REVISTA    DE    ARTE,      CULTURA   E   TRADICIÓNS   POPULARES




                                                     ...
ESPECIAL            XUDEUS          NA     GALIZA

                        Presentación
              páx. 5
             ...
REVISTA          DE       ARTE,           CULTURA                 E     TRADICIÓNS       POPULARES




                   ...
O pasado xudeu de Galicia non é           do na súa historia urbana medieval,     Sobre os xudeus de Allariz escribe
aínda...
Biblia Kennicot. A Coruña en 1476.




JOSÉ RAMÓN ESTÉVEZ PÉREZ


Ver páxina 74.




GLORIA DE ANTONIO RUBIO


Ver páxina ...
Os      Xudeus                  na        Galiza




Xudeus Galegos
na Baixa Idade Media
                                 ...
Os             Xudeus                         na            Galiza


                                                  ou ...
Os            Xudeus                  na      Galiza


                                                DISTRIBUCIÓN DA
En ...
Os        Xudeus                  na            Galiza




Nome das rúas ás que se fai referencia no mapa.

 1. Catedral  ...
Os        Xudeus                      na   Galiza



61. Cruz dos Fornos                     69. Hospital da Barreira
62. ...
Os           Xudeus                       na             Galiza




Xudería de Ribadavia                          Non se c...
Os             Xudeus                          na           Galiza




                                                   ...
Os         Xudeus       na         Galiza



que hi viven o que posto hi vai:
Nas rogas e festas, que os ditos
xudeus fan ...
Os         Xudeus                   na         Galiza




    A rúa da Xudería de Ribadavia,
                   na actuali...
Os           Xudeus                 na        Galiza


                                          disputa entre dúas muller...
Os            Xudeus               na   Galiza




                                                                       ...
Os         Xudeus               na         Galiza


                                     de impostos e administración do  ...
Os   Xudeus   na   Galiza




                            Xudeu
                            sumerxido
                    ...
A fábrica de coiros,
na zona do Portovello




ANTONIO BLANCO RODRÍGUEZ




Allariz, 1951




Licenciado en Filosofía e Le...
Os      Xudeus                   na         Galiza




A presencia xudía
en Allariz
                                      ...
Os         Xudeus                     na         Galiza



           Baixada da rúa de Vilanova
                      car...
Os      Xudeus                   na         Galiza


Así poís, semella comprobado
documentalmente que a finais do
s.XIII o...
Os        Xudeus                na         Galiza




                                                                    ...
Os           Xudeus                 na         Galiza




A rúa Vilanova, que conduce ó Subcastelo.



da revolta irmandiñ...
Os          Xudeus                  na         Galiza


                                          Curiosamente os document...
Os          Xudeus       na   Galiza




Barrio de S. Pedro, coa torre da igrexa ao fondo.




                           ...
MAPA URBANÍSTICO
                                                                                           DE ALLARIZ



...
Os      Xudeus                   na         Galiza




A historia do pobo
xudeu e o seu reflexo
no urbanismo de Allariz
  ...
Os         Xudeus        na       Galiza


                                                       bel, ao contrario do ocu...
Os    Xudeus   na   Galiza


Achámonos pois ante unha pri-
meira fase que poderíamos cha-
mar de integración do elemento
x...
Os        Xudeus            na         Galiza


                                                  comunidade, se-        N...
Os   Xudeus   na   Galiza




                     Os Rabinos tocaban o shofar
                    para anunciar as festiv...
Torah.




ANSELMO LÓPEZ CARREIRA




Vigo, 1951




Licenciado en 1976 e Doutorado en                                    ...
Os      Xudeus                   na           Galiza




A comunidade xudía
de Ourense
na idade media
                    ...
Os         Xudeus                  na       Galiza


                                                                     ...
Os       Xudeus                  na        Galiza


xudeus en Allariz; pero a lamenta-      Notas de Estevo Pérez,V e VI
b...
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
RAIGAME nº11
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

RAIGAME nº11

5,063 views

Published on

Monográfico sobre a presenza xudía en Galiza

Published in: Technology, Travel
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
5,063
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2,064
Actions
Shares
0
Downloads
98
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

RAIGAME nº11

  1. 1. REVISTA DE ARTE, CULTURA E TRADICIÓNS POPULARES nº 11 Novembro de 2000 ESPECIAL XUDEUS NA GALIZA . ESCOLA PROVINCIAL DE DANZAS AGRUPACIÓN CASTRO FLOXO
  2. 2. ESPECIAL XUDEUS NA GALIZA Presentación páx. 5 Carlos Barros Xudeus galegos na baixa idade media páx. 6 José Ramón Estévez Gloria de Antonio Rubio índice páx. 20 A presencia xudía en Allariz Antonio Blanco Rodríguez A historia do pobo xudeu e o seu reflexo páx. 28 no urbanismo de Allariz Mª Ángeles López Cortiñas Cristina Varela Barrios A comunidade xudía de Ourense na idade media páx. 34 Anselmo López Carreira Abrahan de León: aproximación á vida páx. 46 dun xudeu en Ourense no século XV Gloria de Antonio Rubio Apuntes sobre os xudeus de Monforte páx. 58 Felipe Aira Pardo PORTADA: Debuxo Os xudaizantes de Ribadavia páx. 74 de Luís Cid José Ramón Estévez Pérez Novos documentos sobre a xudería páx. 88 e a sinagoga de Ribadavia Carlos Barros Gregorio Casado
  3. 3. REVISTA DE ARTE, CULTURA E TRADICIÓNS POPULARES Dirección Mariló e Xulio Fernández Senra Secretaría Fco. Javier Álvarez Campos Cooperación Artística Luís Cid Colaboración Especial José Ramón Estévez Pérez Embaixada de Israel Concello de Allariz Concello de Ribadavia Concello de Monforte de Lemos Edificio Simeón Centro de Estudios Medievais de Ribadavia Icono Raigame (contraportada) Tomás Vega Pato Coordenan Escola Provincial de Danzas Agrupación Castro Floxo Edita Deseño e Realización infográfica Xosé Lois Vázquez & Nicole Carpentier, S.C. Todas aquelas persoas que teñan interese en publicar artigos ou traba- llos nesta revista poden dirixirse a: RAIGAME Aptdo. 484 Tlf. e Fax 988 249493 32080- Ourense e-mail: escdanza@lander.es web: www.depourense.com Tódolos dereitos de reproducción, adaptación, traducción ou representación dos textos, ilustracións e fotografías están reser- vados, e só poderán ser exercidos por terceiros previa solicitu- de e correspondente permiso dos editores ou dos autores.
  4. 4. O pasado xudeu de Galicia non é do na súa historia urbana medieval, Sobre os xudeus de Allariz escribe aínda abondo (re)coñecido, tanto escribe sobre a comunidade xudía de xeito monográfico Antonio pola memoria das xentes como por de Ourense na Idade Media: fon- Blanco Rodríguez, ensinante, histo- parte dos historiadores que nos dedi- tes, colocación, número, profesións, riador e concelleiro de Cultura, camos á investigación e á docencia vida interna, etc. O que fai da resumindo de maneira clara as en universidades e no ensino medio, ourensá a xudería medieval galega aportacións da historiografía e da se comparamos co avanzado nal- mellor coñecida, gracias á docu- tradición local. Traballo que conti- gunhas comunidades autónomas. mentación conservada, que deu núan as arqueólogas María Ánge- lugar xa hai anos ós traballos de les López e Cristina Varela, situando Xesús Ferro Couselo e Benito Trátase dunha eiva da historiografía no plano as tres colocacións sucesi- Fernández Alonso, seguidos hoxe galega que dificultou, ata hai pou- vas da xudería que as tradicións en día, cunha metodoloxía actuali- co, a toma de conciencia dos gale- oral e erudita foi situando en San zada e máis documentación, por gos sobre a súa ascendencia xudía, Pedro, Socastelo e San Estevo. Anselmo López Carreira, profesor e, polo tanto, sobre a nosa historia de historia medieval na UNED. plural, étnica e relixiosa, conflictiva Felipe Aira, historiador actual de mais tolerante. Monforte de Lemos aporta a esta Gloria de Antonio Rubio, que está a edición de Raigame, sobre xudeus facer a súa tese de doutoramento O punto de inflexión desta situación públicos e xudeus conversos no sobre os xudeus galegos na Idade deficitario foi a celebración, no outo- antigo Reino de Galicia, tres artigos Media, investigación que coidamos no de 1991, do Congreso Interna- de gran interese polas súas referen- vai dilatar significativamente o noso cional “Xudeus e conversos na histo- cias documentais inéditas sobre coñecemento da Galicia xudía, ria”, e a publicación das súas Actas, xudeus medievais, a familia xudai- escribe sobre a “moito nobre perso- por iniciativa do “Centro de Estudios zante dos Gaibor, e as orixes inqui- na” de Abrahám de León, recada- Medievais de Ribadavia”, asocia- sitoriais da tradición que dicía que dor de impostos e prestamista docu- ción cultural que tamén retomou a os xudeus monfortinos azoutaban a mentado entre 1434 e 1479, coren- centenaria tradición da “Festa da Cristo na súa “infame sinagoga”. ta e sete anos repartidos entre Istoria” transformando, co apoio ins- Ourense e Ribadavia, onde foi mor- titucional necesario (local, provincial Por último, damos a coñecer novos domo de Conde de Santa Marta. e galego), a mentalidade de todos documentos sobre a xudería e a nós sobre as nosas orixes xudías. sinagoga de Ribadavia, transcritos Xosé Ramón Estévez, do Centro de polo arquiveiro Gregorio Casado, Estudios Medievais ribadaviense, tei- Iniciativas posteriores en Ponteve- no camiño indispensable de asentar mudo investigador dos xudeus de dra e Monforte amosan que está a a historia e a tradición dos xudeus Ribadavia, escribe sobre os xudai- medrar o interese pola historia galegos sobre datos certos que, zantes de Ribadavia procesados pola xudía de Galicia. unha vez publicados, poidan ser Inquisición, por causa da delación de verificados e interpretados así mes- Jerómino Bautista de Mena no ano Na provincia de Ourense atópanse mo por outros investigadores. 1606: sen dúbida a persecución de tres vilas que foron ben significativas xudeu-conversos máis sonada de no mapa xudeu e xudaizante de En resume, un feixe de traballos que Galicia, e punto de partida dunha Galicia nas Idades Media e haberán de animar os estudios memoria histórica agora reavivada. Moderna: Ourense, Ribadavia e xudeus en Galicia, así como a recu- Allariz, sobre as cales se conservan peración pola sociedade civil e as Xosé Ramón Estévez e Gloria de documentos e tradicións importantes institucións representativas da Antonio redactaron así mesmo, para que permiten investigacións como as memoria silenciada dos nosos esta publicación da Deputación de que hoxe presentamos aquí. antergos. Ourense, unha breve síntese sobre o Carlos Barros escrito ata agora sobre as xuderías Anselmo López Carreira, bo coñe- Universidade de Santiago de Compostela galegas, con especial mención ás cedor dos arquivos da cidade de Instituto de Estudios Galegos tres vilas ourensás antes citadas. Ourense e investigador especializa- “Padre Sarmiento” 5 ~
  5. 5. Biblia Kennicot. A Coruña en 1476. JOSÉ RAMÓN ESTÉVEZ PÉREZ Ver páxina 74. GLORIA DE ANTONIO RUBIO Ver páxina 54. 6 ~
  6. 6. Os Xudeus na Galiza Xudeus Galegos na Baixa Idade Media José Ramón Estévez Gloria de Antonio Rubio INTRODUCCIÓN As referencias documentais reanú- ción algúns autores acudiron a danse,de novo,no século XIV,che- procedimentos indirectos que As fontes documentais dispoñí- gando no século XV ao seu máxi- poderían facilitar un achega- beis para a comunidade galega, mo apoxeo documental, o que mento á realidade demográfica. non permiten precisar con exac- nos permite aproximarnos tanto Yitzhak Baer, Luis Suárez e titude a data da chegada dos ao censo de xudeus galegos como Miguel Ángel Ladero, entre xudeus a Galiza. á súa distribución xeográfica. outros investigadores, coinciden en sinalar que as listas de contri- CENSO DA POVOACIÓN A primeira referencia a xudeus bucións que debían satisfacer os XUDÍA GALEGA vivindo en terras galegas docu- xudeus do reino de Castela en méntase en Celanova no S. X. Con concepto de “cabeza de peito”, posterioridade a esta data desapa- Para tentar un achegamento a “servicio e medio servicio” e recen da documentación practica- calquera aspecto da demografía “servicio de castellanos de mente todas as referencias a medieval, hai que partir da pre- ouro” poden ofrecer datos, en xudeus galegos, a excepción dal- misa de que a documentación nengún caso exactos, pero si gúns datos indirectos a recaudado- que poidera permitir un estudo aproximativos, do número de res que, provintes de Castela, exer- estadístico completo é moi esca- familias obrigadas ao pago de ceron a súa actividade en Galiza. sa.Ante esta falta de documenta- impostos. 7 ~
  7. 7. Os Xudeus na Galiza ou cabeza de familia maior de 20 xudeus no servicio e medio ser- anos, eximindo do tributo ás vicio, sobre datos de 1474 e 1482 A “cabeza de peito” era unha canti- mulleres. e os repartimentos chamados de dade anual que cada hebreo debía castellanos de ouro para a guerra 1 tributar en recoñecemento do Luis Suárez Fernández recolle a de Granada. É esta que segue a señorío real e especial protección contribución das alxamas de continuación: que o monarca lle dispensaba. 1474 1482 1488 1489 1491 O “servicio e medio servicio” era Baiona 450 600 - - - unha cantidade extraordinaria tri- A Coruña con Betanzos, 1.800 1.500 5.098 4.500 4.815 butada por todas as xuderías e no Ribadeo e Pontedeume século XV cobrábase cada ano, Ourense con Monforte, 2.00 1.000 8.770 6.800 13.550 Ribadavia e Allariz esquecendo xa o seu primitivo carácter excepcional, cun mon- tante fixo de 450.000 maravedís. Para atender os gastos da guerra Tendo en conta que a relación zas de familia. Se esta cantidade de Granada, impúxose aos entre contribución e número de se multiplica por 6 (para as fami- xudeus unha contribución cha- veciños nunca é exacta, senón lias xudías sóese aplicar este coe- mada “servicio dos castellanos de meramente representativa, pode- ficiente) obteremos o número ouro”, debido a que se satisfacía ríamos calcular a cantidade de total de xudeus dunha comuni- en dita moeda. En teoría, cada xudeus que vivían en cada unha dade. xudeu maior de vinte anos ou das comunidades citadas. Para elo menor emancipado debía pagar divídese a cantidade a pagar por No caso de Galiza e segundo os un castellano de ouro (equivalen- cada comunidade por 45 marave- datos anteriormente citados, terí- te a 485 maravedís), anque máis dís (canon persoal) obtense así o amos, por exemplo, para o ano tarde se convertiu nunha cantida- número de veciños ou de cabe- 1474 as seguintes cantidades: de fixa: en 1482 foron 12.000 cas- A Coruña con Betanzos e Ribadeo: tellanos de ouro; en 1485, Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños 18.000; e desde 1486, 10.000. 1.800 1.800 / 45 = 40 40 x 6 = 240 Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 Todos estos impostos recaudá- Ourense con Monforte, Ribadavia e Allariz: ronse polo sistema de capitación, Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños é dicir, tense en conta o volumen 2.000 2.000 / 45 = 44 44 x 6 = 264 de povoación para asignar a can- Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 tidade a pagar, o que permite Baiona: unha certa análise demográfica. Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños Ademais, Juan II tentou reducir o 450 450 / 45 = 10 10 x 6 = 60 imposto persoal hebreo que fora Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 crecendo paralelamente a outros tributos. Por tal motivo, ao efec- Cantidade total de xudeus que habitan en Galiza: tuarse os repartimentos de 1472 Cantidade cotizada Número de familias Número de veciños e 1474 partíuse do canon pesoal 4.250 4.250 / 45 = 94 94 x 6 = 564 Cantidade / canon persoal número de familias x coeficiente 6 de 45 maravedís por cada veciño 1. Suárez Fernández, Luis: Documentos acerca de la expulsión de los judíos; pp. 66-69. 8 ~
  8. 8. Os Xudeus na Galiza DISTRIBUCIÓN DA En conclusión podemos afirmar, POBOACIÓN XUDÍA GALEGA que pese a que o sistema de cál- culo da povoación basado nos impostos específicos que pagaban Os datos anteriores citados, xun- distribución das comunidades os xudeus, apórtanos unhas cifras tados con outros documentos, na xudías galegas, desde unha pers- meramente aproximadas, a povoa- súa maioría do século XV e pro- pectiva meramente xeográfica é ción xudía galega foi minoritaria vintes de diferentes arquivos a que se reflicte no gráfico dentro da sociedade cristiana. galegos permítenos afirmar que a adxunto: Neste mapa pode observarse de forma clara que as comunidades xudías localizábanse en torno a varios núcleos: Núcleo Norte: composto por Ribadeo, Mondoñedo, A Coruña, Pontedeume, Ferrol e Betanzos. Núcleo Sur: composto por Monforte, Ourense, Allariz, Celanova, Ribadavia, Tui e Baiona, que se dis- tribuen ao longo de zonas de influencia do río Miño e seguindo a fronteira do norte de Portugal. Núcleo Central: formado por Santiago de Compostela, punto de converxencia dos diferentes camiños da ruta Xacobea. COMUNIDADES DA PROVINCIA DE OURENSE XUDERÍAS que acolle aos xudeus. Xudería de Ourense. A grande maioría da documenta- Ao longo da historia, os xudeus ción conservada sobre os mantiveron sempre unha tenden- En Ourense, a maioría da povoa- xudeus galegos do século XV fai dia a se agrupar en sectores pro- ción xudía está concentrada na referencia á cidade de Ourense e pios, apartados do resto da povo- Rúa Nova. Esta rúa comezaba no á súa provincia, permitíndonos ación, fundamentalmente para muro que servía de defensa á coñecer a existencia, non só de garantizar a pervivencia do gru- cidade e remataba na Praza do comunidades citadas nos datos po. Este barrio ou zona habitada Campo, actual Praza Maior, tal e 2 fiscais, analizados anteriormen- polos xudeus recebe o nome de como se observa no mapa que te, senón tamén parte da súa xudería. É necesario facer cons- se adxunta a continuación. organización (xuderías e alxa- tar que non se debe confundir mas), e das ocupacións da súa este termo co de alxama. Esta povoación. constitúe a institución xurídica 2. López Carreira, Anselmo; A cidade de Ourense non século XV, pp. 54-55. 9 ~
  9. 9. Os Xudeus na Galiza Nome das rúas ás que se fai referencia no mapa. 1. Catedral 21. Rúa de Cima de Vila 41. Rúa do Pelouriño 2. Pazo do Bispo 22. Rúa Escura 42. Rúa da Penavixía 3. Torre Vella ou de S. Martiño 23. Rúa dos Fornos 43. Rúa da Fonte Arcada 4. Torre dos Brancos 24. Rúa da Obra 44. Rúa das Chousas 5. Torre de Sta. María 25. Rúa dos Zapateiros 45. Rúa do Penso 6. Porta do Campo ou do Concello 26. Rúa dos Arcedianos 46. Rúa do Baño 7. Porta da Burga 27. Rúa Nova 47. Rúa do Vilar 8. Porta da Vila 28. Calexa da Rúa Nova ou Eiró 48. Rúa do Vergal ou do Vergairo 9. Porta da Aira 29. “Calella” (que baixa da rúa dos 49. Rúa Travesa 10. Porta e Torre da Fonte Arcada Zapateiros á rúa dos Arcedianos) 50. Rúa da Aira do Bispo ou da Porta 11. Postigo de S. Francisco 30. Rúa das Tendas da Aira 12. Porta de Cima de Vila ou do Tendal 31. Vía Sagra 51. Cruz da Aira da Figueira 32. Rúa do Postigo de S. Francisco 52. Praza do Sal e das Olas 13. Porta da Pía da Casca ou dos Fornos 33. Rúa da Praza 53. Praza dos Zapateiros 14. Porta da Corredoira 34. Rúa da Correaría 54. Cruz do Vilar 15. Porta da Fonte do Bispo 35. Rúa dos Brancos 55. Carnicería Nova 16. Porta da Rúa Nova 36. Rúa da Barreira 56. Curral do Bispo 17. Rúa da Fonte do Bispo 37. Rúa da Burga 57. Praza do Campo 18. (Rúa da) Corredoira 38. Rúa do Pumar 58. Praza do Pescado 19. Rúa da Pixotaría 39. Rúa da Fonteíña 59. Cruz dos Centeos 20. Tendal da Figueira 40. Rúa Canicova 60. Cimadevila 10 ~
  10. 10. Os Xudeus na Galiza 61. Cruz dos Fornos 69. Hospital da Barreira 62. Cruz dos Ferreiros 70. Igrexa de Sta. María Mai 63. Curral dos Cabaleiros 71. Capela da Madalena 78. Casa dos Cadórniga 64. Fonte do Bispo 72. Abadía da Trinidade 79. Camiño da Fonte do Bo Nome 65. Eiró 73. Nosa Señora do Posío b- baños 66. Cemiterio (Claustro de Sta. María 74. Sta. María a Nova c- tramos de cerca Mai) 75. Mosteiro de S. Francisco f- fontes 67. Albergaría da Corredoira 76. Igrexa de S. Francisco p- picota ou pelouriño? 68. Hospital da rúa Nova 77. Sinagoga Coa documentación manexada até o momento sabemos que, anque a maioría dos xudeus viví- an na Rúa Nova, había outros dis- persos por toda a cidade. As outras rúas onde habitaron os xudeus ao longo de todo o sécu- lo XV son: rúa da Carnicería, rúa dos Arcedianos, rúa das Tendas, rúa dos Zapateiros, rúa da Praza, rúa da Pixotaría, rúa das Chousas, rúa da Corredoira e rúa da Barreira. Januca: Lit.“Consagración” ou “dedicación”, festa que dura oito días e que conmemora a revolución exitosa dos Macabeos contra a persecución relixiosa instigada polos Sirios Helénicos baixo a autoridade de Antiico IV, (século II da Era común). Tal como está rexistrado no Talmud, os xudeus victoriosos atoparon soamente un recipente de aceite non contaminado que normalmente se empregaba para manter prendida a lámpara perpetua que ardía no Templo. Cada garraga ou recipente de aceite duraba un día e suce- deu entón o milagre, durando oito días. 11 ~
  11. 11. Os Xudeus na Galiza Xudería de Ribadavia Non se conservou documenta- baixa da Praza Maior cara a igre- ción medieval que identifique o xa da Magdalena, e que é a actual Ribadavia estaba na época lugar exacto onde habitaban os Merelles Caula, segundo un docu- Baixomedieval totalmente rodea- xudeus dentro da cidade, mais a mento que constaba nos arqui- da de murallas que acollían no documentación dos séculos XVI vos do mosteiro de Sto. Domingo seu interior a comunidade xudía e XVII é o suficientemente clara e que actualmente se guarda no que alí habitaba e que no século como para poder afirmar que a Arquivo Histórico Provincial de 3 XVIII amosaba este aspecto: rúa da xudería localízase na que Ourense . Debuxo da Vila de Ribadavia datado en 1799. 3. AHPOU. Clero, Sto. Domingo de Ribadavia, C – 10071, Ribadavia, 1678. 12 ~
  12. 12. Os Xudeus na Galiza Documento onde se cita a rúa da Xudería de Ribadavia. (AHPOU Clero, Sto. Domingo de ribadavia, C-10071, Ribadavia, 1678). Ramiro e Rodrigo Eanez, todos a Xudería de Allariz avenencia foi transcrito, entre una voz, e un so pela de todos, outros, polo historiador Amador con Isaac Ismael, Xudeu Maor A característica principal da de los Ríos4 e di o seguinte: dos xudeus moradores en esta comunidade de Allariz é que foi, “CARTA DE AVENENCIA ENTRE vila, en presenza de Miguel segundo a documentación mane- PER EANEZ, VECINO DE ALLARIZ, Perez, scrivan del Rey e seu nota- xada até o momento, a primeira É MÁS HOMES-BUENOS, É ISAAC rio en Allariz e en terra de Limia, comunidade xudía galega aparta- ISMAËL, XUEDEU MAOR DE DITA das quales testimunas doy fé. da a vivir a unha zona separada VILLA. Iuntados os omes en concello a da povoación cristiana. Este apar- són de campana, segun e nosa tamento producíuse despois do Pero Eanez, Merino da Vila de costume, diputaron con nos o acordo ao que chegaron mem- Allariz con más omes da dita Vila direito de acordar con dito bros do Concello, da igrexa e o e cregos dela, don Joan Mendo Isaac, Xudeu Maor en esta vila, representante dos xudeus de de San Pedro de dita Vila, Nuno por sí e por os demais xudeus, Allariz. Este acordo ou carta de 4. Amador de los Ríos, José; Historia de los judíos de España y Portugal, tomo II, páxs. 553-554. 13 ~
  13. 13. Os Xudeus na Galiza que hi viven o que posto hi vai: Nas rogas e festas, que os ditos xudeus fan nos soburvios da vila por vaixo do noso Castelo, non vaya hi ningun cristian, morador na dita vila, por os prendar e moestar en suas rogas. Que o dito Xudeu Maor nin su jente merquen, troquen nin moren en vivenda fora da Xudería e non nas outras ruas da vial, do moran os cristians; e cando nos saque- mos o noso Deus e sua mäi Santa María pelas ruas n’â d’estar hi presente nengun xudeu, e os cristians tornarnos an das ruas, donde passaren con noso Deus, porque se non mofen é non aya hi camerias, nin ruindades, nin desaguisados como de costu- me. E dar â Isaac en prenda a casa do burgo, que mercou a Joan da Moeiro, pelos dapnos que seus xudeos hi fiçeren; e donar â en juro de heredad pelo prezo, que conviren, á Sancha Eanez, abatisa do mosteiro de Santa Clara, que se está á facer, a orta que hi ten nos soburvios da vila, por que as Donas do mosteiro, que hi fondou a Reina doña Violante, podan agrandar a orta e gaçer seu cimeteiro. E nengun cristian morará na Xuderia, ni frá hí nengun desa- guisado: e entren os xudeos pelas portas da vila para Xuderia vastimentos, que tiveren por menester. En presenza dos ditos Neste documento non se fai nengunha mención ao lugar ocupado pola xudería, sen embargo, a referencia ao castelo omes e xudeus a todo estivese permítenos situala próxima a el e á actual igrexa de S. Estevo. eu presente, e delo deu testimu- ña e fice e meu sino, que ê atal. –Feita en Allariz os vinte dias de Mayo, Era de MCCCXXVII. –Miguel Perez. –Seguen o signo e a rúbrica.” 14 ~
  14. 14. Os Xudeus na Galiza A rúa da Xudería de Ribadavia, na actualidade. Foto Moncho Xudería de Celanova De entre todas as comunidades xudías de Ourense e a súa pro- vincia, a menos documentada é a de Celanova, impedíndonos co- ñecer a localización da xudería. Sen embargo, temos constancia da existencia de xudeus vivindo alí desde data moi temprana. O Tumbo de Celanova recolle a pre- sencia dun personaxe xudeu chamado “Abrahán” que actuou como testigo en varias doacións ao mosteiro no século X. Alxamas Os xudeus organizáronse a xeito de comunidades locais autóno- mas, semellantes aos municipios, que se denominaron alxamas. As comunidades galegas presentan O Consello unha clara particularidade. Esta é No documento reproducido nes- que nos documentos fiscais non te artigo, como se pode apreciar, se fala nunca de alxama, senón non se fai referencia ás comuni- Á cabeza da comunidade estaban que se cita “os xudeus de ...”, o dades galegas como alxamas, “os vellos da alxama”, membros que pode ser indicativo dunha senón que se fala de “os xudeus das familias máis ricas e influín- menor entidade das comunidades de ...”. tes que se xuntaban para nomear galegas. Sen embargo, na docu- os cargos da alxama e para tomar mentación da cancillería rexia, A organización interna da alxama decisións que afectaban a toda a algunha desas comunidades son sostense gracias a tres pilares comunidade. definidas como alxamas, especial- básicos: o Consello, os Tribunais e mente a comunidade de Ourense. a Sinagoga. 15 ~
  15. 15. Os Xudeus na Galiza disputa entre dúas mulleres da tantes para a vida da comunidade, súa comunidade: convocan xui- como poden ser: centro de reu- O Tribunal de Xustiza ces especiais, xúntanse na sina- nión, dar acollida ao tribunal da goga, escoitan as partes e conde- alxama e, sobre todo, ser un cen- A alxama contaba cos seus pro- an aos que consideran culpábeis. tro de estudo do Talmud e a Torah. pios tribunais, con competencia Esta función de estudo da Torah A Sinagoga exclusiva sobre os membros da fai que en algunha das comunida- súa comunidade. En Ourense des galegas a sinagoga reciba este consérvase o único documento A sinagoga é, fundamentalmente, nome, existindo referencias docu- 5 que fala, en 1457 , de cómo os un lugar de oración, mais ten mentais á Torá de Ribadavia e á xudeus desta cidade resolven a tamén outras funcións moi impor- Torá de Tuy, en Pontevedra. Documento escrito polo xudeu Rabi Jacob Aben Nunes, físico do rei Fernando o Católico. Encargado de recoller o servicio e medio servicio que todas as xuderías debían pagar ao rei para contribución á guerra de Granada. Indicamos no documento onde sae a contribución dos xudeus de Ourense, Monforte, Ribadavia e Allariz con 6.800 maravedís no ano de 1489. Pertencente ao Arquivo de Simancas, rexistro Xeral do Sello. Vol.VI, núm. 617 –Folio 332 (1489, Febreiro 21). 5. AHPOU. Concello de Ourense, C –1/49. 16 ~
  16. 16. Os Xudeus na Galiza A sinagoga de Ourense Documento no que se relata unha reu- nión na sinagoga de Ourense para As primeiras referencias á sinago- xuzgar o enfrentamento entre dúas ga de Ourense datan do século mulleres xudías. XIV e atópanse dentro de varios (AHPOU, Concello de Ourense, C-1/49). contratos de foro (especie de contrato de arrendamento). Estos mesmos contratos localizan a sinagoga na rúa Nova. Nesta rúa, como vimos anteriormente, habi- taba unha grande maioría dos xudeus da cidade. Despois da expulsión dos xudeus en 1492, a sinagoga, segundo consta na documentación mane- xada, foi convertida en casa. A sinagoga de Ribadavia Ao igual que ocurría cos datos sobre a xudería, os datos sobre a sinagoga de Ribadavia proceden todos eles dos séculos XVI e XVII e non deixan nengún lugar a dudas sobre a súa existencia. A localización da sinagoga dedúce- se dun foro, feito polo mosteiro de Sto. Domingo, dunha casa situada na rúa da xudería, que di textual- mente: “... la qual dicha casa fue tora de los judios en el tiempo que solian bebir en la dicha 6 villa...” . Ao igual que a sinagoga de Ourense, tras a expulsión dos xudeus en 1492, a sinagoga foi utilizada como casa e, ao menos desde esta data, pertenceu ao mosteiro de Santo Domingo. 6. AHPOU. Clero, Sto. Domingo de Ribadavia, C – 10071, 1522, fol. 2. 17 ~
  17. 17. Os Xudeus na Galiza de impostos e administración do tamén nos permite coñecer a diñeiro, así como dedicados ao existencia de outras construc- A sinagoga de Allariz. comercio e á práctica da medici- cións da vida diaria, derivadas das ña. En menor medida rexístrase súas especiais necesidades ali- Soamente a través da presencia tamén a presencia de artesanos: menticias e de culto, como por do rabí ou rabino Mosen Cohen plateiros, xastres, tecedeiros e exemplo un forno en Ourense, na carta de Avenencia de Allariz zapateiros. unha carnicería en Tui ou a exis- podemos falar da existencia da tencia dun cemiterio en Allariz e sinagoga de Allariz, descoñecen- A modo de conclusión e para A Coruña. do até o momento calquera outro rematar, podemos dicir que as dato referido á súa localización. comunidades galegas, en xeral, Esta documentación é especial- anque cunha povoación moi mente rica en datos que se refi- PROFESIÓNS reducida, non difiren na súa orga- ren á actual provincia de nización das grandes comunida- Ourense, onde nos permite iden- As profesións exercidas polos des de Castela.A documentación, tificar as súas xuderías, as súas xudeus galegos non difiren moito anque escasa, permítenos saber alxamas e parte da vida xudía das exercidas polos xudeus de da existencia de xuderías así medieval por medio dos datos Castela. Quizais, debido á nature- como dos principais elementos sobre numerosos personaxes e a za da documentación manexada, que estructuraban unha alxama: súa actividade profesional que detéctase a presencia de xudeus, o Consello, os Tribunais de aquí desenvolveron ao longo do principalmente, na recaudación Xustiza e a Sinagoga. Ademais, século XV. Documento sobre a Torah de Ribadavia. (AHPOU, Clero, Sto. Domingo de Ribadavia, C-10071, 1522, Fol. 2 18 ~
  18. 18. Os Xudeus na Galiza Xudeu sumerxido no baño ritual. 19 ~
  19. 19. A fábrica de coiros, na zona do Portovello ANTONIO BLANCO RODRÍGUEZ Allariz, 1951 Licenciado en Filosofía e Letras pola Universidade de Santiago. Especia- lista en Historia, Sec. Historia da Arte. Adícase profesionalmente á educa- ción e ao ensino. Desde 1991 é res- ponsábel da Área de Educación, Cultura e Deporte no Concello de Allariz. 20 ~
  20. 20. Os Xudeus na Galiza A presencia xudía en Allariz Antonio Blanco Rodríguez A historiografía xudai- non se fai a máis mínima alusión Portovello– cunha incipiente acti- co-alaricana amósase á presencia xudía. vidade de curtición ligada á pre- parca en datos. sencia xudía que perdurará na Dificultade que xa atoparon Cid A primeira referencia documen- evolución socioeconómica da Vila. Rumbao e José Puga, principais tal atopámola en 1.186, data na 2.- O período álxido: s. XIII e estudiosos do tema. O arquivo da que o Xudeu Maor merca ó s. XIV: parroquia de S. Esteban, funda- Concello un pedazo de terreo mental neste caso, foi víctima do con destino a cemiterio. Esta lume no s. XVII. O mesmo lle transación foi posible en virtude Se ben a lexislación –a primeira aconteceu máis recentemente ó da doación feita en 1.181 polo lei de apartamento dictara do Concello, se ben este xa Rei Femando II ó Concello das Sisebuto no 3ª Concilio de comezara a desmantelarse con súas propiedades na Vila e no ter- Toledo– establecía a obrigatoria anterioridade. Por ende a presen- mo xurisdicional. segregación de comunidades te aproximación á presencia étnicas e relixiosas, todo parece xudía en Allariz ten un carácter Este primetro asentamento ubicá- indicar que a práctica cotiá fundamentalmente compilatorio. base nos suburbios da Parroquia obviaba ou cando menos difumi- de S. Pedro, entre Torre Lombarda naba este rigorismo. 1.- Orixe do asentamento e a Porta de Vilanova, dentro da xudeu: muralla e delimitado pola Rúa de Nembargantes puntualmente S. Lázaro, en lugar de notable des- deberon producirse numerosos No Foro de Allariz, outorgado nivel, no que aínda perdura o conflictos e enfrontamentos por Alfonso VII á Vila en 1.157 e topónimo Barranquiño. Entre a como se tira das sucesivas cartas que regulamenta minuciosamen- muralla e o río extendíase o de avenencia e conciliación entre te as relacións de convivencia, Campo dos Coiros –hoxe ambas comunidades. 21 ~
  21. 21. Os Xudeus na Galiza Baixada da rúa de Vilanova cara o cemiterio, e cruceiro do Calvario. A primeira delas data de 1.249: “Sepan cuantos vieren esta pági- na para siempre valedera que los que habitan en el atrio, por sí y por su parte y los que habitan en Vilanova y en S. Pedro por sí y por su parte, hacen en, firme el siguiente pacto de amistad...” Intento evidente de achegamen- to entre os cristiáns que habitan nas imnediacións do adro de S. Pedro e os xudeus dos subur- bios da mesma parroquia e de Vilanova. Chama a atención a masiva concentración de institu- cións destinadas a grupos marxinais ou de presencia cercana non desexable (leprosario de S. Lázaro, Hospital de peregrinos do Seixón e Hospital do Conde na na clásica controversia de Américo propiedades no barrio criastián e rúa do mesmo nome,Albergue de Castro e Sánchez Albornoz sobre a incluso no novo barrio de O S. Pedro...) durante estes séculos convivencia e colaboración entre Couto onde se está a construir o nas inmediacións da Parroquia de as tres culturas, incluidos os mou- Convento de Sta. Clara ó que na S. Pedro.A Vila xurdira e medrara ros ou mouriscos. O certo é que o mesma carta establece o compro- en rúas paralelas ó castelo xusto pacto asínase en pé de igualdade, miso de doar en herdade “a orta no outro extremo, sendo aínda baixo a autoridade real representa- que hi ten....por que as Donas do hoxe perceptible unha maior da por Pero Eanes, meiriño da Vila. Mosteiro podan....façer seu cime- densidade de edificación na zona Na orde relixiosa acórdase separar terio”. O documento sinala clara- leste, preto do castelo, que na as celebracións públicas sen pre- mente a ubicación da sinagoga e oeste, preto de S. Pedro. sencia dos uns nas dos outros. cemiterio: no Subcastelo, en solar Tamén se acorda que os cristiáns cedido polo Concello en 1.186. O 20 de maio de 1.289 asínase o non morarán na xudería e vicever- Asemade faise unha primeira refe- principal documento en relación sa. O Xudeu Maior, Isaac Ismael, rencia ó barrio de O Couto, confir- mado posteriormente por Carta coa comunidade xudía: a Carta de deberá entregar en prenda “a casa puebla de Sancho IV de 1.293 e avenencia que debe regular de do burgo polos danos que seus mutuo acordo a convivencia entre xudeus hi feçeren...” O que pon de que,co tempo,rematadas as obras, etnias. Non é o caso de entrar aquí manifesto que os xudeus tiñan será ocupado polos xudeus. 22 ~
  22. 22. Os Xudeus na Galiza Así poís, semella comprobado documentalmente que a finais do s.XIII os xudeus habitaban no barrio de S. Pedro e Vilanova e tiñan cemiterio e sinagoga no Subcastelo. Nin a carta de 1.249 nin a de 1.289 deberon eliminar os con- flictos étnico-relixiosos na súa totalidade. A Festa do Corpus fora instituida por bula de Urbano IV en 1.272 e a súa procesión ordenada por Xoán XXII en 1.316. Pola súa banda, a Cofradía do Corpus Deus estableceu- se en Allariz na Parroquia de S. Pedro e perdurou ata 1.875. No primeiro ano de celebración da procesión xa se produciron conflictos entre xudeus e cristiáns. Neste contexto deben situarse os acontecementos de 1.317 con Xoán de Arzúa como protagonista. Subido a un boi A ponte de Allariz sobre o río Arnoia guiado polos seus criados, a na zona do subcastelo. golpes de fariña e formigas bravas, vai escorrentar ós xudeus cara ó seu barrio. Sentiuse tan orgulloso da súa fazaña que decidiu crear unha Eirado de S. Pedro, debeu cum- xudía en Allariz debía ser aínda Fundación co seu nome e capital prir o efecto disuasorio agarda- de notable entidade. Este último para perpetuar a súa memoria, o do. En 1.319 trasladouse ó nomea a Fernando de Castro que aínda hoxe se fai anual e Outeiro da Forca -eufemística- administrador dos reinos de puntualmente. mente rebautizado como O Galicia, León e Asturias, quen mediante Carta outorgada de 5 Xardin- e dalí, a finais do s.XV, ó de maio de 1.366 declara en Malia á Pragmática de Carlos III, Outeiro da Godalla. O topónimo en Allariz mantívose a tradición, orixinal mantense na Praza do Allariz unha especie de amnistía entre outras razóns pola Carta Eiró, no que foi adro de S. Pedro. xeral, tanto a xudeus como a cris- outorgada polo mesmo Rei en tiáns:“... por cualesquier malefi- 3.- Decadencia e extinción: 1.766, posiblemente a petición do cios que cualesquiera de ellos Concello, que sanciona a costume hayan hecho o se hayan guar- e permite a súa celebración. Durante o conflicto sucesorio dado de hacer en cualquiera mantido entre Enrique de manera, tanto judíos como cris- Nin a Picouta dos Xudeus, no Trastámara e Pedro I a presencia tianos...”. 23 ~
  23. 23. Os Xudeus na Galiza Bairro do Couto, detrás do Convento. nos se viven a partir de 1.391 dei- to en beneficio dos xudeus para xaron tamén a súa pegada en que ampliaran o seu cemiterio. Allariz. A colonia xudía trasláda- se, agora xa extramuros, ó Sub- Igualmente significativo resulta o caso de Mosé Peres, xudeu reca- castelo e O Couto onde remata- ran as obras do Convento. dador de alcabalas reais en Ourense que, ó ser requerido para A Lei de apartamento das Cortes que se apartara á Rúa Nova desta de Toledo de 1.480 sentará princi- cidade,manifesta que el era veciño pios xurídicos aínda máis riguro- de Allariz, o que sen dúbida amosa As décadas finais do s. XIV e o sos.Con todo en Allariz,seguindo a unha maior tolerancia aínda nestas decorrer do s. XV significan un tradición, se non se ignoran, sí que datas na Vila que na capital. camiño de decadencia cara a se interpretan máis benignamente. extinción da colonia xudía. Sen No mesmo senso semella aclara- A altura de 1.487 o párroco de S. toria a referencia a Juan dúbida os sanguentos acontece- Alfonso Carpintero, dirixente mentos que no conxunto dos rei- Esteban manda Carta de aforamen- 24 ~
  24. 24. Os Xudeus na Galiza A rúa Vilanova, que conduce ó Subcastelo. da revolta irmandiña en Allariz, A primeira consecuencia desta que en 1.467 convoca unha fron- extinción “oficial” foi a remoción do “fossar” ou cemiterio xudeu do te común de cristiáns, xudeus e mouros ou mouriscos contra os Campo da Mina practicada en cabaleiros do reino. 1.500,onde “...aparecieron cadáve- terase ó longo dos séculos seguin- res sentados en sus sepulcros en A nova situación político-social tes. Ó desmantelamento de cemi- forma de silla con hebraicos carac- de finais de século remata coa terio e sinagoga seguíulles a des- teres en larga cartela funeraria”. Pragmática de expulsión dictada Posiblemente polas mesmas datas afectación por parte do Concello. polos Reis Católicos en Granada desmantelouse tamén a sinagoga. É máis que probable, como afirma en 1.492. En Allariz os efectos da Cid Rumbao, que as pedras corre- 4.- Pervivencia da tradición mesma deberon ser mínimos por ran cara abaixo, é dicir, cara ó río e xudía: canto a comunidade xudía xa se se empregaran na reconstrucción integrara por conversión masiva da ponte de Vilanova (1.559- ou abandonaran os menos a Vila A presencia da tradición xudía en 1.600) ou no encoro e muiño da sen maiores problemas. Allariz, aínda que máis difusa, man- Puchina nas imnediacións do 25 ~
  25. 25. Os Xudeus na Galiza Curiosamente os documentos levaba na outra man a soga de desta época ó referirse a este Cristo e o xudeu da tralla que recinto de Vilanova que os cabalei- cemiterio utilizan o termo “fosa- portaba unha especie de látego. ros da Orde de Malta rexentaron. rio”, o que avala unha influencia Se chamarlle a alguén “xudeu” xa mutua das dúas culturas. era un insulto, este multiplicába- No s. XVII o párroco de S. se se a fórmula utilizada era Esteban, Juan Antonio Conde, Desaparecidas as pegadas mate- “xudeu da corneta”. En 1.910 decidiu queimar o arquivo ante riais, mantivéronse por séculos as produciuse un apedreamento as continuas disputas entre cris- actividades económicas, en mans contra estes xudeus da procesión tiáns novos (conversos) e vellos. dos agora conversos do barrio de que deu pé ó conseguinte xuizo, S. Esteban, vencelladas ó curtido, sen que ficara claro se as pedras Neste mesmo século, co fin de “piliteiros”, zapateiros, tecedores tiñan como destinatarios ós desvirtuar a conciencia xudía, ou oficios menestrais xunto a pro- xudeus ou ós seus portadores. construiuse un Calvario no fesións liberais. Especúlase con camiño que unía Vilanova co “fos- que a tradición dos amendoados, De todo isto, o principal documen- sar” ou cemiterio xudeu. gardada polas monxas do conven- to que pervive na actualidade cons- titúeo a Festa do Boi de Corpus to,teña relación coa colonia xudía. Mauro Rivera, secretario do que a Fundación con nome de Xan Concello en 1.740, deixounos a Un párroco de Santiago, en abril de Arzúa debe preocuparse non só de 1.830, a vista de que as dispo- primeira descrición do Subcastelo: por conservar senón tamén por sicións de Carlos III non surtían investigar e autentificar. “secano, de inferior calidad, cabi- efecto sobre os disciplinantes, da tres fanegas, que sirve de pas- Fontes bibliográficas: comentaba: “Reminiscencias to al común. Linda E. muralla de la Villa; O., Castillo de ella; N., rio mal extinguidas de la supersti- AMADOR DE LOS RIOS, José: Arnoya y S. dicha muralla”. De ción judaica que labró la perfi- “Historia de los judíos en España y semellante xeito figura no dia hebrea en el Sinaí”. Portugal” Madrid, 1984. Catastro de Ensenada de 1.749. BARROS, Carlos: “O outro admiti- Son moitas as testemuñas directas do. A tolerancia cara os xudeus na Precisións análogas fará Juan que José Puga aínda tivo ocasión idade media galega”. Universidade de Santiago. Manual Mascareñas, informante de recoller e que confirma a vixen- CASTRO, Américo: “España en su de Pascual Madoz en 1.836 para o cia da tradición xudía no s. XIX e historia. Cristianos, moros y judí- seu Diccionario Histórico comezos do s. XX. Ós de S. Pedro os”. Barcelona, l983. Geográfico de España: “El Campo seguíaselles a chamar “rifeños” CID RUMBAO, Alfredo: “Historia pola súa actitude de provocación de la Mina (cemiterio) es un de Allariz”. Ourense, 1984. permanente. De igual xeito ós de sitio al ENE- y a cien pasos de la S.Esteban se lles coñecía como “os puerta principal de la Iglesia de LOPEZ CARREIRA, Anselmo: “Os xudeus de Ourense no s.XV”. da sinagoga”, sendo frecuente o S. Esteban en donde se enterra- Ourense, 1983. insulto de “touciños” ou ban los hebreos que subsistieron MONSALVO ANTON, J. M.: “marráns”, pois comían en públi- en la Villa hasta el s. XVI”. “Teoría y evolución de un conflicto co carne de porco para demostrar social. El antisemitismo en la Ata 1.840 a Vila contou con cemi- a verdade da súa conversión. Corona de Castilla en la Baja Edad terios no adro de cada parroquia. Media”. Madrid, 1985. Nesta data construiuse o cemite- Tamén na procesión de Semana PUGA BRAU, José : “Os xudeus de Allariz”. Ourense, 1996. rio cristián de Vilanova, para o Santa a figura do Nazareno ía cus- SÁNCHEZ ALBORNOZ, Claudis: que posiblemente se utilizou todiada por dous saións vestidos “España, un enigma histórico”. pedra da ala N. da muralla e a que de romanos: o xudeu da corneta, Barcelona, 1985. quedaba da sinagoga e fossar. que a máis de este instrumento 26 ~
  26. 26. Os Xudeus na Galiza Barrio de S. Pedro, coa torre da igrexa ao fondo. 27 ~
  27. 27. MAPA URBANÍSTICO DE ALLARIZ Mª ÁNGELES LÓPEZ CORTIÑAS CRISTINA VARELA BARRIOS Licienciada en Xeografía e Historia Licenciada en Xeografía e Historia pola Universidade de Santiago de pola Universidade Complutense de Compostela. Especialista en Prehis- Madrid. Especialista en Prehistoria e toria e Arqueoloxía e Historia Antiga. Arqueoloxía. Actualmente realiza tra- Actualmente é profesora de Xeografía ballos no campo de arqueoloxía, des- e Historia en Ensino Secundario. tacando os realizados na vila de Allariz. 28 ~
  28. 28. Os Xudeus na Galiza A historia do pobo xudeu e o seu reflexo no urbanismo de Allariz Mª Ángeles López Cristina Varela Barrios A o falar do pobo xudeu Sen embargo, podemos remontar Sen embargo, a primeira chegada non podemos obviar a súa presencia ás primeiras eta- significativa produciuse despois que o seu mundo, a pas históricas nas que fenicios e da destrucción do Templo de súa cultura, a súa relixión, dun ou con toda seguridade xudeus Jerusalén por Tito no século I d. C. doutro xeito, están perto de nós, tamén, acometerían xuntos activi- co que existíu un exilio forzado despois de ter deixado un pouso dades comerciais para as que esta- de xudeus que viñeron a España. importante na cultura galega. ban especialmente dotados, visi- Sen dúbida, moitos de aqueles tando terras galegas na búsqueda hebreos que arribaron a Sevilla e A súa impronta foise labrando ao de variedade de productos, espe- Granada, desprazáronse despois longo da historia a través dun cialmente metais. Estableceríanse até Galiza, deportados, confinados prolongado proceso no que se de xeito temporal en pequenas ou en forzoso exilio, dedicándose suceden a convivencia e o rexei- factorías situadas na costa galega, ao comercio e á explotación das to, a asimilación e a marxinación, desde onde mercarían os produc- riquezas minerais deste territorio, o amor e u odio entre cristianos e tos máis codiciados no mercado. sobre todo do ouro. xudeus, tanto a nivel peninsular como a nivel galego. O historiador romano Estrabón Non consta que houbese intole- aportará as primeiras noticias rancia entre os que podemos Este pobo procede de Oriente e que demostran a presencia de denominar xa hispano-xudeus e habitualmente existe a crenza de hebreos na península, traídos hispano-romanos. que a súa chegada a España e a como cautivos de Nabucodono- súa dispersión por toda a sor para os reis hispanos Pirro e Coas invasións xermanas de sue- Península produciuse coa destruc- Ispano que os asentaron en vos, alanos e vándalos, a situación ción de Jerusalén no século I d. C. Andalucía e Toledo. do pobo xudeu permaneceu está- 29 ~
  29. 29. Os Xudeus na Galiza bel, ao contrario do ocurrido coa chegada dos visigodos. Os pobos godos estaban orgullosos da súa linaxe e vían nas leis xudías da pureza do sangue un antagonismo. Por elo, cando abandonaron o arrianismo e abrazaron o cristia- nismo, convertíronse en grandes perseguidores do pobo hebreo. O monarca visigodo que tomou serias medidas contra os xudeus foi Sisebuto, que a principos do século VII, despois do IIIº Primeira etapa. Concilio de Toledo, decretou unhas primeiras leis de separa- ción entre xudeus e cristianos anque as dúas comunidades Balcón de Amoeiro. S. Pedro. 1ª etapa. podían vivir intramuros das dis- tintas cidades. Os últimos anos do reinado godo caracterizáronse por unha gran- de inestabilidade social, e os xudeus convertíronse nos chivos expiatorios do malestar xeral. Por elo, as comunidades xudías apoiaron as invasións árabes, que ao principio os respeitaron. Sen embargo, coa chegada dos almorá- vides e os almohades as persecu- cións aos xudeus foron sistemáti- cas, polo que estos fuxiron maio- ritariamente cara as incipientes xuderías do norte peninsular, como as de Allariz, Ourense, Monforte de Lemos, etc. O exposto anteriormente docu- méntase nalgunhas vilas como Allariz, na que, dentro do recinto da muralla e tendo como veciños aos cristianos, habitaban os hebreos unha zona ocupada pola alxama de S. Pedro. 30 ~
  30. 30. Os Xudeus na Galiza Achámonos pois ante unha pri- meira fase que poderíamos cha- mar de integración do elemento xudeu, que se reflicte incluso no plano urbano de Allariz. Todos, cristianos e xudeus, viven prote- xidos pola muralla do castelo anque nas rúas ou barrios colin- dantes para evitar problemas ante os diferentes estilos de vida xa que seguindo as leis do Talmud, os hebreos practicaron desde a súa chegada unha ten- dencia ao aillamento civil, orga- ninzándose autónomamente en torno á sinagoga e á autoridade do xefe maior ou rabino. Estos feitos estaban ocurrindo en Allariz, na xudería de S. Pedro, que se extendía polas zonas da Lombarda,Arroleiro, S. Lázaro, ter- minando na porta de Vilanova e o Portelo da Barreira. Se a xudería, situada intramuros da vila, era o lugar de habitación Sub-Castelo. 2ª etapa. desta comunidade, non podemos esquecer que a súa existencia Segunda etapa. non estaría completa sen un lugar de oración, a sinagoga, e un lugar de enterramento, o fossar. Ambos situaríanse na actual área da parroquia de S. Estevo, sendo desmantelados polos cristianos tras a expulsión ou conversión dos xudeus no século XV. Pero a organización social da España cristiana medieval foi pro- vocando novas oleadas de antise- mitismo tanto no sector dos viláns que descargaban o seu odio contra os xudeus como no sector dos nobres, que sentían certa envexa polos favores que recibían dos reis algúns xudeus 31 ~
  31. 31. Os Xudeus na Galiza comunidade, se- No caso de Galiza, e en concreto guindo as leis de de Allariz, poucos foron os apartamento, a se xudeus que se foron a outros paí- trasladar ás casas ses, solucionándose o problema da zona do Sub- coa conversión da maioría ao Castelo, situadas cristianismo. ao longo da rúa que conducía á Incrementaríase logo o número Sinagoga, e polo de conversos na vila alaricana bairro do Couto. trasladando a súa residencia á zona de S. Estevo ao tempo que As dúas zonas, a do asistían ao doroso proceso do Sub-Castelo e o desmantelamento da súa sinago- Couto, atopábanse ga e o fossar, que pasaron a per- fora das murallas tencer ao Concello, e á descon- de Allariz. Estaría- fianza e recelo dos chamados mos ante unha “cristianos vellos”. segunda etapa de segregación do Pasados os séculos, a pegada dei- elemento xudeu. xada por esta comunidade en Allariz pode rastrexarse a través A situación dos da toponimia, costumes e festivi- Sto. Estevo. 3ª etapa, conversos. xudeus vai pois dades, algúns apelidos, certos ofi- decaendo paulatinamente, e a fins cios, a estructura urbanística e Terceira etapa. do século XIV o antisemitismo constructiva dos barrios citados estaba moi desenrolado tanto en anteriormente..., pero tan só o Galiza como no resto de España. lento trascorrer da historia logrou que Allariz perdera a En 1492 promúlgase a pragmá- memoria que distinguía aos cris- tica de Valladolid, que prohibe tianos vellos dos conversos. aos xudeus exercer cargos públicos e profesións, suprí- mense os seus tribunais, prohí- bese-lles relacionarse con cris- Bibliografía que ocupaban postos de relevan- tianos e obrígase-lles a levar un cia: recaudadores, prestamistas, distintivo visíbel. Estas trabas Cid Rumbao, Alfredo: “Historia médicos, asesores. fundiron as comunidades de Allariz”. Ourense, 1984. hebreas e precipitaron unha Onega, José Ramón: “Los judíos en el Reino de Galicia”. A elo se lle suma a actuación da decadencia da que nunca con- Madrid, 1999. igrexa, que no século XIII irrum- seguiron saír. Puga Brau, José: “Os xudeus de pe tomando medidas contra as Allariz”. Ourense, 1996. herexías e presionando á poboa- O 31 de Marzo de 1492, tras a Santoni, Eric: “El Judaísmo”. ción xudía. toma de Granada polos Reis Madrid, 1999. Carballo, Francisco; Senén Católicos, publicouse o edicto de Felipe; López Carreira, É o momento no que a xudería expulsión ou conversión total, Anselmo: “Historia de Galicia”. de S. Pedro desaparece do centro asinado por Torquemada, inquisi- Vigo, 1992. de Allariz, sendo obrigada a dor xeral do Santo Oficio. 32 ~
  32. 32. Os Xudeus na Galiza Os Rabinos tocaban o shofar para anunciar as festividades. 33 ~
  33. 33. Torah. ANSELMO LÓPEZ CARREIRA Vigo, 1951 Licenciado en 1976 e Doutorado en (Concello de Gangas, 1999), así ción de fontes documentais sobre os 1994 pola Universidade de Santiago, como numerosas ponencias e arti- que ten publicados numerosos libros é Catedrático no IES “María Soliño” gos, entre eles “Os xudeus de como A Revolución Irmandiña de Cangas e Profesor-Tutor na UNED- Ourense no século XV” (Boletín (Galiza Editora, 1987), Os Ourense. Auriense, 13, 1983). Irmandiños: Textos, documentos e bibliografía (A Nosa Terra, 1991), O seu campo de investigación cen- Ten participado en senllos manuais Ourense no século XV (Xerais, trouse na Baixa Idade Media, prefe- colectivos de Historia de Galicia 1991), A cidade medieval galega (A rentemente nos temas das (1979 e 1991) e nunha Historia Nosa Terra, 1999), Cangas na Idade Irmandades, o mundo urbano e a edi- Xeral de Galicia (1997). Media. Estudio e documentación 34 ~
  34. 34. Os Xudeus na Galiza A comunidade xudía de Ourense na idade media Anselmo López Carreira N o entramado da grupal sobre os alicerces da reli- tancias. Non sabemos ata onde sociedade medie- xión, que os convirte en minoría alcanzaban os contactos dos val, coa súa caracte- sinalada, para ben e para mal, xudeus ourensáns, pero pode- rística variedade de xurisdiccións como elixidos e como víctimas. mos seguir as súas primeiras eta- e códigos, a comunidade hebrea pas. Deixando á parte aos recada- non deixa de ser un dos múlti- Os lazos así creados son unha das dores de impostos (entre os que ples agrupamentos socio-profe- claves da súa eficacia económica Iudá Pérez é o máis asíduo) -pro- sionais en que aquela se organi- no incipiente mundo dos nego- cedentes todos de fóra-, atopa- za. Mais o certo é que, entre cios, poñendo á súa disposición mos de paso pola cidade a todos eles, aparece especialmen- unha excelente infraestructura xudeus de Ponferrada e de te particularizada; ante todo pola extendida a través de longas dis- Ribadavia, que atoparían acollida relixión, que a mantén como unha illa no océano cristián. Este elemento superestructural dótaa de enorme compacidade, reforzando a tendencia que xa de por si actúa durante a Idade Media sobre cada un dos grupos sociais –visible tamén nas confrarías reli- xioso-profesionais cristiás–, pero seguramente é aquí onde se mani- festa con máxima intensidade. Entre os xudeus, en efecto, esta- blécese unha forte solidariedade Estuche da circuncisión. 35 ~
  35. 35. Os Xudeus na Galiza 1470), na das Tendas (en 1483 e 1484) e na da Pixotaría (en 1487). A partir dese ano fatídico si que todos os xudeus -que xa eran menos- se viron obrigados a residir alí... por pouco tempo, pois logo chegaría a expulsión de 1492. Fontes para o coñecemento da xudería ourensá Os datos referentes ás xuderías medievais galegas son moi esca- sos, en certa consonancia coa súa propia modestia e, sobre todo, cos avatares padecidos pola nosa documentación municipal, dos que saíu moi perxudicado un grupo social tan caracteristica- mente urbano como eran os xudeus. Pero aínda son moito máis escasos -case inexistentes- os anteriores aos século XV: prac- ticamente redúcense estes aos restos arqueolóxicos atopados na Coruña (a lauda sepulcral de dona Seti, hoxe no Museo Arqueolóxico Nacional de Circuncisión de Xesús. Retábulo Maior da Igrexa Madrid), un par de breves citas da Nosa Señora do Portal, Ribadavia. do século XI no Tombo de entre os seus correlixionarios da Sen embargo non se pode falar Celanova e un documento de cidade. En 1470 estaban aquí reti- con propiedade de barrio xudeu Allariz do ano 1289. dos Gonzalo Marco, Xacó Lión e en Ourense, tanto porque en todo Mosé, fiadores do fuxido Nicolao tempo,debido ao limitado número No século XV dispoñemos, é cer- (veciño de Ribadavia), que logo de xudeus, viviron nela tamén to, dun volume aceptable e, sobre retorna para liberalos. moitos cristiáns, como porque ata todo, dabondo compacto, para tra- 1487 algúns deles habitaban fóra cexar rasgos firmes da vida desa Se entre os grupos profesionais desa rúa.Nos requerimentos muni- comunidade, pero incluso entón cristiáns era espontánea a tenden- cipais de “apartamento” do 3 de isto só é aplicable á cidade de cia a ocuparen un espacio urbano xullo de 1484 e 22 de maio de Ourense. Sabemos con certeza contíguo, procurando morar na 1487 comprobamos, en efecto, que había xuderías noutras pobo- mesma rúa, tiña esta que ser aínda que se cita a varios xudeus para acións: unha derrama tributaria máis intensa entre unha comuni- que se trasladen á Rúa Nova. Por ordenada pola Coroa en 1464 cita, dade de tan marcada personalida- outra parte en varios padróns de ademais desta, as da Coruña, de.A sinagoga, na Rúa Nova, era o veciños do s. XV atopámolos con- Betanzos, Ribadeo, Monforte, núcleo ao redor do que se instala- cretamente na Rúa dos Arcediagos Ribadavia e Baiona, e por outra ban de forma bastante compacta. (no ano 1428), na da Praza (en vías cónstanos a presencia de 36 ~
  36. 36. Os Xudeus na Galiza xudeus en Allariz; pero a lamenta- Notas de Estevo Pérez,V e VI ble perda das actas municipais e Notas de Gonzalo Aurario, II rexistros notariais (así como a - - - - Padróns de Ourense do Notas de Roi Fernández da inexistencia de prospeccións Somoza, III Santiago de século XV, arqueolóxicas) prívanos dos Compostrela, 1995. Notas de Xoán Fernández de medios de aproximación. Nogueira Protocolos de Xoán García, II Á parte destas obras de edición Ourense constitúe a excepción.Por de fontes, a xudería ourensá foi Notas de Gonzalo Núñez razóns sen dúbida aleatorias, esta Escrituras, XV e XVIII estudiada en varias publicacións, cidade conservou unha cantidade e de maneira monográfica ou Clérigos do Coro unha calidade excepcional da súa incluida en visións de conxunto: Libro de Posesións do Cabido de documentación baixomedieval. 1454 Nos dous arquivos en que se custo- B. FERNÁNDEZ ALONSO, Los judíos Libro de Posesións do Cabido de dia case toda –o catedralicio (ACO) en Orense, Ourense, 1904. 1501 e o Histórico Provincial (AHPOu)– atopamos un número considerable 2) ARQUIVO HISTÓRICO PROVINCIAL J.R. ONEGA, Los judíos en el Reino de documentos. A maioría das refe- DE OURENSE (AHPOu): de Galicia, Madrid, 1981. rencias proceden dos fondos muni- Libros de Acordos do Concello, I, cipais, ben das propias actas do II, III, IV e VI A. LÓPEZ CARREIRA,“Os xudeus de Concello (os Libros de Acordos, Ourense no século XV”, Boletín Rexistro de Xoán García redactados polo notario Álvaro Marqués de Leis, Carp. 30 Auriense, Ourense, 1983. Afonso), ben dos seus particulares Caixa 1 libros de notas. En cambio son - - - - Ourense no século XV. Padróns extremadamente dispersos no Economía e sociedade urbana ACO, de onde tan só nos chegan 3) ARQUIVO HISTÓRICO NACIONAL - na Baixa Idade Media, Ourense, noticias esporádicas –algunha de Madrid- (AHN): 1991. gran valor–,tanto nos contratos sus- Notas de Xoán García (1490) critos con particulares como nas - - - - A cidade de Ourense no actas capitulares, se ben tamén Parte da documentación está século XV. Sociedade urbana na nalgunha ocasión conforma series publicada nas seguintes obras: Galicia baixomedieval, cronolóxicas compactas, como é o Ourense, 1998. caso dos vintenove contidos no M. CASTRO e M. MARTÍNEZ SUEIRO, libro do notario da cidade Álvaro Colección de documentos del O espacio físico da xudería Afonso, do ano 1434. A todo isto Archivo de la Catedral de compre engadir o fragmento dun Orense, Ourense, 1914-1923. rexistro notarial de 1490 que se ato- A reducida comunidade hebrea pa no Arquivo Histórico Nacional X. FERRO COUSELO, A vida e a fala ourensá residía ata 1487 (ano en de Madrid (AHN). dos devanceiros, II,Vigo, 1967. que se efectiviza a súa marxina- ción definitiva) en diversas rúas En conxunto, a documentación A. LÓPEZ CARREIRA, De Ourense da cidade, aínda que de certo se que nos fornece información é concentraba preferentemente na medieval. Rexistro de Xoán esta: García (1484), Ourense, 1993. Rúa Nova, onde a partir desa data se houbo de limitar por forza ata 1) ARQUIVO DA CATEDRAL DE - - - - “Contribución ó estudo da a expulsión de 1492. Pero debido OURENSE (ACO): xudería ourensá baixomedieval”, á súa modestia demográfica nun- ca a ocupou en exclusiva nin Notas de Álvaro Afonso Xudeus e conversos na Historia, Fragmentos de Notarios, D e E1 Santiago de Compostela, 1994. moito menos; mesmo nesa rúa a 37 ~

×