc ®Ó ®uæi c¸c loµi kh¸c ra xa. Quan hÖ th«ng qua m¹ng l−íi thøc ¨n: Thùc vËt lµ nh÷ng loµi tù d−ìng, hay cã nghÜa chóng cã thÓ tù s¶n xuÊtthøc ¨n cho m×nh, nªn thùc vËt cã mÆt ë mäi tÇng cña chuçi thøc ¨n. Thùc vËtlµ thøc ¨n cña nh÷ng loµi ®éng vËt ¨n thùc vËt (loµi tiªu thô bËc 1). Nh÷ng loµi®éng vËt ¨n thùc vËt l¹i lµ thøc ¨n cña c¸c loµi ®éng vËt ¨n thÞt (loµi tiªu thôbËc 2). VËt ph©n hñy cã mÆt t¹i mäi cÊp ®é tiªu thô (trong chuçi thøc ¨n) bëichóng lµ t¸c nh©n xö lý thøc ¨n cho c¸c loµi. Mét tØ lÖ lín n¨ng l−îng bÞ mÊt®i ë mçi b−íc tiªu thô thøc ¨n trong chuçi thøc ¨n: chØ cßn kho¶ng 10% n¨ngl−îng sau mçi b−íc tiªu thô thøc ¨n. V× vËy, phÇn lín m¹ng l−íi thøc ¨n chØgåm mét sè b−íc tiªu thô nhÊt ®Þnh. 12 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  14. 14. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 3 : gi¸ trÞ cña rõng Môc ®Ých - Gióp c¸c em häc sinh hiÓu ®−îc gi¸ trÞ vµ tÇm quan träng cña rõng. - Rõng cung cÊp cho con ng−êi lîi Ých mµ con ng−êi kh«ng thÓ tù t¹o ra ®−îc, h·y b¶o vÖ lÊy rõng. I - GIíI THIÖU CHUNG rõng cung cÊp m«i tr−êng sèng cho rÊt nhiÒu lo¹i ®éng vËt vµ thùc vËt,rõng cßn thùc hiÖn nhiÒu chøc n¨ng quan träng cho con ng−êi. 1. Rõng lµ hÖ thèng hç trî cho sù sèng cña tr¸i ®Êt. Tr−íc hÕt, rõng c©n b»ng l−îng «xy vµ c¸cbonnÝc (CO2) trong khÝ quyÓn.Quang hîp lµ qu¸ tr×nh l¸ c©y sö dông ¸nh s¸ng mÆt trêi vµ c¸cbonÝc ®Ó t¹o ramét lo¹i nhùa nh»m ®Ó cung cÊp n¨ng l−îng cho sù sèng (nhùa sèng) cña c©y.còng trong qu¸ tr×nh quang hîp, c©y sÏ nh¶ «xy, cã nh− vËy con ng−êi vµ®éng vËt míi cã «xy ®Ó thë. 2. Rõng cã vai trß chèng xãi mßn ®Êt, h¹n chÕ thiªn tai, t¨ng c−êngkh¶ n¨ng gi÷ n−íc cña ®Êt. L¸ vµ cµnh cña c©y rõng cã kh¶ n¨ng ng¨n c¶n lµm h¹n chÕ l−îng n−ícm−a r¬i xuèng ®Êt trùc tiÕp vµ ch¶y trªn mÆt ®Êt, tõ ®ã h¹n chÕ nhiÒu nguyªnnh©n g©y lò lôt vµ qu¸ tr×nh röa tr«i líp ®Êt mÆt (xãi mßn). Cµnh vµ l¸ c©y cßncã kh¶ n¨ng l−u gi÷ s−¬ng mï t¹o thµnh dßng n−íc ch¶y xuèng s«ng suèi,t¨ng c−êng kh¶ n¨ng gi÷ n−íc cña ®Êt. Ngoµi ra rõng cßn cã thÓ lµm gi¶m søcm¹nh cña giã, h¹n chÕ thiÖt h¹i do b·o, lèc g©y ra. 3. Rõng lµ ng«i nhµ cña nhiÒu loµi ®éng vËt. Rõng lµ m¸i nhµ vµ lµ n¬i sinh sèng cña rÊt nhiÒu loµi ®éng vËt trong ®ãcã c¶ con ng−êi. Ngoµi viÖc cung cÊp n¬i c− ngô, tró Èn, rõng cßn cung cÊpthøc ¨n cho rÊt nhiÒu lo¹i ®éng vËt. NÕu kh«ng cã rõng th× c¸c loµi ®éng vËt®ã kh«ng thÓ sèng næi. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 13
  15. 15. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 4. Rõng cung cÊp cho con ng−êi nhiÒu lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªnquý gi¸. Rõng cung cÊp cho con ng−êi gç ®Ó lµm nhµ vµ c¸c vËt dông kh¸c. Ngoµira, rõng cã c¸c tµi nguyªn nh− kho¸ng chÊt, thøc ¨n, c©y thuèc ch÷a bÖnh... 5. C¸c mèi ®e däa ®Õn rõng. Nh÷ng x¸o trén nh− ch¸y rõng hoÆc chÆt ph¸ rõng lÊy gç cã thÓ dÉn ®ÕnviÖc biÕn ®æi mét kiÓu rõng nµy thµnh mét kiÓu rõng kh¸c cã thÓ lµm gi¶mhoÆc mÊt ®i mét sè chøc n¨ng quan träng cña rõng. Cuèi thÕ kû 20, mét trong nh÷ng hiÓm häa m«i tr−êng toµn cÇu lµ n¹nph¸ rõng, ®Æc biÖt lµ ë nh÷ng hÖ thèng rõng m−a nhiÖt ®íi ë Ch©u ¸, Phi,Trung vµ Nam Mü. C¸c ch−¬ng tr×nh khai hoang, ®Þnh canh ®Þnh c− ®· khiÕnnhiÒu c¸nh rõng bÞ “dän” vµ ph¸t quang s¹ch sÏ ®Ó nh−êng ®Êt cho ®ångruéng, nhµ cöa, c«ng së, nhµ m¸y... Trong khu vùc chóng ta ®ang sinh sèng, rõng ®ang bÞ khai th¸c ®Ó lÊy gç,hoÆc ®Êt canh t¸c. §©y chÝnh lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n g©y ra lò lôt,h¹n h¸n nghiªm träng. Khi rõng bÞ chÆt ph¸, c¸c loµi ®éng vËt hoang d· sèng trong nh÷ng rõngsÏ ph¶i dêi ®i n¬i kh¸c hoÆc bÞ b¾t giÕt. §iÒu nµy cã thÓ ®· dÉn ®Õn sù tuyÖtchñ cña mét sè loµi ®éng vËt quý hiÕm vµ lµm gi¶m ®i sù ®a d¹ng sinh häccña khu vùc. II - Ho¹t ®éng (Bµi häc nµy cã thÓ ®−îc tæ chøc trong hoÆc ngoµi líp häc. C¸c ý chÝnhsau ®©y cÇn ®−îc truyÒn ®¹t cho häc sinh). 1. C¸c chøc n¨ng cña rõng. Rõng lµ hÖ thèng hç trî cho sù sèng cña tr¸i ®Êt. Rõng cã vai trß chèng xãi mßn ®Êt, h¹n chÕ thiªn tai, t¨ng c−êng kh¶n¨ng gi÷ n−íc cña ®Êt. Rõng lµ ng«i nhµ cña nhiÒu lo¹i ®éng vËt. Rõng cung cÊp cho con ng−êi nhiÒu lo¹i tµi nguyªn thiªn nhiªn quý gi¸:(Víi th«ng tin mét, gi¸o viªn cã thÓ gi¶i thÝch cho c¸c em qua h×nh vÏ). 14 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  16. 16. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Víi ba th«ng tin cßn l¹i, gi¸o viªn cã thÓ sö dông ph−¬ng ph¸p vÊn ®¸phoÆc cho c¸c em th¶o luËn theo nhãm. Sau khi ®¹i diÖn c¸c nhãm ®· tr¶ lêi th×gi¸o viªn cã thÓ s¬ kÕt l¹i dùa trªn th«ng tin chung ë phÇn giíi thiÖu. 2. C¸c mèi ®e däa ®Õn rõng. - Ch¸y rõng. - Khai th¸c gç. - Ph¸t rõng lÊy ®Êt canh t¸c. Gi¸o viªn cã thÓ ¸p dông l¹i h×nh thøc chia nhãm th¶o luËn nh− ë phÇntrªn. Sau khi c¸c em ®· nªu ra c¸c mèi ®e däa, gi¸o viªn cã thÓ cho c¸c emph¸t biÓu vÒ hËu qu¶ sau khi rõng bÞ tµn ph¸ råi s¬ kÕt l¹i dùa theo ý trongphÇn giíi thiÖu chung. Iii - Tãm t¾t Rõng lµ mét tµi nguyªn thiªn nhiªn v« cïng quý gi¸. Rõng lµ mét hÖ thèng hç trî cho sù sèng trªn tr¸i ®Êt. Ngoµi viÖc cung cÊp thøc ¨n, d−îc th¶o vµ c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn cho con ng−êi vµ mu«ng thó, rõng cßn hç trî cho viÖc duy tr× nguån nuíc, gi¶m thiÓu c¸c thiªn tai nh− lò lôt, h¹n h¸n, h¹n chÕ hiÖn t−îng xãi mßn ®Êt. B¶o vÖ rõng lµ viÖc lµm cÇn thiÕt vµ lµ tr¸ch nhiÖm cña mäi ng−êi b¶o vÖ rõng chÝnh lµ c¸ch tèt nhÊt chóng ta tù b¶o vÖ lÊy m×nh. TiÕp tôc ph¸ rõng sÏ ®Õn mét lóc nµo ®ã ®éng vËt còng nh− con ng−êi kh«ng thÓ sinh sèng ®−îc n÷a. iv. Bµi tËp vÒ nhµ 1. NÕu trªn mÆt trêi cã rõng th× em cã thÓ sèng ë trªn ®ã kh«ng ? NÕumÆt tr¨ng cã rõng th× sao? 2. LiÖt kª nh÷ng lîi Ých mµ rõng trong khu vùc Bu«n §«n cung cÊp chogia ®×nh em vµ em vµo c¸c buæi s¸ng, chiÒu, tèi. So s¸nh 7 ngµy trong tuÇn,c¸c tuÇn trong th¸ng, c¸c th¸ng trong n¨m vµ so s¸nh víi danh s¸ch cña c¸cb¹n kh¸c. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 15
  17. 17. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Ngµy Cho gia ®×nh em Cho em S¸ng ChiÒu Tèi 3. Em h·y t−ëng t−îng cã mét l·o phï thñy ®éc ¸c lµm biÕn mÊt nh÷ngc¸nh rõng ë khu vùc nµy. H·y nghÜ vÒ tÊt c¶ nh÷ng thø quan träng nhÊt mµ rõng mang l¹i chochóng ta vµ vÏ mét bøc tranh m« t¶ nh÷ng ®iÒu sÏ x¶y ra ®èi víi khu vùc m×nhsinh sèng nÕu kh«ng cßn rõng. V - Ho¹t ®éng hç trî C¸ch 1: 1. Gi¸o viªn cã thÓ sö dông 20 phót ®Çu tiªn ®Ó tãm t¾t cho c¸c em biÕtgi¸ trÞ cña rõng nh− thÕ nµo ? (nh− ®· nªu trong phÇn néi dung phÝa trªn). 2. Sau khi thùc hiÖn bµi gi¶ng, gi¸o viªn cã thÓ ®−a häc sinh ra ngoµi trêi®Ó thùc hiÖn mét trß ch¬i vÒ tÇm quan träng cña rõng nh− sau: Häc sinh ®i vßngquanh c« gi¸o võa vç tay vµ h¸t mét bµi h¸t nµo ®ã. Khi nµo gi¸o viªn h« “c¸ccon thó vÒ nhµ” lËp tøc c¸c em ph¶i quay vÒ vµ ®øng ë trong c¸c vßng trßn (chóý, mçi vßng trßn ph¶i vÏ nhá chØ ®Ó ®ñ 3 ng−êi ®øng vµo trong ®ã). V× vËy sèng−êi ch¬i ph¶i nhiÒu h¬n sè ng−êi cã thÓ ®øng trong c¸c vßng trßn ®ã (vÝ dônÕu cã 4 vßng trßn th× sè ng−êi ch¬i ph¶i lµ 13 hoÆc 14 chø kh«ng thÓ lµ 12, 11hoÆc 10 v× nh− vËy c¸c em sÏ ®øng hÕt vµo trong vßng trßn). Nh÷ng em nµokh«ng ®−îc ®øng trong vßng trßn sÏ bÞ lo¹i ra khái cuéc ch¬i, cø nh− thÕ, mçimét lÇn ch¬i, gi¸o viªn nªn ®i mét vßng trßn vµ lo¹i mét sè em ra. 3. Cuèi cña trß ch¬i nµy, gi¸o viªn cÇn nhÊn m¹nh víi c¸c em häc sinhr»ng, c¸c vßng trßn ®ã nh− c¸c khu rõng vµ c¸c em häc sinh nh− lµ con ng−êivµ ®éng vËt sinh sèng trong rõng, nÕu sè vßng trßn gi¶m ®i tøc lµ rõng gi¶m®i, khi rõng gi¶m ®i sè l−îng ®éng vËt sÏ gi¶m ®i v× vËy nÕu chóng ta cø tiÕptôc ph¸ rõng sÏ ®Õn mét lóc nµo ®ã ®éng vËt còng nh− con ng−êi kh«ng thÓsinh sèng ®−îc n÷a. 16 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  18. 18. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 C¸ch 2 : 1. Em cã muèn cã mét c¸nh rõng ë ngay trong v−ên nhµ m×nh kh«ng?T−ëng t−îng cã mét c¸nh rõng ë ®»ng sau nhµ. Em muèn c¸nh rõng cña emcã nh÷ng loµi c©y vµ ®éng vËt nµo sinh sèng? M« t¶ vµ kÓ cho c¸c b¹n nghevÒ c¸nh rõng cña m×nh. Gi¸o viªn viÕt lªn b¶ng c¸c th«ng tin hoÆc mêi nhiÒuem lªn b¶ng cïng viÕt råi so s¸nh. 2. Mçi nhãm chän mét gi¸ trÞ cña rõng vµ liÖt kª nh÷ng gi¸ trÞ kh¸c cãmèi liªn hÖ. Sau ®ã liÖt kª nh÷ng gi¸ trÞ cã mèi liªn hÖ víi tõng gi¸ trÞ nµy.Ho¹t ®éng nµy gióp häc sinh hiÓu râ nh÷ng gi¸ trÞ kh¸c nhau cña rõng vµ mèiliªn hÖ hai chiÒu gi÷a chóng. 3. Gi¸ trÞ vÒ ©m thanh cña tù nhiªn. Ngåi thµnh h×nh trßn vµ nh¾m m¾t.Tay ph¶i n¾m vµo vµ gi¬ lªn. Häc sinh nµo nghe thÊy ©m thanh cña tù nhiªnth× gi¬ mét ngãn tay ra. Nghe trong kho¶ng 2 phót, sau ®ã tõng em kÓ vÒ ©mthanh ®· nghe. Hái: - Em ®· nghe thÊy bao nhiªu ©m thanh ? - ThÝch ©m thanh nµo nhÊt ? T¹i sao ? - ThÝch ©m thanh nµo em kh«ng thÝch nhÊt ? T¹i sao ? - ©m thanh nµo em lÇn ®Çu nghe thÊy? C¸i g× t¹o nªn ©m thanh ®ã?... V× SAO NãI RõNG Lµ VÖ SÜ CñA LOµI NG−êi ? Ng−êi x−a nãi “méc v« thiªn, v« hung niªn”. C©u ®ã cã nghÜa lµ trångthªm mét sè c©y xanh sÏ kh«ng lo bÞ ®ãi. §óng vËy, c©y cèi cã kh¶ n¨ng phith−êng vÒ c¸c mÆt chèng giã, chèng h¹n vµ b¶o vÖ ®Êt ®ai. Theo tÝnh to¸n cña c¸c nhµ khoa häc, c¸c hµng c©y víi kho¶ng c¸ch phïhîp sÏ c©n ®−îc 30% tèc ®é giã vµ cã kh¶ n¨ng b¶o vÖ mét ph¹m vi ®Êt ®aigÊp h¬n hai lÇn chiÒu dµi cña c©y. ë nh÷ng n¬i cã giã c¸t vµ h¹n h¸n nghiªmträng, viÖc trång nh÷ng hµng c©y phi lao ng¨n giã c¸t rÊt cã t¸c dông c¶i thiÖnm«i tr−êng sinh th¸i ®Êt ®ai. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 17
  19. 19. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Rõng lµ chiÕc « b¶o vÖ mÆt ®Êt. Khi trêi m−a, do t¸n l¸ c©y høng ®ì nªnn−íc m−a kh«ng trùc tiÕp xèi xuèng mÆt ®Êt, ®iÒu nµy cã ý nghÜa rÊt lín ®èi víiviÖc phßng chèng xãi mßn. Thùc nghiÖm cho thÊy r»ng, nÕu ®Ó n−íc m−a trùctiÕp xèi vµo mÆt ®Êt th× mçi n¨m mét hacta ®Êt kh«ng cã g× che ch¾n bÞ xãi mßn200 tÊn, ®Êt cã trång hoa mµu bÞ xãi mßn 20 tÊn, ®Êt trång cá bÞ xãi mßn 1 tÊn vµ®Êt trång rõng chØ bÞ xãi mßn 0,1 tÊn. MÆt ®Êt trong rõng cã nhiÒu cµnh vµ l¸ c©ykh«, n−íc m−a r¬i xuèng mÆt ®Êt kh«ng thÓ xèi th¼ng vµo ®Êt, còng kh«ng thÓch¶y nhanh mµ ngÊm ch¶y tõ tõ. §ã lµ vËt c¶n quan träng khiÕn m−a to kh«ngg©y ra lò lôt vµ rÊt cã Ých ®èi víi viÖc b¶o vÖ ®ång ruéng, nhµ cöa. C©y cèi còng lµ nh÷ng “anh hïng” hót bôi, chèng « nhiÔm. L¸ cña métsè lo¹i c©y cã nh÷ng nÕp nh¨n, cã l«ng nh¸m, thËm chÝ cã lo¹i l¸ cßn tiÕt rachÊt nhùa diÖt vi khuÈn. V× vËy c©y cèi võa cã kh¶ n¨ng hót bôi võa cã kh¶n¨ng tiªu diÖt vi khuÈn. Ngay nh− c©y th«ng, tuy cã diÖn tÝch bÒ mÆt l¸ rÊtnhá, nh−ng kh¶ n¨ng hót bôi vµ diÖt vi khuÈn l¹i rÊt lín. Mét c©y th«ng tr¨mtuæi, diÖn tÝch mÆt l¸ h×nh kim cña nã céng l¹i chØ cã 75 ha, nh−ng kh¶ n¨nghót bôi, diÖt vi khuÈn cña nã lín h¬n nhiÒu lo¹i c©y kh¸c. Ta cã thÓ nhËn biÕtkh¶ n¨ng hót bôi, diÖt vi khuÈn cña c©y cèi qua viÖc gi¸m ®Þnh kh«ng khÝtrong c«ng viªn vµ trong cöa hµng b¸ch hãa hoÆc bÕn tµu xe: Mçi mÐt khèikh«ng khÝ trong c«ng viªn chØ cã 2000 ®Õn 3000 vi khuÈn, nh−ng mét mÐt khèikh«ng khÝ trong cöa hµng, bÕn tµu xe cã tíi 20.000 ®Õn 30.000 con. HiÖn nayc¸c n−íc trªn thÕ giíi ®ang ®au ®Çu vÒ viÖc l−îng khÝ cacbonic trong khÝ quyÓnmçi ngµy mét t¨ng. BiÖn ph¸p duy nhÊt ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nµy lµ trång nhiÒuc©y xanh v× c©y xanh cã kh¶ n¨ng hÊp thô khÝ cacbonic. Th«ng th−êng méthacta c©y t¸n l¸ réng trong mét ngµy cã thÓ hÊp thô ®−îc mét tÊn khÝ cacbonicvµ nh¶ ra 730 kg khÝ ¤xy. L−îng khÝ cacbonic do mét ng−êi th¶i ra trong métngµy sÏ ®−îc 10 m2 c©y xanh hót hÕt. Ngoµi ra c©y xanh cßn cã kh¶ n¨ng hÊpthô tiÕng ån, hÊp thô mét sè chÊt « nhiÔm trong kh«ng khÝ vµ mét sè nguyªntè kim lo¹i nÆng trong ®Êt. ViÖc g× cã lîi cho con ng−êi lµ c©y xanh ®Òu cèsøc phông sù rÊt tËn tôy, xøng ®¸ng lµ vÖ sÜ trung thµnh cña con ng−êi. C©y xanh cã kh¶ n¨ng rÊt lín trong viÖc chèng giã, gi÷ n−íc, chèng «nhiÔm... nh−ng kh¶ n¨ng tù b¶o vÖ cña chóng l¹i cã h¹n. Chóng cÇn sù chechë b¶o vÖ cña con ng−êi. C©y xanh ®· cèng hiÕn cho con ng−êi qu¸ nhiÒu,chóng ta cÇn yªu mÕn vµ tr©n träng b¶o vÖ chóng. 18 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  20. 20. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 4 : m« h×nh biogas Môc ®Ých - Gióp häc sinh nhËn thøc ®−îc gi¸ trÞ kinh tÕ vµ ý nghÜa to lín trong viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng cña nguån n¨ng l−îng sinh häc – Biogas. - Gióp häc sinh lµm quen víi m« h×nh Biogas. I - Giíi thiÖu chung Biogas (KhÝ sinh häc) ®−îc t¹o ra nhê qu¸ tr×nh lªn men cña vi sinh vËtyÕm khÝ. Nguyªn liÖu ®Ó t¹o ra biogas lµ c¸c phÕ th¶i n«ng nghiÖp (phÕ liÖuch¨n nu«i, trång trät...), phÕ th¶i l©m nghiÖp, chÊt th¶i ®« thÞ (r¸c h÷u c¬ vµbïn th¶i..). Biogas cã thÓ dïng nÊu ¨n, s−ëi Êm, s¶n xuÊt ®iÖn... ViÖc s¶n xuÊt biogas rÊt cã Ých: Nã kh«ng nh÷ng gióp ta xö lý chÊt th¶ian toµn tr¸nh « nhiÔm, mµ cßn sinh ra nguån n¨ng l−îng rÊt cã gi¸ trÞ. B¶o vÖnh÷ng c¸nh rõng kh«ng bÞ ph¸ hñy, sa m¹c sÏ kh«ng h×nh thµnh thªm. PhÇncßn l¹i cña qu¸ tr×nh lªn men sÏ cung cÊp nguån ph©n bãn h÷u c¬ cã phÈmchÊt cao cho trång trät. S¬ ®å: 1. C¬ chÕ cña qu¸ tr×nh s¶n sinh Biogas. (50-80% lµ Metan- CH4 vµ 15-50% lµ CO2) X¸c ®éng vËt, thùc vËt, ph©n h÷u c¬ §−êng Acid amin Acid h÷u c¬ R−îu Acid h÷u c¬ H2SO4 NH4 CH3OH H2S HCOOH CH3COOH H2+CO2 CH4 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 19
  21. 21. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Theo “T×m hiÓu vÒ c«ng nghÖ Sinh häc” cña Gi¸o s− NguyÔn L©n Dòng 2. Dung tÝch hÇm ñ vµ quy m« sö dông. Dung tÝch Sè ph©n n¹p 1 Sè heo cÇn Biogas ®ñ ®Ó sö hÇm ñ ngµy nu«i dông cho gia ®×nh Ghi chó 3m3 10-15 kg 5-6 con 5-6 ng−êi 5m3 18-20 kg 9-10 con 7-10 ng−êi Theo kü s− NguyÔn Ph−¬ng ThÕ - Trung t©m n¨ng l−îng Thµnh phè HåChÝ Minh. Ii - Ho¹t §éng 1. Cho häc sinh th¶o luËn theo nhãm víi c©u hái: - V× sao Biogas cÇn ®−îc ph¸t triÓn ë nh÷ng n−íc nghÌo, s¶n xuÊt n«ngnghiÖp lµ chÝnh ? - ChÊt th¶i ch¨n nu«i ë c¸c gia ®×nh ë ®Þa ph−¬ng n¬i em sinh sèngth−êng ®−îc xö lý nh− thÕ nµo? Nh÷ng t¸c h¹i ®Õn cho m«i tr−êng ®èi víi c¸cc¸ch xö lý nµy ? - Biogas lµ nhiªn liÖu hÕt søc gi¸ trÞ, ®iÒu ®ã ®óng hay sai ? T¹i sao ? 2. Ph¸t cho mçi nhãm mét tê r¬i vÒ c¬ chÕ vµ kü thuËt s¶n xuÊtbiogas mçi nhãm ®−a ra nhËn xÐt vÒ: - Thµnh phÇn chñ yÕu cña biogas lµ g× ? (Metan CH4). - Qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ tõ x¸c ®éng, thùc vËt vµ ph©n h÷u c¬ diÔn ra nh−thÕ nµo? - Víi dung tÝch hÇm lµ 3 m3 hay 5 m3 th× sè l−îng gia sóc cÇn nu«i lµ baonhiªu? Biogas sÏ ®ñ cho bao nhiªu ng−êi sö dông? - Nh÷ng thuËn lîi khi ¸p dông quy tr×nh Biogas nµy ë gia ®×nh sÏ lµ g× ?(Võa gi¶i quyÕt ®−îc sè ph©n do gia sóc th¶i ra hµng ngµy võa mang l¹i hiÖuqu¶ kinh tÕ cho gia ®×nh ®ång thêi gãp phÇn b¶o vÖ ®−îc m«i tr−êng). 20 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  22. 22. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Iii - Tãm t¾t Biogas (KhÝ sinh häc) ®−îc t¹o ra nhê vµo c¸c phÕ th¶i n«ng nghiÖp, phÕ th¶i l©m nghiÖp hoÆc lµ phÕ th¶i ®« thÞ. ViÖc s¶n xuÊt Biogas rÊt cã Ých v× nã kh«ng nh÷ng gióp ta gi¶i quyÕt ®−îc l−îng chÊt th¶i mét c¸ch an toµn kh«ng g©y « nhiÔm cho m«i tr−êng mµ cßn sinh ra nguån n¨ng l−îng rÊt cã gi¸ trÞ. Iv - Bµi tËp vÒ nhµ 1. Thèng kª sè hé gia ®×nh sö dông Biogas ë ®Þa ph−¬ng n¬i em sinh sèng. 2. T×m hiÓu xem v× sao cßn nhiÒu hé gia ®×nh ch−a sö dông biogas tõ ®ãrót ra ®−îc kÕt luËn vÒ nh÷ng khã kh¨n khi ¸p dông quy tr×nh s¶n xuÊt Biogas. V - Ho¹t ®éng ngo¹i khãa Xanh hãa nhµ tr−êng Phæ Th«ng ChÕ BiÕn R¸c Th¶i Trong Tr−êng Häc Thµnh Ph©n Bãn Theo Ph−¬ng Ph¸p Thñ C«ng 1. Ph−¬ng Ph¸p ñ næi: ¸p dông cho nh÷ng tr−êng ë n¬i cã ®Þa h×nh thÊp, m¹ch n−íc ngÇm caohoÆc tiÕn hµnh ñ vµo mïa m−a. Ph−¬ng ph¸p ñ næi ®−îc thùc hiÖn theo c¸cb−íc sau: a) Lµm hè ñ: Chän vÞ trÝ thÝch hîp ®Ó ®Æt hè ñ. Tèt nhÊt lµ lµm hè ñ ngay t¹i v−êntr−êng ®Ó ®ì c«ng vËn chuyÓn vµ sö dông thuËn tiÖn. Kh«ng nªn ®Æt hè ñ ëgÇn líp häc vµ s©n ch¬i. Dïng c¸c cµnh c©y to dµi hoÆc c¸c thanh gç dµi xÕp qu©y thµnh nhiÒutÇng ®Ó t¹o hè ñ. NÕu kh«ng cã nhiÒu cµnh gç th× chØ cÇn ®ãng 4 cäc cao ë 4gãc råi qu©y l−íi chuång gµ xung quanh t¹o thµnh hè ñ. §¸y cña hè ñ lµ mÆt ®Êt ®Ó c¸c sinh vËt vµ vi sinh vËt trong ®Êt tham giavµo viÖc ph©n hñy chÊt h÷u c¬. KÝch th−íc hè ñ tïy thuéc vµo l−îng r¸c ®em ñvµ nguyªn liÖu lµm hè ñ. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 21
  23. 23. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 b) ChuÈn bÞ nguyªn liÖu lµm men ñ: Qu¸ tr×nh ho¹i môc cña men ñ lÖ thuéc vµo vi sinh vËt. Vi sinh vËt cÇnCacbon lµm nguån n¨ng l−îng vµ dïng ®¹m ®Ó tæng hîp pr«tein cho c¬ thÓchóng. Cßn c¸c yÕu tè kh¸c Ýt quan träng ®èi víi vi sinh vËt. Trong thµn phÇn cña r¸c chñ yÕu lµ Xenlul« Hemixenllulo, Li nhin, tØ lÖ®¹m. V× vËy khi ñ r¸c ph¶i cã ph©n men ®Ó cung cÊp ®¹m vµ n¨ng l−îng choc¸c vi sinh vËt ho¹t ®éng. Thµnh phÇn men bao gåm: Ph©n chuång 20-25% ApatÝt, hoÆc phèt phorÝc 4-5% (hoÆc Supel©n 2-3%). V«i 1-2%, ph©n ®¹m 1% hoÆc 5-10% ph©n b¾cn−íc gi¶i (tØ lÖ theo l−îng r¸c ®em ñ). c) Xö lý nguyªn liÖu ®em ñ: NÕu nguyªn liÖu lµ c¸c cµnh c©y th©n, cµnh, l¸ c©y, r¬m, r¹ th× ph¶i b¨mthµnh c¸c ®o¹n ng¾n tõ 10-50mm ®Ó t¹o bÒ mÆt tiÕp xóc víi vi sinh vËt vµ ph©nmen, gióp cho qu¸ tr×nh ph©n huû r¸c thuËn lîi nh−ng kh«ng b¨m nhá qu¸ dÔ bÞnÐn chÆt, kh«ng khÝ khã l−u th«ng lµm cho qu¸ tr×nh ph©n hñy chËm. NhÆt bá hÕt g¹ch ®¸, thuû tinh, sµnh sø vì, m¶nh kim lo¹i ra khái nguyªnliÖu ñ ®Ó tr¸nh s¸t th−¬ng khi ñ vµ ®¶o ph©n. d) TiÕn hµnh ñ ph©n: R¶i nguyªn liÖu ñ thµnh líp dµy 20-25cm råi r¾c mét l−ît ph©n men- lµmtõng líp nh− vËy cho ®Õn khi hÕt nguyªn liÖu ñ th× tr¸t mét líp ®Êt bïn trªnmÆt ®èng ph©n. Ngoµi cïng phñ r¬m r¹ hoÆc cµnh l¸ c©y. Tèt nhÊt nªn lµmm¸i che ®Ó phßng m−a vµ lµm gi¶m sù bay h¬i ®¹m d−íi d¹ng NH3. Trong qu¸ tr×nh ñ ph¶i ®¶m b¶o ®é Èm cho ®èng ph©n. NÕu ®é Èm d−íi30% hoÆc cao qu¸ lµm cho qu¸ tr×nh ph©n gi¶i chËm l¹i, ph©n l©u ho¹i môc.§é Èm thÝch hîp nhÊt cho c¸c vi sinh vËt ho¹t ®éng lµ 50-60%. V× vËy tr−íckhi ®em nguyªn liÖu ®i ñ, nÕu thÊy ®èng ph©n kh« th× ph¶i t−íi n−íc cho ®¹t®é Èm thÝch hîp. Sau 40-50 ngµy ñ, ®¶o ®èng ph©n ®Ó t¹o ®é th«ng tho¸ng trong ®èngph©n vµ nghiÒn n¸t c¸c vËt liÖu th«, t¨ng ®iÒu kiÖn cho c¸c vi sinh vËt ph©ngi¶i. §ång thêi cã ®iÒu kiÖn ®Ó ®iÒu tiÕt ®é Èm ®èng ph©n. Trong suèt thêigian ñ, tiÕn hµnh ®¶o tõ 2-3 lÇn. Sau 3 th¸ng, ph©n ñ ho¹i môc cã thÓ ®em bãn. 22 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  24. 24. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 5 : D©N Sè Vµ M«I TR−êNG Môc ®Ých Gióp c¸c em häc sinh t×m hiÓu: - VÊn ®Ò d©n sè hiÖn nay vµ nh÷ng ¶nh h−ëng cña nã. - Nguyªn nh©n cña viÖc t¨ng d©n sè. - C¸c gi¶i ph¸p ®èi víi viÖc t¨ng d©n sè. I - Giíi thiÖu CHUNG Gia t¨ng d©n sè lµ vÊn ®Ò ®ang ®−îc toµn thÕ giíi quan t©m. HiÖn nayd©n sè thÕ giíi ®· h¬n 6 tØ ng−êi vµ b×nh qu©n mçi n¨m t¨ng 120 triÖu ng−êivµ vÉn ®ang tiÕp tôc gia t¨ng. Tû lÖ t¨ng d©n sè b×nh qu©n hµng n¨m lµ 1,9 %(sè liÖu th¸ng 3/2002). N−íc ta lµ mét n−íc ®ang ph¸t triÓn vµ hiÖn nay d©n sè cña ViÖt Namvµo kho¶ng 80 triÖu ng−êi; tû lÖ t¨ng d©n sè hµng n¨m lµ 1,74 %. D©n sè cµngt¨ng nhanh th× cµng t¹o ra nhiÒu søc Ðp h¬n ®èi víi m«i tr−êng: Lµm c¹n kiÖtnguån tµi nguyªn thiªn nhiªn dÉn ®Õn mÊt c©n b»ng sinh th¸i; g©y « nhiÔmm«i tr−êng; ®ång thêi chÊt l−îng cuéc sèng ngµy cµng suy gi¶m. II - Ho¹t ®éng 1. Nguyªn nh©n cña viÖc gia t¨ng d©n sè. (§Ò nghÞ häc sinh th¶o luËn theo nhãm råi tr×nh bµy tr−íc líp). Cã nhiÒu nguyªn nh©n dÉn ®Õn gia t¨ng d©n sè: * Do quan niÖm “Trêi sinh voi trêi sinh cá”. * Do ®ãi nghÌo vµ kÐm hiÓu biÕt vÒ x· héi nªn kh«ng hoÆc kh«ng biÕt ¸pdông c¸c biÖn ph¸p sinh ®Î cã kÕ ho¹ch. * Do quan niÖm träng nam khinh n÷ nªn nhiÒu gia ®×nh cø sinh m·i cho®Õn khi cã ®−îc con trai. * Mét sè gia ®×nh muèn cã nhiÒu con ®Ó cã søc lao ®éng. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 23
  25. 25. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 2. Nh÷ng ¶nh h−ëng cña sù gia t¨ng d©n sè ®Õn m«i tr−êng sinh th¸i. (Ho¹t ®éng nµy cã thÓ ®−îc thùc hiÖn trong líp nÕu líp réng, hoÆc ëngoµi trêi). - Gi¸o viªn vÏ mét vßng trßn kho¶ng 1mÐt vu«ng, yªu cÇu 4 em häc sinh®ãng vai n«ng d©n. Khi gi¸o viªn h« “§i lµm n−¬ng” th× 4 “B¸c n«ng d©n Êy”ch¹y nhanh vµo trong vßng trßn; sau ®ã t¨ng sè l−îng häc sinh lªn 6 em, råi10 em. Gi¸o viªn hái c¸c em lóc nµo th× ®øng trong vßng trßn tho¶i m¸i nhÊt,4 ng−êi, 6 ng−êi, hay 10 ng−êi ? - Gi¸o viªn gi¶i thÝch cho häc sinh ý nghÜa cña trß ch¬i: Vßng trßn t−îngtr−ng cho diÖn tÝch ®Êt ®ai, sè l−îng häc sinh nhiÒu h¬n sau mçi lÇn ch¬it−îng tr−ng cho sù gia t¨ng d©n sè. NÕu sè häc sinh cµng nhiÒu th× chç ®øngcµng chËt, vµ nÕu sè häc sinh nhiÒu h¬n n÷a th× sÏ kh«ng ®ñ chç. Tõ ®ã gîi ýcho H/S nãi vÒ nh÷ng hËu qu¶ cña viÖc t¨ng d©n sè. * D©n sè cµng ®«ng th× con ng−êi kh«ng ®ñ l−¬ng thùc ®Ó ¨n, nhµ ®Ó ënªn buéc ph¶i ph¸ rõng lÊy c©y gç lµm nhµ, lÊy ®Êt lµm n−¬ng rÉy, s¨n b¾nthó rõng... nªn rõng bÞ tµn ph¸, m«i tr−êng bÞ ¶nh h−ëng, ®éng vËt gi¶m vÒ sèl−îng, ®Êt bÞ xãi mßn, lò lôt, h¹n h¸n, mÊt mïa x¶y ra th−êng xuyªn h¬n, ®êisèng con ng−êi ngµy cµng nghÌo khã h¬n. * D©n sè cµng ®«ng th× l−îng r¸c th¶i, n−íc th¶i, khãi bôi cµng nhiÒukhiÕn cho m«i tr−êng cµng « nhiÔm (VÝ dô: NhiÖt ®é ngµy cµng nãng h¬n,mùc n−íc biÓn cao h¬n). III - KÕt luËn ViÖc gia t¨ng d©n sè ®ång nghÜa víi viÖc ph¶i khai th¸c thªm c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn nh»m ®¸p øc c¸c nhu cÇu vÒ l−¬ng thùc, chç ë vµ n¬i vui ch¬i gi¶i trÝ; Lµ nguyªn nh©n chÝnh g©y ra c¸c ¸p lùc vµ t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn tµi nguyªn ®Êt, tµi nguyªn rõng vµ m«i tr−êng sinh th¸i. Chóng ta h·y cæ vò cho c¸c ho¹t ®éng h¹n chÕ sù t¨ng tr−ëng d©n sè nh»m tr¸nh viÖc khai th¸c vµ ph¸ hñy m«i tr−êng tù nhiªn vµ m«i tr−êng sèng cña con ng−êi. 24 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  26. 26. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 IV - Bµi tËp vÒ nhµ 1. T¹i sao viÖc t¨ng d©n sè nhanh l¹i g©y t¸c ®éng xÊu ®Õn m«i tr−êng ? 2. Mçi gia ®×nh nªn cã bao nhiªu con ? 3. Nh÷ng ®iÓm lîi nÕu mçi gia ®×nh chØ cã 1 ®Õn 2 con ? 4. C¸c khã kh¨n cña mét gia ®×nh khi cã qu¸ nhiÒu con ? ¶nh h−ëng ®Õn x· héi vµ m«i tr−êng. V - Bµi ®äc tham kh¶o D©n sè thÕ giíi Cã thÓ t¨ng tr−ëng v« h¹n kh«ng ? C¸ch ®©y 2.000 n¨m d©n sè thÕ giíi −íc kho¶ng 200 ®Õn 300 triÖu ng−êi.§Õn n¨m 1850 d©n sè −íc kho¶ng 1 tØ ng−êi . N¨m 1975 d©n sè toµn cÇu cãh¬n 4 tØ ng−êi. Sau thËp kû 80 tèc ®é t¨ng tr−ëng d©n sè ngµy cµng nhanh.Ngµy nay mçi phót trªn thÕ giíi cã 4 trÎ em ra ®êi, mçi ngµy t¨ng thªmkho¶ng h¬n 30 v¹n trÎ s¬ sinh. D©n sè t¨ng nhanh khiÕn cho tµi nguyªn ®Êt ®ai b×nh qu©n ®Çu ng−êi trªnthÕ giíi ngµy cµng gi¶m, tµi nguyªn n−íc cµng thiÕu h¬n, vÊn ®Ò tµi nguyªnngµy cµng trë nªn quan träng. Nã g©y ra m©u thuÈn gay g¾t ®èi víi hÖ thèngsinh th¸i cña qu¶ ®Êt, khiÕn cho kh«ng gian sinh tån cña loµi ng−êi trªn qu¶®Êt ngµy cµng bÞ thu hÑp. VËy d©n sè thÕ giíi cã thÓ t¨ng v« h¹n ®−îc kh«ng ? Nh− ta ®· biÕt, nguån n¨ng l−îng ®Ó tÊt c¶ mäi sinh vËt dùa vµo ®ã mµtån t¹i ®Òu lÊy tõ mÆt trêi, mµ diÖn tÝch mÆt ®Êt tiÕp thu ¸nh n¾ng mÆt trêi lµcã h¹n, do ®ã thùc vËt th«ng qua quang hîp ®Ó tiÕp nhËn n¨ng l−îng mÆt trêicòng cã h¹n. C¸c nhµ sinh th¸i häc ®· c¨n cø vµo l−îng thùc phÈm mµ c¸csinh vËt cã thÓ cung cÊp ®Ó tÝnh to¸n ra qu¶ ®Êt cã thÓ nu«i sèng ®−îc baonhiªu ng−êi. Thùc vËt trªn qu¶ ®Êt mçi n¨m cã thÓ sinh s¶n ra 1,65 x 1017 gam Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 25
  27. 27. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9vËt chÊt h÷u c¬, tøc lµ s¶n sinh ra mét n¨ng l−îng kho¶ng 2,76 x 1018 Jun.NÕu nh− mçi ng−êi mçi ngµy cÇn 919,6 Jun th× qu¶ ®Êt cã thÓ nu«i sèng 800tû ng−êi. Nh−ng trªn thùc tÕ loµi ng−êi chØ cãi thÓ lîi dông 1/100 tæng n¨ngl−îng thùc vËt s¶n sinh ra, v× c¸c loµi ®éng vËt kh¸c còng ph¶i trùc tiÕp hoÆcgi¸n tiÕp lÊy thùc vËt lµm thøc ¨n, cho nªn toµn bé n¨ng l−îng cña thùc vËts¶n sinh ra kh«ng ph¶i ®−îc dïng hÕt ®Ó nu«i sèng con ng−êi. Ngoµi ra cã rÊtnhiÒu loµi ®éng, thùc vËt kh«ng thÓ dïng lµm thøc ¨n cho con ng−êi ®−îc. Do®ã cã thÓ nãi: Qu¶ ®Êt chØ cã thÓ nu«i sèng nhiÒu nhÊt lµ 8 tØ ng−êi. NÕu d©nsè thÕ giíi mçi n¨m t¨ng tr−ëng víi tèc ®é 2% th× cø mçi chu kú 35 n¨m d©nsè thÕ giíi sÏ t¨ng gÊp ®«i, tøc lµ ®Õn n¨m 3.500 khèi l−îng c¬ thÓ toµn nh©nlo¹i ®· ngang víi khèi l−îng qu¶ ®Êt, qu¶ nhiªn ®ã lµ mét ®iÒu v« cïng ®¸ngsî. Sù thùc lµ tèc ®é d©n sè t¨ng nhanh ®· dÉn ®Õn sù khai th¸c tµi nguyªnsinh vËt qu¸ møc lµm cho nhiÒu loµi sinh vËt bÞ tiªu diÖt, m«i tr−êng sinh th¸ibÞ ph¸ ho¹i nÆng nÒ. Ngµy nay nh©n lo¹i ®ang ®øng tr−íc nguy c¬ sinh tån bÞuy hiÕp. Cho nªn d©n sè trªn qu¶ ®Êt kh«ng thÓ t¨ng v« h¹n, nÕu kh«ng nh©nlo¹i sÏ tù chuèc lÊy diÖt vong. 26 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  28. 28. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 6 : B¶O TåN Vµ PH¸T TRIÓN ë §ÞA PH¦¥NG Môc ®Ých Gióp c¸c em t×m hiÓu : - Kh¸i niÖm vÒ b¶o tån vµ ph¸t triÓn. - Tr¸ch nhiÖm cña mäi ng−êi trong viÖc b¶o tån vµ ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ, tiÒm n¨ng di s¶n v¨n hãa thiªn nhiªn – x· héi cña ®Þa ph−¬ng. I - GIíI THIÖU CHUNG B¶o tån vµ ph¸t huy c¸c di s¶n thiªn nhiªn, di s¶n v¨n ho¸ lµ mét trongnh÷ng ho¹t ®éng g¾n liÒn víi viÖc b¶o vÖ vµ ph¸t huy b¶n s¾c d©n téc - t¹odùng sù ph¸t triÓn cña t−¬ng lai, cña mçi d©n téc tõ nh÷ng mèi liªn kÕt ®Æcthï cña qu¸ khø vµ hiÖn t¹i. B¶o tån c¸c di s¶n thiªn nhiªn vµ v¨n hãa x· héi. §Ó cã ®−îc V−ên Quèc gia Yok §«n nh− ngµy nay, thiªn nhiªn ®· ph¶idµy c«ng kiÕn t¹o qua hµng triÖu n¨m. Khu vùc VQG Yok §«n - Bu«n §«nkh«ng chØ lµ mét c¶nh quan thiªn nhiªn víi hÖ sinh th¸i ®Æc tr−ng cña rõngkhép, lµ trang sö ghi l¹i c¸c dÊu Ên cña lÞch sö ®Þa chÊt mµ cßn lµ mét trongnh÷ng vïng v¨n hãa ®Æc s¾c vµ phong phó nhÊt cña khu vùc T©y nguyªn nãichung vµ N−íc ViÖt Nam nãi riªng. HiÖn nay c¸c di s¶n thiªn nhiªn còng nh−v¨n hãa x· héi trong khu vùc ®ang ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng mèi ®e däa nghiªmträng do viÖc gia t¨ng d©n sè vµ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. Tr−íc nh÷ng mèi ®edäa ®ã, lµ chñ nh©n t−¬ng lai, h¬n ai hÕt, chóng ta cã nghÜa vô vµ tr¸ch nhiÖmb¶o vÖ. Mçi ng−êi trong chóng ta ph¶i lu«n trao dåi ®¹o ®øc, kh«ng ngõnghäc tËp n©ng cao tr×nh ®é tri thøc ®Ó gi÷ g×n vµ ph¸t huy nh÷ng di s¶n cña khuvùc VQG Yok §«n - Bu«n §«n. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 27
  29. 29. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Ph¸t triÓn bÒn v÷ng. §Ó gi¶i quyÕt ®−îc m©u thuÉn gi÷a b¶o tån vµ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi,chóng ta cÇn ph¶i ¸p dông ph−¬ng thøc ph¸t triÓn bÒn v÷ng, nghÜa lµ, mét mÆt®Èy m¹nh ph¸t triÓn kinh tÕ khu vùc nh−ng ®ång thêi ph¶i b¶o ®¶m sù ph¸ttriÓn ®ã kh«ng t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn c¶nh quan m«i tr−êng còng nh− c¸c gi¸trÞ v¨n hãa x· héi truyÒn thèng cña ®Þa ph−¬ng. Nãi c¸ch kh¸c, chóng ta ph¶ibiÕt khai th¸c vµ sö dông c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn, tµi nguyªn x· héimét c¸ch hîp lý vµ bÒn v÷ng ®Ó cã thÓ ®¸p øng ®−îc c¸c nhu cÇu cña c¸c thÕhÖ hiÖn t¹i ®ång thêi kh«ng lµm ph−¬ng h¹i ®Õn kh¶ n¨ng ®¸p øng nhu cÇucho c¸c thÕ hÖ mai sau. II - Ho¹t ®éng - B¶o tån c¸c di s¶n thiªn nhiªn vµ v¨n hãa x· héi lµ tr¸ch nhiÖm cña mäing−êi. - Gîi ý häc sinh cã thÓ lµm g× ®Ó gãp phÇn cho viÖc b¶o tån. - Thùc hiÖn c¸c qui ®Þnh vÒ b¶o vÖ rõng, c¸c qui ®Þnh vÒ b¶o vÖ b¶n s¾cv¨n hãa d©n téc. - Häc tËp n©ng cao tri thøc... - Ph¸t triÓn bÒn v÷ng. §Þnh h−íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng cho Khu vùc VQGYok §«n - Bu«n §«n - Gióp c¸c em hiÓu ®−îc kh¸i niÖm vÒ ph¸t triÓn bÒn v÷ng: Kh¸i niÖm: Ph¸t triÓn bÒn v÷ng lµ viÖc ph¸t triÓn ®¸p øng ®−îc c¸c nhucÇu cña c¸c thÕ hÖ hiÖn t¹i ®ång thêi kh«ng lµm ph−¬ng h¹i ®Õn kh¶ n¨ng ®¸pøng nhu cÇu cho c¸c thÕ hÖ mai sau. Khu vùc VQG Yok §«n - Bu«n §«n cÇn ®−îc ph¸t triÓn bÒn v÷ng theoc¸c ®Þnh h−íng sau: BÒn v÷ng vÒ m«i tr−êng tù nhiªn: C¸c hÖ sinh th¸i, c¸c c¶nh quan cÇn®−îc b¶o tån nguyªn tr¹ng. BÒn v÷ng vÒ mÆt ph¸t triÓn kinh tÕ: §¹t ®−îc môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕnh−ng kh«ng lµm ¶nh h−ëng tiªu cùc ®Õn chÊt l−îng m«i tr−êng. BÒn v÷ng vÒ mÆt v¨n hãa x· héi: Ph¸t triÓn nh−ng kh«ng lµm biÕn d¹ng,lµm mÊt ®i b¶n s¾c, gi¸ trÞ cña c¸c truyÒn thèng v¨n hãa d©n téc. 28 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  30. 30. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 ViÖc b¶o tån c¸c di s¶n thiªn nhiªn vµ x· héi lµ nghÜa vô vµ tr¸ch nhiÖmcña mäi ng−êi. (Nhµ n−íc, c− d©n ®Þa ph−¬ng, du kh¸ch...). Lµ häc sinh c¸cem cã thÓ lµm g× ®Ó gãp phÇn vµo nhiÖm vô b¶o tån: Tham gia vµo viÖc ng¨n chÆn c¸c nguyªn nh©n g©y t¸c ®éng tiªu cùc ®Õnc¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ v¨n hãa x· héi. X¶ r¸c bõa b·i. ChÆt ph¸ rõng. C¸c ho¹t ®éng mª tÝn dÞ ®oan... Tham gia vµo viÖc t¸i t¹o l¹i c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ c¸cngµnh nghÒ truyÒn thèng, c¸c lÔ héi v¨n hãa. Trång rõng. B¶o vÖ tu söa c¸c di tÝch c¶nh quan. T×m hiÓu vµ tham gia c¸c ngµnh nghÒ truyÒn thèng, c¸c lÔ héi v¨n hãad©n téc. Tu©n thñ c¸c quy ®Þnh vÒ b¶o tån. LuËt b¶o vÖ rõng. LuËt b¶o tån. Tham gia tÝch cùc vµo viÖc n©ng cao nhËn thøc vÒ viÖc b¶o vÖ c¸c di s¶n. C¸c phong trµo cæ vò cho viÖc b¶o tån... Kh«ng ngõng trao dåi ®¹o ®øc, häc tËp n©ng cao tri thøc ®Ó gi÷ g×n vµph¸t huy c¸c di s¶n thiªn nhiªn vµ v¨n hãa x· héi Iii - Tãm t¾t B¶o tån vµ ph¸t triÓn c¸c di s¶n thiªn nhiªn, x· héi lµ quyÒn lîi vµ tr¸ch nhiÖm cña mäi ng−êi. §Ó cã thÓ ®¸p øng ®−îc c¸c nhu cÇu cña c¸c thÕ hÖ hiÖn t¹i, ®ång thêi kh«ng lµm ph−¬ng h¹i ®Õn kh¶ n¨ng ®¸p øng nhu cÇu cho c¸c thÕ hÖ mai sau, viÖc khai th¸c vµ sö dông c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn ph¶i ®−îc thùc hiÖn dùa trªn c¸c nguyªn t¾c ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 29
  31. 31. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Iv - Bµi tËp vÒ nhµ 1. Em h·y ®−a ra nh÷ng biÖn ph¸p ®Ó b¶o vÖ c¶nh quan vµ vÖ sinh trongkhu vùc tr−êng häc cña em. 2. Em h·y ®Ò xuÊt mét ho¹t ®éng ®Ó cæ vò cho viÖc b¶o vÖ V−ên Quècgia Yok §«n. 3. Em h·y viÕt mét ®o¹n v¨n ng¾n ®Ó t¶ vÒ mét nghÒ truyÒn thèng, métdi tÝch lÞch sö hoÆc mét nÐt v¨n hãa ®Æc tr−ng trong khu vùc (Nhµ sµn, lÔhéi...). V - HO¹T §éng ngo¹i khãa 1. Gi¸o viªn tæ chøc cho c¸c em ®i tham quan mét n¬i cã lµng nghÒtruyÒn thèng nh− dÖt v¶i. Sau khi tham quan vÒ c¸c em h·y miªu t¶ l¹i c«ngviÖc dÖt v¶i cña ng−êi d©n téc n¬i em ®Õn th¨m còng nh− lµ c¸c hoa v¨n ®−îcdÖt trªn v¶i. 2. Tæ chøc cho häc sinh tham quan c¸c Khu b¶o tån thiªn nhiªn vµ v¨nhãa. 30 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  32. 32. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 7 : du lÞch vµ b¶o vÖ m«i tr−êng Môc ®Ých - Gióp häc sinh t×m hiÓu tiÒm n¨ng du lÞch vµ c¸c ho¹t ®éng dÞch vô du lÞch cña Khu du lÞch V−ên Quèc gia Yok §«n - Bu«n §«n qua ®ã t×m hiÓu nh÷ng t¸c ®éng tõ ho¹t ®éng du lÞch - dÞch vô tíi m«i tr−êng. I - Giíi thiÖu chung TiÒm n¨ng du lÞch cña Khu du lÞch V−ên Quèc gia Yok §«n- Bu«n§«n (VQG Y§ - B§). §iÒu ®Çu tiªn cÇn kh¼ng ®Þnh lµ khu du lÞch VQG YD – B§ së h÷unh÷ng nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn, c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa, lÞch sö vµ c¸c c¬ sëh¹ tÇng tiªn quyÕt ®Ó cã thÓ trë thµnh mét khu du lÞch ®éc lËp hoÆc lµ métphÇn quan träng trong ch−¬ng tr×nh du lÞch ë T©y Nguyªn nãi riªng vµ ViÖtNam nãi chung. Ngoµi c¸c gi¸ trÞ vÒ ®a d¹ng sinh häc cao, Khu du lÞch VQG Y§- B§ cßnlµ n¬i ®Ó kh¸m ph¸ c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa ®Æc s¾c cña c¸c d©n téc T©y Nguyªn.NhiÒu nÐt kiÕn tróc cæ truyÒn tõ ngµn x−a, còng nh− c¸c phong tôc tËp qu¸ncña c− d©n b¶n ®Þa vÉn cßn ®−îc gi÷ nguyªn vÑn. §Õn th¨m VQG YD, dukh¸ch cã thÓ tham quan c¸c bu«n lµng, t×m hiÓu c¸c tËp tôc, tham dù c¸c lÔhéi, nghØ ng¬i trong nh÷ng nÕp nhµ sµn tho¸ng m¸t; ®−îc th−ëng thøc c¸cmãn ¨n thøc uèng ®Æc s¶n nh−: C¬m lam, r−îu cÇn, gµ n−íng... VÒ ®ªm, dukh¸ch cã thÓ tham gia nh÷ng tiÕt môc v¨n hãa cång chiªng, ca h¸t, nh¶y móatheo c¸c vò ®iÖu cæ truyÒn trong ©m vang cña nh÷ng nh¹c cô ®−îc chÕ t¹o tõtre nøa ®Çy tÝnh s¸ng t¹o. §−îc nghe kÓ vÒ c¸c truyÒn thuyÕt sinh ®éng g¾nliÒn víi sù h×nh thµnh cña c¸c ngän nói, dßng s«ng, con suèi. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 31
  33. 33. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 §Þa bµn VQG Y§ - B§ ®−îc xem lµ n¬i giao l−u héi tô cña c¸c céng®ång anh em c¸c d©n téc, ®−îc xem lµ thñ phñ ®Çu tiªn cña tØnh Dak Lak.Trªn ®Þa bµn VQG cßn l−u dÊu c¸c di tÝch lÞch sö c¸ch m¹ng ®−îc h×nh thµnhtrong c¸c cuéc kh¸ng chiÕn chèng qu©n x©m l−îc nh− ®−êng mßn Hå ChÝMinh, BÕn ®ß giao liªn. Hßm th− chÕt. §©y lµ nh÷ng di tÝch lÞch sö ®Çy søchÊp dÉn du kh¸ch. Mét cuéc ®iÒu tra vÒ c¸c ch−¬ng tr×nh du lÞch cña c¸c c«ng ty du lÞchtrong n−íc vµ n−íc ngoµi cho thÊy VQG Yok §«n mét phÇn quan träng trongch−¬ng tr×nh du lÞch tæng thÓ. C¸c ch−¬ng tr×nh du lÞch chÝnh qua ng· T©yNguyªn tËp trung vµo nh÷ng chuyÕn th¨m c¸c lµng d©n téc thiÓu sè, ®i dungo¹n trªn hå hay s«ng, c¸c th¸c n−íc vµ c−ìi voi. Thªm vµo ®ã, mét sèch−¬ng tr×nh du lÞch tËp trung vµo nh÷ng chuyÕn th¨m cho nh÷ng cùu chiÕnbinh trong n−íc vµ quèc tÕ ®Õn th¨m c¸c chiÕn tr−êng x−a. ViÖc tæ chøc c¸c ho¹t ®éng du lÞch sinh th¸i vµ v¨n hãa trong khu vùc sÏt¹o nguån thu nhËp cho céng ®ång c− d©n, gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi,cña ®Þa ph−¬ng. Trªn hÕt, du lÞch sinh th¸i vµ v¨n hãa sÏ gióp n©ng cao nhËnthøc b¶o vÖ c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn, ®¶m b¶o cho c¸c môc tiªu ph¸ttriÓn bÒn v÷ng vµ qu¶ng b¸ nÐt ®Ñp cña nÒn v¨n hãa truyÒn thèng. Ii - Ho¹t ®éng 1. TiÒm n¨ng du lÞch cña khu vùc VQG Yok §«n -Bu«n §«n. (Gi¸o viªn cho häc sinh th¶o luËn vÒ c¸c tiÒm n¨ng du lÞch cña khu vùctheo c¸c ý chÝnh sau). - TiÒm n¨ng tù nhiªn: Rõng khép, hÖ ®éng, thùc vËt, c¶nh quan thiªn nhiªn. - TiÒm n¨ng vÒ v¨n hãa, lÞch sö: C¸c truyÒn thèng v¨n hãa, ©m nh¹c,phong tôc tËp qu¸n, c¸c di tÝch lÞch sö... - §iÒu kiÖn giao th«ng thuËn tiÖn. - Ng−êi d©n th©n thiÖn, cëi më. (Më réng c¸c tiÒm n¨ng du lÞch trong tØnh. C¸c th¸c n−íc, Hå Lak...). §Ó giíi thiÖu cho häc sinh biÕt c¸c ho¹t ®éng tham quan du lÞch cña khudu lÞch VQG Yok §«n - Bu«n §«n, gi¸o viªn cã thÓ chuÈn bÞ s½n c¸c h×nh ¶nhvÒ c¸c ho¹t ®éng tham quan du lÞch ®Æc thï cña khu du lÞch VQG (cìi voi, v¨nho¸ cång chiªng, lÔ héi, nhµ sµn...) yªu cÇu häc sinh nh×n h×nh vµ x¸c ®Þnh ®ãlµ nh÷ng ho¹t ®éng nµo. 32 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  34. 34. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 2. C¸c ho¹t ®éng dÞch vô phôc vô du lÞch. §èi víi mét khu vùc du lÞch hÖ thèng dÞch vô lµ ho¹t ®éng v« cïng quanträng nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña kh¸ch tham quan ®ång thêi mang l¹i lîinhuËn kinh tÕ cho ®Þa ph−¬ng. HiÖn nay c¸c ho¹t ®éng dÞch vô ë Bu«n §«ngåm cã: * HÖ thèng nhµ hµng, kh¸ch s¹n: Cung cÊp hÖ thèng kh¸ch s¹n, nhµ nghØ,phßng trä, phôc vô ¨n uèng... vµ c¸c dÞch vô kh¸c cho kh¸ch du lÞch. * C¸c lo¹i h×nh dÞch vô kh¸c: B−u ®iÖn, ®å l−u niÖm, Èm thùc vµ hÖ thèngc¬ së h¹ tÇng kh¸c nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña kh¸ch du lÞch, ®ång thêi n©ngcao chÊt l−îng phôc vô du kh¸ch. 3. Nh÷ng t¸c ®éng tõ ho¹t ®éng du lÞch- dÞch vô tíi m«i tr−êng VQGYok §«n - Bu«n §«n. Kh«ng thÓ phñ nhËn nh÷ng lîi Ých kinh tÕ do ho¹t ®éng du lÞch-dÞch vômang l¹i nh−ng chÝnh nh÷ng ho¹t ®éng ®ã g©y ¶nh h−ëng kh«ng nhá ®Õn m«itr−êng ®Þa ph−¬ng ®ã lµ: - Vøt r¸c th¶i bõa b·i lµ vÊn ®Ò chung cho mäi khu du lÞch. - TiÕng ån tõ c¸c ph−¬ng tiÖn giao th«ng vµ du kh¸ch cã thÓ g©y phiÒn hµcho c− d©n ®Þa ph−¬ng kÓ c¶ ®éng vËt hoang d·. - ViÖc ph¸t triÓn ho¹t ®éng du lÞch thiÕu kiÓm so¸t cã thÓ t¹o ra nh÷ngvÊn ®Ò sinh th¸i nghiªm träng: T¸c ®éng lªn ®Êt, lµm biÕn ®éng m«i tr−êngsèng, ®e däa c¸c loµi ®éng thùc vËt hoang d¹i. - ý thøc cña ng−êi d©n ch−a cao, hµnh ®éng thiÕu ý thøc cña hä lµm ¶nhh−ëng ®Õn c¶nh quan m«i tr−êng tham quan: ChÆt, bÎ cµnh, h¸i hoa, kh¾c lªn c©y... 4. C¸c lîi Ých tõ ho¹t ®éng du lÞch nhÊt lµ du lÞch sinh th¸i. (Gi¸o viªn chia häc sinh thµnh hai nhãm: Mçi nhãm t×m ra nh÷ng mÆtcã lîi cña ho¹t ®éng du lÞch theo c¸c ý sau). - Lîi Ých vÒ kinh tÕ: T¹o nguån thu nhËp cho ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng, gãpphÇn vµo viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 33
  35. 35. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 - Lîi Ých vÒ v¨n hãa x· héi: Gióp qu¶ng b¸ vµ ph¸t huy c¸c truyÒn thèngv¨n hãa x· héi cña c− d©n ®Þa ph−¬ng, kh«i phôc c¸c ngµnh nghÒ truyÒnthèng. - Lîi Ých vÒ b¶o tån: N©ng cao nhËn thøc vÒ b¶o tån. H¹n chÕ c¸c ho¹t®éng khai th¸c c¸c nguån tµi nguyªn rõng bÊt hîp lý. Iii - Tãm t¾t Du lÞch lµ mét trong nh÷ng ngµnh kinh tÕ mòi nhän. Tuy nhiªn du lÞch còng lµ mét ngµnh nh− bÊt kú ngµnh nµo kh¸c, nã còng g©y t¸c ®éng ®Õn m«i tr−êng (xÊu hay tèt). §Ó cã thÓ ph¸t triÓn du lÞch bÒn v÷ng cÇn ph¶i cã nh÷ng biÖn ph¸p gi¶m thiÓu c¸c tæn h¹i vÒ m«i tr−êng, x· héi vµ v¨n hãa ®èi víi c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng. iv- Bµi tËp vÒ nhµ 1. H·y t×m hiÓu xem ë Khu du lÞch VQG Yok §«n – Bu«n §«n cã nh÷ngh×nh thøc du lÞch nµo? (Cìi voi, c¾m tr¹i, d· ngo¹i trong rõng, ®i thuyÒn trªns«ng, tham dù lÔ héi v¨n hãa cång chiªng, uèng r−îu cÇn...). 2. H·y viÕt th− cho mét ng−êi b¹n ë xa, trong th− em h·y giíi thiÖu vÒKhu du lÞch VQG Y§-B§. v - Ho¹t §éng ngo¹i khãA Tæ chøc cho c¸c em tham quan mét ®iÓm du lÞch trong Bu«n §«n, trongqu¸ tr×nh tham quan ®Ò nghÞ c¸c em quan s¸t vµ cho c¸c nhËn xÐt vÒ nh÷ngmÆt sau: + Nh÷ng dÞch vô cã trong khu du lÞch ®ã. + C¸c dÞch vô ®ã cã t¸c ®éng tiªu cùc nh− thÕ nµo ®Õn m«i tr−êng. + §Ò xuÊt mét vµi biÖn ph¸p xö lý nh»m h¹n chÕ l−îng r¸c th¶i do dukh¸ch vøt ra. 34 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  36. 36. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 8 : Mét sè lÔ héi chÝnh cña ®ång bµo ®Þa ph−¬ng Môc ®Ých Gióp häc sinh t×m hiÓu mét sè nÐt v¨n hãa ®Æc tr−ng th«ng qua viÖc giíi thiÖu c¸c lÔ héi cña ®ång bµo c− d©n ®Þa ph−¬ng. I - GIíI THIÖU CHUNG HuyÖn Bu«n §«n cã diÖn tÝch tù nhiªn gÇn 1.417 km tr¶i dµi trªn métvïng ®Êt réng lín phÝa T©y B¾c tØnh §¨k L¨k n¬i cã dßng s«ng Srªp«k th¬méng vµ V−ên Quèc gia lín nhÊt n−íc ViÖt Nam. Bu«n §«n lµ n¬i héi tô cñanhiÒu céng ®ång d©n téc nh−: Lµo, £®ª, Gia Rai, M’N«ng... Nh¾c ®Õn vïng ®Êtnµy, ng−êi ta kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn c¸c lÔ héi nh− mét phÇn cña c¸c gi¸ trÞv¨n hãa ®· vµ ®ang lµm say mª biÕt bao nhµ nghiªn cøu vµ kh¸ch du lÞch. Nguån sèng chÝnh cña c¸c céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng lµ dùa vµon−¬ng rÉy. Tr−íc ®©y, mäi ho¹t ®éng cña céng ®ång g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh s¶nxuÊt n«ng nghiÖp, phô thuéc hoµn toµn vµo thiªn nhiªn. Do kh«ng lý gi¶i ®−îcc¸c bÝ Èn cña ®Êt trêi nªn dÇn dÇn trong ®êi sèng t©m linh cña céng ®ång h×nhthµnh tÝn ng−ìng “V¹n vËt h÷u linh”(C¸c thÇn linh ngù trÞ kh¾p n¬i). Tuynhiªn víi nhËn thøc vµ ý thøc s¬ khai, ®¬n gi¶n nªn ®ång bµo quan niÖm r»ngc¸c thÇn linh cã cuéc sèng kh«ng kh¸c g× ng−êi trÇn víi ®ñ vui buån, hêngiËn. NÕu ®−îc lÔ l¹t, cóng tÕ ®Çy ®ñ, c¸c thÇn sÏ cho m−a thuËn giã hßa, mïamµng béi thu, kh«ng bÞ ®au bÖnh. C¸c lÔ héi liªn quan ®Õn ho¹t ®éng s¶n xuÊt ®−îc tæ chøc theo n«ng lÞch.C¸c lÔ l¹t kh¸c kh«ng liªn quan ®Õn lÞch s¶n xuÊt nh− ®¸m c−íi, bá m¶ v.v...®−îc tæ chøc vµo mïa “¨n n¨m uèng th¸ng’’ tõ cuèi n¨m cò sang ®Çu n¨mmíi (Kho¶ng tõ th¸ng 12 ®Õn th¸ng 3), khi vô n«ng nhµn ®Õn. §ã lµ lóc lóa®Çy bå, lµ lóc cã thÓ ¨n ch¬i, nh¶y móa, h¸t hß, ®¸nh chiªng th©u ®ªm suèt Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 35
  37. 37. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9s¸ng ®Ó tiÔn ng−êi chÕt vÒ víi «ng bµ tæ tiªn. §©y còng lµ lóc “ Mïa con ong®i lÊy mËt, mïa con voi xuèng s«ng hót n−íc”. TiÕng chiªng lµ nÐt ®Æc tr−ngvµ kh«ng thÓ thiÕu trong c¸c lÔ héi cña ®ång bµo T©y Nguyªn. §ång bµo T©y Nguyªn cã truyÒn thèng vµ tËp qu¸n sinh ho¹t mang tÝnhcéng ®ång rÊt cao. BÊt cø mét gia ®×nh nµo trong bu«n lµng cã viÖc ph¶i lÔ l¹t,cóng kiÕng th× dï lµ bµ con trong hay ngoµi dßng hä ®Òu kÐo ®Õn tham gia gióp®ì, ®ãng gãp c«ng søc hay vËt chÊt. Dï chØ lµ bã rau, gïi cñi, ®Êu g¹o, chÐ r−îuhay tr¸i bÝ... ®Òu ®−îc chñ nhµ tr©n träng ®ãn nhËn vµ c¶m t¹ ch©n thµnh. Qua bao n¨m th¸ng, mÆc dï ®· cã nhiÒu nÐt ®æi míi cho phï hîp víi cuécsèng hiÖn nay, nh−ng lÔ héi ë T©y Nguyªn vÉn lµ nÐt ®Ñp cña mét vïng v¨n hãalÞch sö ®Çy nh÷ng bÝ Èn vµ sù quyÕn rò, hÊp dÉn ®èi víi mäi du kh¸ch gÇn xakhi ®Æt ch©n tíi vïng T©y Nguyªn nãi chung vµ khu vùc Bu«n §«n nãi riªng. II - Ho¹t ®éng 1. Sù h×nh thµnh vµ ®Æc ®iÓm cña lÔ héi cña ®ång bµo ®Þa ph−¬ng. (Gi¸o viªn gi¶i thÝch cho häc sinh vÒ sù h×nh thµnh vµ ®Æc ®iÓm c¸c lÔhéi cña ®ång bµo theo c¸c ý chÝnh sau). - Do kh«ng lý gi¶i ®−îc c¸c bÝ Èn cña ®Êt trêi nªn dÇn dÇn trong ®êi sèngt©m linh cña céng ®ång h×nh thµnh tÝn ng−ìng “V¹n vËt h÷u linh”. - Víi nhËn thøc s¬ khai vµ ®¬n gi¶n nªn ®ång bµo quan niÖm r»ng c¸cthÇn linh cã cuéc sèng kh«ng kh¸c g× ng−êi trÇn víi ®ñ vui buån, hên giËn.NÕu ®−îc lÔ l¹t, cóng tÕ ®Çy ®ñ, c¸c thÇn sÏ cho m−a thuËn giã hßa, mïa mµngbéi thu, kh«ng bÞ ®au bÖnh. - LÔ héi cña ®ång bµo mang ®Ëm tÝnh céng ®ång, t−¬ng th©n t−¬ng trî . - LÔ héi cña ®ång bµo mang ®Çy ®ñ c¸c yÕu tè vËt chÊt vµ phi vËt chÊtnh− phong tôc, tËp qu¸n, nghÖ thuËt t¹o h×nh, diÔn x−íng, ©m nh¹c v.v... - TiÕng chiªng kh«ng thÓ thiÕu trong c¸c lÔ héi. - C¸c lÔ héi ®−îc tæ chøc lÞch s¶n xuÊt. - C¸c lÔ héi liªn quan ®Õn ho¹t ®éng s¶n xuÊt ®−îc tæ chøc theo n«nglÞch. C¸c lÔ l¹t kh¸c ®−îc tæ chøc vµo mïa “¨n n¨m uèng th¸ng”. 36 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  38. 38. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 2. C¸c lÔ héi chÝnh cña ®ång bµo. (Gi¸o viªn chia líp häc thµnh 4 - 6 nhãm. Mçi nhãm sÏ th¶o luËn, nªutªn c¸c lÔ héi cña ®ång bµo vµ tr×nh bµy vÒ mét trong c¸c lÔ héi ®ã. Sau ®ãgi¸o viªn tæng kÕt tãm t¾t b»ng c¸ch nªu tªn vµ gi¶i thÝch mét sè lÔ héi sau). L−u ý: Gi¸o viªn còng nªn chuÈn bÞ s½n c¸c tµi liÖu liªn quan ®Õn mét sèc¸c lÔ héi cña ®ång bµo T©y Nguyªn ®Ó bæ sung hoÆc trong tr−êng hîp ph¶igi¶i thÝch thªm vÒ c¸c lÔ héi mµ mçi nhãm tr×nh bµy. - LÔ t¹ ¬n Yµng. - LÔ héi ®©m tr©u. - LÔ c−íi cho voi. - LÔ cóng ®Ó c¾t ngµ voi cña ng−êi M’N«ng. - LÔ c¬m míi cña ng−êi M’n«ng. - LÔ bá m¶ cña ng−êi £®ª. Iii - Tãm t¾t C¸c lÔ héi cña ®ång bµo ®Þa ph−¬ng h×nh thµnh tõ quan niÖm s¬ khai vµ ®¬n gi¶n vÒ thÇn linh nh»m cÇu mong cho m−a thuËn giã hßa, mïa mµng béi thu... LÔ héi cña ®ång bµo mang ®Ëm tÝnh céng ®ång, t−¬ng th©n, t−¬ng trî. LÔ héi cña ®ång bµo mang ®Çy ®ñ c¸c yÕu tè vËt chÊt vµ phi vËt chÊt nh− phong tôc, tËp qu¸n, nghÖ thuËt t¹o h×nh, diÔn x−íng, ©m nh¹c. Mét vÊn ®Ò cÇn quan t©m trong lÔ héi cña d©n téc T©y Nguyªn lµ lµm sao tæ chøc mét c¸ch cã tiÕt kiÖm kh«ng l·ng phÝ. Iv - Bµi tËp vÒ nhµ Gi¶ sö b¹n lµ mét h−íng dÉn viªn du lÞch. H·y viÕt mét bµi miªu t¶ vÒmét trong nh÷ng lÔ héi cña d©n téc T©y Nguyªn mµ em biÕt. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 37
  39. 39. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 V - Bµi ®äc tham kh¶o LÔ bá m¶ cña ng−êi ª ®ª ThuyÕt b¶y lÇn lu©n håi cña ng−êi £®ª ë §¨k L¨k, con ng−êi saukhi chÕt, sÏ ph¶i qua b¶y lÇn ®Çu thai vµo c¸c kiÕp kh¸c nh−: giäts−¬ng, con b−ím, con chã... Sau ®ã sÏ quay trë l¹i lµm ng−êi. §ångbµo còng quan niÖm r»ng: Sau khi chÕt ®i v× t×nh c¶m th−¬ng nhí gi÷ang−êi sèng vµ ng−êi ®∙ khuÊt, mµ linh hån ng−êi khuÊt vÉn lu«n lu«nquanh quÈn bªn gia ®×nh, kh«ng ®i ®©u xa khái bu«n lµng. Do ®ã cÇnlµm lÔ bá m¶, nghÜa lµ chia l×a chÝnh thøc vµ vÜnh viÔn gi÷a ng−êi sèngvµ ng−êi ®∙ khuÊt. §Ó hån ng−êi chÕt kh«ng cßn vÊn v−¬ng, luyÕn tiÕcg×, nhÑ nhµng ®Çu thai sang kiÕp kh¸c. LÔ th−êng ®−îc tiÕn hµnh vµo mïa kh«, sau khi mïa mµng ®∙ thuho¹ch xong xu«i. §Ó tr¸nh tèn kÐm ng−êi ta chän n¨m trong dßng häkh«ng cã ®¸m c−íi hoÆc lÔ mõng thä nµo cÇn ph¶i tæ chøc. ChuÈn bÞcho lÔ bá m¶, gia ®×nh chñ lÔ ph¶i cã nhiÒu cuéc bµn b¹c ®Ó ph©nc«ng chÞu tr¸ch nhiÖm tõng ®Çu viÖc. Nhãm lµm bÕp, nhãm dùng nhµmå, nhãm lÊy n−íc phôc vô, nhãm gi∙ g¹o, ai lµm t−îng må. Khi ngµychÝnh thøc ®∙ chän, sÏ cã ng−êi ®i b¸o tin cho nh÷ng ng−êi trong dßnghä ë c¸c bu«n gÇn, bu«n xa. LÔ th−êng ®−îc tæ chøc trong ba ngµy, vµo nh÷ng tuÇn tr¨ngs¸ng. Ngµy ®Çu tiªn chñ yÕu lµ sù bµy tá nçi lßng víi ng−êi ®∙ ra ®i,hoÆc gi÷a nh÷ng ng−êi ®ang cïng chung sèng. Lóc nµy ë nhµ chiªngtrèng còng ®∙ næi lªn b¸o tin cho c¸c vÞ thÇn linh vµ céng ®ång gia®×nh vµo chuyÖn lín. C«ng viÖc quan träng nhÊt cña ngµy thø hai lµdùng nhµ må vµ giÕt sóc vËt ®Ó cóng tÕ. GÇn cuèi buæi chiÒu, c«ngviÖc chuÈn bÞ xong xu«i, mäi ng−êi tô tËp xung quanh ng«i nhµ må míi®∙ hoµn tÊt, nh÷ng ng−êi th©n trong gia ®×nh th× ngåi däc theo hai bªn 38 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  40. 40. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9mé, mét bªn nam, mét bªn n÷. ThÇy cóng ngåi xuèng tr−íc chiÕc chÐTuk to nhÊt cét ë gi÷a b¾t ®Çu lµm lÔ. Cµng vÒ ®ªm, tiÕng chiªng th×quanh nhµ må cµng n¸o nhiÖt. Sau khi lÔ ®∙ hoµn tÊt, ng−êi ta tiÕp tôcnh÷ng ho¹t ®éng diÔn x−íng, võa gãp vui víi bu«n lµng, võa lµ chiatay víi ng−êi ®i vÒ lµng trêi, lµng ma, cho ®Õn tËn lóc mÆt trêi lªn.Ngµy thø ba, ng−êi ta tiÕp tôc giÕt sóc vËt, lÊy ®Çu vµ ®u«i, mçi thømét Ýt cóng tiÕp, thay l−ît r−îu kh¸c cho nh÷ng chÐ r−îu nh¹t. §Õn lócnµy ai cã viÖc riªng cã thÓ t¹m biÖt gia chñ ®Ó ra vÒ. Mäi ng−êi vÉn cãthÓ tiÕp tôc vui ch¬i quanh nhµ må, cho tíi khi nµo l−¬ng thùc, thùcphÈm chuÈn bÞ cho cuéc lÔ c¹n. KÓ tõ khi trång xong nh÷ng c©y chuèivµ c©y khoai ë bèn gãc, ®ãng cöa nhµ må, døt h¼n mèi quan hÖ víing−êi ®∙ khuÊt, gia ®×nh kh«ng cßn qua l¹i th¨m nom ng«i mé n÷a.Ng−êi chÕt còng yªn t©m ®Ó ®Çu thai vµo mét ®êi sèng kh¸c. LÔ bá m¶ cã thÓ kÐo dµi tõ ba ®Õn n¨m b¶y ngµy tïy theo møc ®égiµu nghÌo cña gia ®×nh. Víi quan niÖm tõ bá ®Ó håi sinh, ®©y lµ méttrong nh÷ng nghi lÔ lín mang tÝnh nh©n b¶n rÊt cao cña ng−êi £®ª. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 39
  41. 41. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Bµi sè 9 : EM LµM G× §Ó B¶O VÖ M«I TR−êNG Môc ®Ých Gióp häc sinh hiÓu ®−îc: - Kh¸i niÖm vÒ m«i tr−êng. - C¸c nguyªn nh©n chñ yÕu cña c¸c vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng. - C¸ch gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng. I - GIíI THIÖU CHUNG M«i tr−êng bao gåm tÊt c¶ c¸c thµnh phÇn sèng vµ kh«ng sèng xungquanh chóng ta. Thµnh phÇn sèng gåm thùc vËt, ®éng vËt vµ con ng−êi. ThµnhphÇn kh«ng sèng gåm ®Êt, ®¸, n−íc, kh«ng khÝ... M«i tr−êng thÕ giíi ®ang bÞ hñy ho¹i nghiªm träng. Gia t¨ng d©n sè, ®éche phñ rõng gi¶m, vµ r¸c th¶i lµ nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu g©y nªn c¸c vÊn®Ò vÒ m«i tr−êng (VÝ dô: c¸c ®éng vËt hoang d· ®ang bÞ ®e däa; hiÖu øng nhµkÝnh; thñng tÇng «z«n; ®Êt, n−íc, kh«ng khÝ bÞ « nhiÔm, m−a axÝt...). Héi nghÞ quèc tÕ vÒ m«i tr−êng n¨m 1975 t¹i Beograde, v¨n kiÖn Tbilisi77 vµ v¨n kiÖn Rio 92 ®· nhÊn m¹nh viÖc “Gi¸o dôc m«i tr−êng” trong viÖcgi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng. “Gi¸o dôc m«i tr−êng” nh»m: N©ng cao nhËn thøc vÒ vai trß cña m«i tr−êng vµ nhËn thøc vÒ m«itr−êng. Gióp cho mçi ng−êi x¸c ®Þnh th¸i ®é vµ lèi sèng c¸ nh©n tÝch cùc ®èivíi m«i tr−êng. Cã ®−îc nh÷ng hµnh ®éng cho mét m«i tr−êng tèt h¬n. 40 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  42. 42. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 II - Ho¹t ®éng 1. Nguyªn nh©n chñ yÕu cña c¸c vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng. (Chia líp thµnh 3 nhãm th¶o luËn 3 nguyªn nh©n chÝnh, gi¸o viªn ®i ®Õntõng nhãm ®Ó gióp ®ì, sau ®ã ®¹i diÖn mçi nhãm lªn tr×nh bµy ý kiÕn cñanhãm m×nh, cuèi cïng gi¸o viªn gióp líp hÖ thèng l¹i ý chÝnh). a) Gia t¨ng d©n sè vµ c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng: D©n sè thÕ giíi n¨m 1992lµ 5,3 tØ ng−êi, hiÖn nay lµ 7 tØ, d©n sè ViÖt Nam tõ 18 triÖu d©n (1942) ®· t¨nglªn h¬n 80 triÖu 2002. Gia t¨ng d©n sè ®ßi hái t¨ng nhu cÇu sinh ho¹t vµ c¸c nhu cÇu thiÕt yÕukh¸c trong lóc tµi nguyªn l¹i cã h¹n, nhÊt lµ tµi nguyªn ®Êt cho s¶n xuÊt n«ngnghiÖp nªn con ng−êi ph¶i bãc lét tµi nguyªn ®Êt vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn ®Ósinh sèng (chÆt ph¸ rõng, s¨n b¾t thó, ph¸ rõng ngËp mÆn ®Ó nu«i t«m...) lµmtµi nguyªn thiªn nhiªn c¹n kiÖt vµ m«i tr−êng sinh th¸i bÞ hñy ho¹i. b) §é che phñ rõng vµ c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng: Hµng chôc ngh×n n¨mtr−íc rõng bao phñ kho¶ng 1/2 diÖn tÝch bÒ mÆt tr¸i ®Êt. HiÖn nay rõng chiÕmch−a ®Çy 1/3 diÖn tÝch ®Êt liÒn cña tr¸i ®Êt. HiÖn nay hµng tuÇn cã h¬n400.000ha rõng bÞ ph¸t quang hoÆc bi suy tho¸i (WWF). Do c©y rõng bÞ chÆt ph¸, ®Êt trë nªn tr¬ trôi g©y nªn c¸c vô xãi lë ®Êt,mïa mµng bÞ mÊt, ®Æc biÖt lµ c¸c vïng ®åi nói. §Êt tr«i xuèng lµm t¾c nghÏnhå ao, t«n cao ®¸y s«ng, lµm h− h¹i ®ª ®iÒu g©y nªn lò lôt. 2. R¸c th¶i vµ c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng. C¸c chÊt th¶i tõ c¸c nhµ m¸y ngµy cµng nhiÒu cïng víi r¸c th¶i tõ c¸c gia®×nh g©y « nhiÔm kh«ng khÝ, nguån n−íc, ®Êt canh t¸c. Mét sè khÝ th¶i lµ nguyªnnh©n khiÕn nhiÖt ®é mÆt ®Êt ®· t¨ng 0,30C ®Õn 0,60C trong 100 n¨m qua. Cãnguy c¬ khÝ hËu sÏ nãng lªn thªm tõ 1 tíi 3,50C. Tr¸i ®Êt sÏ nãng lªn, lò lôt vµh¹n h¸n sÏ x¶y ra nhiÒu h¬n. (Sinh Th¸i vµ M«i tr−êng, NXB Gi¸o Dôc). 3. Lµm thÕ nµo ®Ó b¶o vÖ m«i tr−êng §Ò nghÞ häc sinh ph¸t biÓu ý kiÕn víi t− c¸ch lµ mét häc sinh, c¸c em cãthÓ lµm g× ®Ó gãp phÇn b¶o vÖ m«i tr−êng. (ë nhµ, ë tr−êng, n¬i c«ng céng). Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 41
  43. 43. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 - Kh«ng vøt r¸c bõa b·i, gi¶m thiÓu c¸c lo¹i chÊt th¶i. - TiÕt kiÖm n¨ng l−îng (T¨ng c−êng ®i xe ®¹p, ®i bé, xe c«ng céng..) - Tham gia trång c©y. - Kh«ng ¨n, s¨n b¾n, bu«n b¸n ®éng vËt hoang d·. - Nãi víi b¹n bÌ vµ ng−êi th©n vÒ viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng. - Kh«ng g©y h¹i cho c¸c loµi thó khi em ®i vµo rõng... iii - Tãm t¾t M«i tr−êng chung quanh ta cã vai trß v« cïng quan träng vµ cã t¸c ®éng trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp lªn sù sinh sèng, ph¸t triÓn vµ sinh s¶n cña con ng−êi vµ c¸c sinh vËt trªn tr¸i ®Êt nªn chóng ta ph¶i cã ý thøc, tr¸ch nhiÖm, vµ biÖn ph¸p ®Ó b¶o vÖ m«i tr−êng. Iv - Bµi tËp vÒ nhµ Em h·y viÕt mét bµi luËn gi¶i thÝch v× sao chóng ta ph¶i b¶o vÖ m«itr−êng. V - Bµi ®äc tham kh¶o CïNG NHAU V× MµU XANH Con ng−êi cÇn cã khÝ «xy ®Ó hÝt thë. ¤xy do c©y xanh ®em l¹i. Nh−ngthËt ®¸ng tiÕc, con ng−êi chØ v× lîi Ých tr−íc m¾t ®· ®èt rõng lµm n−¬ng rÉy,khai th¸c c¹n kiÖt nguån tµi nguyªn rõng. Cho ®Õn nay chØ cßn l¹i nh÷ng d·ynói tr¬ träi nh« mµ tr¾ng cña ®¸, nh÷ng qu¶ ®åi kh«ng cßn bãng c©y. Nh−ngc¸c b¹n ¬i, ®©u chØ cã nh÷ng c©y xanh bÞ chÆt ph¸ mµ c¸c lo¹i thó còng ®angdÇn biÕn mÊt. Con ng−êi chØ v× muèn tháa m·n lßng tham cña m×nh mµ hä s½nsµng tiªu diÖt nh÷ng loµi thó cã Ých trong m«i tr−êng. 42 Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng
  44. 44. VÖÔØN QUOÁC GIA YOK ÑOÂNChöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng – LÔÙP 9 Cuéc sèng trong rõng rÊt phong phó. Cã loµi chØ chuyªn ¨n ®éng vËt, cãloµi chØ ¨n thùc vËt nh−ng cã loµi l¹i ¨n c¶ hai. §éng vËt lu«n tù ®Êu tranh ®Ósinh tån vµ ®iÒu ®ã ®· gãp phÇn vµo gi÷ g×n c©n b»ng sinh th¸i. NÕu con ng−êit¸c ®éng qu¸ nhiÒu vµo tù nhiªn th× sÏ lµm mÊt ®i sù c©n b»ng nµy. Ngµy naychóng ta thÊy chuét hoµnh hµnh kh¾p mäi n¬i. Khi hoa mµu s¾p ®−îc thuho¹ch th× chuét kh«ng ngõng tÊn c«ng. Mïa mµng thÊt b¸t, con ng−êi bÞ r¬ivµo t×nh tr¹ng nghÌo ®ãi. Nh−ng nguyªn nh©n dÉn ®Õn t×nh tr¹ng nµy th× Ýt ainhËn thÊy. Cã lÏ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n ph¶i kÓ ®Õn lµ do c¸c loµi®éng vËt trong tù nhiªn lµ kÎ thï cña chuét ®ang dÇn hiÕm ®i (nh− r¾n vµ c¸cloµi thó ¨n thÞt). Cßn nh÷ng ng−êi s¨n b¾n chim, hä cã biÕt r»ng nh÷ng chóchim b¶o vÖ mïa mµng cho chóng ta b»ng c¸ch ¨n s©u h¹i c©y trång, ch¾c c¸cb¹n cßn nhí bµi th¬ “Chim s©u nho nhá” chø. C¸c b¹n ¬i! §Ó cøu gióp con ng−êi tr¸nh khái nh÷ng hiÓm häa khã l−êng®ã, chóng ta h·y cïng nhau trång c©y, gãp phÇn b¶o vÖ thiªn nhiªn, g×n gi÷mµu xanh cña nói rõng, mµu xanh cña ®ång ruéng c¸c b¹n nhÐ. Chöông trình Giaùo duïc Moâi tröôøng 43
  45. 45. PARC YOK DON DÖÏ AÙN XAÂY DÖÏNG CAÙC KHU BAÛO VEÄ NHAÈM BAÛO TOÀN TAØI NGUYEÂN THIEÂN NHIEÂN TREÂN QUAN ÑIEÅM SINH THAÙI CAÛNH QUAN PARC - VIE/95/G31 & 031 Röøng khoäp vaøo muøa möa TAØI LIEÄU DO DÖÏ AÙN PARC TAØI TRÔÏ KIEÅM LAÂM U N GEF D P

×