Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
ҚАЗАҚСТАН РЕПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ                   МИНИСТРЛІГІ     МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ   ...
Редакция алқасы:                               Ж.Қ. Таймағамбетов                                Т.О. Омарбеков           ...
АЛҒЫ СӨЗ   Ж.Қ. Таймағамбетов – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, тарих, археология және              этнология факультетінің дека...
ВНЕДРЕНИЕ АВТОМАТИЗИРОВАННЫХ        ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В АРХИВНЫХ                    УЧРЕЖДЕНИЯХ      М. Турмухамет...
вопросы информационного обмена между архивными учреждениями, будетспособствовать укреплению взаимодействия архивных учрежд...
электронного фонда пользования, доступного через сеть Интернет преждевсего ориентировано на социальное направление, на удо...
1) довести долю архивных фондов, переведенных в цифровой формат котметке не менее 8 %. Так, этот показатель на сегодняшний...
хранением документов, состояние НСА. Информация базы данных служитосновой для ведения в автоматизированном режиме фондовог...
до исполнителей. Это обусловлено как текучестью кадров, так и постояннымразвитием информационных систем. Без специального ...
И,    наконец,     последнее     по порядку,     но не по значению.Информатизация — дело чрезвычайно затратное. Для перехо...
решению этого вопроса не было. В сентябре текущего года в г. Кзыл-Ордесостоялось Республиканское совещание «Информационный...
типовые программные продукты-модули, которые архив сможет доработать сучетом своей специфики, к примеру «Контроль движения...
дайындау ісінде пайдалануға әлі күнге дейін жеткілікті көңіл бөлінбейкеледі. Мұндай хабарларды ұйымдастырушы жұрналшылар ә...
дайындау ісінің тарихшы-мамандар дайындауда аса маңыздылығын бір сәттеестен шығаруға болмайды.      Мұндайда Қазақстан тар...
басыбайлы құлындай адал қызмет ететін тарихшының өзін дайындау бүгінгікүні аса маңызды мәселе болып тұр. Мұндай маман әрин...
Философия докторы (PhD) мен кеңестік жүйедегі ғылым кандидатын қатардайындауымыз осылайша адасқандығымыздың айқын көрінісі...
негізі болып табылады. Бұл алда 2008-2010 жылдар аралығында жүзеге асуытиіс аса маңызды шаралар. Осы мәселені айтқанда елб...
еркін сезінетін жаңа тұрпатты тарихшылар дайындай аламыз. Өкінішке орай,бұл айтылғандардың барлығын жүзеге асыруға көптеге...
тарихымызды жалған концепцияларға сүйеніп насихаттайтын қауіпті бағыт-бағдар екенін ұмытпайық.      Бүгінде тарихқа қатысы...
бұдан тағы да біржақты қорытынды жасап, Н.Аристов көтеріп отырғанқазақтың этникалық тарихының мәселелері туралы айтқанда, ...
disciplines, were changed the structures and contents of curricula. But furthermodernization of historical education has b...
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
материалы конференции 2012 12-12
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

материалы конференции 2012 12-12

14,029 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

материалы конференции 2012 12-12

  1. 1. ҚАЗАҚСТАН РЕПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН ӘЛ-ФАРАБИ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ КАЗАХСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ имени АЛЬ- ФАРАБИ «АҚПАРАТТЫҚ-ҚАТЫНАС ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ МҮМКІНДІКТЕРІ МЕН ОТАН ТАРИХЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ» атты республикалық ғылыми-тәжірбиелік конференцияның МАТЕРИАЛДАРЫ 12 желтоқсан 2012 ж. МАТЕРИАЛЫ республиканской научно-практической конференции на тему«ВОЗМОЖНОСТИ ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ И ПРОБЛЕМЫ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ИСТОРИИ» 12 декабря 2012 г. Алматы «Қазақ университеті» 2012 1
  2. 2. Редакция алқасы: Ж.Қ. Таймағамбетов Т.О. Омарбеков Д.С. Байгунаков Э.Т. Телеуова Жауапты редакторлар Д.С. Байгунаков, А.М.Уразбаева «Ақпараттық-қатынас технологияларының мүмкіндіктері мен Отантарихының мәселелері» атты республикалық ғылыми-тәжірбиелікконференцияның материалдары, 12 желтоқсан 2012 ж. – Алматы: «Қазақуниверситеті», 2012. – 194 б. ISBN……. Бұл жинақта «Ақпараттық-коммуникациялық технологияны қолдану арқылыОтан тарихын оқытуды ұйымдастыру: «Қазақстандағы тарихи білім беру орталығы»атты мультимедиялық зертхана мен Қазақстан тарихы бойынша ортақ интернет-ресурсын қалыптастыру» атты фундаментальді ғылыми жоба аясында өткен«Ақпараттық-қатынас технологияларының мүмкіндіктері мен Отан тарихыныңмәселелері» атты Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдарыжарияланған. ISBN……. КазНУ имени аль-Фараби,2012 2
  3. 3. АЛҒЫ СӨЗ Ж.Қ. Таймағамбетов – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, тарих, археология және этнология факультетінің деканы, т.ғ.д., профессор Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігін жариялағаннан кейінҚазақстанның тарихи білімінде бірнеше өзгерістер жүрді: тарихикурстардың жекелей деидеологизациясы іске асты, оқыту жоспарларыныңқұрылылымы мен мазмұны өзгерді. Алайда, тарих білімінің алдағымодернизациясы күрделі тапсырма ретінде қалып отыр. Бұл қазіргі тарихтыоқыту өскелең ұрпақтың оң тұлға болып қалыптасуында үлкен саяси-тәрбиелік мәнге ие болуымен байланысты болып отыр. Жинақталған тарихибілім жастардың санасын саяси-азаматтық тұрғыда қалыптасуына үлес қосуытиіс. Қазіргі күндегі мәселенің бірі тарихшы мамандардың тар бағыттыболуы, фактологогиялық зерттеулер жүргізуге көп мән беруінде болып отыр.Мектепте және ЖОО-да тарихты оқыту әдісінің қайталануы орын алған. Іскеасып жатқан жүйе тарихи ойды дамытуға емес, мәліметтерді механикалықүйлестіруге мәжбүрлейді. Мемлекет тарапынан оқытудың жаңа әдістерін енгізудегі ізденістержүргізілуде. Бұл туралы елбасы Н.Ә.Назарбаев «Қазақстанның әлеуметтікжаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» аттыбағдарламалық мақаласында ("Егемен Қазақстан", 2012 ж. 10 шілде) ҚРБілім және ғылым министрлігіне арнайы тапсырма берілді: - 2013-2014 оқу жылынан бастап жалпы білім беретінмектептердегі оқу үдерісінде білім берудің интерактивті түрлерінпайдалануды кеңейтуді және онлайн-оқытудың арнаулы оқубағдарламаларын енгізуді көздесін; - Қазақстан тарихы бойынша оқу жоспарларын, оқулықтар мен оқуқұралдарын талдаудан өткізсін, оқу орындарында Қазақстан тарихыноқытудың мазмұны мен пішінін өзгерту жөнінде іс-шараларды жүзегеасырсын; Осы бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстары Қазақстан тарихыкафедрасында жүргізілуде. Осы конференция жоғарыда көтерілгенмәселелерді талқылайтын және оның шешу жолдарын іздестіретін ортаболмақ. 3
  4. 4. ВНЕДРЕНИЕ АВТОМАТИЗИРОВАННЫХ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В АРХИВНЫХ УЧРЕЖДЕНИЯХ М. Турмухаметова - Начальник отдела архивов и документации Управления поразвитию языков, архивов и документации акимата города Алматы В информационный век информация является не только предметоммассового потребления, но и мощным экономическим ресурсом.Закономерно поэтому, что вопросам внедрения современныхинформационных технологий в документооборот государственныхучреждений, ведомственных структур, в частности, архивного дела,придается большое значение на самом высоком уровне. Информация как основной стратегический ресурс и главный источникобщественного богатства становится ценностью общества. Отличительнаячерта информационного общества – доступность информационных ресурсов,необходимых для социального прогресса. В настоящее время архивная информация становится самостоятельнымфактором социального и экономического развития общества. Возрастает еероль в принятии решений в области политики и социальной сфере, в связи стем, что обладание нужной информацией обеспечивает получениеполитических и экономических преимуществ. Огромная часть возникающейв современном обществе информации сосредотачивается в архивах, образуясоциальный информационный потенциал. Одним из факторов,определяющих способность архивов полно и точно удовлетворятьвозрастающую потребность в ретроспективной информации, являетсястепень автоматизации в архивах, которая охватывает процессыкомплектования архивных фондов, учета и обеспечения их сохранности,работы с научно-справочным аппаратом, выполнения информационныхзапросов и учета использования фондов. В настоящее время, когда реформированию подвергаются практическивсе стороны общественного устройства, многократно возрастает ценностьархивной информации. Удовлетворить потребность общества в нейвозможно лишь путем информатизации архивной отрасли, то есть созданияоптимальных условий для этого процесса. В связи с новым пониманиемархива как части информационных ресурсов и информационной системы,важнейшей задачей архивной отрасли становится развитие рациональнойсистемы формирования, обеспечения сохранности и всестороннегоиспользования Национального архивного фонда. Среди основных задач архивной отрасли важнейшей являетсяобеспечение права граждан на информацию, предоставление им широкогодоступа к информационным ресурсам. Создание автоматизированного научно-справочного аппарата, базданных, содержащих электронные копии документов улучшит обеспечениепользователей архивной информацией, позволит более оперативно решать 4
  5. 5. вопросы информационного обмена между архивными учреждениями, будетспособствовать укреплению взаимодействия архивных учреждений сорганами государственной власти. Внедрение и активное использование автоматизированных архивныхтехнологий должны сделать труд архивиста более продуктивным исодержательным, избавив его от выполнения многих рутинных операций.Применение современных информационных технологий повысит ихэффективность. Информатизация архивной отрасли – многосторонний процесс,включающий методические и нормативные разработки, научную и кадровуюработу, создание и внедрение программного обеспечения, обучение,планирование и финансирование работ. В области архивного дела информатизация представляет собой процессусовершенствования технологий обработки архивных документов путемвнедрения в архивное дело теоретических и прикладных разработокинформатики, а также использование в работе архивов компьютернойтехники и программного обеспечения. Информатизация отрасли может бытьдостигнута только благодаря комплексному подходу к автоматизацииосновных функций. Допустим, в ЦГА города Алматы накоплены огромныефонды документов на традиционных бумажных носителях и микрофишах,представляющие практический и историко-культурный интерес. Такоеисторическое богатство необходимо сохранить, и при этом необходимосохранить и доступность к этим богатствам. Подавляющий объем информации представлен на традиционных(бумажных) носителях, что существенно ограничивает возможность ееиспользования. С каждым годом объем бумажного массива увеличивается вгеометрической прогрессии, так же как и количество запросов граждан. Сувеличением объема бумажного массива время на поиск информацииувеличивается, релевантность снижается, что не устраивает ни специалистов,ни граждан. Бумажные документы, отчеты и каталоги разрушаются из-зафизического износа или утраты частей массивов. Кроме того, темпсовременной жизни диктует необходимость оперативного принятия решенийна основе анализа больших объемов информации, который можноосуществить только с применением компьютерной техники. Для обеспечения возможности применения компьютерной техникинеобходимо обрабатываемую информацию представлять в электронном виде.Электронная копия документа может быть одновременно доступна для всехуполномоченных пользователей. Существенно сократится время наобработку запросов, поиск документов и изготовление их копий. Оцифровка документов – это необходимый первый шаг на путисоздания контента, который станет фундаментом электронного архивобласти. Это жизненно необходимая деятельность по сохранениюисторического и культурного наследия, по предоставлению гражданамдоступа к наследию, по повышению качества оказываемых услуг. Создание 5
  6. 6. электронного фонда пользования, доступного через сеть Интернет преждевсего ориентировано на социальное направление, на удовлетворенияпотребностей граждан в ретроспективной информации. Каждый архивдолжен четко определить, какие фонды необходимо оцифровать в первуюочередь, будут ли это документы по приватизации, личные дела или приказы,но такую работу необходимо активно начать в ближайшее время. Этот видработы включен в Стратегический план Управления по развитию языков,архивов и документации города Алматы. Практика работы ЦГА показывает, что в процессе использованияоригиналов документов читателями, наносится урон физическому состояниюдокументов. Поэтому остро стоит вопрос создания электронного фондапользования документов на электронных носителях, т.е. перехода насовременные методы хранения информации, как одного из этаповинформатизации. Необходимо внедрить в практику работы ЦГАсканирование архивных описей и архивных документов, при помощиспециализированных сканеров. В настоящее время техническое оснащение ЦГА соответствует всемнеобходимым требованиям: для возможности перевода документов сбумажных носителей в электронный вид приобретены 2 полноцветныхкнижных сканера Mustek PageExpress A3 USB 1200 Pro формата А 3 и SkanMaster формата А 0+. Установлено серверное оборудование с файла-хранилищем, с помощьюлокально-вычислительной сети создана доменная структура, по которойкаждый сотрудник может разместить необходимын электронные документыв серверном хранилище, для этого созданы общие папки для каждой службы. Лля чтения микрофиш и микро-пленок приобретены специальныеаппараты, профессиональные видеокамеры, цветные лазерные принтеры, дляпоказа мультимедийных презентаций приобретены проекторы и экраны,ноутбуки, для всех служб ЦГА приобретены компьютеры необходимоймощности, установлены антивирусные программы, также все службыподключены к сети Интернет. Важнейшим этапом работ по созданию «электронного архива» являетсясканирование – перевод документов с бумажной основы или с пленочныхносителей в электронный вид. Обработка включает в себя повышениекачества изображений, переименование файла в соответствии с оригиналом,распознавание текста, преобразование в другие форматы. Например, на приобретенном оборудовании для микрофильмированияSMA 105 создан страховой фонд – из 16 дел – 6000 листов (60 микрофиш) –ОЦД ф.287 Отдел записи и актов гражданского состояния за 1908-1935 годы. Ставится задача тем самым достичь к 2015 году следующихконтрольных значений показателей, намеченных в «Стратегическом планеУправления по развитию языков, архивов и документации города Алматы» иутвержденной постановлением акимата города Алматы (от 7 ноября 2011года № 4/909): 6
  7. 7. 1) довести долю архивных фондов, переведенных в цифровой формат котметке не менее 8 %. Так, этот показатель на сегодняшний день непревышает и 0,1 %; 2) долю же архивных фондов, включенных в автоматизированныеучетно-информационные поисковые системы довести до уровня не менее20%. Ныне этот показатель не превышает 5%. Сегодня установленные в читальных залах архивов компьютерыоснащены программами, с помощью которых исследователи не толькополучают возможность просматривать документы в электронном виде,уменьшая время для поиска необходимых документов, распечатыватьнеобходимые сведения, не подвергая документы постоянного хранения набумажных носителях физическому и световому воздействию, но также иосуществлять поиск по уже имеющимся базам электронных архивныхданных. Несмотря на устаревание отдельных программ, тем не менее,предметно-ориентированный и тематический поиск является одним изэффективных инструментов исследовательской работы. Автоматизацияархивной отрасли в этом направлении в настоящее время находится настадии наращивания парка компьютерной техники, выборочной обработкифондов документов и приобретения специальных компьютерных программпод архивные задачи. Полагаю, что для дальнейшего успешного внедрения информатизации вархивной отрасли, необходимо разрабатывать и утверждать целевыеотраслевые программы по информатизации в разрезе каждого изнаправлений информатизации. Следует предусмотреть рациональноеиспользование материальных и кадровых ресурсов: использование типовогопрограммного обеспечения, реализацию специальных проектов совместно сКомитетом информации и архивов Министерства культуры и информацииРК, другими архивами. Целью создания такой программы является повышение эффективностидеятельности городского архива по удовлетворению потребностей граждан,органов власти, организаций и учреждений в ретроспективной архивнойинформации посредством автоматизации процессов хранения, обработки,поиска и предоставления потребителям документов архивных фондов идругих документов (архивных справок, выписок). Наиболее важным направлением использования современныхинформационных технологий в деятельности архивных учреждений являетсяорганизация учета документов. Так, в ЦГА города Алматы используетсяпрограммный комплекс (ПК) «Архивный фонд» 2-й версии. Главный еенедостаток отсутствие возможности вносить описи, заполняя раздел «Дело». ПК «Архивный фонд» представляет собой автоматизированныйкомплекс, обеспечивающий создание информационного массива о составе исодержании документов, состоянии их сохранности и научно-справочногоаппарата (НСА) на уровне фонда и описи, что позволяет осуществлятьинформационное обеспечение функций государственного учета, контроль за 7
  8. 8. хранением документов, состояние НСА. Информация базы данных служитосновой для ведения в автоматизированном режиме фондового каталога, этодает возможность перейти к передаче сведений в фондовые каталоги ицентральный фондовый каталог в электронном формате. Программойпредусмотрено автоматическое формирование паспорта архива, рядасводных статистических отчетов. Процесс накопления архивной информации в электронном видеподошел к моменту, когда ставится задача по ее массовому вводу в системуна уровне единицы хранения. Решение данной задачи кроется во внедрении4-ой версии ПК «Архивный фонд». В настоящее время компьютеризация в большей степени затронулаобласть создания информационно-поисковых справочников. Среди нихпреобладают так называемые базы данных простейшей структуры набольшие и однородные массивы данных - имена, географические названия ит.п. Как правило, они дублируют традиционные указатели к фондам,каталоги и указатели к описям. Основная цель их создания - ускорить поискпо соответствующим массивам. Продолжается работа по формированию баз данных и внедрениюновых технологий в архивное дело. В программе «единая архивная базаданных» постоянно набираются базы по: «Перечень решений Райисполкома»; «Награждение медалями», куда вносятся данные, награжденныхмедалями «Ветеран труда»; «Акт государственной комиссии о приемке объектов в эксплуатацию»; «Ритуальные услуги», куда вносятся сведений об умерших; «Местонахождение документов по личному составу». Развитие информационных технологий, хранение и обработкаоцифрованных материалов, приём электронных документов и главное —обеспечение их сохранности требует совершенно нового типа архивиста,хорошо владеющего информационными технологиями, умеющегообращаться с современной компьютерной техникой. Поэтому внедрение современных технологий обязательно должносопровождаться обучением сотрудников. Необходимо как повышениекомпьютерной грамотности всех архивистов, так и целевое обучение работес внедряемыми программными комплексами. Хотелось бы обратить внимание на то, что внедрение новыхинформационных технологий в архивной отрасли невозможно безподготовки квалифицированных кадров. Эффективное внедрение иоперативное использование могут обеспечить только сотрудники, хорошознающие как информационные технологии, так и архивное дело. Принехватке квалифицированных кадров возрастает риск неудачного илизатяжного внедрения новых информационных технологий. Требуетсяпроведение регулярного обучения пользователей – всех, кто работает синформационными системами и программными продуктами, от руководства 8
  9. 9. до исполнителей. Это обусловлено как текучестью кадров, так и постояннымразвитием информационных систем. Без специального обучения освоить всеэто самостоятельно обычный человек - пользователь, как правило, не всостоянии. Важной и далеко еще не полностью освоенной и оцененнойархивистами сферой применения информационных технологий в архивномделе является сеть Интернет. Перед архивными сайтами открыты огромныевозможности, которые неуклонно расширяются вместе с технологическимпрогрессом. Основные цели присутствия архива в Интернете в самой сжатой формевыглядят следующим образом: - предоставление общей справочной информации об архивныхдокументах и архивах; - постоянное информирование об архивной деятельности; - содействие поиску архивных документов и получению архивныхуслуг; - взаимное информирование архивистов и обсуждениепрофессиональных архивных вопросов; - популяризация архивного дела, формирование позитивного имиджаархивов у граждан и общества. Очень важно не забывать о средствах обеспечения безопасностидокументов и баз данных, защите от проникновения через Интернет,от несанкционированных действия пользователей читального зала, простоот ошибок сотрудников. Нельзя забывать, что электронные технологии,обеспечивая удобство работы, поиск и быстрый доступ, в то же времясущественно повышают риск утраты больших массивов данных. Информатизация в архивном деле все более усовершенствуется иразрастается, постепенно проникает во все направления работы архивов,являясь неотъемлемой частью повседневного труда работников, а это, в своюочередь, самый воодушевляющий итог современного этапа внедрения впрактику работы ЦГА автоматизированных архивных технологий. Обеспечение общедоступности различных архивных баз данных вбудущем позволит популяризировать документальное богатство архивов,легкость доступа исследователей, ученых и студентов к документам,сохранность документов на бумажной основе. Подводя итог вышесказанному, отмечу, что необходимость внедренияавтоматизированных технологий в практику работы архивных учреждений,обусловлена необходимостью удовлетворения возрастающих потребностейобщества в ретроспективной информации. Активное использованиедокументов Национального архивного фонда, повышение роли архивов врешении вопросов защиты законных прав граждан, в том числе поисполнению социально-правовых запросов, требуют повышенияэффективности работы архивов, что в определенной мере достигается за счетвнедрения новейших информационных технологий в архивной отрасли. 9
  10. 10. И, наконец, последнее по порядку, но не по значению.Информатизация — дело чрезвычайно затратное. Для перехода архивовк современным технологиям нужны значительные инвестициив оборудование, оснащение рабочих мест архивистов современнойкомпьютерной техникой, создание локальных сетей с широкополоснымвыходом в Интернет, серверной инфраструктуры для работы с базамиданных и электронными документами, образами документов. Современнаяматериально-техническая база потребуется и для работы с ПК «Архивныйфонд» и «Фондовый каталог», которые после наполнения будут насчитыватьмиллионы и даже десятки миллионов записей. Работы предстоит оченьмного, но надо переходить на новый уровень и соответствовать требованиямзавтрашнего дня. ИНФОРМАТИЗАЦИЯ АРХИВА: СОСТОЯНИЕ И АКТУАЛЬНЫЕ ЗАДАЧИ РАЗВИТИЯ А. Ботанов - директор КГУ Центрального государственного архиваг. Алматы Проблема информатизации архивной сферы не нова. Ещё в 2006 годуКомитет архивов и документации Республики Казахстан утвердилпостановлением Правительства «Программу развития архивного дела идокументации на 2007-2009 годы». Согласно ей началось внедрениеинформационно-коммуникационных технологий во все сферы архивногодела. В архивной службе Алматы, прежде всего, проводилось обеспечениеархива компьютерной техникой, внедрения нескольких версий Программы«Архивный фонд». Но централизации этого вида работ не было. Существующая в настоящее время в нашем архиве автоматизированнаяинформационная система представляет собой, в основном, учетно-справочные данные, информация в которых, как правило, статична.Используются они в работе отдельных подразделений архива и обеспечиваютавтоматизацию процессов повседневной деятельности. Формированиеэлектронных банков данных проводилось по некоторым направлениям,которые можно разделить по нескольким блокам: 1. Электронные копии архивных источников; 2. Базы данных по архивным документам; 3. Справочники; каталоги; 4. Информационная служба в рамках функционированияделопроизводства архива. С момента завершения вышеназванной программы в республике иархивном деле произошли изменения: принят ряд законов, постановлений,обязывающих изменить положение в области информатизации архивнойсферы. Вопрос широкого внедрения информационных и коммуникационныхтехнологий в архивной сфере поднимался не раз, но единых подходов к 10
  11. 11. решению этого вопроса не было. В сентябре текущего года в г. Кзыл-Ордесостоялось Республиканское совещание «Информационный Казахстан –2020. Актуальные вопросы создания и хранения электронных документов»,организованное Комитетом информации и архивов Министерства культуры иинформации Республики Казахстан. На совещании представители архивныхучреждений всех регионов Казахстана подняли вопрос о необходимостисоздания специализированной государственной структуры, основнойзадачей которой будет разработка Единой системы электронных архивов иеё интеграция с Единой системой электронного документооборота в целяхобъединения ведомственных архивов и государственных архивныхучреждений в единую информационную сеть. Именно она поможеториентироваться и определять цели и направления развития информатизацииархивных учреждений. К сожалению, сегодня законодательно в Казахстане не до конца решенапроблема юридической силы большинства существующих электронныхинформационных ресурсов. Однако это не препятствует их использованию. Возьмем, к примеру, хотя бы одно из направлений этого процесса -развитие предоставления государственной услуги «Выдача архивнойсправки» в электронной форме. Оно, конечно же, предполагает повышениекачества информационного обслуживания населения, получения гражданамии организациями преимуществ от применения информационных ителекоммуникационных технологий за счет обеспечения равного доступа кинформационным ресурсам архива. Так, внедрение в практику архиваработы с обращениями граждан посредством информационных электронныхтехнологий способствует упрощению процедуры подачи заявления исозданию удобного графика работы архива для иногородних и иностранныхграждан. Появление на веб-портале акимата г. Алматы удаленной формыобработки обращений граждан, увеличило количество обрабатываемойинформации через электронный формат. Наш архив активно включается в коммуникационные процессы,используя свои технические ресурсы. Информационно-коммуникационныетехнологии в последние годы распространились во всех сферах архивногодела. Они облегчают учет и описание фондов, поиск сведений в электронныхсправочниках. Но этого недостаточно. Предстоит осуществление комплексамероприятий, часть которых уже реализуется. Развивается веб-сайт архива. Вэтом году размещен справочник по фондам, ряд тематических перечней иобзоров документов. В перспективе станет возможным размещениеоцифрованных описей фондов наиболее востребованных пользователями, чтопозволит им реальную возможность прямого поиска информациипосредством Интернета. Ещё одно из коммуникационных направлений, которые над которымнам необходимо работать – это автоматизация внутриархивной деятельностиархива. Имеющиеся у нас программные средства в большинстве своемпростые, уже устарели, не интегрированы друг с другом. Необходимы 11
  12. 12. типовые программные продукты-модули, которые архив сможет доработать сучетом своей специфики, к примеру «Контроль движения дел», «Работа систочниками комплектования», «Выполнение запросов граждан»,Электронный читальный зал» и др. Иная ситуация складывается с информационно-поисковыми системами.Определение возможности поиска заложена в Программе «Архивный фонд»,что достаточно для обеспечения архива. Однако для решения более сложнойи объемной задачи - общеархивного поиска через Интернет - требуетсядополнительная разработка. Актуален вопрос на сегодня оцифровки документов. Нами этот видработы осваивается. Со временем должно поменяться само содержание работы архивистов сдокументами, если их электронная публикация станет наряду сформированием дел фондов и составлением архивных описей результатомподготовки к научному использованию. Информатизация деятельности архива, внедрение электронногоделопроизводства, несомненно, поспособствуют повышению его роли вобеспечении эффективной политики управления документацией. Правда, этоповысит требования к квалификации и уровню образования архивистов. Развитие информационных технологий, хранение и обработкаоцифрованных материалов, обеспечение их сохранности требует архивистасовершенно нового типа, хорошо владеющего информационнымитехнологиями, умеющего обращаться с современной компьютернойтехникой. Поэтому необходимо и вузам, готовящим будущих специалистовархивов иметь это в виду, и ввести в учебную программу соответствующийкурс. Безусловно, работа предстоит нам большая, но переходить на новыйуровень и соответствовать требованиям завтрашнего дня необходимо. АҚПАРАТТЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТАРИХЫНАН МАМАНДАР ДАЙЫНДАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ Т.Омарбеков - т.ғ.д., профессор, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Қазақстантарихы кафедрасының меңгерушісі Бүгінгі жаңа технологиялардың қарыштап дамуы жағдайындаақпараттық технология мүмкіндіктерін тарихшы мамандар дайындаудапайдалана білудің болашағы аса зор. Әсіресе, бұл мәселеде әртүрліқазақстандық телеарналардан үздіксіз беріліп келе жатқан тарихитақырыптарға байланысты хабарлардың және құжаттық телефильмдердіңзор маңызы бар. Олар бәрінен бұрын дәрістерде және семинар сабақтарындапайдалануға аса тиімді екендігін ескере бермейміз. Бұлардың ішіндежекелеген тарихи тұлғаларға арналған телехабарларды тарихшылар 12
  13. 13. дайындау ісінде пайдалануға әлі күнге дейін жеткілікті көңіл бөлінбейкеледі. Мұндай хабарларды ұйымдастырушы жұрналшылар әдетте, мәселеніңтарихи мазмұнына қатысты тарихшы мамандармен қатар, тарихи оқиғағакуәгерлерді, тақырыпқа қатысты көркем шығармалар жазып жүргенбілімділерді, және т.б. мамандық иелерін «сөйлетеді». Мұндай телехабарларсабақ пен дәрістің қызықты да тартымды өтуіне айтарлықтай ықпал жасайалады. Соңғы жылдары тарихшылар дайындауда онлайн-семинарлардыңмүмкіндіктерін пайдалануға да ықылас арта бастады. Мұндайда, болашақтарихшылар басқа мемлекеттегі, басқа қаладағы өздерінің әріптестерініңдәрістерін тыңдап, көтеріліп отырған мәселе төңірегінде сұрақ-сауалдарқойып, өзіндік ой өрітуге мүмкіндіктер алады. Нақты мысалға жүгінерболсақ, тарих факультетінің оқытушыларының Мәскеудегі өздерініңәріптестері профессор Д.Аманжоловамен Алаш қозғалысына байланыстыонлайн-семинар өткізіп, пікірлесулерін айтар едік. Мұндай маңызды әңгімеәрине, екі жаққа да аса пайдалы болды. Сонымен қатар, соңғы жылдарыәртүрлі киностудияларда арнайы тарихи тақырыптарға түсіріліп жатқанқұжатты, немесе көркем фильмдердің де маңызын да әлі толық түсіне қойғанжоқпыз. Сондықтан да оларды болашақ тарихшыларды дайындау ісінепайдалануға жеткілікті көңіл бөліне қойған жоқ. Сөзіміз түсінікті болу үшінмысал келтіре кетелік. Жақында ғана осы жолдар авторының ғылымикеңесшілігімен Қазақфильмнің белгілі режиссеры Е.Рақышев «Ашаршылық»атты тарихи-құжаттық кинофильм түсірді. Онда бейне құжаттар жетісебермейтін тұстарды актерлардың рөлдерде ойнауы толықтырып отырады. Алмұның өзі тарихи қасыретті студенттердің бейнелі түрде, толғаныстарменқабылдауларына жол ашады. Сондықтанда мұндай картиналарды оқытуудерістеріне кеңінен тарту жолдарын іздестіруіміз керек. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ң Қазақстан тарихы кафедрасы бүгінгікүні тарихшы ғалым оқытушыларды топтастырған Республикадағы бірден-бір ғылыми-әдістемелік орталық. Мұнда Қазақстан тарихының әртүрлікезеңдерінен типтік бағдарламалар, элективтік курстар бойынша дәрістернұсқалары, оқулықтар мен оқу құралдары дайындалады, және оларРеспубликаның тарихшылар дайындайтын басқа университеттеріне үлгіретінде ұсынылады. Мұндайда электрондық тәжірбие алмасу жүйесініңмаңызы өлшеусіз. Кафедра білім жетілдіру мақсатымен басқауниверситеттерден келген мамандарды өздеріндегі электрондықкөшірмелермен қамтамасыз етіп, тәжірбие алмасуға баса көңіл бөліп келеді.Қазіргі кезде университеттің зерттеу университетіне айналу ісіне басты мәнберуіне байланысты күн тәртібінде профессор-оқытушыларды белгілі бірсала бойынша ғылыми жобалармен жұмыстар жасайтын, және оқулықтармен оқу құралдарын дайындайтын ғылыми бағыттарға топтастыру қолғаалынуда. Осындайда ақпараттық технология мүмкіншіліктерінің аса молекендігі де басшылыққа алынуда. Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, бұлбағытта іске асырылуға тиісті жұмыстар аса көп. Олардың бәрі болашақеншісіндегі мәселелер бола тұрса да, әсіресе, электронды оқулықтар 13
  14. 14. дайындау ісінің тарихшы-мамандар дайындауда аса маңыздылығын бір сәттеестен шығаруға болмайды. Мұндайда Қазақстан тарихы пәнінің жалпыуниверситеттік маңызын даескеруге тура келеді. Әсіресе, иновациялық-индустриялық саясат орын алыпотырған кезеңде жаратылыстану және техникалық мамандықтар бойыншамамандар дайындауда Қазақстан тарихының рөлін және маңызын көтерунегізгі мәселеге айналып отыр. Мұның өзі қазақ тарихын азаматтардыотаншылдық рухта тәрбиелеуге үлкен ықпал ететін маңызды пәнгеайналдыруды аса қажет ететінін түсінгеніміз жөн. Қазақ ұлтының рухани болашағы оның тілі мен әдебиетінің, мәдениетімен тарихының сақталуына және жүйелі түрде өрістеп, өркендеуімен тығызбайланысты екендігін кез-келген азамат жақсы түсінетін заманда өмір сүріпотырмыз. Бұл тәуелсіздіктің бәйтерегінен өркен жайған сан шұғылалыжетістігіміздің тағы бір айшықты да нұрлы қорытындысы болып табылады.Алайда мәселенің мәнін нақты түсіну бар да және оны берік ұстанымдыбасшылыққа алып, табандылықпен өмірге енгізу бар. Осы тұрғыдан алғандакөбіміз ұлт тарихының қазақтың болашағы үшін, оның жаңа ұрпағыныңсаналы да сауатты, елін ет жүрегі езіле сүйген отаншыл болып қалыптасуыжолындағы атқарар арқалы да, жауапты міндетін шынайы түсіне бермейміз.Осы тұрғыдан алғанда таяуда ғана «Мәдени мұра» бағдарламасынабайланысты және Ұлттық Ғылым академиясында өткен маңызды форумдағығалымдардың басқосуында елбасы Н.Ә. Назарбаевтың тарихшылардың жаңаұрпағын дайындау туралы қоғамның алдына нақты және айқын міндет қоюыжоғарыда айтылған мәселенің мәнін дөп басып тұр. Шындығында да «ақтаңдақтары» әлі де аса мол, өздерін зерттейтінбілімді де, адал тарихшылардың жаңа ұрпағын күтіп жатқан тарихымыздыңауыр жүгін алда кім арқалайды? Оның құнды тарихи деректерін жан-жақтытереңдете зерттеп, әлемге кім танытады? – деген сауал бәрімізді мазалауыкерек. Мұның өзі ең алдымен тарихшылардан ақпараттық технологияжетістіктерін терең және жан-жақты меңгеруді қажет етеді. Өйткені, тарих«ақтаңдақтары» қазірдің өзінде көптеген телефильмдерде жәнекинофильмдерде көтеріле бастады. Мысал ретінде бірғана Шыңғысханғабайланысты бірнеше елде көпсериялы фильмдердің түсіріліп, олардың басқаелдер тілдеріне аударылып, насихаттала басталуын айтар едік.Тарихты жан-жақты зерттеу үшін алғаш елбасы айтқандай сан салалы тарих мамандарын,дәлірек атап айтар болсақ, деректанушыларды, тарихнамашыларды,археологтарды, этнографтарды және тағы да басқа тарих ғылымына қызметететін талантты да тиянақты зерттеушілерді және оқытушыларды жүйелітүрде дайындауымыз керек. Олар бүгінгі күннің ақпараттық технологияғақатысты жетістіктерін қабылдап отыруға және оларды өздерінің күнделіктіжұмысында пайдалануға бейім болулары керек. Ал бұл шынында да асакүрделі және жауапты жұмыс. Тарихымызды жазуда және оқытуда орын алған кемшіліктерді айтуғакелгенде бәріміз де алдымызға жан салмаймыз. Ақиқатына келсек, тарихқа 14
  15. 15. басыбайлы құлындай адал қызмет ететін тарихшының өзін дайындау бүгінгікүні аса маңызды мәселе болып тұр. Мұндай маман әрине, ақпараттықтехнологияны өзінің күнделікті ғылыми және оқытушылық қызметінде жан-жақты пайдалана білетін болуы тиіс. Осыған көзіміз жететін уақыт болды депойлаймыз. Алайда, қазіргі тәуелсіздік тұсында тарихшы мамандар дайындауісі қоғамның сұранысын қанағаттандырудан әлдеқайда алыс екенін де түсініпотырмыз. Мұның себептері көп. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттықуниверситетінің тарих факультетін тарихшы мамандар дайындаудың бастыордасы десек, ешкім дауласа қоймас. Бүгінде тарих ғылымында әйгілі болған академиктер менпрофессорлардың басым көпшілігі осы оқу орнынан білім алып, ғылымидәрежеге ие болып, түлеп ұшқан түлектер болып табылатыны көпшіліккебелгілі. Сондықтан да тарихшыларды дайындау туралы мәселені көтергенде,алдымен ауызға алатынымыз және басты назарымызды аударатынымыз, осыұлттық университеттегі атқарылып жатқан абыройлы шаралар. Алайда осыалтын ұяның профессорларының бірі ретінде бүгінгі білім беру ісініңталаптары тұрғысынан қарар болсақ, Қазақ ұлттық университетінің тарихфакультетінде қалыптасқан және қатталған дәстүрлер мен игі міндеттер алдаатқарылар шаруаның қисапсыз көптігін және олардың үлкен реформалықөзгерістерге мұқтаж екендігін айқын аңғартады. Қазіргі кезеңдегі біздің ең басты қиыншылығымыз, менің ойымша,мынадай мәселелерге келіп тіреледі: біріншіден, біз кеңестік кезеңдеқалыптасқан тарихшыларды дайындау және жұмысқа орналастыружүйесінен әлі де толық бас тартқан жоқпыз. Ал бұл жүйе қазіргі нарықтыққатынас заманының талабына мүлде сәйкес келмейді. Сондықтан да тарихфакультетін бітірген білімді мамандарымыз көбіне нарықтық қоғамқағидаларының ықпалымен оқытушылық жұмысқа немесе зерттеужұмыстарына барудан бас тартады. Тамаша білімді, талантты зерттеушіболады-ау деген шәкірттеріміздің көбіне әкімшілік жұмысқа орналасып,мүлде басқа салаға қызмет кетуге бет бұрғанын да көріп отырмыз. Екіншіден,тарихшыларды өз мамандығы бойынша қызмет етуге бағыттау үшін оларғамемлекет және қоғам тарапынан материалдық және рухани қолдау қажет-ақ.Мұнсыз қазіргі материалдық және экономикалық мәселелер бірінші орынғақойылған қоғамда тарихшы маманды қалыптастыру мүлде мүмкін емес.Тарихшы мамандығының халқымыз үшін, еліміз үшін аса маңыздылығынқанша насихаттасақ та, тұрмыс тапшылығы дегенін істеп, тарихшыныкүнкөріс халін жақсарту жолында басқа мамандықты игеруге мәжбүрлейтінінде байқап жүрміз. Үшіншіден, тарихшыларды батыстық үлгіде дайындауқажеттігін күн сайын айтсақ та, бұл бағытта кемшіліктеріміз шаш етектен. Еңбастысы кеңестік жүйедегі маман даярлау үлгісінен бас тартпай жатып, жаңабатыстық жүйені қабылдауға кірістік. Осылайша, бүгінгі университеттердегімамандар дайындау жүйесі бұрынғы кеңестік білім беру мен кейінгіжаңашыл оқыту бағытымен мидай араласып, адам түсінбес шатасу басталды. 15
  16. 16. Философия докторы (PhD) мен кеңестік жүйедегі ғылым кандидатын қатардайындауымыз осылайша адасқандығымыздың айқын көрінісі. Бұл аталған қиыншылықтар әрине, ең бастылары ғана. Бұларды жеңетінде, және сапалы маман дайындаудың жаңа стратегиялық бағытын жүзегеасыратын да бәрінен бұрын өзіміз екенін ұмытпауымыз керек. Осы тұрғыданалғанда елбасы жоғарыда көтерген сапалы тарихшы мамандар және тарихшығалымдар дайындаудың іргелі орталығы ретінде әл-Фараби атындағы Қазақұлттық университетінің тарих факультетінің мүмкіншілігі аса зор екендігінатап көрсеткен жөн. Бұл факультетте шынында да батыстық өркениетүлгісінде ұлтымызға қызмет ететін кәсіби тарихшыларды дайындаудың негізі– іргелі зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Мұнда қолданбалы тарихизерттеулер мемлекеттік бағдарламаға «Ұлттық идея – Қазақстан дамуыныңнегізі» деп аталатын мемлекеттік маңызы зор зерттеу жобасы аясындаенгізілген. Қазірдің өзінде қазақ халқының тарихи-этнографиялықмұраларына қатысты деректерді жинау, оларды жүйелеу және жариялау ісіжолға қойылған. Мұнда болашақ мамандар қазақ халқының дәстүрліқоғамының бастаулары мен рухани негіздеріне қатысты көптегенжұмыстармен жүйелі түрде танысып, білімін толықтыра алады.Ғалымдардың бір тобы қазақты құраған ру-тайпалардың сонау сақ, үйсінжәне қаңлы дәуірлерінен бері қарайғы ежелгі және ортағасырлардағытарихын тиянақты түрде оқып, осы саладан сапалы білім алып шығады. Ғалымдардың үлкен тобы Қазақстанның тарихи мұраларын және қазіргіқоғамдағы рухани-мәдени даму бағыттарына қатысты нақты проблемалардызерттеумен айналысып, осындай маңызды зерттеу бағыттарыныңнәтижелерін оқу үстінде кеңінен пайдалануда. Жоғарыда аталған «Мәденимұра» атты мемлекеттік бағдарламаға да факультет ғалымдары белсенеатсалысуда. Мұнда ғалымдардың мемлекеттік музейлерде жинақталғанэтнографиялық заттарды зерттеумен айналысуы да әдеттегі қалыптасқанзерттеу бағыты болып саналады. Тарих факультетінде мамандарды дайындау бакалавриатта,магистратурада және докторантурада жүйелі түрде жүзеге асырылуда. Біздіңжобалауымызша осы сатылардан түгел өткен, ақпараттық технологияжаңалықтарын меңгерген болашақ маман өз ісіне берілген тарихшы-зерттеуші болып қалыптасуы тиіс. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің тарих факультетінде Қазақстандағыдиаспоралардың тарихи және мәдени мұралары да нақты археологиялықжәне музей материалдары негізінде зерттелуде. Сонымен бірге елбасымызатап көрсеткендей, тәуелсіз Қазақстанның болашағын белгілейтін, оныңәлеуметтік-экономикалық және саяси дамуының ғылыми-техникалықбағдарламасын 2009-2011 жылдарға арнап жасап шығу ісіне де факультетғалымдарының белсене қатынасу ойлары бар. Сонымен қатар тарихфакультетінің ғалымдары «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясындажинақталған көптеген деректерге деректанулық талдаулар жасау дафакультеттің жоспарлап отырған ғылыми гуманитарлық бағдарламасының 16
  17. 17. негізі болып табылады. Бұл алда 2008-2010 жылдар аралығында жүзеге асуытиіс аса маңызды шаралар. Осы мәселені айтқанда елбасы Н.Ә.Назарбаевтың«Мәдени мұра» бағдарламасының екінші кезеңінің басталуына байланыстыалға қойған нақты міндеті еріксіз еске түседі. «Мәдени мұра» бағдарламасының алғашқы кезеңінде шет елдерденәкелінген сан мыңдаған деректердің алда мұрағат қойнауларында шаң басыпжатып қалу қаупі бар екені құпия емес. Сондықтан да оларды ғылымиайналымға қосу қажеттігі туралы мәселені елбасы ғалымдармен жоғарыдааталған кездесуде нақты атап көрсеткен еді. Сондықтан да тарихшыларымызосындай игілікті іске зерттеушілерді және болашақ тарихшылардыжұмылдыра отырып, деректермен жұмыс істеуді жетілдіруде осығанбайланысты халықаралық-республикалық ғылыми-практикалықконференциялар өткізуде. Қазақстан тарихының өзекті мәселелері бойыншамақалалар жинақтарын шығаруды, оқу құралдарын жариялауды, оқупроцесіндегі арнайы курстарда ғылыми зерттеудің нәтижелерін өміргеенгізуге баса мән беруді көздеп отыр. Осындай игілікті және көп салалы шараларды жүзеге асыру әринетарихшы ғалымдардың отандық және шет елдік жоғарғы оқу орындарыменжәне ғылыми зерттеу орталықтарымен байланыстарын күшейте түсуді қажететеді. Мұның өзі ғалым және ғалым-педагог кадрлар дайындау жүйесінжетілдіруді, жаңа ғылыми орталықтар мен зертханалар ашуды қолға алудықажет етеді. Осы жұмыстардың бәрін қолға алуды мақсат етіп отырған әл-Фарабиатындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих мамандарын еңбек нарқыныңсұранысына иемдеу бағытын ұстануда. Бұл үшін тарих факультеттеріндетарихшы-оқытушы дайындаумен ғана шектелуге болмайды. Бірнеше жылдабір рет қоғамды әлеуметтік сұрастыру ұйымдастырып, оның негізінде қандайтарихшы мамандарына сұраныс бар екендігін анықтау және осындайсұранысқа бейімделу алғашқы орынға шығуы керек. Сонымен біргетарихшылардың жаңа мамандықты игерген немесе қосымша мамандығы бармамандарын дайындау қолға алынуы керек. Қазіргі қоғам тарихшыныталантты зерттеуші немесе қабілетті оқытушы ретінде қабылдаумен шектелеалмайды. Өйткені, қоғамдық өміріміздегі жаңа сұраныс шет ел тілдерін жетемеңгерген тарихшыларға және тарихшы-антропологтарға, тарихшы-өнертанушыларға, тарихшы-әлеуметтанушыларға, тарихшы-шығыстанушыларға және тағы басқаларға мұқтаж. Сондықтан да тарихшыдайындайтын факультеттер осындай сұранысқа орай бейімделіп, тарихшымамандардың жаңа тұрпатты сапалық деңгейіне көтерілуі керек. Мұнсыз бізнарықтық экономика жағдайында тарихшының қоғамда өзіне лайықты орнынтабуына алғышарттар жасай алмаймыз. Әрине, бұл айтылғандардың бәрі оқыту жүйесінде бакалавриатта жәнемагистратура мен докторантурада күрделі өзгерістер жасауды талап етеді.Бұл өзгерістер өркениетті елдердегі оқыту жүйелерінің нұсқасына сәйкесболуы тиіс. Сонда ғана біз әлемдік тарих ғылымында «судағы балықтай» өзін 17
  18. 18. еркін сезінетін жаңа тұрпатты тарихшылар дайындай аламыз. Өкінішке орай,бұл айтылғандардың барлығын жүзеге асыруға көптеген жергіліктіуниверситеттер мен педагогикалық институттардың шама-қарымдары жетебермейді. Алайда олардың үлгі алар және үйренер орталығы бар. Ол - әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих факультеті. Қазірдіңөзінде кеңестік кезеңнен қалған жоғарыда аталған кемшіліктер менқиыншылықтарды жою және жаңа сапалық деңгейдегі тарихшылардыдайындау бағытында ұлттық университетімізде көптеген жетістіктерге қолжеткізіп, жаңа даму стратегиясын белгілеу мүмкіндігіне ие болып отырмыз.Елбасының «Мәдени мұраға» байланысты бағдарламасын жүзеге асырудағытарихшыларды дайындауға байланысты міндетін жүзеге асыру біздердіосындай қорытындылар жасауға итермелеп отыр. Тарихшы боламын деген әрбір азамат бұл мамандықтың бүгінгі күніжаңа талаптар биігінде көрініп отырғанын, ұлттың тарихын шынайы жазуүшін бүгінде еліңді, отаныңды шын жүрегіңмен сүю, оны қадірлеужеткіліксіз екендігін, сонымен бірге бүгінгі тарихшы өзінің отанынбасқаларға таныту үшін өзі әлемдік өркениетке белсенді араласа алатын жан-жақты бесаспап маман болуы қажет екендігін ертерек түсінсе, біз бұдан көпнәрсе ұтар едік. Бұл міндетті жүзеге асырудың балалар бақшаларынан,мектептерден басталатынын да ұмытпағанымыз жөн. Осыны қоғам болыпескерсек, қазағымыздың жазба тарихы өзімізге ғана қызмет етіп қоймай,бүкіл адамзат өркениетіне кеңінен танымал болатын жолға түсер еді. Тәуелсіздік алғанымызға жиырма жылға жуық уақыт өткенінеқарамастан қазақ халқының шығу және қалыптасу тарихы әлі күнге дейінәртүрлі этногенетикалық және этно-саяси мәселелер төңірегінде айтыс-тартыстар туғызып, ғылыми негізі берік емес біржақты тарихи болжамдарғажол ашуда. Мұның әрине өзіндік себептері бар. Олардың бәріне тоқталыпжатпай, ең бастыларының біріне назар аударар болсақ, қазақ халқыныңэтникалық тарихына қатысты пікір білдірушілер нақты және әмбебап, әртүрлі ғылымдар саласындағы мамандардың ғылыми ізденістерінің негізіндетарихи-салыстырмалы зерттеулер жүргізу қажеттігін ескере бермейді. Қазақтарихы осындай жолмен жазылғандағана бір ізге түсіп, жүйелі сипаталатынын ұмытпауымыз керек еді. Өкінішке орай, әсіресе ежелгі жәнеортағасырлардағы тарихи кезеңдерді зерттеудегі мұндай бағыттағыізденістеріміз әліде мардымсыз. Бүгінгі күні жазылып жатқан тарих біріншіден, ұзақ уақыт қалыптасқанеуроцентристік қате тұжырымдардан әлі күнге дейін бас тарта алмай отырса,екіншіден, ежелгі және ортағасырлардағы тарихымызға қатысты деректердіңжеткіліксіздігінен, әсіресе, өзіміздің көшпелі бабаларымыз қалдырған нақтыжазба жылнамалардың жоқтығынан өткенімізді баяндау тәрізді аса жауаптымәселеде әр түрлі үстірт, публицистикалық сипаттағы болжамдар ментұжырымдарға мүмкіндік берілді. Мұның өзі университет партасындаотырған болашақ тарихшыны ақиқат жолынан ауытқытып жіберетін, 18
  19. 19. тарихымызды жалған концепцияларға сүйеніп насихаттайтын қауіпті бағыт-бағдар екенін ұмытпайық. Бүгінде тарихқа қатысы бар ғылыми-зерттеу институттары менорталықтар ғылыми жұмыстарға қатысты обьективті сын-пікірлер жазудытоқтатты десек жалған сөйлемейміз. Қанша қараласақта кеңестіктоталитарлық жүйе тұсында орталықта жарық көретін ғылымибасылымдарда сын-пікірлерге арнайы орын берілетін еді, және олардазерттеу жұмысының табыстары мен қатар олқылықтары да кеңінен әңгімеболатын. Бүгінде осындай ғылыми сыннан айырылып қалдықта, тарихымызтуралы әркім ойына не келсе соны айтатын, ақ пен қараны ешкім ажыратаалмайтын кезеңге аяқ бастық. Оның үстіне қазіргі басылымда жарық көретінғылыми пікірлер ғалымдардың бірін-бірі бірыңғай мерейтойлықмарапаттауымен және олардың жарық көрген жұмыстарын көтермелепкөрсетумен шектелетін болып алды. Мұның зияндылығы- тарихымызда жаңамамандар даярлау ісіне кері әсерін тигізетіндігінде. Тарихшылардың жаңаұрпағы кез-келген маңызды тарихи мәселеге сын көзбен қарап,салыстырмалы талдаулар негізінде ақиқатты айқындау рухын жоғалтыпалса, бұл біздің елеулі жеңілісіміз болып шығады. Тарихты жазушылар ескере бермейтін тағы бір маңызды мәселе, қазақдеген кеңпейіл де жомарт халықтың тарихын жазуға бет бұрған адам еңалдымен өзінің жүрегін пендешілік және басқаларға деген өшпенділікпиғылдардан тазалап алуы керек. Ұлтымыздың біртұтас тарихын белгілі бірқазақ жүзін, немесе нақты қазақ тайпасын басқаларынан аспандата асырадәріптеу және өзіне ұнамайтындарды кемсіту немесе мұқату, тіптен басқатайпаластардан өш алу тұрғысынан жазуға ешкімнің қақысы жоқ. Өткендіәңгімелегенде өзгелерге деген реніш сезіміңізді ұлт тарихына енгізбеңіз.Қазақты құраған жекелеген тайпаларды асқақтату неліктен басқалардыңрөлін төмендету есебінен жүзеге асырылуы тиіс? Өткенімізді шұқшиязерттеу, В.Бартольд тәрізді Наймандарды, Керейлерді, Дулаттарды «олартүркілер емес, монғолдар болатын» деп мәселенің байыбына тереңдетебармай, оларды осылайша қорлау арқылы жүзеге асырылуы тиіс пе? Бүгінгіуниверситетте тарихшы мамандар даялау ісінде осындай бұрмалаулардыңшынайы мәнін әшкерелеу-тәуелсіз елдің оқытушы-профессорларының бастыміндеттерінің бірі болып табылады. Мұндай ұстанымдардың негізсіздігін тіптен, халқымыз орысқабасыбайлы отар болып отырған 1897 жылдың өзінде-ақ қазақ арасындаболып, халқымыздың қадыр-қасиетін орынды бағалай білген, орыс ғалымыН.Аристов әділдікпен айтып кеткен еді. Өкінішке қарай, бүгінде елімізтәуелсіздік алған заманда өзіміздің қандастарымыздың кейбіреулеріВ.Бартольдтың таптаурын жолына түсіп, тарихымызды жауапсыздықпенбұрмалауға бет бұрғандарын аңғара алмай отыр. Ал басқаларға келер болсақ,Н.Аристов тәрізді қазақтың этникалық тарихын қастерлейтіндер орысзерттеушілері арасында бұрын да, қазір де саусақпен санарлықтай аз болғаныешкімге құпия емес. Кезінде оның еңбегіне сын көзбен қараған В.Бартольд 19
  20. 20. бұдан тағы да біржақты қорытынды жасап, Н.Аристов көтеріп отырғанқазақтың этникалық тарихының мәселелері туралы айтқанда, «... пополнениеэтого пробела во всемирно-исторической литературе возможно только придеятельном участии русских ученых» (қараңыз: Бартольд В.В. Работы поистории и филологии тюркских и монгольских народов. –М., 2002. С.279). -деп жазғанын жақсы білеміз. Амал қанша орыс ғалымдарының айтқандарын ғана дұрыс деп танитынжәне өздерінің зерттеулерінде солардың тұжырымдарына ғана жүгінетіносындай біржақты пиғылдардан кейбір қазақ тарихшылары әлі де арылаалмай отыр. Мұндай ұстанымдағы кісілер әдетте дәстүрлі қазақ деректерінменсінбейді, ал көне дәуірдің бірден бір куәгерлері болып табылатын қытайдеректерін және Орхон ескерткіштерін орыс тарихшыларыныңтұжырымдарынан кейінгі қатарға ысырып қояды. Мұндай «зерттеулер»барысында туындаған пікірлердің тарихи шындықты қалпына келтіругеқызмет етудің орнына, оны одан әрі былықтыра түсуге, әртүрлібұрмалауларға алып барары сөзсіз. Әдетте мұндай зерттеулер ұлттық рухтанжұрдай болып келеді. Бұлардан туындайтын тұжырым: қазақ халқыныңқалыптасуының этникалық мәселелері рухани дәстүрлі болмысты ашатын,аса маңызды бағыттар бойынша ғылыми негізді, және нақты деректергесүйенген басалқалы да, байыпты тұжырымдарға, қорытындыларға асамұқтаж болып отырғаны құпия емес. Мұндай олқылық осы нәнді жоғарғыоқу орнында оқыту сапасына да кері әсерін тигізіп отыр. Осы айтылған міндеттерді жүзеге асыруға әл-Фарби атындағы ҚазҰУ-ңҚазақстан тарихы кафедрасының профессор-оқытушыларының қосар үлесіде аз емес. Дегенмен де, іргелі міндеттерді жүзеге асыру көп болып жұмылақолға алуды қажет етеді. Мұндайда әрбір профессор-оқытушының бұрынғыкеңестік замандағыша диссертация қорғап алған соң, немесе ғылыми атақтаралған соң тек оқытушылық міндетпен шектелмей, тарихымыздыңметодологиялық, және әдістемелік принциптері мен негізгі қағидаларынәрқашан басшылыққа алғандары жөн. Бүгінгі университет оқытушысы өзініңғылыми-оқытушылық қызметін ақпараттық технологиядан бөле-жара қарайалмайтынын түсінетін уақыт жетті деп ойлаймыз. Сондықтанда, компютерліксауаттылық, жаңа техологияны меңгеруге деген құштарлық пен ұмтылысжоғарғы оқу орны қызметкерінің күнделікті шығармашылық қызметіндебасты мәселеге айналуы тиіс. TEACHING HISTORY AS NATIONAL: DIGITAL TECHNOLOGIES AND HISTORY EDUCATION IN THE XXI ST CENTURY* Professor Zh. Kundakbayeva - Doctor of historical sciences, Visiting Scholar at the Institute of Slavic, East European, and Eurasian, Studies (ISEEES) at UC Berkeley (USA) After Kazakhstan got State sovereignty have been a number of considerablechanges in the historical education: partial deideoligization of historical 20
  21. 21. disciplines, were changed the structures and contents of curricula. But furthermodernization of historical education has been rather problematic. It is due to thefact that in contemporary period history teaching has educational and politicalsignificance in forming positive identity of the young generation. The historyteaching material directly influences the young people consciousness, theirpolitical and civic directives. Another problem is professional society of historiansas most of them got accustomed to narrow and fact finding researches. We have toadmit today that history teaching for non-historian students is very importantproblem, as they actively participate in creation of certain visions about the past insociety. The other problem is doubling the secondary schools’ history courses inthe higher education curricula. The existing system makes students to focus onmechanical memorization of information, and not develop historical thinking. It isreflected in weakness of methodological and pedagogical provision of historyteaching process. Proceeding from the above we can conclude that today isurgently needed historical education modernization in Kazakhstan. Professionalhistorical education and history teaching in secondary educational institutions as ageneral subject must be directed at forming historical consciousness of civicsociety. On one side, we must think of how to strengthen world outlook componentof the discipline «History of Kazakhstan». I mean not giving knowledge of factsand events, but of breeding civic stance, capability to comprehend historicaldeterminism of contemporary world phenomena, critically assess historical andsocial information, define personal position to the external world, and create aholistic vision of the place of Kazakhstan in the world historical process. In otherwords, our task is to form historical thinking in the minds of our young generation.On the other side, the Kazakhstani education modernization today dictates urgentnecessity to change educational paradigm, demand serious transformation of theteaching technologies. Integration of modern educational and information becomesan important condition to perform Kazakhstan history education process. Having created curricula in History we must keep in our mind several goals. 1. The first is that the knowledge of history is precondition for informedcitizen participation not only in one’s nation but in the world. Therefore, onecurricula goal is to educate students for civic responsibility on a global scale. 2. The second demands from understanding that beyond civic education thestudy of our history can help students develop a fuller sense of self: ‘Historicalmemory is the way to self-identity, to seeing one’s place in the stream of time andone’s connectedness with all humankind’. 3. The third goal is to help students understand our place in world history. 4. And another related goal is to create for students the opportunity todevelop ‘a comprehensive understanding of the world and many of societies whosetraditions and values may in many ways be different from their own’[1, p.109] At the down of the XXI c. it is rather inconceivable to think how to integratetechnology and the Internet into the history teaching process. During the pastcentury, history teaching underwent a tremendous transformation. Perhaps the 21

×