Econ 13

2,117 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,117
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
204
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Econ 13

  1. 1. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ӨМНӨХ ҮГ “Эдийн засаг: онол, практик” сэтгүүлийн энэхүү дугаарыг МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуулийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш, судлаачдын бүтээлүүдээр бэлтгэн гаргав. Зах зээлийн эдийн засгийн нөхцөлд нэн ач холбогдол бүхий маркетинг, олон улсын худалдааны онолын асуудлууд, практикийн зөвлөмжүүдийг багтаасан сэтгүүлийн энэхүү дугаар уншигч та бүхэнд таалагдах болно. Сэтгүүлийн энэ дугаараас байгууллагын маркетингээс эхлээд маркетингийг тойрон эргэлдэж буй зах зээлийн нийгмийн эдийн засгийн төдийгүй байгаль, нийгмийн олон талтай, нарийн төвөгтэй асуудлуудын судалгааны сонирхолтой үр дүнгүүдтэй танилцах боломж байгаа. Шилжилтийн эдийн засаг бүхий манай орны тухайд шинэчлэгдэх, шинээр бий болох замуудаар үүсэн төлөвлшиж байгаа 20 гаруй мянган аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагаанд хамаарагдах байгууллагын зах зээлийн судалгаа, түүнчлэн зах зээлийн мэдлэг түгээж байгаа сургалтын байгууллагуудын маркетингийн төлөвлөгөө боловсруулах судалгааны үр дүнгүүд нь өргөн хэрэгцээтэй практикийн ач холбогдолтой байх болно. Түүнээс гадна дэлхийн хөгжил ба ирээдүйн зах зээл, улс орон бүс нутгийн маркетингийн судалгааны сонирхолтой үр дүнгүүд нь уншигч та бүхний мэдлэгийн хүрээг тэлэхэд тус нэмэр болно гэж итгэж байна. Б.Сувд П.Лувсандорж 3
  2. 2. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ЗОХИОГЧИД 1. Д.Дагвадорж. Доктор (Sc), профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн эрхлэгч, Монголын Маркетингийн Холбооны ерөнхийлөгч. Судалгааны чиглэл: Маркетингийн онол, практик, эдийн засаг, бизнесийн хөгжил, тогтвортой хөгжлийн асуудлууд. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Тулхтай хөгжил-Монголын ирээдүй” ном, 2002, УБ, “Маркетинг-зах зээлийг эзэмдэх түлхүүр: маркетинг, бизнес, хөгжил” ном, 2004, УБ. 2. Я.Отгонсүрэн. Доктор (Ph), дэд профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш. Судалгааны чиглэл: Байгууллагын зах зээлийн онол, практик, маркетингийн удирдлага. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Үйлчилгээний маркетинг”, 2001, УБ, “Байгууллагын харилцааны маркетингийн удирдлага”, 2004, УБ 3. Н.Батнасан. Доктор (Ph), дэд профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш. Судалгааны чиглэл: Олон улсын эдийн засаг, маркетинг, хүний хөгжил. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Гадаад худалдаа: Үйл ажиллагааны удирдлага, зохион байгуулалт, эрхзүйн зохицуулалт” ном, 2003, УБ, “Монголын Хүний Хөгжлийн Илтгэл-2003”, УБ 4. Э.Гүргэмжав. Доктор (Ph), тэргүүлэх профессор. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Сургалтын Албаны дарга. Судалгааны чиглэл: Олон улсын худалдаа, бизнес, маркетинг. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Аялал жуулчлалын маркетинг” ном, 1999, УБ, “Олон улсын худалдаа” ном, 2000, УБ 5. Ц.Цолмон. Магистр. МУИС-ийн ЭЗС-ийн Маркетинг, Олон Улсын Худалдааны тэнхмийн багш. Судалгааны чиглэл: Олон улсын эдийн засаг, маркетинг. 6. Ц.Нансалмаа. Доктор (Ph). ХААИС-ийн ЭЗБС-ийн Маркетингийн тэнхмийн эрхлэгч. 7. Л.Нямцэрэн. Доктор (Ph). ҮХХ-ийн Глобалчлал, гадаад орчны секторын эрхлэгч. 8. Р.Ринчинбазар. Доктор (Ph). МУИС-ийн МКС-ийн тэнхмийн эрхлэгч. 9. Э.Эрдэнэчимэг. Доктор (Ph). Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийн багш. 10.Ç.Óíäðàõ. Магистр. ÕÀÀÈÑ-ийн ÝÇÁÑ-ийн Ìàðêåòèíãèéí òýíõìийн багш. 11.Ц.Баярмаа. Магистр. Судалгааны чиглэл: Харьцуулсан хэл шинжлэл. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Англи хэлний дасгалууд”, 2005, УБ, “Англи хэлний сонсох дасгалууд”, 2005, УБ 12.С.Галбадрах. Докторант. Судалгааны чиглэл: Бүс нутгийн хөгжлийн менежмент. Сүүлийн жилүүдэд хэвлүүлсэн бүтээл: “Эдийн засгийн ухаан”, 2001 4
  3. 3. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 1 ÌÀÐÊÅÒÈÍà ÁÀ ÕӨÃÆÈË: ÖÎÃÖÎЛБÎÐ ÑÓÄАËГÀА Ä.Äàãâàäîðæ Àðãà ç¿éí øèíý õàíäëàãà Ìàðêåòèíã ¿¿ñýë õºãæëèéíõºº õóâüä ÷ ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñýòãýë ç¿é, öýðýã äàéíû íîìëîë çýðýã îëîí øèíæëýõ óõààíû çààã äýýð õºãæñºí áºãººä õºãæëèéí ºíººãèéí øàòàíä ÷ ýíý õàíäëàãà óëàì ëàâøèð÷ áàéãàà íü òîäîðõîé áàéíà. Äàÿí äýëõèéä ºðíºæ áóé ¿éë ÿâö, îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã-áèçíåñèéí ñ¿ëæýý ºðãºæèæ áóé íü øèíý õàíäëàãûã íºõöºëä¿¿ëæ áàéíà. Èéì ÷ ó÷ðààñ 21-ð çóóíû òîãòâîðòîé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí ¿¿äíýýñ õàíäàõ íü õºãæëèéí ëîãèêîîð íºõöºëäºæ áóé áºãººä õ¿íèé íèéãìèéí õºãæëèéí ºíººãèéí øààðäëàãààñ óðãàí ãàð÷ áàéãàà þì. Áýýæèíä áîëñîí “Äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà áà òóëõòàé õºãæèë” ñýäýâò Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí èõ ñóðãóóëèóäûí ïðîôåññîðóóäûí áàãà õóðàë /2004 îíû 12-ð ñàð/ äýëõèé äàÿàð ºðíºæ áóé îëîí óëñûí õóäàëäààíû ¿éë ÿâöàä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ Àçèéí ýðäýìòýä ýíý òàëààð õàìòðàí àæèëëàõ ÷èã áîäëîãûã òîäîðõîéëîí ýíý òàëààðõè áîäîë ä¿ãíýëòèéã ìààíü áàòàòãàæ ºãñºí áèëýý. Áàéãàëèéíõàà äààöàä íèéöñýí õºãæèë äýëõèé äàõèíû çîðèõ ÷èã áîëæ îëîí óëñûí õóäàëäàà, áèçíåñèéí çîõèñòîé áîäëîãîîð òóëõòàé õºãæèëä îéðòîõ íü òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëîîä áàéãààã Äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí òóðøëàãàòàé ýêñïåðò¿¿ä, Ç¿¿í Õîéò Àçèéí ïðîôåññîðóóä îíöëîâ. Ñóäàëãààíû äýýðõè õàíäëàãûã ¿íäýñ áîëãîâîë ºíººãèéí áà èðýýä¿éí õýðýãëýã÷äèéí ýðýëò øààðäëàãà òºâä íü òàâèãäàæ áàéíà. “Ìàíàé ºíººäðèéí ýäèéí çàñàãò àëü ÷ óòãààðàà áàðàà ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà õ¿í áóþó õýðýãëýã÷ ãîë ¿¿ðýãòýé. Êîìïàíèóä ººð þóã ÷ áóñ õýðýãëýã÷èéã ë òîéðîí ýðãýëäýõ õýðýãòýé áîëîîä áàéíà.” õýìýýí ÀÍÓ- 5
  4. 4. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ûí ýäèéí çàñàã÷ Ðîáåðò Æ.Êåéò áè÷ñýí íü ýäèéí çàñãèéí ºðíºë õºãæëèéí ¿íäýñ áîëîîä áàéíà. Õºãæëèéí ñóäàëãààã ìàðêåòèíãèéí êîíöåïöèéí ¿¿äíýýñ äàõèí òîäîðõîéëîõ íü 21-ð çóóí ãàðñààð õ¿í òºðºëõòºíä òóëãàð÷ áàéãàà õàìãèéí ÷óõàë àñóóäàë áîë õºãæèæ áàéãàà áîëîí õºãæèíã¿é îðíóóäûí ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà õ¿í àìûã áàéãàëèéí áàÿëãàà ñ¿éòãýõã¿éãýýð õýðõýí õîîëëîæ óíäëàí, ìàòåðèàëëàã áîëîí îþóíû õýðýãöýýã íü õàíãàõ âý ãýäýã àñóóäàë þì. ªºðººð õýëáýë, äàí ãàíö ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, õóðäöûã ãîëëîäîã õºãæëèéí áàðèìòëàëààñ áàéãàëèéí áîëîìæ äààöûã òîîöñîí õ¿í òºâòýé òóëõòàé õºãæëèéí áàðèìòëàëä øèëæèæ áàéíà. Ýíý íü äàÿàðøëûí ýðýëò áóöàëòã¿é ¿éë ÿâöòàé õîñîëæ õºãæëèéã äàí ãàíö óëñ îðíûõîî äîòîîäîä õàìðóóëàí àâ÷ ¿çýõ àñóóäàë ºðººñãºë áîëæ á¿ñ íóòàã, òèâ äýëõèéí ø¿òýëöýýíä ñóäëàõûã íºõöºëä¿¿ëæ áàéãàà þì.Òýãýõäýý äýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðèéí õ¿í àðäûí ýðýëò õýðýãöýýã ýí òýðã¿¿íä èø ¿íäýñ áîëãîæ õ¿í, áàéãàëü, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí èíòåãðàë ø¿òýëöýýíä ñóäëàõ íü íýí ÷óõàë áîëæ áàéíà. Ìàðêåòèíã áà áàéãàëü îð÷èí Óëñ îðíóóä ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí òºâøèíãèéí õóâüä ÿëãààòàé áàéäãààñ óëáààëààä ÿíç á¿ðèéí îðíû çàñãèéí ãàçðóóä áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ àñóóäàëä ººð, ººðººð õàíääàã íü àñóóäëûã óëàì õ¿íäð¿¿ëæ áàéäàã. Ò¿¿íýýñ ãàäíà áàéãàëü îð÷èí áîë äýëõèé äàõèíààðàà õàìãààëàõ ó÷èðòàé íýã óëñ îðíû õèë õÿçãààðààñ äàâñàí àñóóäàë þì.. ªºðººð õýëáýë íýã îðíû áàéãàëü îð÷íû òàëààð áàðèìòàëæ áàéãàà áîäëîãî áóñàääàà òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëæ áàéãààã öºëæèëò, øàð øóóðãà, îçîíû öîîðõîéí àñóóäëààð Àçèéí áîëîí äýëõèéí áóñàä îðíû Çàñãèéí ãàçðóóäààñ ÿâóóëæ áóé áîäëîãî õàðóóëæ áàéíà. Îëîíõè îðîíä áàéãàëü îð÷èíûã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãàà óäààøðàëòàé õýðýãæèæ áàéãàà íü òýäãýýð îðíû îðëîãûí òºâøèí äîîãóóð áàéãààòàé õîëáîîòîé þì. Îëîíõè îðíóóäûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõàä çàðöóóëàõ íººö õàíãàëòã¿é áàéäãèéí çýðýãöýý çàðèì îðíóóä áàÿí óëñ îðíóóäûí ò¿ëõ¿¿ ¿¿ñãýñýí íèéò äýëõèéí õýìæýýíèé áàéãàëü îð÷íû áîõèðäëûã áóðóóëàõàä ººðñäèéí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí õóðäöàà çîëèîñëîí áàéæ íýìýð õàíäèâ îðóóëàõûã õ¿ñäýãã¿é áàéíà. Óëñ îðíóóä õºãæëèéí çàéëøã¿é øààðäëàãûí óëìààñ îëîí óëñûí áèçíåñýä òàòàãäàí îðæ áàéãàëü îð÷íû àñóóäëààð îëîí îðíû èðãýä, áàéãóóëëàãà, çàñãèéí ãàçàð õàìòðàí àæèëëàõ øààðäëàãà òàâèãäàæ áàéãàà áºãººä ýêîëîãèéí îëîí òàëò õàìààðàë íü çàõ çýýë, 6
  5. 5. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ìàðêåòèíãèéí õ¿ðýýíä õàìòðàõ, óëìààð îëîí óëñûí õóäàëäàà, áèçíåñèéí íÿãò óÿëäààã øààðäàæ áàéíà. Îëîí óëñûí õóäàëäààíû ãýðýý õýëýëöýýð¿¿ä íü ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿í, ò¿¿íèéã ¿éëäâýðëýõ òåõíîëîãè, áàéãàëü îð÷èíòîé õîëáîãäîõ ¿éë÷èëãýýí¿¿äèéã èë¿¿ äýìæèí ýêîëîãèéí öýâýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýëä îðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí çàðäëûã áàãàñãàõ íºëººòýé þì. Èéì ÷ ó÷ðààñ äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà áà äàÿí äýëõèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéí àñóóäëóóäûã óÿëäóóëàí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé áîëñîíûã ñàÿõàí Áýýæèíä áîëñîí Ç¿¿í Õîéò Àçèéí îðíóóäûí ïðîôåññîðóóäûí áàãà õóðàë äàõèí íîòëîâ. Ýðäýìòäèéí ýìïèðèê ñóäàëãààãààð áàéãàëü îð÷íûã áîõèðäóóëàõ òºâøèí õºãæëèéí ýõýí ¿åä èõýýð ¿¿ñýæ óëñ îðîí îðëîãûí òîäîðõîé òºâøèíä õ¿ðñýí ¿åä ýðãýí áóóðäàã íü àæèãëàãäñàí áà ýíý àæèãëàëò íü áàéãàëü îð÷íû Êóçíåöèéí ìóðóéíààñ òîäîðõîé õàðàãäàíà. / 1-ð çóðàã / 1-ð çóðàã Ýõ ñóðâàëæ: Trade and environment. WTO publications. 1999. p-32 Ýíäýýñ ¿çâýë, äàÿí äýëõèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çýæ èðýýä¿éä áàéãàëèéã íºõºí ñýðãýýõ çîðèëãîîð ñàÿ ñàÿ äîëëàð çàðöóóëàõã¿é áàéõààð îäîîíîîñ îð÷èíä ýýëòýé áèçíåñ ýðõëýõ íü áèçíåñèéí õºãæëèéí õàìãèéí àëñûã õàðñàí çàãâàð, óãòàõ ñòðàòåãè áîëæ áàéíà. Îðëîãûí òºâøèí ºñºæ áàéãààãèéí íºëººã ººð ºíö㺺ñ íü õàðñàí ñóäàëãàà ÷ áèé. ¯¿íèéã èëýðõèéëýõ U õýëáýðèéí ìóðóé íü õîòûí àãààð áîëîí óñíû áîõèðäëûã èëýðõèéëíý ãýæ ¿çäýã. ªºðººð õýëáýë ýäèéí 7
  6. 6. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик çàñãèéí õºãæëèéí õóâüä ºñºõ òóñàì òóõàéí õîò, ä¿¿ðýãò õ¿í àìûí òºâëºðºë èõñýæ òýäíèé ¿éëäâýðëýë áà õýðýãëýýíèé ä¿íä áîõèðäîë íýìýãäýíý ãýñýí ¿ã. Æèøýý íü: Óëñ îðíû õºãæ뺺ð íü áîõèðäîë èõ ¿¿ñãýäýã á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò áà èìïîðòûí õàðüöààã õàðóóëñàíûã äàðààõ çóðãààð õàðóóëúÿ /2-ð çóðàã/. 2-ð çóðàã Ýõ ñóðâàëæ: Trade and environment. WTO publications. 1999. p-32 Ìîíãîë øèã áàãà îðëîãîòîé óëñ îðíóóä õàðüöàíãóé áîõèðäîë áàãà ÿëãàðóóëäàã á¿òýýãäýõ¿¿í ýêñïîðòîëäîã íü ýíäýýñ õàðàãäàæ áàéãààãèéí çýðýãöýý ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäààñ áàéãàëèà áîõèðäóóëàõ á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàí àâàõ ìàãàäëàë èõýýõýí ºíäºð áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Åðºíõèé人 óëñ îðíóóä àæ ¿éëäâýðæýýä èðýõýýðýý èõ áîõèðäîë ¿¿ñãýæ áàéñàí ò¿¿õ ìàíàé äýëõèéä ò¿ãýýìýë áºãººä ýíäýýñ ãàð÷ áóé ãîë ä¿ãíýëò áîë áàãà áóé îðíóóä õºãæèíã¿é îðîíòîé õóäàëäàà õèéõäýý áàéãàëü îð÷èíîî áîõèðäóóëàõ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã èìïîðòëîõîîñ ñýðãèéëýõ õýðýãòýé. Ýíý áîë ìàðêåòèíãèéí îëîí òàëò ñóäàëãàà õèéõèéã àÿíäàà íºõöºëä¿¿ëæ áàéíà. Ìàðêåòèíã ýäèéí çàñãèéí áà õ¿íèé õºãæèëä õºòëºã÷ 8
  7. 7. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Äýëõèé áàíêíû ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí òàéëàíãààñ ¿çâýë, ÀÍÓ, ßïîí, Ãåðìàí çýðýã ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóä äýëõèéí ýêñïîðòûí 9,2-11,5 õóâèéã ýçýëæ áàéãàà áºãººä íýã õ¿íä íîîãäîõ ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºñºëò 1,7-3.6 õóâüä õ¿ð÷ áàéíà. Äýýðõè îðíóóä äýýð Ôðàíö, Èõ Áðèòàíè, Èòàëèéã íýìáýë äýëõèéí ýêñïîðòûí 70 îð÷èì õóâèéã ýçýëæ áàéãàà þì. Ýíý áîë ýêñïîðò ºíäºð ä¿íòýé õèéäýã óëñ îðíóóäûí íýã õ¿íä íîîãäîõ ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ºíäºð áàéãàà áºãººä õºãæèíã¿é îðíóóä äýëõèéí íèéò ýêñïîðòûí 3/2 õóâèéã õèéæ áàéãàà íü íýã òàëààñ òýäíèé õºãæèëä ãàäààä õóäàëäàà áóþó îëîí óëñûí áèçíåñ ÿìàð ÷óõàë áàéäãèéí èëðýë, íºãººòýéã¿¿ð òóõàéí óëñ îðíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðñºëäºõ ÷àäâàð èëýðõèéëýë, îëîí óëñûí ìàðêåòèíãèéí ÷àäâàðûí èëýðõèéëýë áîëíî. Ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã ÿâöóó óòãààð íü íýã õ¿íä íîîãäîõ ¯ÍÁ ýñâýë ÄÍÁ-íèé ºñºëòººð, ºðãºí óòãààð íü àæèëã¿éäýëã¿é, èíôëÿöèã¿é, ÄÍÁ ºñºëòòýé áàéõ áàéäëààð íü ä¿ãíýäýã áèëýý. Çàðèì íýãýí ëîãèê øèíæèëãýý õèéæ ¿çüå. Çàõ çýýëýý õèð îíîâ÷òîé òîäîðõîéëæ ìàðêåòèíãèéí áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëñíýýñ ¿éëäâýðëýëèéí ãàðö íýìýãäýõ ÷àäàìæ õàìààð÷ áàéíà. ͺ㺺òýéã¿¿ð ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä õýðýãëýã÷èéí ñýòãýë õàíàæ á¿òýýìæ íü äýýøèëæ ¿¿íèéõýý ¿ð ä¿íä õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð íü íýìýãäýõ áºãººä àæèëëàæ áàéãàà áàéãóóëëàãûíõ íü íèéë¿¿ëýëò ºñºæ, õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýã íü ¿éëäâýðëýí íèéë¿¿ëäýã áàéãóóëëàãóóäûíõ íü ýðýëò íýìýãäýõ áà ýäãýýðèéí ¿íäñýí äýýð ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí õóóëèàð ¿éëäâýðëýë íýìýãäýíý. Èéíõ¿¿ ñýòãýë õàíàìæèéã ìýäýðñýí õýðýãëýã÷ äàõèí õóäàëäàí àâàëò õèéæ ýñâýë ººðèéí îéð òîéðíûõîíäîî òóõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý àøèãò áàéäàë, õàíàìæ ýäë¿¿ëýõ ÷àäâàðûí òóõàé ýåðýã ìýäýýëëèéã öàöñàíààð ýðýëò ºñºõ áà äóíä áà áîãèíî õóãàöààíä íèéë¿¿ëýëò ºñºæ áàéíà. Íèéë¿¿ëýëò ºñºí áîðëóóëàëò õèéãäýõýä óðò õóãàöààíä áàéãóóëëàãóóä ºðãºæèëòèéí ¿ð ºãººæèéã ìýäðýõýä õ¿ðãýæ íèéò ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºíä áàãà áàãààð õóâü íýìðýý îðóóëöãààíà. Ýíäýýñ îíîâ÷òîé ìàðêåòèíã õ¿íèéã õºãæ¿¿ëæ, ºâ òýãø õºãæèë á¿õèé õ¿í ýäèéí çàñãèéí çàñãèéí ºñºëòèéí òóëãóóð áîëæ áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî. Ìàðêåòèíã íü áèçíåñ ºðãºæèõ ñóóðü íü áîëæ áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààíû øèíý÷ëýë ºðãºæèëò, óðò õóãàöààíû îðøèí òîãòíîëîîð äàìæèí óëñ îðíû ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí íàéäâàðòàé ãàðààã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéò íèéë¿¿ëýëò íèéò ýðýëòýýñýý äàâàõàä ºðñºë人í õýðýãëýã÷äèéí õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðûí òºëºº óëàì øèð¿¿ñäýã áºãººä ÷óõàì ýíý ¿åä òýäãýýð á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàíààã îëîõîîñ ýõëýýä ÿìàð øèíæ ÷àíàðòàéãààð áèé áîëãîí ÿìàð õýðýãëýã÷äèéí ñåãìåíòýä õ¿ðãýõ çýðýã á¿õèé ë àñóóäàë ìàðêåòèíãòàé õîëáîîòîé. 9
  8. 8. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Äýëõèéí õýìæýýãýýð ñ¿¿ëèéí 50 æèëä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò àæèëëàãñàäòàé õàðüöóóëàõàä ìàðêåòèíãèéí áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò àæèëëàãñäûí òîî ýðñ õóðäòàé ºñºæ áàéãàà õàíäëàãà àæèãëàãääàã. Ýíý áîë ìàðêåòèíã ººðºº õ¿í õºãæèõ õ¿ðýý, ýäèéí çàñãèéã ºðí¿¿ëýõ íºõöºë íü áîëæ áàéíà ãýñýí ¿ã. Ìàðêåòèíãèéí áàðèìòëàëààð íèéãìèéã æîëîîäîõóé /Àëñûí õàðààíû öîãö ìàðêåòèíã/ Дэвшил хºгжлийн шинэ шатны агуулга нь ¿йлдвэрлэл, ¿йлчилгээ, улмаар нийгмийн амьдралын б¿хий л х¿рээнд эрэлт хэрэгцээ, зах зээлийн шаардлагà ò¿¿íèé äýýð õ¿íèé õºãæèë, õ¿ðýýëýõ îð÷èíîî õàìãààëàõ àñóóäëóóäûã òºâ人 òàâüñàí íèéãìèéí õàjèóöëàãûí маркетингийн менежментийг хэрэгж¿¿лэхэд оршиж байна. Ýíý íü монгол улсын ¿ндэсний эрх ашгаас урган гарч байгаа юм. Ү¿нийг би алсын харааны öîãö маркетинг /АХÖМ/ хэмээн тодорхойлж байна. Ýíý áîë ºнººгийн зах зээлийн тºдийг¿й ирээд¿йн зах зээл, õ¿ðýýëýõ îð÷èíû тºлºв байдлыг урьдчилан мэдэж т¿¿нд зохицох болон урьдаас таамаглааг¿й нºхцºл байдал ¿¿сэхэд т¿¿нийг амжилттай даван гарах чадварыг тºлºвш¿¿лэх т¿¿нчлэн ººрийн б¿тээгдэх¿¿н ¿йлчилгээндээ èðýýä¿é ¿åèéíõíèé ýðýëò øààðäëàãûã òîîöîí найдвартай зах зээл б¿рд¿¿лýí íèéãìèéã òóëõòàé õºãæ¿¿ëýõýä чиглэх маркетингийн стратеги, бодлого, ¿йл ажиллагаа юм. Алсын харааны öîãö маркетинг, т¿¿нийг практикт хэрэгж¿¿лэх асуудлыг тогтолцоонд оруулан схемээр илэрхийлбэл дараах байдалтай байна. 10
  9. 9. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Хэрэгжилт илрэх хүрээ Бизнесийн бүх хүрээ Тулгуур хүч Õýðýãëýã÷èéí ýðýëò, õ¿íèé õºãæèë, õ¿ðýýëýõ îð÷èíîî õàìãààëàõ ýðõýì çîðèëãîä íèéöñýí õ¿í àðä Õºòëºã÷ õ¿÷ Төрийн удирдлага Иргэний нийгэм шашин соёл Õ¿í, áàéãàëü, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí ø¿òýëöýýã äýýäýëñýí ìàðêåòèíèéí ñýòãýëãýýòýé ìýðãýæèëòí¿¿ä, áèçíåñìåí¿¿ä, òºð çàñãèéí ç¿òãýëòí¿¿ä Àëñûí õàðààíû öîãö ìàðêåòèíãàä ñóóðèëàí õºãæèõ íèéãýì ÀÕÖÌ-ä ñóóðèëàí õºãæèõ çàõ çýýë Ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí òýíöýëýýð õºãæèõ çàõ çýýë Алсын харааны öîãö маркетинг Эцсийн үр дүн мэдээлэл мэдээлэл Çàõ çýýëèéí òºëºâøèë õºãæëèéí õýëáýðøèë Нийгмийн хариуцлагын бизнес, сайн засаглал, тулхтай хөгжил Èíãýõëýýð, ìаркетингийн ¿зэл баримтлалыг бизнесийн философийн хувьд нь хэрэгж¿¿лээд зогсохг¿й нийгэм, эдийн засаг, оюуны х¿рээний хºгжлийг эрэлт хэрэгцээгээр жолоодох нь т¿¿ний ºнººгийн хºгжлийн ¿ндсэн онцлог áîëîîä áàéíà. Энэ ¿йл явц алсын харааны öîãö маркетингааð дамжин хэрэгжих бºгººд ирээд¿й ¿еийнхээ хэрэгцээг бодолцож эдийн засаг нийгмээ цогцоор нь хºгж¿¿лэх тóëõòàé хºгжèл/ sustainable development/-ийн эрхэм зорилготой нийцэж байна. ÀÕÖÌ-èéí áàðèìòëàë íü óãààñ äàÿàðøëûí àñóóäàëòàé óãøèë íýãòýé áºãººä ìàðêåòèíã áèçíåñ, áàéãàëü îð÷èíûã õàìãààëàõ àñóóäëóóä äýëõèéí ýäèéí çàñàã, çàõ çýýëèéã óëàì á¿ð õàìðàõ áîëæ ýêñïîðòûí 11
  10. 10. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷èëãýýíèé äýëõèéí çàõ çýýë äýõ ñèéìõèéã îëæ õàðàõ, ººðººð õýëáýë îëîí óëñûí ìàðêåòèíãèéã ýçýìøèõ íü áîäèòîé õºãæëèéí ¿íäýñ áîëîí õóâèð÷ áàéíà. Ýíý á¿õíýýñ ä¿ãíýæ ¿çâýë, ìàðêåòèíã òóëõòàé õºãæëèéí óãòâàð íºõöºë, ò¿ëõ¿¿ð õ¿÷èí ç¿éë ãýäýã íü èëýðõèé áàéãàà áºãººä ìàíàé ýäèéí çàñàã÷èä, ìàðêåòèíãèéí ìýðãýæèëòí¿¿ä öîãö ñóäàëãàà õèéæ áàéæ ë íèéãìèéí õºãæèëä äîðèâòîé õóâü íýìðýý îðóóëàõ áîëíî. Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: 1. Ö. Àäüÿàñ¿ðýí íàð. Òîãòâîðòîé õºãæèë. Ñóðàõ áè÷èã. ÓÁ.2003. 2. Garry P.Sampson and W.Bradnee Chambers. Trade Environment and Millennium Second edition. United University press. 2004 3. Ä.Äàãâàäîðæ. Ìàðêåòèíã-çàõ çýýëèéã ýçýìäýõ ò¿ëõ¿¿ð óõààí: ìàðêåòèíã, áèçíåñ, õºãæèë. ÓÁ. 2004. 4. Ä.Äàãâàäîðæ. Òóëõòàé õºãæèë-Ìîíãîëûí èðýýä¿é. ÓÁ. 2002. 5. Ï. Î÷èðáàò íàð. Òîãòâîðòîé õºãæèë. Áàãøèéí íîì. ÓÁ. 2004 6. Trade and Environment. WTO publications. 12
  11. 11. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 2 ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ҮÉË ЯÂÖÛÍ ӨÍӨӨÃÈÉÍ ÇÀÕ ÇÝÝЛ ÄÝÕ ÕÀÐÈËÖÀÀ ÕÎËÁÎÎÍÛ ÒӨËӨ ÁÀÉÄÀË Я.Отгонсүрэн Íèéãýì ò¿ðãýí õóðäàöòàé õºãæèæ ºðñºë人í óëàì ýð÷ õ¿÷òýé áîëæ áàéãàà ºíºº ¿åä õýðýãëýýíèé çàõ çýýëòýé çýðýãöýí îðøèæ áàéãàà 25 ìÿíãà îð÷èì àæ àõóéí íýãæèéã áàãòààñàí áàéãóóëëàãûí òîì çàõ çýýëèéí õóâüä ìàðêåòèíãèéí îíöëîã ÿëãààòàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ àñóóäàë ç¿é ¸ñíû õýðýã áîëæ áàéãàà áèëýý. Ýíý íü îëîíõ áàéãóóëëàãàä áèçíåñèéí äàðààõ íèéòëýã ä¿ð òºðõ áàéäàãòàé õîëáîîòîé þì. ¯¿íä: 1. Áàéãóóëëàãóóä ýöñèéí õýðýãëýã÷èéí çýðýãöýý áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èä òºâëºðñºí õóäàëäàí áîðëóóëàëò õèéäýã. 2. Òîìîîõîí áàéãóóëëàãà - õóäàëäàí àâàã÷äààð çóó÷ëàí ýöñèéí õýðýãëýã÷èä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. 3. Áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èä äàãíàñàí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. 4. Øóóä áà øóóä áóñ õàðèëöààòàé ººð îëîí áàéãóóëëàãàòàé àæèë òºðëèéí õàðèëöàà òîãòîîäîã çýðýã íèéòëýã áàéäàëòàé õîëáîîòîé óðãàí ãàð÷ áàéãàà àñóóäàë þì. /Çàãâàð ¹1/ Áèçíåñèéí õàðèëöààíû òºðºë, õýëáýð Çàãâàð ¹1 ¯éëäâýð Эцсийн хэрэглэгч Байгууллага-худалдан авагч ¯éëäâýð Зуучлагч ХА Эцсийн хэрэглэгч ¯éëäâýð Байгууллага-худалдан авагч ¯éëäâýð ХА байгууллага Бусад О/Н. харилцагч 13
  12. 12. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýíý íü àëèâàà áèçíåñ áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëýýñ àíãèä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàãã¿é ãýäãèéã õàðóóëæ áàéãàà õýðýã. Òèéìä áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëèéí ýíý ºðãºí õ¿ðýýòýé õàðèëöààíû ÿâöàä ÷èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíû äîòîð áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èéí áîëîí áóñàä õàðèëöàã÷äûí çàí òºëºâèéí îíöëîãò òîõèðñîí ÿëãààòàé ìàðêåòèíã õýðýãæ¿¿ëýõ íü á¿òýýãäýõ¿¿íýý àìæèëòòàé áîðëóóëàõ, ºðñºë人íä ÿëàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ºíäºð ÷àäâàðûã îëæ àâàõ ãîë ¿íäýñ áîëîõ ó÷èðòàé þì. Ýíý ó÷èð áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí îëîí çàíãèëàà àñóóäàë ãàäààä, äîòîîäûí ýðäýìòýä, òºäèéã¿é áèçíåñèéí óäèðäàã÷äûí àíõààðëûã ç¿é ¸ñîîð òàòäàã. Òèéìä áèä áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí ñóäàëãààíû àæèëä çîõèõ õóâü íýìýð áîëîõ ¿¿äíýýñ 2003 îíä “Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäàë” íýã ñýäýâò á¿òýýë, 2004 îíä “Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãà” ñóðàõ áè÷ãèéã íèéòýä òîëèëóóëñàí þì. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû àæëûí õ¿ðýýíä õèéãäñýí áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû íýãýí ç¿éëèéã òóñãàéëàí àâ÷ ýíý óäàà òà á¿õíèé ñîíîðò òîëèëóóëæ áàéíà. Áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà íü õóäàëäàí àâàã÷èä òºâëºðñºí õóâèéí áà õóâèéí áóñ õàðèëöààíû õîëüöûí íýãäýë áºãººä õóâèéí õóäàëäàà, èëãýýìæ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé êàòàëîãè, íîì òîâõèìîë, ¿çýñãýëýí õóäàëäàà, õýâëýë ìýäýýëýë áîëîí îëîí íèéòèéí õàðèëöààíû õýðýãñýë, ñóðòàë÷èëãàà áà óðàìøóóëàëò õóäàëäàà çýðýã àðãà õýðýãñëýë¿¿äèéã ººðòºº àãóóëäàãààðàà ýöñèéí õýðýãëýã÷èéí ìàðêåòèíãààñ ÿëãààòàé áàéäàã. Ýäãýýð àðãà õýðýãñëýë¿¿ä íü õýäèéãýýð ¿ð ä¿íãèéí òàëààð õàðèëöàí àäèëã¿é áîëîâ÷ áîðëóóëàëòûí ÿâö äàõ õóäàëäàí àâàëòûí øèéäâýð ãàðãàõ ¿å øàò á¿ðä ÿëãààòàé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãóóëëàãûí íýð õ¿íä áà á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààðõ õóäàëäàí àâàã÷äûí ìýäëýãèéã õºãæ¿¿ëýí óëìààð òýäíèéã áîëîìæèò õóäàëäàí àâàã÷ áîëãîõîä òîäîðõîé õóâü íýìýðòýé. Àëèâàà êîìïàíè áà áóñàä õàðèëöàã÷äûí àíõààðëûí òºâä õóäàëäàí àâàã÷ áàéõ òóë õàðèëöàà õîëáîîíû ìºí ÷àíàð íü òýäíèé îþóí ñàíààíä ººð÷ëºëò õèéæ ñîíèðõîã÷äûí õàíäëàãûã íü ààæìàà𠺺ð÷ëºõ çàìààð áàðàà ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí àâàõàä õ¿ðãýí áîëîìæèò õýðýãëýã÷ áîëãîí õóâèðãàõàä ÷èãëýãäýæ áàéäàã. Ýíý òàëààð çàðèì ñóäëàà÷èä õóäàëäàí àâàã÷èéí ñýòãýõ¿éä íºëººëºõ ¿éë àæèëëàãààã õàðèëöàà õîëáîî ãýäýã áîë íºãºº õýñýã íü áîäèò õóäàëäàí àâàã÷èéí çàí òºëºâèéã ¿íäýñëýëòýé òîãòîîõ ¿å øàò ãýæ ¿çäýã þì. Ýíäýýñ íýãäýõ òàëûã áàðèìòëàã÷ ýðäýìòýí Ëàâèæ, Ñòåéíåð íàðûí èäýâõæ¿¿ëýëòýýð äàìæèí õóäàëäàí àâàã÷èä íºëººëºõ ¿éë ÿâöûí çóðãààí øàòëàëòàé çàãâàðûã ñóäàëæ õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºðò òóñãàõ íü ¿ð ä¿íòýé ãýæ îëîí ýðäýìòýí õ¿ëýýí çºâøººðäºã. /Çàãâàð ¹2/ Õóäàëäàí àâàã÷èä íºëººëºõ ¿å øàòíû çàãâàð ¹2 Õóäàëäàã÷ òàëààñ Õóäàëäàí àâàã÷ òàëààñ Ñîíèðõóóëàõ Ñîíèðõîõ 14
  13. 13. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ìýä¿¿ëýõ Ìýääýã áîëîõ Õîëáîî òîãòîîõ Õîëáîãäîõ Èë¿¿ä ¿çäýã áîëãîõ Èë¿¿ä ¿çäýã áîëîõ Èòã¿¿ëýõ Èòãýæ ¿íýìøèõ Õóäàëäàõ Õóäàëäàí àâàõ Ýíý ó÷èð áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí óäèðäëàãûí ¿ð ä¿íä õàðèëöàà õîëáîîíû áîäëîãûí öîãö ¿éë ÿâö èõýýõýí íºëººòýé. Õàðèí ìàíàéä õàðèëöààíû èéì áîäëîãî äóòàãäàëòàéãààñ ýíý íü èõýíõäýý òîõèîëäëûí øèíæòýé ÿâàãääàã. Òèéìýýñ õóäàëäàí àâàã÷ òºäèéã¿é áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷, çóó÷ëàã÷, áóñàä õàðèëöàã÷äûã õàìàðñàí áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ñòðàòåãèéí øèíæòýé áîäëîãî íýí ÷óõàë áàéíà. Õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí æèøýýí äýýð áàéãóóëëàãûí áèçíåñèéí õàðèëöààã òîäîðõîéëîí àâ÷ ¿çâýë äàðààõ àðàâ ãàðóé ¿íäñýí õàðèëöàã÷ áàéæ áîëäîã. /Зàãâàð ¹3/ Õ¿íñíèé êîìïàíèéí õàðèëöàã÷èä Çàãâàð ¹3 Áàéãóóë ëàãà- õóä/àâàã÷ Áàíê, ñàíõ¿¿/ áàé/ãà Òºâ, îðîí íóòãèéí çàñàã/çàõè ðãàà áàé/ãà Õóäàë äààíû òºëºº ëºã÷ Õ¿íñíèé êîìïàíè ªºðèéí õàìò îëîí Ýöñèéí õýðýã ëýã÷ Õóâüöàà ýçýì øèã÷ Õýâëýë, Ìýäýý- ëýëèéí áàé/ãà ÁÍ Î/Í-èéí áóñàä õàðèë öàã÷ Áóñàä õàðèë öàã÷ Áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû ¿íäñýí ãîë çîðèëãî íü ýäãýýð õàðèëöàã÷ òóñ á¿ðèéí îíöëîãò òîõèðñîí ÿëãààòàé êîììóíèêàöûí àðãà õýðýãñëýëèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäàë áàéõ þì. 15
  14. 14. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû ¿éë ÿâöûã òîãòîîñîí äýñ äàðààëàë, òóñãàé òºëºâëºãººíèé ¿íäñýí äýýð õèéõ íü ç¿éòýé. Ýõíèé øàò áîëîõ õàðèëöààíû çîðèëãûã çºâ òîãòîîõ àñóóäëààñ ¿ðã¿é çàðäàë ¿¿ñýõ, öàã õóãàöàà àëäàõ çýðýã îëîí ç¿éëýýñ ñýðãèéëýõ íü îéëãîìæòîé þì. Áèä åðºíõèé人 ºìíº àâñàí õ¿íñíèé ¿éëäâýðèéí æèøýýí äýýð õàðèëöààíû çîðèëãûã õàðèëöàã÷ á¿ðýýð äàðààõ áàéäàëòàé áàéæ áîëîõ þì ãýæ ¿çýæ áàéíà. Áàéãóóëëàãà õàðèëöàã÷ á¿ðèéí îíöëîãòîé õàðèëöààíû çîðèëãî Çîðèëòîò õàðèëöàã÷ Õàðèëöààíû çîðèëãî 1.Õàìò îëîí -Àæèëëàõ íºõöëèéã õàíãàõ, ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ÿâóóëàõ, õºäºëìºðèéí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, óðàìøóóëàõ, á¿òýýìæ áà ñàõèëãûã äýýøë¿¿ëýõ ã.ì 2.Õóâüöàà ýçýìøèã÷ -Íîãäîë àøèã, áóñàä îðëîãûã ºñãºõ, õóâààðèëàëòàíä õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéã îðîëöóóëàõ, ìýäýýëýëýýð õàíãàõ, ñîíèðõëûã íýãòãýõ, ìàðãààíòàé àñóóäëûã ýâ ç¿éãýýð øèéäýõ ã.ì 3.Õóäàëäààíû òºëººëºã÷èä -Àæëûí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, áîðëóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõýä á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿íèéí ¿ð ä¿íòýé áîäëîãî ÿâóóëàõ, ò¿ëõýö ºãºõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ, øàëãàðóóëàëò ÿâóóëàõ ã.ì 4.Áàéãóóëëàãà õóäàëäàí àâàã÷, çóó÷ëàã÷èä -¯íý, á¿òýýãäýõ¿¿íèé óÿí õàòàí áîäëîãî áàðèõ, áîðëóóëàëòûã óðàìøóóëàõ, çàð ñóðòàë÷èëãààã õàìòðàí õèéõ, ãýðýýã áèåë¿¿ëýõ, á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëàõ îíöãîé ýðõ îëãîõ, óðò õóãàöààíû ò¿íøèéí õàðèëöàà òîãòîîõ ã.ì 5.Ýöñèéí õóäàëäàí àâàã÷ -Ýðýëò ñóäëàõ, çàõ çýýëèéã õýñýã÷ëýõ, òýäíèé àíõààðëûã òàòàõ, èòãýëèéã îëæ àâàõ, ºíäºð ÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàõ, îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ õàðèëöààã ñàéæðóóëàõ ã.ì 6.Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà -Òîõèðîìæòîé íºõö뺺ð çýýë àâàõ, ãýðýýã ìºðäºõ, ìºíãºí ã¿éëãýý õèéõ ã.ì 7.Áýëòãýí íèéë¿¿ëýã÷, õàíãàìæèéí áàéãóóëëàãà -Íèéë¿¿ëýëòèéí ÷àíàð, ¿íý, òýýâýðëýëòèéí àñóóäëààð òîõèðîëöîîíä õ¿ðýõ,ãýðýýíèé ñàõèëãûã áèåë¿¿ëýõ ã.ì 8.Õýâëýë, áóñàä îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà -Êîìïàíè, ò¿¿íèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé òàëààð íèéãìèéí äóíä ýåðýã íºëººëëèéã îëæ àâàõ, îëîí íèéòèéí ñóðòàë÷èëãààíä õýâëýë ìýäýýëèéã ºðãºí àøèãëàõ ã.ì 9.Òºâ, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà -Õóóëü òîãòîîìæèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã öàã òóõàéä íü îëæ àâàõ, áèåë¿¿ëýõ, òºâ, îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãûí äýìæëýã îëîõ, îðîí íóòãèéí øèíæòýé ¿éë àæèëëàãààíä èäýâõòýé îðîëöîõ, àæëûí áàéð áèé áîëãîõ ã.ì 10.Íàì, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà -Íèéãìèéí õàëàìæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, õýðýãëýã÷èéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, áàéãàëü, îð÷èí,ýêîëîãèéí öýâýð áàéäëûã ýðõýìëýõ, à/à-í ¿/à-íû ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã ñàõèõ ã.ì 11.Áèçíåñèéí áóñàä õàðèëöàã÷ -Ãýðýýíèé ñàõèëãûã ñàõèí áèåë¿¿ëýõ, áèåëýëòèéã õàìòðàí ä¿ãíýõ, èòãýëèéã îëæ àâàõ, çàðèì õºíãºëºëò àâàõ, ò¿íøèéí îëîí õýëáýðèéí õàðèëöàà òîãòîîõ ã.ì Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû çîðèëãî òîäîðõîéëæ áàéãàà íü íýã ¸ñîíäîî çîðèëòîò ñîíñîã÷, òýäíèé çàí òºëºâèéí ÿëãààã òîãòîîõ àæëûí ýõëýë áîëæ áàéãàà õýðýã þì. Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ýíý áàéäàë ïðàêòèêò òóí õàíãàëòã¿é áàéäàã íü àæèãëàãäñàí. ¯¿íýýñ áîëæ áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà õîëáîîíû ñòðàòåãèä àëääàã íýã íèéòëýã ç¿éë 16
  15. 15. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик íü èõýíõäýý ñîíñîã÷èä ìýäýýëëèéã èæèë ò¿âøèíä õ¿ëýýæ àâäàã ãýæ òîîöäîã ÿâäàë þì. Õàðèëöàã÷ á¿ð êîìïàíèéí òàëààð àäèëõàí ¿íýëãýýòýé áàéäàãã¿éí äýýð õóãàöààíû òóðøèä õàðèëöàà õîëáîîíû áîëîìæ íü ÷ èæèë áàéæ ÷àääàãã¿é òóë òýäýíä õàðèëöàà õîëáîîíû ÿëãààòàé ñòðàòåãè áàðèõ õýðýãòýé áàéäàã þì. Òèéìýýñ çîðèëòîò ñîíñîã÷èéã èäýâõòýé, èäýâõã¿é ãýæ õóâààãààä èäýâõã¿é ñîíñîã÷äûã ºíºº ¿åä áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ò¿ãýýìýë õýðýãëýãäýæ áóé ãîë íýðèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí èäýâõæ¿¿ëýõ íü íýí ÷óõàë áàéíà. Õàðèí ýäãýýð õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýë¿¿äèéí ¿ð àøãèéã òîäîðõîéëîõ íü ¿ð ä¿íòýé õàðèëöààíû õýðýãñëýëèéã ººðèéí áèçíåñèéí îíöëîãòîî òîõèðóóëàí õýðýãëýõ áîëîìæèéã îëãîõ à÷ õîëáîãäîëòîé ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé þì. Ìàíàéä õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýëèéí ¿ð àøãèéí òàëààð õèéñýí õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà õîâîð áàéäàã. Ãàäíû ýðäýìòäèéí õàðèëöàà õîëáîîíû ÿíç á¿ðèéí õýðýãñëýëèéí õ¿ì¿¿ñò õýðõýí íºëººëºõ ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ òàëààð ìàðêåòåðóóäûí äóíä ÿâóóëñàí íýãýí ñóäàëãààíààñ ¿çâýë òýäãýýð íü äàðààõ áàéäëààð æàãññàí áàéíà. /Х¿ñíýãò ¹1/ Ìàðêåòåðóóäûí õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýëèéã ¿ð àøãààð íü ¿íýëñýí áàéäàë Х¿ñíýãò ¹1 Õàðèëöààíû òºðë¿¿ä ¿íýëãýýíèé æàãñààëò Äóóäëàãà õóäàëäàà 100 Êàòàëîãè, êàëåíäàðü, òóñãàé õóóäàñ 46 Øóóäàí õàðèëöàà 39 Çàð ñóðòàë÷èëãàà 38 ¯çýñãýëýí õóäàëäàà 35 Äýýæ çàãâàð, òóðøèëò àìòëàõ õóäàëäàà 34 Îëîí íèéò, õýâëýë ìýäýýëëèéí õàðèëöàà 31 Õýðýãëýã÷äýä òºâëºðñºí ¿éë÷èëãýý 26 Óðàìøóóëàëò õóäàëäàà 24 Ìºí ¿çýñãýëýí áà ÿàðìàã õóäàëäààíû ¿ð àøãèéã áàéãóóëëàãóóä õýðõýí ¿íýëäãèéã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ÿâóóëñàí ººð íýãýí ñóäàëãààíä àæ ¿éëäâýðèéí 147, ºðãºí õýðýãëýýíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé 44, õàðèí ¿éëäâýðëýëèéí áóñ 64 òºëººëºã÷èä îðîëöñîí. Ýíý ñóäàëãààã øóóäàíãààð àâ÷ýý. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èä ¿çýñãýëýí õóäàëäààíû à÷ õîëáîãäëûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëñîí áàéíà. ¯¿íä: 1.øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèéã òàíèóëàõ 2.áîëîìæèò õóäàëäàí àâàã÷èäòàé áèå÷ëýí õàðèëöàà òîãòîîõ 3.êîìïàíèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áà íýð õ¿íäèéã ºñãºõ 4.õóäàëäààíû òºâèéí õ¿ì¿¿ñòýé õîëáîî òîãòîîõ 5.øóóä áîðëóóëàëò õèéõ 17
  16. 16. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 6.õýòèéí òºëºâºº òîäîðõîéëîõ áîëîìæ îëîõ 7.îâîðòîé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äýëãýí ¿ç¿¿ëýõ 8.ãýðýýò áîðëóóëàã÷äûã øèíýýð ýëñ¿¿ëýõ 9.áîëîìæèò õóäàëäàí àâàã÷äûí äàëä øààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ 10.ºðñºëäºã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ¿íýëýõ 11.îäîîãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé øèíý õýðýãëýýã èëð¿¿ëýõ 12.áîðëóóëàã÷, õýðýãëýã÷, ºðñºëäºã÷人ñ øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñàíàà îëîõ 13.øèíý íèéë¿¿ëýã÷èéã íýìæ èëð¿¿ëýõ 14.ºðñºëäºã÷èéí ìàðêåòèíãèéí ñòðàòåãèéã ñóäëàõ 15.áîðëóóëàëòûí øèíý áîëîâñîí õ¿÷íèéã äàäëàãàæóóëàõ 16.õóäàëäàí àâàã÷òàé òààòàé íºõöºëä óóëçàõ çýðýã áîëíî. Ýíäýýñ ¿çýõýä õàðèëöàà õîëáîîíû õýðýãñëýëèéã ñîíãîõäîî òýäãýýðèéí çàðäàë, òºñâèéã òîîöîæ ¿çýõèéí çýðýãöýý òóðøëàãàòàé ìåíåæåð¿¿äèéí ñàíàëûã àâ÷ áîäèò ¿íýëýëò ºãºõ íü ç¿éòýé. Áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã ¿çýñãýëýí áà ÿàðìàã õóäàëäààíû òºðºë ìåíåæåð¿¿äèéí äóíä ºíäºð ¿íýëãýýòýé áàéäàã. Õàðèí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí õàíäëàãààñ õàðâàë äýëõèéí õºãæèëòýé îðíû òîï êîìïàíèóä íèéòýä õàíäñàí ñóðòàë÷èëãààíû õýëáýðýýñ ¿íäñýíäýý òàòãàëçàõ áîëæýý. Òóõàéëáàë, ÀÍÓ-ä ñóðòàë÷èëãààíû çàðäëûã 70-25 õóâü áîëòîë áóóðóóëæ ¿¿íèé îðîíä áîðëóóëàëòûí óðàìøóóëàëä èë¿¿ àíõààðàë òàâèõ áîëñîí áàéíà. Ìàíàé ïðàêòèêò ¿çýñãýëýí õóäàëäàà çîõèîí áàéãóóëàõ õýëáýð íýëýýä íèéòëýã ÷ ýíý íü ãîë òºëºâ ýöñèéí õýðýãëýã÷èä õàíäñàí áàéäàã. “Ýð¿¿ë õ¿íñ 2004” ¿çýñãýëýíä îðîëöîã÷äûí äóíä õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä 70 õóâü íü èéìýðõ¿¿ ¿çýñãýëýíä òîãòìîë îðîëöäîã ãýñýí áîëîâ÷, çàõ çýýëä õàíäñàí áèå äààñàí ¿çýñãýëýí õýëáýðèéí àæèëä õýðõýí õàíääàãèéã òîäðóóëàí àâ÷ ¿çýõýä äºíãºæ 12.5 õóâü íü õàíãàëòòàé õàðèóëò ºã÷, 55 õóâü íü îãò ñàíàà òàâüäàãã¿é ãýñýí áàéíà. Èëòãýëèéí ¿íäñýí àñóóäàëòàé õîëáîãäóóëàí ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà äîòîîäûí áîëîí õàìòàðñàí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé çàðèì êîìïàíèä àæèãëàëò, ÿðèëöëàãà õýëáýðèéí ñóäàëãààã ÿâóóëàõûí çýðýãöýý 300 îð÷èì àæ àõóéí íýãæýýñ ò¿¿âýð ñóäàëãàà àâñàí. Áàéãóóëëàãûí çàõ çýýë äýõ õàðèëöàà, õîëáîî áóþó èäýâõæ¿¿ëýëòèéí òàëààð ìàíàé îðíû êîìïàíè, àæ àõóé íýãæèéí äèéëýíõ íü ìýäëýã íèìãýíòýé, ò¿¿íèéã ñóðòàë÷èëãààíû õýëáýð òºäèé ¿çäãýýñ ãàäíà çºâõºí õýðýãëýã÷èéí çàõ çýýëä çîðèóëàí çàð ñóðòàë÷èëãààã öººí õýëáýðýýð ñîíãîëò ìóóòàé ÿâóóëäàã íü ñóäàëãààãààð õàðàãäñàí þì. Òèéìýýñ ÿâóóëñàí ñóðòàë÷èëãààíû àæëûí ýöñèéí ¿ð ä¿íã õýìæäýãã¿é, íýãýí õýâèéí áèå áèåíýý äóóðàéñàí çàãâàð òºäèé ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëäàãààñ òýð íü èõýíõäýý çîðèëòîò õýðýãëýã÷äýäýý õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é ¿ðã¿é çàðäàëä áîëäîã áîë äýëõèéí õýìæýýíä ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà 18
  17. 17. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик õîëáîî íü íèéãìèéí íýëýýä ýðýëòòýé ¿éë ÿâö áîëîí áîäèòîéãîîð õºãæèæ áàéãàà áºãººä áèçíåñìåí¿¿ä èäýâõæ¿¿ëýëòèéã õýðýãëýã÷äýä áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé òóõàé ìýäýýëëèéã õ¿ðãýõ õàìãèéí ãîë õýðýãñýë ãýæ ¿çäýã. Ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãóóäûí äóíä ÿâóóëñàí ñóäàëãààíû çàðèì ¿ð ä¿íã Õ¿ñíýãò ¹ 2,3-ä àâ÷ ¿çëýý. Ýíäýýñ ¿çýõýä íèéò èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ä¿íä òåëåâèçèéí ñóðòàë÷èëãàà 44.3%, ñîíèí, ñýòã¿¿ëèéíõ 22% ýçýëäýã áºãººä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, çóó÷ëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí èõýíõ íü òåëåâèçûí ñóðòàë÷èëãààã ãîëëîäîã àæýý. Õàðèí èäýâõæ¿¿ëýëòèéí áóñàä õýëáýð äºíãºæ 16.4% èéã ýçýëæ áàéãàà íü òóéëûí õàíãàëòã¿é ¿ç¿¿ëýëò þì. Áàéãóóëëàãûí çàõ çýýëä ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã èäýâõæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýðýãñýë Õ¿ñíýãò ¹2 Çàõ çýýëèéí òºðºë ¯éëäâýðëýã÷ ¯éëäâýð ¿éë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýðýãñýë òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % Òåëåâèç 19 39.6 37 48 26 44.8 13 50 30 41.1 125 44.3 Ðàäèî 6 12.5 6 7.8 6 10.3 7 9.6 25 8.7 Ñýòã¿¿ë, ñîíèí 12 25 22 28.6 13 22.4 6 23.1 9 12.3 62 22 Çàðëàëûí ñàìáàð 7 14.6 4 5.2 7 12.1 1 3.8 5 6.8 24 8.5 Áóñàä 4 8.3 8 10.4 6 10.3 6 23.1 22 30.2 46 16.4 Ä¿í 48 100 77 100 58 100 26 100 73 100 282 100 Äèéëýíõ áàéãóóëëàãà çàð ñóðòàë÷èëãàà, èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð ä¿íä áîðëóóëàëòûí õýìæýý, õýðýãëýã÷èéí òîîíû ººð÷ëºëò ãàðíà ãýäýãò èòãýäýã íü äýýðõ ñóäàëãààãààð õàðàãäàæ áàéãàà ÷ ïðàêòèêò ò¿¿íèé ¿ð ä¿íã õýìæèæ ¿çäýãã¿é áàéíà. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 19.8% íü ñóðòàë÷èëãààíû ¿ð ä¿íã õýìæèõ òàëààð îãòõîí ÷ ñàíàà òàâüäàãã¿é ãýæýý. Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð íºëººã õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä Õ¿ñíýãò ¹3 Çàõ çýýëèéí òºðºë ¯éëäâýðëýã÷ ¯éëäâýð Үéë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð íºëººã ÿàæ õýìæäýã âý òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % òîî % Áîðëóóëàëòûí ºñºëò 18 37.5 23 29.8 32 55.2 2 7.7 2 2.7 77 27.3 Õýðýãëýã÷èéí ºñºëò 12 25 32 41.5 17 29.4 4 15.4 7 9.6 72 25.5 Àæèë÷äûí óðàì 1 2.1 2 2.6 1 3.8 15 20.5 19 6.7 Áàéãóóëëàãûí íýð õ¿íä 5 10.4 9 11.7 4 6.8 10 38.5 21 28.7 49 17.4 Çàðäàë 1 2.1 3 3.8 2 3.4 2 7.7 1 1.3 9 3.2 Õýìæäýãã¿é 11 22.9 8 10.6 3 5.2 7 26.9 27 37.2 56 19.8 Ä¿í 48 100 77 100 58 100 26 100 73 100 282 100 Åð íü ïðàêòèêààñ àæèãëàõàä èäýâõæ¿¿ëýëòèéí çàðäàë òºñâèéã ¿íäýñëýëòýé çîõèîõ, ýöñèéí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ àñóóäàë øààðäëàãààñ íýëýýä õîöðîãäñîí áàéäàë àæèãëàãääàã. Ýíý áàéäàë íü áàéãóóëëàãûí èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿ð ä¿íä ýðãýëçýõ õàíäëàãûã òºð¿¿ëýõ ¿íäýñ áîëæ áàéíà. 19
  18. 18. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí øèíæèëãýýã õýðýãëýõ íü áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíä ÿìàð ¿ð ºãººæòýé, ÿìàð àðãà÷ëàë, ÿìàð ñóâãèéã õýðõýí ÿàæ àøèãëàõ òóõàé ìàðêåòèíãèéí ìåíåæåð øèéäâýð ãàðãàõ áàðüöòàé áîëãîäîã. ͺ㺺 òàëààñ èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ÿìàð ÷ õýëáýð íü òîäîðõîé çàðäëààð á¿òäýã ó÷ðààñ ýíä çàðäëûí ¿ð àøèãò áàéäàë õàðàãäàõ ó÷èðòàé. ªíººäºð èäýâõæ¿¿ëýëòèéí ¿éë ÿâöûã øèíý øàòàíä ãàðãàõàä áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èä àíõààðàë òàâèõ, òýäíèé õ¿ñýë õàíäëàãàä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòèéã ñóäëàõ, òîãòâîðòîé õîëáîî òîãòîîõîä òóñëàõ áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºð ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà. Õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºð íü ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíèé íýãýí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Õàðèí ¿¿íä õàéíãà õàíäñíààñ ¿¿äýýä õóäàëäàí àâàã÷ áàéãóóëëàãàä 3 òºëºâèéí ýðãýëçýý òºðäºã íü õèéñýí ñóäàëãààíààñ õàðàãäñàí. ¯¿íä: 1. Áàðàà õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàæ ÷àäàõ óó, ¿ã¿é þó ãýäãýýñ õàìààðààä õýðýãöýýíèé ýðãýëçýý òºðäºã àæýý. Õýðýãöýýíèé ýðãýëçýý ¿¿ñýõ ¿åä õóäàëäàí àâàã÷èä áàðààíû ¿íèéã áèø èë¿¿ ÷àíàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í, ìàø èòãýëòýé áèçíåñèéí õàðèëöààã ÷óõàëä ¿çýõ íü ãàðöààã¿é. 2. Çàõ çýýëä îëîí õóäàëäàà÷èí ººð ººðèéí îíöëîãòîé áàðààã íèéë¿¿ëæ, ºðñºë人í õ¿÷òýé áîëæ áàéãààãààñ õýíýýñ õóäàëäàí àâàõ òàëààð øèéä ãàðãàõàä çàðäàë ºíäºðòýé òóë çàõ çýýëèéí ýðãýëçýý òºðäºã. 3. Áàðààã õóäàëäàã÷ààñ õóäàëäàí àâàã÷ ðóó øèëæ¿¿ëýí ºãºõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿åä ìàãàäã¿é áèçíåñèéí õàðèëöààíû ñî¸ëûí ò¿âøèí áà óäèðäëàãûí ÷àäâàðûí ÿëãààíààñ õàìààðàí àæèë õýðãèéí ýðãýëçýý áèé áîëäîã áàéíà. Çàõ çýýëèéí òºðºë áà õàðèëöàã÷ áàéãóóëëàãàà íýðëýñýí áàéäàë Õ¿ñíýãò ¹4 Çàõ çýýëèéí òºðºë Õàðèëöàã÷ 5 áàé/ãàà íýðëýñýí áàéäàë ¯éëäâýð Үéë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Á¿òýí 52.1 51.9 48.3 69.2 43.8 50.7 Õàãàñ íýðëýñýí 41.6 37.7 29.3 23.0 27.4 32.6 Íýðëýýã¿é 6.3 10.4 22.4 7.8 28.8 16.7 Ä¿í 17.0 27.3 20.6 9.2 25.9 100.0 Ýäãýýð ýðãýëçýý íü öààøäàà áàéãóóëëàãà õîîðîíäûí óðò õóãàöààíû íàéäâàðòàé ò¿íøëýë áèé áîëîõîä ñààä ó÷ðóóëäàã àæýý. Ìàðêåòèíãèéí áîëîí áîðëóóëàëòûí àæèëòíóóä íü õàðèëöàã÷äàà õýð ìýääýãèéã òîäðóóëàõ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã áèä 4-ð õ¿ñíýãòýýñ õàðæ áîëíî. Òàíàé áàéãóóëëàãàòàé òîãòìîë õàðèëöàã÷ ýõíèé òàâàí ãàçðûã íýðëýíý ¿¿ ãýñýí àñóóëòàíä ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 32.6 õóâü íü õàãàñ äóòóó íýðëýæ, 20
  19. 19. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 16.6 õóâü íü îãò íýðëýõã¿é áàéãàà íü îëîí áàéãóóëëàãàä áàéíãûí ò¿íøýý îëæ òýäýíòýé ã¿íçãèé õàðèëöàà òîãòîîõ òàëààð äóòàãäàë îðøñîîð áàéãààã èëòãýæ áàéíà. ̺í õàðèëöààíäàà ÿìàð õýëáýðèéã ãîëëîí õýðýãëýäãèéã òîãòîîõîä íèéò ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí áàéãóóëëàãûí 51.8 õóâü íü ãýðýýòýé, 8.1 õóâü íü èòãýëöëèéí ãýðýýòýé, 31.2 õóâü íü ýíãèéí õàðèëöààòàé àæèëëàäàã ãýæýý. Ýíý íü áàéíãûí òóóøòàé õàðèëöàà òîãòîîõ àñóóäàë õîöðîãäîíãóé áàéãààã äàâõàð íîòîëæ áàéãàà õýðýã. /Õ¿ñíýãò¹ 5/ Çàõ çýýëèéí òºðºë áà õàðèëöààíû õýëáýðèéí õàìààðàë Õ¿ñíýãò ¹5 Çàõ çýýëèéí òºðºë Õàðèëöààíû õýëáýð ¯éëäâýð Үéë÷èëãýý Çóó÷ëàã÷ Çàñãèéí ãàçàð Àøãèéí áóñ Ä¿í Ýíãèéí õàðèëöàà 31.2 24.6 15.5 42.3 36.5 31.2 Èòãýëöëèéí ãýðýý 10.5 3.9 10.3 7.7 9.6 8.1 Ãýðýýãýýð 52.0 65.0 65.5 27.0 35.6 51.8 Áóñàä 6.3 6.5 8.7 23.0 8.3 8.9 Ä¿í 17.0 21.3 20.6 9.2 25.9 100.0 Õàìòûí àæèëëàãààíû ÿâöàä ÿìàð áýðõøýýë ãàðäàãèéã òîäðóóëæ ¿çýõýä äàðààõ áàéäàë õàðàãäñàí þì. Ò¿íøèéí õàðèëöàà òîãòîîñîí æèëýýñ ¿ë õàìààðàí íèéòëýã òîõèîëääîã áýðõøýýë íü òºëáºð òîîöîîòîé õîëáîîòîé /40.1 õóâü/ õîëáîãäîí ¿¿ñäýã áàéíà. Äàðàà íü õóäàëäàí àâàëò íü áàãà, òîãòìîë õàðèëöàà òîãòîîõ òàëààð äóòàãäàëòàé /10 ãàðóé õóâü/ ãýæ ¿çæýý. Ýíý áàéäëûã ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé òîìîîõîí õýä õýäýí áàéãóóëëàãûí /Âàãíåð Àçè, ßïîíû Êîìàöó, Îðîñûí Çàðóáåæüñòðîé/ áèçíåñèéí õàðèëöààíû áàéäàëä ìºí àæèãëàëò õèéæ òîäðóóëàí ñóäàëæ ¿çñýí þì. Ãîë ò¿íøòýéãýý õàìòðàí àæèëëàñàí æèë áà õàðèëöààíä ãàðäàã áýðõøýýëèéí õàìààðàë Õ¿ñíýãò ¹ 6 Ãîë ò¿íøòýé õàìòðàí àæèëëàñàí æèë Õàðèëöààíä ãàðäàã ãîë áýðõøýýë 0-1 1-3 3-5 5-10 10 äýýø Ä¿í Òºëáºð òîîöîîã õóãàöààíä íü õèéääýãã¿é 31.8 28.5 46.0 51.8 48.7 40.1 Òîãòìîë áóñ õàðèëöààòàé 13.7 15.7 7.9 12.9 7.4 12.1 Õóäàëäàí àâàëò áàãà 18.2 13.8 11.1 3.7 7.4 10.6 Áèçíåñèéí ñî¸ë ìóó - 2.0 1.6 1.9 2.5 1.8 Öàã áàðüäàãã¿é 9.1 5.8 4.8 7.4 4.8 6.0 Ãýðýýíèé ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëäýãã¿é 4.5 9.8 3.2 1.9 9.7 6.4 ÿéöýòãýëèéí õÿíàëò ìóó 4.5 4.9 4.8 1.9 2.5 3.9 Òýýâýðëýõ àæëûí õ¿íäðýë 4.5 11.7 9.5 5.6 4.9 8.5 Áóñàä 13.7 7.8 11.1 12.9 12.1 10.6 Ä¿í 7.8 36.2 22.3 19.2 14.5 100.0 Ýäãýýðýýñ òºëººëæ àâ÷ ¿çâýë Âàãíåð Àçè êîìïàíè ãýõýä ë áàéãóóëëàãóóä òºëáºð òîîöîîã õóãàöààíä íü õèéäýãã¿é, ãýðýýíèé 21
  20. 20. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëäýãã¿éãýýñ ãàäíà ººð îëîí õ¿÷èí ç¿éëýýñ áîëæ áèçíåñèéí õàðèëöààíä ñýâ ñóóëãàäàã ãýæ ¿çæýý. Æèøýý íü Àòàð ºð㺺 ¿éëäâýð 1996-2000 îíû õîîðîíä 53 áàéãóóëëàãûí 33.8 ñàÿ òºãðºãèéí ýðãýëçýýòýé àâëàãûã íàéäâàðã¿éä òîîöñîí áîë Âàãíåð Àçè êîìïàíè ãýõýä 5 æèëä íèéòäýý 88.5 ñàÿ òºãðºãèéí õóãàöàà õýòýðñýí àâëàãàòàé áàéãàà íü ñóäàëãààíààñ õàðàãäñàí þì. Ìàíàé îðíû áàéãóóëëàãûí çàí òºëºâ, õàðèëöààíä õèéñýí ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í íü áàéãóóëëàãûí çàõ çýýë äýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà íèéò àæ àõóéí íýãæ õàðèëöàã÷ á¿ðò òîõèðñîí õàðèëöàà õîëáîîíû àðãà õýðýãñëýëèéã ¿ð ä¿íòýé õýðýãëýõ òàëààð äóòàãäàëòàé áàéãààãààñ îëîí òºðëèéí áýðõøýýë ¿¿ñäýã áºãººä ýíý íü öààøäàà áèçíåñèéí óðò õóãàöààíû õàðèëöààíä ìóóãààð íºëººëæ áàéãàà íü õàðàãäñàí þì. Ýíý íü áàéãóóëëàãà-õóäàëäàí àâàã÷èéí çàí òºëºâèéí îíöëîãò òîõèðñîí èäýâõæ¿¿ëýëòèéí àðãà õýðýãñëýëèéã ñîíãîí ò¿¿íä çîðèóëñàí çàðäëûã çîõèñòîé õýìæýýíä õ¿ðòýë òºëºâëºæ çàðöóóëàõûí ÷óõëûã õàðóóëæ áàéíà. Òèéìä áàéãóóëëàãà õîîðîíäûí õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ¿éë àæèëëàãààã ºíººãèéí øààðäëàãàä õ¿ðãýõèéí òóëä ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººòýé àæèëëàõûí çýðýãöýý õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºðèéã çîðèëòîò çàõ çýýëèéí îíöëîãò òîõèðñîí áàéäëààð òºëºâëºæ õýðýãæ¿¿ëýõ áà ò¿¿íèé ¿ð ä¿íã òîîöîæ áàéõ, á¿õ ë áàéãóóëëàãàòàé ñòðàòåãèéí óðò õóãàöààíû ò¿íøëýë òîãòîîí àæèëëàõàä àíõààðàõ íü ç¿éòýé þì. Ýöýñò íü áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí õàðèëöàà õîëáîîíû õºòºëáºðèéí íýãýí õýëáýð á¿òöèéã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ òºëºâëºãºº íü áàéãóóëëàãûí ìàðêåòèíãèéí òºëºâëºãººíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîõ þì. Èäýâõæ¿¿ëýëòèéí òºëºâëºãººíèé á¿òýö ¹ Õàìðàõ àãóóëãà 1 Îðøèë õýñýã: /Êîìïàíè, á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷, çàõ çýýëèéí òºðõ, ìàðêåòèíãèéí õîëüöûí àñóóäëûã èäýâõæ¿¿ëýëòòýé õîëáîí ãàðãàõ/ 2 Çîðèëãî: /Åðºíõèé áà òóñãàé çîðèëãóóä, ýäãýýðèéí øàëãóóð/ 3 Ñàíõ¿¿, òºñºâ: /ßìàð õýìæýýíèé çàðäàë õýðýãòýé, ÿàæ öóãëóóëàõ âý, ò¿¿íèé õÿíàëò/ 4 Ñòðàòåãè: /Çîðèëòîò ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äýä þó õýëýõ þì, ¿¿íèéã õýðõýí õýëýõ âý, ÿàæ õ¿ðãýõ, ¿ð ä¿íã íü ÿàæ õýìæèõ âý/ 5 ¯íäñýí õºòºëáºð: /¯éë àæèëëàãààíû ¿ðãýëæëýõ õóãàöàà ÿìàð áàéõ âý, ýíý íü õýðõýí ºðíºí ÿâàãäàõ âý/ 6 Õýðýãæ¿¿ëýëò: /Õýí áàòëàí çºâøººðºõ, õýí ¿éë àæèëëàãààã õîëáîõ, õýí õàðèóöàõ áà ã¿éöýòãýõ ã.ì/ Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: 1. Я. Отгонсүрэн, “Байгууллагын харилцааны маркетингийн удирдлага” 2004, Улаанбаатар 22
  21. 21. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 2. ß. Îòãîíñ¿ðýí, “Áàéãóóëëàãûí õàðèëöààíû ìàðêåòèíãèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àðãà çàì” ìîíîãðàô, 2003, Óëààíáààòàð 3. Ô. Котлер, Marketing management, 2000 23
  22. 22. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 3 ÌÎÍÃÎË ÓËÑ ÄÀÕÜ ÃÀÄÀÀÄÛÍ ØÓÓÄ ÕªÐªÍê ÎÐÓÓËÀËÒ ÁÀ ÄÍÁ-ÈÉ ªÑªËÒÈÉÍ ÕÀÐÈËÖÀÍ ÕÀÌÀÀÐÀË Н.Батнасан 1990-2003 îíóóäàä íýã õ¿íä íîãäîõ øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý 386.8 äàõèí ºññºí1 áîë ÄÍÁ-èé åð人 ë 10.5%-èàð ºññºí íü äýëõèéí äóíäæààñ 3.7 äàõèí äîîãóóð2 áàéíà. Èéìýýñ Ìîíãîë óëñàä õèéãäñýí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí áîëîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí õàðèëöàí õàìààðëûã ñóäàëæ, ò¿¿íä øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì. Ýíý íü ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òàëààðõè áîäëîãûí øèéäâýð¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ, òîäîðõîéëîõîä íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë áèëýý. Îëîíõè ñóäàëãààíû àæëóóä ÃØÕÎ-ûã õèéæ áóé õºðºí㺠îðóóëàã÷ îðíû ç¿ãýýñ õºäºëìºð, ¿éëäâýðëýëèéí á¿òýýìæèä ÿìàð íºëººëºë ¿ç¿¿ëñíèéã òºâëºð÷ ñóäàëñàí áàéäàã. Õàðèí ýíä àðàé ººð áàéäëààð, òîäðóóëáàë Balasubramanyam áîëîí áóñàä ýðäýìòýä (1996), ò¿¿í÷ëýí Carkovic & Levine (2002) íàðûí ÄÍÁ-èé ºñºëòèéã ÃØÕÎ-òàé õîëáîæ, ò¿¿íèéã õºäºëìºð áà êàïèòàëûí ºñºëòòýé ç¿éðëýí, åðäèéí ¿éëäâýðëýëèéí ôóíêö äýýð òóñãàæ ñóäàëñàí çàãâàðûã àâ÷ àøèãëàâ. Ìîíãîë øèã áàãà áóóðàé îðîíä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ñàéí òåõíîëîãè, èë¿¿ ºíäºð ìýðãýæèëòýé àæèëëàõ õ¿÷íèéã äàãóóëàí àâ÷ èðäýã ãýäýãòýé ìàðãàõã¿é áîëîâ óó. ¯¿íýýñ ¿íäýñëýí äýýðõ çàãâàðò ¿éëäâýðëýëèéí ôóíêöýä ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òóñ òóñàä íü ¿ë õàìààðàõ õóâüñàã÷ áîëãîí àâ÷ ¿çñýí áàéäàã. Òèéìýýñ áèä ¿éëäâýðëýëèéí ôóíêöûã åðäèéí õýëáýðýýð äàðààõü áàéäëààð òîìü¸îëæ áîëîõ þì: 1 ÃÕÃÕÎÀ-èéí ìýäýý, “World Investment Report 2004”-ò òóëãóóðëàí õèéñýí çîõèîã÷èéí òîîöîîëîë 2 World Bank “World Development Indicators”, “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë, “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë-2003”-ò òóëãóóðëàí õèéñýí çîõèîã÷èéí òîîöîî 24
  23. 23. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Y=g (L, K, F, t) [1] Ýíä Y-ýýð áîäèò ÄÍÁ-èé õýìæýýã, L-ýýð õºäºëìºðèéã, K-ààð äîòîîäûí êàïèòàëûí ºðòãèéã, F-ýýð ãàäààäûí êàïèòàëûí ºðòãèéã, t-ýýð òåõíèêèéí äýâøëèéã õàðóóëàõ öàã õóãàöààíû õàíäëàãûã òºëººë¿¿ëýâ. Äýýðõ ôóíêöûã øóãàìàí õýëáýðò îðóóëàõûí òóëä 2 òàëààñ íü Log àâàõàä ÄÍÁ-èé ºñºëò íü äàðààõü õýëáýðýýð èëýðõèéëýãäýæ áàéíà. y= α+ β1l + β2k + β3f [2] Òîìü¸îíä áàéãàà æèæèã ¿ñã¿¿ä íü ºñºëòèéí õóâèéã, áåòà êîýôôèöèåíò íü ÄÍÁ-èé ºñºëòèéí ìýäðýìæèéã èëýðõèéëäýã. Ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí êàïèòàëûí ºðòãèéã Balasubramanyam íàð (1996) ÄÍÁ-ä ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýçëýõ õóâèéí æèíã îðóóëàí àøèãëàñàí áºãººä áèä ýíýõ¿¿ òîîöîîíäîî ýíýõ¿¿ àðãûã àøèãëàâ. Ó÷èð íü ãàäààäûí áîëîí äîòîîäûí êàïèòàëûí ºðòãèéí õýìæýýã öàã õóãàöààíû ¿ðãýëæëýëä òîîöîæ ãàðãàñàí ñòàòèñòèê ìýäýýëýë áàéõã¿é þì.. GDP=6.67l 0.85 k 0.18 f 0.8 Òîîöîîíîîñ ¿çýõýä ÄÍÁ-èé ºñºëò ãàäààä äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëò (k/y; f/y)-ûí êîýô-ôèöèåíòýýñ áóñ, õàðèí àæèëëàãñäûí òîîíû ºñºëòèéí êîýôôèöèåíòýýñ ñòàòèñòèê õàìààðàë èõòýé áàéíà. Àæèëëàãñäûí òîîíû ºñºëòººñ õàìààðàõ ÄÍÁ-èé ºñºëòèéí ìýäðýìæ 0.85 áàéãàà íü äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ õàìààðàõ ìýäðýìæ (0.18), ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ õàìààðàõ ìýäðýìæ (0.08)-èéí àëü àëèíààñ ºíäºð, ººðººð õýëáýë ÄÍÁ-èé ºñºëò àæèëëàãñäûí òîîíû ºñºëòººñ èë¿¿ ºíäºð õàìààðàëòàé ãýñýí ñîíèðõîëòîé ¿ð ä¿í ãàðëàà. Òîîöîîëëîîñ ¿çýõýä ÄÍÁ-èé ºñºëò íü ãàäààäûí áóñ õàðèí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ èë¿¿ èõ õàìààðàëòàé áàéíà. ¯ë õàìààðàõ õóâüñàã÷ áîëãîí àâñàí äýýðõ 3 õ¿÷èí ç¿éë íü ÄÍÁ-ä ãàðñàí ººð÷ëºëòèéí 74.0%-èéã òàéëáàðëàæ áàéíà. Õýäèéãýýð ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä Ìîíãîë óëñàä õèéãäñýí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò õýìæýýíèé õóâüä ¿ëýìæõýí ºñ÷, ÄÍÁ-èé 15%-òàé òýíöýõ áîëñîí õýäèé ÷ ÄÍÁ-èé 1989-2003 îíû õîîðîíäîõ ºñºëòºä íºëººëºë áàãàòàé áàéæýý. Îíîëûí õóâüä õºðºí㺠îðóóëàëò íü ¿éëäâýðëýëèéã ºðãºòãºæ, á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëäýã áîëîâ÷ áîäèò àìüäðàë äýýð òèéì áàéäàë àæèãëàãäñàíã¿é. Ìîíãîë óëñ 1989-2003 îíóóäàä íýýëòòýé ýäèéí çàñãèéí òîãòîëöîîíä øèëæèõ øèëæèëò õèéæ, õóäàëäàà õºðºí㺠îðóóëàëòûí èë¿¿ òààëàìæòàé îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëñýí áîëîâ÷ ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý áà ¿ð àøãèéí àëü àëü íü õºðºí㺠25
  24. 24. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик îðóóëàëòûã õ¿ëýýí àâàã÷ îðíû õóäàëäààíû äýãëýìýýñ õàìààðäàã òóõàé Bhagwati (1978)-èéí ñóäàëãààíû òààìàãëàë Ìîíãîëûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ïðàêòèêò áèåëýãäñýíã¿é. ¯¿íèéã òàéëáàðëàõ õýä õýäýí ¿íäýñëýë áàéæ áîëîõ þì. Õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ áóé îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñòýí äàìíàñàí êîðïîðàöèóä õºðºí㺠îðóóëàëòûíõàà ¿ð àøãèéã “øèëæèõ ¿íý”-ýýð äàìæóóëàí òîëãîé êîìïàíèäàà òºâëºð¿¿ëäýã áàéæ áîëîõ þì. Õèéãäýæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëò íü ãîë òºëºâ óóë óóðõàé, íýõìýë ñ¿ëæìýëèéí ñàëáàð ãýõ ìýò òåõíèê òåõíîëîãèéí áàãòààìæ ìóóòàé ñàëáàðóóäàä õèéãäñýí òóë á¿òýýìæèéã òºäèéëºí èõýýð íýìýãä¿¿ëæ ÷àäààã¿é áàéæ áîëîõ þì. Òåõíèê òåõíîëîãèéí ºíäºð õºãæèë á¿õèé óëñ îðíóóäààñ õèéæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý õàðüöàíãóé áàãà áàéãààãààñ õèéãäýæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëò õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã òºäèéëºí íýìýãä¿¿ëñýíã¿é. Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õóãàöààíû ÄÍÁ-èé ºñºëò íü ÕÀÀ, ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàð ãýõ ìýò õºðºí㺠îðóóëàëò áàãà øààðääàã àæëûí áàéðíû òîîã èõýýð íýìýãä¿¿ëäýã ñàëáàðóóäûí ºñºëòººñ õàìààðàë èõòýé áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÄÍÁ-ä ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí ýçëýõ õóâèéí æèí òàñðàëòã¿é ºñ÷, 2003 îíä ÄÍÁ-èé 51.5%- òàé òýíöýõ áîëæýý.3 Äýëõèéí çàõ çýýë äýõ ò¿¿õèé ýäèéí ¿íèéí óíàëò ÃØÕÎ-ä äèéëýíõè õóâèéã ýçýëæ áóé óóë óóðõàé, ÌÀÀ-í ò¿¿õèé ýä áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýë, àøèãò àæèëëàãààíä ìóóãààð íºëººëñºí. Õèéãäýæ áóé õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàãàã¿é õýñýã íü àøèãò ìàëòìàëûí ãåîëîãè, õàéãóóëûí ÷èãëýëä õèéãäñýí áºãººä ýíý ÷èãëýëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿ð ºãººæ íü àøèãò ìàëòìàëûã îëáîðëîæ ýõýëñýí ¿åýñ ýõëýí ãàðäàã. Ìîíãîë óëñûí ãàçàðç¿éí áàéðøèë, äýä á¿òöèéí õºãæèëò çýðãýýñ øàëòãààëàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ýêñïîðòëîõ, èìïîðòëîõ, äîòîîäîä òýýâýðëýõ çàðäàë ºíäºð ò¿âøèíä áàéäàã áºãººä ýíý íü õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð àøèãò òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëäºã áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí òàòâàðûí ºíäºð çàðäëààñ çàéëñõèéí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí ãàçðóóä îðëîãîî èõ õýìæýýãýýð íóóäàã áàéæ áîëîõ òàëòàé þì. Ýðäýìòýí Hanson (2001)-íû íîòîëæ áàéãààãààð îðëîãûí òàòâàð áàãà áàéõ íü ÃØÕÎ-ûã òàòàõàä òºäèéëºí íºëººëäºãã¿é áàéíà. Òèéìýýñ ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõûí òóëä õºðºí㺠îðóóëàëòûí èë¿¿ òààëàìæòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ, òóõàéëáàë ýäèéí çàñãèéí ºíäºð ºñºëò, ºíäºð áîëîâñðîëòîé àæèëëàõ õ¿÷èí, ñàéòàð õºãæñºí äýä 3 “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë” 2003 26
  25. 25. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик á¿òöèéã áèé áîëãîõ çýðýã àñóóäàëä èë¿¿òýé àíõààðàõ íü ç¿éòýé áîëîâ óó. Ýíýõ¿¿ øèíæèëãýýíýýñ “Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã îðóóëàõ òàëààð àíõààðàõ íü ç¿éòýé áîëîâ÷ îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òîãòîîí áàðèõ, ò¿¿íýýñ ¿ð øèìèéã íü õ¿ðòýõ òàë äýýð áîäëîãûí õóâüä èë¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé” ãýñýí ãîë ä¿ãíýëòèéã õèéæ áîëîõîîð áàéíà. Àøèãëàñàí ìàòåðèàë: 1. “International financial statistics” 2002, 2003 2. “Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2003” ÓÁ 2004 3. “Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëä” ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë” ÓÁ 2004 4. “World Investment Report 2004” 5. “World Trade Report 2004” 6. Banerjee, A., Galbraith, J.W. and Dolado, J. (1990). Dynamic specification and linear transformations of the autoregressive-distributed lag model. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52, 95-104. 7. Clements, M.P. and Hendry, D.F. (1995). Forecasting in cointegrated systems. Journal of Applied Econometrics, 10, 127-146. 8. Engle, R.F. and Yoo B.S. (1987). Forecasting and testing in co-integrated systems. Journal of Econometrics, 35, 143-159. 9. Harvey, A. (1997). Trends, cycles and autoregressions. Economic Journal, 107, 192-201. 10. Hendry, D.F. (1995), Dynamic Econometrics, Oxford University Press, Oxford. Èíòåðíåò õàÿãóóä: 1. World Bank Group; IBRD, IDA, IFC, MIGA, ICSID - http://www.worldbank.org 2. International Monetary Fund (IMF) - http://www.imf.org 3. World World Trade Organization (WTO) - http://www.wto.org 4. UN Databases - http://www.unctad.org 27
  26. 26. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик 4 ÃÀÄÀÀÄ ÕÓÄÀËÄÀÀÍÛ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊ ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÀÐÃÀ ÇҮÉà ÁÎËÎÂÑÐÎÍÃÓÉ ÁÎËÃÎÕ ÍÜ Ý.ÿðãýìæàâ, À.Äýìáýðýë Íýã. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíû îäîîãèéí àðãà ç¿é Гадаад худалдааны статистик мэдээлэл гаргах аргачлалыí òàëààð. Гадаад худалдааны үр ашгийг зөв тооцох хамгийн гол үндэс бол гадаад худалдааны статистик мэдээллийг гаргах аргачлалаас шалтгаална. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêèéã 1993 îíîîñ ºìíºõ õóãàöààíä ýêñïîðò, èìïîðòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëñàí ¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçðóóä ¿éë àæèëëàãààíûõàà òàëààðõè ñòàòèñòèêèéí òàéëàí ìýäýýã ãàäààä õóäàëäààíû áàéãóóëëàãàä ºã÷, ýäãýýð ìýäýýã Ãàäààä õóäàëäààíû ÿàì íýãòãýí Ñòàòèñòèêèéí òºâ áàéãóóëëàãàä äàìæóóëàí ºãºõ æóðìààð ãàðãàæ áàéñàí. 1990 îíîîñ ãàäààä õóäàëäààíû ñàëáàðò îðîëöîã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýäèéí òîî ýðñ íýìýãäñýíýýð ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã á¿ðòãýõ, öóãëóóëàõ õóó÷èí àðãûã àøèãëàõ áîëîìæã¿é áîëñîí þì. Òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãèéí ¿åä ÝÇÕÒÇ-èéí ãèø¿¿í îðíóóä íýãäñýí àðãà÷ëàëààð ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ãàðãàäàã áàéñàí. Харин 1995 îíîîñ ýõýëæ ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêèéã îëîí óëñûí æèøèãò íèéöð¿¿ëæ “Ãàäààä õóäàëäààíû ãààëèéí ñòàòèñòèêèéí àðãà÷ëàë”-ûã Ìîíãîë Óëñûí Ñòàòèñòèêèéí Òºâ Ãàçàð, Ìîíãîë Óëñûí Ãààëèéí Åðºíõèé Ãàçðààñ øèíýýð áîëîâñðóóëàí áàòàëæ ãàðãàñàí áºãººä 1997 îíä óã àðãà÷ëàëûã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëæ ìºðäñºí. 1998 îíä ͯÁ-ûí Ýäèéí Çàñàã, Íèéãìèéí Ǻâëºëèéí Ñòàòèñòèêèéí Õýëòýñ “Ãàäààä õóäàëäààíû ¿íäñýí çàð÷èì, òîäîðõîéëîëò” ãýñýí àðãà÷ëàë, çºâëºìæèéã ãàðãàæ ãèø¿¿í îðíóóääàà ìºðäºõèéã ñàíàë áîëãîñîí þì. Ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàë, çºâëºìæèéã ¿íäýñëýæ ¯ÑÃ, ÃÅà õàìòðàí “Ìîíãîë 28
  27. 27. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик óëñûí ãàäààä õóäàëäààíû áàðàà ýðãýëòèéí ãààëèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ýìõëýí ãàðãàõ àðãà÷ëàë”-ûã äàõèí øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèêò 2002 îíîîñ ìºðäºæ àæèëëàæ áàéãàà. Ãàäààä õóäàëäààíû ãààëèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëýë ãàðãàõ àðãà÷ëàë áîëîí ÎÓÂÑ-ààñ ãàðãàñàí Òºëáºðèéí òýíöëèéí àðãà÷ëàëûí äàãóó Ìîíãîëáàíêíû àæ àõóéí íýãæ¿¿äýýñ õóäàëäàí àâ÷, ãàäààäàä ãàðãàæ öýâýðø¿¿ëæ, ãàäààäûí áàíêèíä õàäãàëóóëäàã àëòíààñ áàíêíû áóñ áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæèä çàðñàí àðèëæààíû çîðèóëàëòòàé ìºíãºæººã¿é àëòûã 2002 îíû 10 ñàðààñ ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ìýäýýíä òóñãàí òîîöäîã áîëîâ. Ãàäààä õóäàëäààíû ãààëèéí ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ãàðãàõ ¿íäñýí á¿ðòãýë íü ãààëèéí õèëýýð íýâòð¿¿ëñýí áàðààíû òàëààðõè õýðýãöýýòýé á¿õ ìýäýýëëèéã àãóóëñàí ãààëèéí ìýä¿¿ëýã áºãººä ãààëèéí á¿ðä¿¿ëýëò õèéñýí ýöñèéí ºäðººð ýêñïîðò, èìïîðòûã á¿ðòãýæ ñòàòèñòèêèéí àëáàí ¸ñíû ìýäýýíä òóñãàæ áàéíà. Áàðààíû á¿ëýã, íýð òºðëèéã Äýëõèéí Õóäàëäààíû Áàéãóóëëàãààñ áîëîâñðóóëñàí “Áàðààã òîäîðõîéëîõ, êîäëîõ óÿëäóóëñàí ñèñòåì”-èéí àíãèëàëûí äàãóó ãàðãàæ áàéíà. Àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèêèéí òàéëàíä ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò õýìæýýã äàðààõè á¿ëãýýð ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íä: • âàëþòûí òºëáºðò õóäàëäàà • áàðàà ñîëèëöîî • òºëáºðò çîðèóëñàí áàðàà • ãàäààäûí çàõèàëàã÷èéí ìàòåðèàë, ò¿¿ãýýð õèéñýí áàðàà • ãàäààäûí çýýëèéí õºðºí㺺ð íèéë¿¿ëñýí áàðàà • ãàäààäûí òóñëàìæèéí áàðàà • õºðºí㺠îðóóëàëòààð íèéë¿¿ëñýí áàðàà Ýêñïîðòûí áàðààã ÄÀÔ – Ìîíãîë óëñûí õèë íºõöëèéí ¿íýýð òîîöäîã. Èìïîðòûí áàðààã Ìîíãîë óëñûí õèë õ¿ðòýëõ á¿õ çàðäëûã øèíãýýñýí ÑÈÏ-Ìîíãîë óëñûí õèë íºõöëèéí ¿íýýð ¿íýëæ ñòàòèñòèêò á¿ðòãýæ áàéíà. Ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû ¿íèéã àìåðèê äîëëàðò øèëæ¿¿ëýõäýý ãààëèéí àíõíû áîëîí ýöñèéí á¿ðä¿¿ëýëò õèéñýí ºäðèéí Ìîíãîë áàíêíû âàëþòûí õàíøèéã õýðýãëýæ áàéíà. Ãàäààä õóäàëäààíû ñòàòèñòèê ñóäàëãààíû îäîîãèéí àðãà÷ëàë. Гадаад худалдааны үр ашгийн ñòàòèñòèê ñóäàëãààã ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé èíäåêñèéí òîîöîîí äýýð òóëãóóðëàí õèéæ байна. 29
  28. 28. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик Ýäãýýð èíäåêñèéã òîîöîõäîî Ãààëèéí Åðºíõèé Ãàçðûí æèëèéí ýöñèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí äýëãýðýíã¿é íýð òºðëèéã àøèãëàäàã. Гадаад худалдааны үр ашгийн тооцоо, судалгаа хийх гол зорилго íü ãàäààä õóäàëäààíû àøèã àëäàãäàë, ò¿¿íä íºëººëñºí õ¿÷èí ç¿éëèéã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë þì. Ийм ñóäàëãààíä ýêñïîðò, èìïîðòûí ãîë íýðèéí áàðààíуудûн íýãæèéí äóíäàæ ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé ººð÷ëºëòèéã õàðóóëæ, ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû äóíäàæ ¿íý, òîî õýìæýý ººð÷ëºãäñºíººñ õýäèé õýìæýýíèé âàëþòûí îðëîãî îëîõ áîëîìæèéã àëäñàíûã õàðóóëæ áàéãàà þì. ¯¿íýýñ ãàäíà ãàäààä õóäàëäààíû ãîë íýðèéí áàðààíû íýãæèéí äóíäàæ ¿íèéã õóäàëäààíû ò¿íø îðíóóäààð õàðóóëæ, òóõàéí áàðààã àëü îðîíä õàìãèéí ºíäºð áóþó áàãà ¿íýýð õóäàëäàâ, àëü îðíîîñ õàìãèéí ºíäºð áóþó õàìãèéí áàãà ¿íýýð õóäàëäàí àâàâ, òóõàéí îðîíä õóäàëäñàí áóþó òóõàéí îðíîîñ õóäàëäàí àâñàí áàðààíû ¿íý ºìíºõ îíîîñ õýðõýí ººð÷ëºãäñºí çýðãèéã õàðóóëíà. Ò¿¿í÷ëýí ãàäààä õóäàëäààíû ¿íý, òîî õýìæýýíèé åðºíõèé èíäåêñ áîëîí òýäãýýðèéí õàðüöàà, õóäàëäààíû íºõöëèéí êîýôôèöèåíòèéã тооцдоã. Ýäãýýð àñóóäëóóäûã ñóäëàí òîäîðõîé ñàíàë, àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõýä ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé ººð÷ëºëòèéí òàëààðõè ñóäàëãààíû ìàòåðèàëûí à÷ õîëáîãäîë îðøèíî. Үнийн индекс тооцох òàëààð. Ãàäààä õóäàëäààíû үр ашгийг тооцох хамгийн гол арга бол экспорт, импортын үнийн болон тоо хэмжээний индексийн тооцоо юм. ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ ͯÁ-ûí Ñòàòèñòèêèéí õýëòñýýñ áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí ãèø¿¿í îðíóóäàä õýðýãëýõèéã çºâëºìæ áîëãîñîí “Îëîí Óëñûí õóäàëäààíä õýðýãëýæ áàéãàà ¿íèéí èíäåêñèéí àðãà÷ëàë”-ä íèéö¿¿ëýí 1997 îíä áàòàëñàí “Ìîíãîë Óëñàä ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí áîëîí òîî õýìæýýíèé èíäåêñ òîîöîõ àðãà÷ëàë”-ûí äàãóó ýêñïîðò, èìïîðòûí ¿íèéí áîëîí áèåò õýìæýýíèé èíäåêñèéí òîîöîîã õèéæ áàéãàà áîëíî. Ãàäààä õóäàëäààíû ¿íèéí èíäåêñèéí ¿ç¿¿ëýëò íü õóäàëäààíû ñóäàëãàà, øèíæèëãýý, ìýäýýëëèéí àæëûã çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí óòãà àãóóëãààð áàÿæóóëæ, õóäàëäààíû ¿éë àæèëëàãàà, ãàäààä õóäàëäààíû ¿ð àøèã, íºõöëèéã áîäèòîé ¿íýëæ ä¿ãíýõ, ò¿¿íèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîîöîîíû ¿íäýñëýëèéã ñàéæðóóëàõûí çýðýãöýý äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé òîîöîîã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ¿íäýñíèé òîîöîîíû äàíñóóäûã áàéãóóëàõàä îðäîã øààðäëàãàòàé çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîõîä àøèãëàãäàæ áàéíà. 30
  29. 29. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик ¯íèéí èíäåêñèéí òîîöîîíû àæëûí ÷àíàð íü ãààëèéí ñòàòèñòèêèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû íýð òºðëèéí òîî, ¿íèéí ¿íýí çºâ áàéäàë, ìýäýýíä òóñãàãäàæ áàéãàà áàðààíû á¿ëýã, äýä á¿ëãèéí á¿òöýýñ øóóä õàìààð÷ áàéíà. Óëñûí õèëýýð îðñîí, ãàðñàí áàðààíû óðñãàë õºäºë㺺íèéã á¿ðòãýäýã ãààëèéí ìýä¿¿ëýã íü ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõ ýõ ¿¿ñâýð, àíõäàã÷ áàðèìò áîëíî. Ìîíãîë Óëñûí Ãààëèéí Åðºíõèé Ãàçàð ГАМАС программаар мэдээллийг íýãòãýí áîëîâñðóóëæ “ýêñïîðò èìïîðòûí áàðààíû ã¿éöýòãýë” ãýñýí ñòàòèñòèêèéí àëáàí ¸ñíû ìýäýýëëèéã ñàð á¿ð ãàðãàäàã áºãººä ýíýõ¿¿ ìýäýýëýëä òóñãàãäñàí áàðààíû íýð òºð뺺ð áàðàà òóñ á¿ðèéí äóíäàæ ¿íèéã òîîöîæ ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöдîг. Îëîí óëñûí õóäàëäààíä ìºðäºæ áàéãàà “Áàðààã òîäîðõîéëîõ, êîäëîõ óÿëäóóëñàí ñèñòåì” – èéí àíãèëëûí äàãóó ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû íýð òºðºë, á¿ëýã, õýñãèéí ¿íèéí èíäåêñèéã òîäîðõîéëîõ áºãººä 4, 6, 8 îðîíòîé öèôðýýð êîäëîãäñîí áàðààíû íýð òºð뺺ð òºëººëºã÷ áàðààã ñîíãîж байна. Áàðààíû ñàãñûã 3 æèë òóòàì äàõèí õÿíàí ¿çýæ, øààðäëàãàòàé áîë ò¿¿íèéã ººð÷ëºí òîãòîîõ áºãººä ñàãñàíä îðñîí áàðàà õóäàëäààíààñ õàñàãäñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã èæèë òºðëèéí ººð áàðààãààð îðëóóëæ, íýãæèéí ¿íèéí äèíàìèêèéã òóõàé á¿ðä íü çàñâàðëàõ ó÷èðòàé. Ñîíãîæ àâñàí áàðàà íü îëîí íýð òºð뺺ñ á¿ðäýæ áàéâàë àëü áîëîõ íýã íýð òºðëèéí, øèíæ ÷àíàðûí õóâüä èæèë òºñòýé, íýãæèéí ¿íý íü îíöûí èõ ÿëãààòàé áóñ áàéõ øààðäëàãàòàé. Ýêñïîðòëîñîí áóþó èìïîðòëîñîí áàðààíû íèéò ¿íý (ºðòºã) íü áèåт õýìæýýã ò¿¿íèé íýãæèéí ¿íýýð ¿ðæ¿¿ëñýíòýé òýíö¿¿. ¯¿íèéã òîìú¸îíä îðóóëáàë: Vnt = pntqnt (1) Vnt - ¿íý (¿íèéí ä¿í áóþó ºðòºã) n – áàðààíû íýð òºðºë t – òàéëàíò ¿å pnt -níýð òºðëèéí áàðààíû ¿íý, òàéëàíò ¿å qnt – n íýð òºðëèéí áàðààíû áèå õýìæýý, òàéëàíò ¿å Ýäèéí çàñãèéí ñòàòèñòèêò ãîë òºëºâ 2 òîîíû õàðüöààã èíäåêñ ãýæ íýðëýõ áºãººä òàéëàíò õóãàöààíä ýêñïîðòëîñîí áóþó èìïîðòëîñîí áàðààíû ¿íèéí ä¿íã ñóóðü ¿åèéíõòýé õàðüöóóëñàí èíäåêñ äàðààõ òîìú¸îãîîð èëýðõèéëýãäýíý. Vin = vnt/vno (2) 31
  30. 30. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик i – èíäåêñ o – ñóóðü ¿íý Ýíý òîìú¸îãîîð (2) ºðòãèéí èíäåêñ òîäîðõîéëîãäîíî. ªºðººð õýëáýë òóõàéí ¿åèéíõýý ¿íýýð èëýðõèéëýãäñýí õàðüöàà þì. Òîìú¸î 1-èéã ¿íäýñëýæ, ºðòãèéí èíäåêñèéã ¿íèéí áîëîí áèå õýìæýýíèé èíäåêñýýð èëýðõèéëæ áîëíî. ¯¿íèéã ¿ç¿¿ëâýë: pin = pnt /pno áà qin = qnt/qno (3) Ýíä pin - n áàðààíû õóâèéí èíäåêñ, qin – n áàðààíû áèå õýìæýýíèé èíäåêñ pnt áóþó qnt – n áàðààíû òàéëàíò ¿åèéí ¿íý áîëîí áèåò õýìæýý áºãººä ºðòãèéí èíäåêñèéí òîìú¸îã (2)-ã äàðààõ áàéäëààð èëýðõèéëæ áîëíî. ¯¿íä: vin = pnt qnt /pno qno = pin∗ qin (4) Òîìú¸î 4-ººñ ¿çýõýä òàéëàíò ¿åèéí ºðòãèéí õýìæýýã ñóóðü ¿åèéí ºðòãèéí õýìæýýíä õàðüöóóëñàí õàðüöààã ºðòãèéí èíäåêñ ãýíý. ªðòãèéí èíäåêñò íºëººëæ áàéãàà òîî, õýìæýýíèé íºëººëëèéã àðèëãàæ, çºâõºí ¿íèéí ººð÷ëºëòèéã õàðóóëàõûí òóëä ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõ øààðäëàãà ãàðäàã. Îëîí óëñûí ïðàêòèêò ¿íèéí èíäåêñèéí 3 õýëáýð (àðãà) áàéíà. ¯¿íä: Ëàñïåéðåñèéí, Ïààøåãèéí, Ôèøåðèéí ãýñýí 3 õýëáýðèéí èíäåêñ áàéãàà þì. Èõýíõ îðíóóä Ëàñïåéðåñèéí àðãààð ¿íèéí èíäåêñèéã òîäîðõîéëæ áàéãàà áºãººä ͯÁ-ûí ñòàòèñòèêèéí àæëûí ïðàêòèêò ÷ èíäåêñèéí ýíý õýëáýðèéã õýðýãëýæ áàéíà. ¯íèéí èíäåêñ òîîöîõ Ëàñïåéðåñèéí áîëîí Ïààøåãèéí òîìú¸îã ¿ç¿¿ëüå: PIL - ¿íèéí èíäåêñ Ëàñïåéðåñ ãýñýí ¿ãèéí ýõíèé ¿ñã¿¿ä, àíãëèàð PIP - ¿íèéí èíäåêñ Ïààøå ãýñýí ¿ãèéí ýõíèé ¿ñã¿¿ä, àíãëèàð Ñóäàëãààíû çîðèëãîîñ õàìààð÷ ýíý 2 èíäåêñèéí àëèéã íü ÷ àøèãëàæ áîëíî. Îëîí óëñûí ñòàòèñòèêèéí àæëûí ïðàêòèêò ¿íäýñíèé òîîöîîíû çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéã çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð ¿íýëýõ, äîòîîäûí íèéò (5) ∑ ∑= qp qp ntno ntnt PIP (6) ∑ ∑= qp qp nono nont PIL 32
  31. 31. ЭДИЙН ЗАСАГ: онол, практик á¿òýýãäýõ¿¿íèé äåôëÿòîð, ýêñïîðò, èìïîðòûí áàðààíû ¿íèéí èíäåêñèéã òîîöîõîä Ëàñïåéðåñèéí òîìú¸îã õýðýãëýäýã. Îëîí óëñûí õýìæýýíä ìºðäºæ áàéãàà àðãà÷ëàëûí äàãóó áàðàà òóñ á¿ðèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò ä¿íä ýçëýõ õóâèéã èíäåêñèéí æèí áîëãîí àâ÷ ¿íèéí åðºíõèé áîëîí á¿ëãèéí èíäåêñèéã òîîöíî. Ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò ä¿íä áàðàà òóñ á¿ðèéí ýçëýõ õóâèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð òîîöíî. Òîìú¸î 7 íü ñóóðü ¿åèéí áàðàà òóñ á¿ðèéí ¿íèéí ä¿íã ìºí ¿åèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí íèéò ä¿íä õàðüöóóëñàí õàðüöàà áîëíî. ¯¿íèéã òîîöîõäîî òýã á¿õëèéí àðä 5 îðíû íàðèéâ÷ëàëòàé àâíà. Æèøýýëáýë: 0.00001 ãýñýí õýëáýðòýé áàéíà. Çàðèì áàðààíû íèéò ä¿íä ýçëýõ õóâü ìàø áàãà áàéäàã áºãººä ò¿¿íèéã òîîöîîíä õàìðóóëàõûí òóëä 5 îðíû íàðèéâ÷ëàëòàé àâ÷ áàéãàà þì. Áàðàà òóñ á¿ðèéí òàéëàíò ¿åèéí ¿íèéã èíäåêñ àøèãëàí äàðààõ áàéäëààð (pnt=pit∗pno) èëýðõèéëæ, ¿¿íèéã Ëàñïåéðåñèéí ¿íèéí èíäåêñèéí òîìú¸îíä îðóóëúÿ. áóþó Ýíäýýñ: Òîìú¸î 10 áîë ýêñïîðò, èìïîðòûí ¿íèéí åðºíõèé áîëîí á¿ëãèéí èíäåêñèéã òîîöîõ òîìú¸î áîëíî Ýêñïîðò, èìïîðòûí ã¿éöýòãýëèéã òîãòìîë ¿íýýð (çýðýãö¿¿ëýõ) ¿íýëýõäýý ºðòãèéí èíäåêñèéã ¿íèéí èíäåêñýä õóâààæ ãàðãàíà. ¯¿íèéã äàðààõ òîìú¸îãîîð èëýðõèéëíý. ¯¿íä: ∑ = qp qP W nono nono no (7) ∑ ∑∑ ∑ ∑ ∑ === qp qp pi qp qppi qp qp nono nono n nono nonon nono nont PIL (8) (9) ∑= wpi on PIL ∑ ∑= w piw no no PIL wp wp nono nont PIL ∑ ∑= áóþó (10) qp p pqp p p qp ntno nt nontnt no nt ntnt ==: (11) 33

×