EğItim Bilimleri 6

7,788 views

Published on

Published in: Business
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

EğItim Bilimleri 6

  1. 1. -EĞİTİM BİLİMLERİ- GELIŞIM PSIKOLOJISI AHLAK GELİŞİMİNE İLİŞKİN KURAMSAL YAKLAŞIMLAR Toplum içinde yaşayan bireyler olarak belirli doğru ve yanlış kavramlarını başkalanyla paylaşmak ve birlikte yaşamanın gereği olan birtakım kuralları izlemeye yetenekli oimak zorunda olduğumuz bilinir. Bizim kişisel mutluluğumuz da, toplumda eşitlik ve adaletin varlığı da, birtakım ahlak standartlarının herkesçe kabul edilmesine bağlıdır. Ahlak gelişimi, çocukların, belirli davranışları "doğru" ya da "yanlış" olarak değerlendirmelerine rehberlik eden ve kendi eylemlerini yönetmelerini sağlayan ilkeleri kazanmaları sürecidir. (BekirOnur, 1995) Ah!ak gelişimi konusunda ilk psikolojik modeli getiren psikanalitik kurama göre ahlak gelişimi, süperegonun ortaya çıkması ve anababa yasaklarının içselleştirilmesi sürecinden ibarettir. Toplumsa! öğrenme kuramcıları ahlak gelişimini, ani hiçbir değişim olmadan derece derece ve sürekli biçimde ilerleyen birikimli bir toplumsaliaşma olarak görürler. Buna karşılık, bilişsel gelişim kuramcıları ahlak gelişimini, belirgin değişimlerle ilerleyen ve birbirinden teme! farklılıklarla ayrılan evrelere dayandırırlar. (BekirOnur, 1995) 1. Psikoanalitik görüşe göre ahlak gelişimi Psikoanalitik kuramcılara göre süperego toplum değerlerinin içsel temsilcisidir. Süperego bireyin toplum tarafından kabul görecek davranımlarda bulunmasını sağlar. Süperego vicdan ve ideal ego elemanlarından oluşur. Vicdan toplumun suç olarak kabu! ettiği davranışları yapmayı hatta düşünmeyi bile suçluluk duygusuyla engeller. İdeal ego da toplumun değer ve kurallarına uymayı gurur ve kıvanç duygularıyla ödüllendirir. Psikoanalitik görüşe göre süperego davranımların "ahlaki hakemi"dir. Fallik dönemde çocuğun hemcinsi ebeveyni rakip olarak görmesiyle yaşanan ödipus kompleksi ahlak gelişiminin temelini oluşturur. Çocuk rakip olarak gördüğü ebeveyni ile baş edemeyeceğini kabul eder
  2. 2. ve bu rekabetten duyduğu suçluluk duygusuyia hemcinsi ebeveynini kendisine model alır. Bu model alma ahlak gelişiminin temelini oluşturur. 2. Öğrenme kuramları açısından ahlak gelişimi Davranışçılara göre ahlak uyulması ve kaçınılması gereken bir takım davranışlardır. Birey bu davranışları çevrenin kabul ve reddi olarak ortaya çıkan ödül ve cezalarla elde eder. Ahlaki davranışları birey model alma ve îaklit yoluyla öğrenir. 3. Bilişsel kuramlar açısından ahlak gelişimi Ahlak gelişimini zihinsel faaliyetlerle açıklamaya çalışmışlardır. Bilişselcilere göre ahlak iyi ve kötünün bilinçli değerlendirilmesidir. Bilişsel kuramcılardan Piaget ve Kohlberg'in ahlak gelişimine ilişkin kuramları aşağıda açıklanmıştır. PİAGET'YE GÖRE AHLAKİ GELİŞİM Ahlak ve değerler alanının önem taşıdığını hemen herkesin kabul etmesine karşın ahlaki değerlerin gelişimiyle ilgili tam bir fikir birliği yoktur. Ahlaki gelişimi anlayabilmek için değişik teoriler ortaya atılmıştır. Bunlardan bilişsel yaklaşımı savunanlar, ahlaki değerlerin ahlaki bir duruma uygun şekilde düşünebilme yeteneği ile gerçekleşebileceğini öne sürerler. Bazılarına göre ise ahlak, insanların ne düşündükleri ile değil ne yaptıkları ile ilgilidir. Jean Piaget'nin zihinsel gelişimle ilgili çalışmaiarı, bu konudaönemtaşır. Piaget, ahlakın bilişsel gelişime paralel olarak kademeli biçimde geliştiğini belirtmiştir. Buna bağlı olarak küçük çocuğun sahip olduğu ahlaki değerlerle gencin sahip olduğu ahlaki değerlerin, bilişsei kapasitelerinin farklı olması nedeniyle birbirinden farklı olduğunu öne sürmüştür. Piaget ahlaki yargı ve davranışları çocuğun "sosyal kurallara saygı anlaysşı" ve "adalet anlayışı" olmak
  3. 3. -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. üzere iki ana çerçevede incelemiştir. Piaget LAVVRENCE KOHLBERG ve MORAL çocukları oyun ortamlarında oyun kuralları bağlamında incelemiş, daha sonra çocuklara "yeni (AHLAKÎ) GELİŞİM ve adil kurallar nasıl geliştirilebilir" sorusunu Her toplumda bireyden yaşadığı toplumun kültürel ve yöneltmiştir. Bu iki inceleme sürecinin ardından dini özellikleri doğrultusunda ahlaki değerlerini ahlaki gelişim hakkında "kuralları anlama" ve "uyum oluşturması ve geliştirmesi beklenir. İnsanı diğer teorisi"ni geliştirmiştir. Piaget, çocuklar üzerindeki canlılardan ayırt eden başlıca özellikleri düşünmesi, çalışmalarında oyun kurallarına ilişkin şu aşamaların yargılaması, düşündüğünü dili ile belirtebilmesi, değişik bulunduğunu ortaya koymuştur. duygular yaşaması, belirli ahlaki değerleri, kuralları olması ve ilişkilerini bu değer ya da kurallara göre 1.Aşama (0-3 yaş): Kurallardan bağımsız olarak yönlendirmesidir. Temel olarak ahlaki değerlerimiz oyun oynarlar. içinde bulunduğumuz toplumun küttürel kurallarının yanısıra aile içi ilişki ve iletişimlerdeki ödüllendirmeler, 2.Aşama (3-5): Kendilerinden büyük abla ve yaptırımlar ve anne babamız ile özdeşimler ya da ağabeylerinin oyunlarını taklit ederler. yaşıtlarla oynarken yüklenilen rollerle belirlenir. Ahlaki 3.Aşama (5-10 yaş): Kuralların değişmeyeceği değerlerin oluşmasında yargılama yetisinin önemli bir veya değiştirilemeyeceği inancıyla hareket ederler. yer tuttuğu görülmektedir. Yargıda bulunma (muhakeme etme) gücü ise zekâ, yordama (muhtemel 4. Aşama (11/12 yaş ve üstü): Yeni ve sonucu tahmin etme, kestirimde bulunma), içsel beklenmedik durumlar karşısında kalınırsa kurallar dürtüleri ve arzuları denetleyebilme (özellikle esnetilebilir, yeni düzenlemeler yapabilir veya saldırganlık içeren dürtü ve arzular) ile dikkatini kurallargeliştirilebilir. sürdürebilme, başkası ile empatik ilişkiler kurabilme, benlik saygısı ve özgüven gibi değişkenlere bağlı Piaget, çocukların ahlaki gelişimlerini incelerken iki olarak oluşmaktadır. ana evreden bahseder. a. Ahlaki Gerçekçilik / Dışsal kurallara bağlılık Ahlak gelişimi bireyin içinde bulunduğu toplumun Evresi: Yaklaşık 2-7 yaş arasında (Somut işlem değer yargılarını içselleştirerek bulunduğu çevreye dönemine kadar) yaşanır. Somutluk ön plandadır ve uyumunu, ancak bu uyum süreci içinde kendi ilke ve çocuklar tüm ahlaki değerlendirmeleri davranışların değer yargılarını oluşturmasını ifade etmektedir. Ahlak somut sonuçları üzerinden yaparlar. Mesela gelişimi, içinde yaşanılan toplumun toplumsal elbisesindeki yırtık daha büyük olan çocuk daha normlarını (adet, gelenek ve görenekler) içselleştirilme suçludur. Ya da kaza ile 10 tane tabağı kıran bir çocuk, sürecidir. Toplum içinde nasıl davranması gerektiğinin biie bile bir tabak kıran çocuktan daha fazla suç farkında olmaktır. Toplum hayatı içinde birlikte işlemiştir. Onlar için önemli olan gözlenebilir yaşadığımız insaniara karşı görev ve sonuçlardır. sorumluluklarımızı öğrenme de ahlaki gelişimin bir parçasıdır. Ahlak gelişiminin nihai hedefi kişinin Bu dönem çocuklarına göre doğru ve yanlış evrensel ilkeler, doğru-yanlış, hak ve adalet kavramları birbirlerinin zıttıdırlar ve birbirlerini dışlarlar. Doğru ve doğrultusunda kendi doğrularını ve ilkelerini yaniış ne ise, herkes onları o şekilde (değişmez) görür geliştirmesidir. anlayışındadırlar. Buna ahlaki mutlaklara Inanç adı verilir. Ahlak gelişimi konusunda Lavvrence Kohlberg (1927-1987) tarafından geliştirilmiş yaklaşım dikkat çekmektedir. Çocuklarda ve erişkin kişilerde ahlak b. Özerk Ahlak (Karşılıklılık Ahlakı) Evresi: yargılarının farklı düşünce mekanizmalarının bir Doğrulama ya da yanlışlamada bir davranışın sonucu olarak geliştiğini vurguiayan Kohlberg, ahlak kendisinden veya sonuçlarından çok o davranışa anlayışını ve gelişimini, ahlaki davranış boyutunda başlanırken taşınan niyetler ağırlık kazanır. değil düşünce boyutunda inceleyen bir araştırmacıdır. Çocuklar artık durumsal ve kişisel etkenleri dikkate Kohlberg'in ahlak gelişimi alanına en önemli katkısı almaya başlarlar. Yukarıdaki tabak kırma ahlak gelişimini Piaget'nin zihin gelişimi alanında örneğinde, bilerek kıran diğerine göre daha suçlu ortaya koyduğu evreler üstüne inşa etmesi olmuştur. durumdadır. Çocuklar bilişsel yönden geliştikçe, ahlaki gelişim aşamaları belli bir sıra izler. Bu nedenle ahlaki gelişmeye, bilişsel gelişmenin bir niteliği olarak da bakılabilir.
  4. 4. -EĞİTİM BİLİMLERİ- L. Kohlberg, insanların ahlaki bakımdan bir gelişme geçerek altı devreli, ergenlik ve yetişkinliğe uzanan içinde olduğunu, bu gelişmenin yaşa ve zihinsel ahlak gelişimi devreleri bulmuştur. olguniuğa bağlı olarak aşama aşama gerçekleştiğini belirtmektedir. Ahlaki gelişme Piaget'nin zihinsel Kohlberg'in ahlak gelişimi devreleri giderek yükselen gelişim basamakları ve Erikson'un kişilik gelişmesi bir ahlak anlayışını içeren üç düzey ve bunların her aşamaları gibi aşamalar halinde gerçekleşmektedir. birindeki iki devre ile belirlenir. Piaget'nin bilişsel gelişim dönemleri ile doğrudan ilişkili olarak Kohlberg, yargılama işlemini ve ona bağlı ahlak ile ilgili değerlerin giderek yükselen altı evreden Gelenek Öncesi (Egosantrik) Düzey oluştuğunu belirtir. Bu altı aşama üç temel düzeyde ele Dışa bağımlılık bu dönemin en belirgin özelliğidir. alınabilir. Her aşama iki alt evre içermektedir. Kişinin kişisel ihtiyaçları ön plandadır, dolayısıyla birey Dönemlere bakılığında ahlaki yargılama sürecinin egosantrik davranır yani benmerkezcidir. Bir benmerkezci bir düşünmeden başlayarak içinde davranışın sonucu olumlu ise o davranış iyidir. Elem yaşanılan topluma; oradan da evrensel ahlaki ilkelere getiren, acı doğuran davranış ise iyi değildir. Bu ulaştığı göze çarpmaktadır. düzeyde çocuğun iyi-kötü, doğru-yanlış kavramları, davranışların sonucu olarak ortaya çıkan ceza, ödül Piaget'nin çocukların ahlaki kuralları nasıl veya otoritenin gücü sayesinde belirginleşir. Kişi kazandıklarını incelemesine karşın Kohlberg, ilkelere olayları acı veya haz gibi, fiziksel sonuçlarına göre dayalı ahlaki yargılama sürecinin gelişmesinde değerlendirir. Bu dönemin birinci aşamasında çocukta çocuklardan çok ergenler ve yetişkinler üzerinde itaat etme ve cezadan kaçınma kavramları öne yoğunlaşmış, özellikleri betimleyebilmek için araştırma çıkarken, ikinci aşamada bireysellik ve karşılıklı çıkara aracı olarak da bireyi karar vermeye zorlayan soyut dayalı davranış eğilimi dikkat çeker. ikilemler kullanmıştır. çn "o Birinci aşama cc OJ Lütfen üzerinde düşününüz! "Heinz'in yaptığı yanlıştır. Polis onu yakalar, hapse û "Ec atar." Siz olsanız ne yapardınız? Ui ■ğj İkinci aşama Avrupa'da Heinz adlı bir adamın karısı az rastlanan bir kanser türünden ölmek üzeredir. Doktorlar bir "Heinz'in ihtiyacı vardır. Ancak akıllıca yapıp, ilacın onu kurtarabileceğini söylerler. Bu ilaç aynı yakalanmamalıdır." şehirde oturan bir eczacının keşfettiği bir çeşit radyumdur. Bu ilaç pahalıya mal olmuştur, fakat eczacı ilacı maliyetinden 10 misü fazlaya Geleneksel (Yasa-Kural) Düzey satmaktadır. Radyuma 200 dolar verdiği haide ilacın Bu dönemde sosyal değerler göz önüne alınmaktadır. küçük bir miktarı için 2000 dolar istemektedir. Heinz Toplumun onayladığı davranış olumlu bulunmakta tanıdığı herkesten borç alarak ancak 1000 dolar toplumun onaylamadığı yasa ve kurallara aykırı toplayabilir. Eczacıya karısının ölmek üzere davranışlar ahlaka aykırı bulunmaktadır. Otoriteye olduğunu söyler, ondan ilacı ya daha ucuza sadık, otoriteyi destekleyici ve özdeşim halinde vermesini ya da paranın yansını sonra almayı kabul bulunduğu otorite figürü ile uyum anlayışı doğruyu etmesini ister. Fakat eczacı 'Hayır ilacı ben belirler. İyi ve kötü otoriteyi hoşnut eden çerçeve keşfettim, ondan para kazanacağım.' diyerek doğrultusunda tanımlanır. Geleneksel dönemin birinci Heinz'in isteğini kabul etmez. Bunun üzerine çaresiz aşamasında çocuk için iyi çocuk olmak önemlidir. İkinci kalan Heinz eczaneye girip karısı için ilacı çalar. aşamada ise kanun ve düzen fikri ön plana çıkar. Doğru davranış, kişinin görevini yerine getirmesi, Heinz suçlu mudur? Suçluvsa neden? otoriteye saygı gösterme ve düzeni düzen için koruma Sucsuzsa neden? anlayışı ile değerlendirilir. Birinci aşama Kohlberg (1969) Piaget'nin kuramını geliştirmiştir. Kohlberg de Piaget gibi, kültürel sınırları aşan, doğal "Camı kırıp eczaneye gizlice girdiği için Heinz olan ve bilişsel temele dayanan ahlak gelişimi suçludur. Çünkü hırsızlık yapmıştır ve bu da doğru bir devreleri üzerinde durmuştur. Kohlberg deneklerine şey değildir." Piaget'nin hikayelerinden daha karmaşık ve daha derin ahlaki çatışmalar içeren hikayeler okumuştur. Dolayısıyla da, Piaget'nin ikili devresinin ötesine
  5. 5. -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ- İkinci aşama "Ya herkes aynı şeyi yapmaya kalkarsa o zaman ne olacak? Sonuçları ne olursa olsun, yasalar var ve bu yasalara her koşulda uymak lazım." Gelenek Ötesi (Evrensel İlkeler) Düzey Kohlberg'in ahlâk anlayışına göre gelişimin en üst noktasını gelenek ötesi düzey oluşturur. Bu düzeyde ahlâk anlayışına ulaşmış bireyler, sosyal kontrat veya evrensel adalet anlayışına göre değerlendirmeler yaparak, doğru ve yanlış hükmüne varırlar. Bu dönemde kişi toplumu da aşarak, daha ileri evrensel değerleri dikkate almaktadır. İnsan haklarını ve diğer toplumsal değerleri gözetmektedir. Kişi, bu aşamada özgürlük, adalet, bağımsızlik ve fırsat eşitliği gibi yazılı olmayan yasaların yorumlanmasıyla değerlendirmeler yapar. Gelenek sonrası dönemin birinci aşamasında toplumsal uzlaşma ve anlaşmalar dikkate alınmakta, ikinci aşamada ise daha soyut ve kabul görmüş olan evrensel ilkeler ön plana çıkmaktadır. Birinci aşama "Bir insanın hayatı her şeyden önemlidir ve bu her .<£> yerde geçerlidir!" UJ İkinci aşama § Jilliği durumdan duruma değişen bir yasa, yasa H olamaz!" EVRE KARAR HEINZ OLAYI DÜŞÜNCE 1. Suçlu Polis onu yakalar ve ceza verir. 2. Suçsuz Karısı için böyle yapmalıydı. Eşi de onun için aynı şeyi yapardı. 3. Suçlu Toplumdaki insanlar onu ayıplar! 4. Suçlu Toplumsal düzeni bozdu, kanunlara aykırı! 5. Suçlu Toplumda özel eşyalara saygı göstermeli! 6. Suçsuz insan hayatı her şeyden önemli! Böyle bir durumda hırsızlık meşrudur.
  6. 6. KOHLBERG'İN AHLAK GELİŞİM KURAMI DEGERLENDİRME GELİŞİMSEL DÜZEY KAYNAKLARI Dönem I: İtaat ve Ceza Eğilimi Birey kendisiyle ilgilidir. Otoriteye uyma temel güdüdür. Davranışlar fiziksel sonuçlarına bağlı olarak değerlendirilir. Dönem II: Saf çıkarcı eğiiim Gelenek Öncesi Ahlaki Değerler: Birey "Sen bana yardım et, ben de sana..." düşüncesiyle Dışa bağımh, fiziksel sonuç başkalarıyla ilgilenir, temel güdü kişisel gereksinmelerin bağlantılıdır. Kişinin kendi doyurulmasıdır. gereksinimleri ön plandadır. Dönem III: İyi Çocuk Eğilimi Grup normlarına ve beklentilere uygun davranılır. Geleneksel Ahlaki Değerler: Temel güdü, grup tarafından kabul edilmelidir. Dönem IV: Kanun ve Düzen Eğilimi Başka kişilerin ve grupların Temel güdü, toplumsal düzeni korumaktır. gereksinmeleri dikkate alınır. Onurunu korumak ve sorumluluk almak önem taşır. Geleneksel toplumsal değerler benimsenir. Dönem V: Sosyal anlaşmalara ve yasalara uyma eğilimi Yasaların toplum yararına olarak, çoğunluk tarafından konulması gerektiğine inanır. Kuralların toplum yararına değişebileceğine inanır. Toplum çıkarları gerektirdiğinde, yasaların değişmesi için uğraş verir. Gelenek Sonrası Ahlaki Değerler: Dönem VI: Evrensel Ahlak İlkeleri İnsan haklarının gözetildiği Birey tüm insanların eşit olduğu ilkesinden yola çıkarak, evrensel değerler benimsenmiştir. kendi ahlak ilkelerini, başkalarından bağımsız olarak belirler, insan haklarına tam bir inanç gösterir. Münire, Erden, 2005
  7. 7. -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. ÇEŞİTLİ TEORİLER AÇISINDAN GELİŞİM DÖNEMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI 1 Yaşlar Dönem Psikoseksüel ! _ .. ,„ ,. . ,_ Bilişsel Ahlaki Gelişim Gelişim I Psıkososyal Gelışım (E. ,„ _ (Yaklaşık JX ! Erikson) (S. Freud) ; Gelişim (J. (L. Kohlberg) olarak) ' Piaget) 0-2 Bebeklik Oral dönem | Güvene karşı güvensizlik Duyu-hareket Ahlak öncesi 2-4 İlk çocukluk Anal dönem | Özerkliğe karşı utanç İşlem öncesi Gelenek öncesi 4-6 - Failik dönem Girişime karşı suçluluk İşlem öncesi - 6-12 Çocukluk Gizildönem | Çal.şkanlığa karşı aşağıhk Somut işlem Geleneksel i duygusu 12-18 Ergenlik Genitaldönem N* kar ?' ki m l i k i Soyut işlem Gelenek sonrası karmaşası 18-30 Genç Yakınlığa karşı uzaklık - - yetişkinlik 30-60 Yetişkinlik | Üreticiliğe kaşı verimsizlik - - 60 yaş üstü Yaşlılık | Benük bütünlüğüne j - - karşı umutsuzluk ÖZEL BİR DÖNEM OLARAK ERGENLİK O çg " Q ıu gonadlar kendi hormonlarını salgılamaya başlarlar. Ergenlik Dönemine Giriş Tiroid Bezi: En önemli hormonu trioksindir. Çocukların ergenlik dönemine girmesiyle birlikte Enerji tüketimi için besinlerin kullanımını meydana gelecek cinsel, bedensel ve toplumsal düzenler. Aşırı salgılanması durumunda değişmelerin başlamasında ana etken endokrin sistem hiperaktivite (aşırı hareketlilik) gözlenir. Bu (iç salgı sistemi =hormon salgılama sistemi)dir. Bu durumda bireyler zayıf görünüşlü olurlar; nedenle, ergenliğin başlamasında ve yetişkin zihinsel aktiviteleri yüksek olan bu bireylerde özelliklerinin kazanılmasında etkili olan hormoniara sinirlilik gözlenir. kısaca değinmekte yarar bulunmaktadır. Az salgılanması durumunda ise apati hali oluşur; Endokrin Sistem (İç Salgı Sistemi) Salgı Bezleri ve yani aşırı kilo alma, duyarsızlık, yavaş hareketler Hormonlar gözlenir. Hipofiz Bezi: Genel büyüme hormonu (GBH), Böbreküstü Bezleri: Adrenalin başka salgıları prolaktin ve gonadotropik hormon olmak üzere üç da bulunan bu bezlerin en önemli hormonudur. öneımli salgısı bulunmaktadır. ■ Adrenalin: Sempatik sinir sistemini ?Genel Büyüme Hormonu: Anne uyarır. kamındayken salgılanmaya başlanır. Çok Vücutta genel uyarılmışlık hali sağlar, salgılanması durumunda dev yapılı insanlar, kandaki şeker oranını etkiler. az salgılanması durumunda da cüce yapılar ■ Kortin: Kan basıncının oluşur. düzenlenmesinde ?Prolaktin: Sadece kadınlarda salgılanır. etkilidir. Anne sütünün meydana gelmesinde etkilidir. Gonadlar (Cinsel Bezler): Erkek gonadları Annelik duygusuyia da ilintili olduğu testis, kadın gonadları ovarium adını alırlar. sanılmaktadır. Testisler çok sayıda hormon salgılar. Androjen ?Gonadotropik Hormon: Ergenlik dönemine ve kriatin bunlardan iki tanesidir. Androjen sesin doğru salgılanmaya başlanır. Salgılanmasıyla kalınlaşması, kaslanma vb. erkeksi özelliklerin birlikte Gonadlar (cinsel bezler) uyarılır ve kazanılmasında etkilidir. Kriatin ise çocuklarda da bulunur. Kandaki kriatin miktarı azalıp diğer gonad hormonları çoğalınca ergenük dönemine girilmeye başlanır. Ovariumun tek salgısı östrojen hormonudur. Bu hormon çocuk sahibi olabilme ve kadınsı bedensel
  8. 8. özelliklerin kazanılmasında etkilidir.
  9. 9. -EĞİTİM BİLİMLERİ- ERGENLİK kaygıları, yedi ana başlık çerçevesinde ele alınabilir. Bunlar aşağıda verilmiştir: İnsanın gelişiminde erinlikle başlayıp yetişkinliğe kadar devam eden önemli fiziksel, zihinsel ve toplumsal değişimlerin yaşandığı döneme ergenlik dönemi 1.Ev ve aile ilgili sorun ve kaygılar, Ergen- anne-baba çatışmaları, evde uygun iletişim denilmektedir. Erinlik ise, çocukluğun sona erdiği, ortamının olmaması, ergenin otoriteye karşı üreme organlarının olgunlaştığı, ikincil cinsel özelliklerin görüldüğü ve ergenlik döneminin başlangıcı olan olumsuz tutumları, vb. sayılan özelliklerin ortaya çıktığı dönemdir. 2.Toplumdaki yeriyle ilgili sorun ve kaygılar. Yetişkin rolünü üstlenmeye özellikle psikolojik Erinlik Dönemi Sorunları olarak hazır olmamasına rağmen kendisine yetişkin rolü yüklenmesinin oluşturduğu 1.Baş ağrısı, sindirim bozukluğu gibi bedensel sorunlar, vb. yakınmalar 2.Yalnızlık isteği 3.Kız-erkek arkadaşlığı ile ilgili sorunlar, 3.Çalışma isteksizliği, çabuk yorulma 4.Okul ile ilgili sorunlar. Arkadaş edinme, bir 4.Ahenksizlik, beceriksizlik gruba üye olmak isteme, öğretmen-öğrenci 5.Çabuksıkılma arasındaki çatışmalar, akademik 6.Kıskançlık başkalarını ç^kememe başarısızlıktaki nedenlerin abartılı 7.Otoriteye karşı direniş yaşanması, vb. 8.Karşı cinse yöneltilmiş zıtlık 5.Gelecek ve meslek seçimiyle ilgili 9.Coşkularını denetleyememe sorunlar. İleride sürmeyi düşündüğü yaşama 10.Kendine güvensizlik ilişkin beklentilere bağlı olarak geleceğin 11.Kendini eleştimnek, beğenmediği yönleri ile planlanmaya başlanması, seçeceği üniversite aşırı ilgilenmek ve alana ulaşmak için stresli bir çabalama 12.Sık sık huysuzlaşma sürecine girmiş olmanın yarattığı kaygılar, vb. 13.Sık sık hayal kurma (gündüz rüyaları) 6.Ahlak ve değerlerle ilgili sorunlar. İçinde Ergenliğe bedensel gelişim açısından bakıldığında yaşadığı toplumlarda örneğin aile veya diğer öncelikle cinsiyet hormonlarının üretiminin arttığı çevrelerde etkisinde kalarak büyümüş olduğu gözlenmektedir. Kızlarda gözlenen değişiklikler sosyal, moral, dini, vb. değerlerin erkeklerden yaklaşık 1-2 yıl önce başlar. Öncelikle özümsenmesi ve kişiliğin istikrarlı bir parçası eller ve ayaklar büyür. Erkeklerde kas gelişimi daha haline getirilmesi sürecinde yaşanan kaygı ve belirgindir. Sindirim sistemindeki organlar gelişir ve çatışmalar. hayali hastalık şikayetlerine rastlanır. Beden 7.Sağlıkla ilgili sorun ve kaygılar. yapılarının ergenler üzerinde etkileri olmaktadır. Organizmadaki hormonal dengelerin Örneğin sürekli dış görünümle ilgilenir, herkesin onu değişmesi, hızlı ve simetrik olmayan izlediğini ve dış görünüşüyle ilgilendiğini düşünür. bedensel değişmeler, iç organların Olumlu benlik imgesine sahip olanlar olumlu benlik gelişmesinden kaynaklanan sorunlar. algısı geliştirirler ve beden imgesine göre toplumsal ilişkilerini ayarlarlar. Kızlarda çekicilik, erkeklerde atletik vücut yapısı ön plandadır. Cinsiyete uygun YETİŞKİNLİK PSİKOLOJİSİ beden görünümü ve algısı önem kazanır. Yetişkin fiziksel ve psikolojik olarak olgunlaşmış kişidir. Olgunluk, bireylerin, yaşamın gereklerine ve Ergenliğe sosyal gelişim açısından bakıldığında zorluklarına uyum sağlamaları ve bunlarla esnek bir benliğini bulma, kimlik geliştirme, özdeşleşme, biçimde başa çıkabilmeleri için sürekli değişim arkadaşlık ve grup ilişkisinin önem kazanması, karşı gösterme yeteneğidir. Bir başka tanımla olgunluk, cinsle olan arkadaşlığa önem gösterme, aileden kişinin kendisi ile, kendisi hakkındaki algılarının bağımsız hareket etme eğilimi, kahraman ve ünlülere uyumluluğu şeklinde ifade edilebilir. Olgunlaşmayla özenme, vb değişiklikler gözlenir. Yine bu dönemin birlikte kişinin kimlik duygusu yerleşir, kişisel ilişkileri sonuna doğru önceleri değişiklik gösteren ilgilerde bir özgürleşir, ilgileri derinleşir ve sahip olduğu değerler belirginlik, bir durulma meydana gelmektedir. insancıllaşır. Ergenler sorunlarının kaynağını dışarıda ararken; yetişkin, sorunların toplumun beklentileri iie Erinlik döneminin başlamasıyla girilen ve yaklaşık 4-5 kendi benliği arasmdaki çatışmalardan kaynaklandığını yıl kadar sürecek olan ergenlik döneminin sorun ve fark eder.
  10. 10. 8- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. Geüşimsel bir evre olarak yetişkinlik üç dönem halinde CAROL GİLLİGAN'IN AHLAK GELİŞİMİ ele alınır: KURAMI a. Genç Yetişkinlik (Ergenlik döneminin sonu - Gilligan büyük ölçüde ahlak geiişimi konusunda 35 yaş) çalışmalar yapmıştır. Kohlberg'in ahlak gelişimi b. Orta Yetişkinlik (Yaklaşik 36 - 60 yaş arası) aşamalarının kesin ve evrensel olmadığını c. İleri Yetişkinlik (Yaklaşık 60 yaş ve üstü) savunmaktadır. Gilligan'a göre, ahlak gelişiminde önemli olan şey Kohlberg'in belirttiği gibi bir sonraki Yetişkinlikte Bedensel Değişmeler: geüşim düzeyine ulaşmak değil, "ahlak sevgisi"ni Genç yetişkinliğin başında fiziksel güç en üst noktaya kazanmaktır. Okullar, çocuklara, gençlere "ahîak ulaşır. İnsan bedeninin en verimli çalıştığı yaşlar 25-30 sevgisi"ni kazandırabüdikleri ölçüde başarılıdırlar. yaşları arasıdır. Ancak 30-60 yaşları arasında kaslar (Senemoğlu, 2004) yetişkinliğin başlarındaki potansiyelinden %10'luk, 60-70 yaşlar arasında %20'lik bir güç kaybı o!ur. 30 Gilligan'a göre erkeklerin ahlaki özellikleri hak, yaşlarından sonra harcanan hücreierin yerine yeni hukuk, kurallar ve sosyal iikeler etrafında hücrelerin oiuşması azalır. Duyu organlarının yoğunlaşmakta, bayanların ahlaki özeliikleri ise işlevlerine ilişkin kayıplar gözienmeye başlanır. şefkat, merhamet, koruma gibi duygusal özellikler Örneğin görme duyusu, işitme kayıpları gözlenir. etrafında yoğunlaşmaktadır. Uyaranlara tepki verme süresinde artış oluşur. Yani Ahlak gelişimi konusundaki tartışmalar ahlak tepki verme süresi uzar. Yetişkinliğin başlarında akuî gelişimi çizgisinin en azından düzenli bir sıra (ani) rahatsızlıklar yer alırken, orta yaş ve yaşlılıkta iziediğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, kronik (sürekli, müzmin) hastalıklar ortaya çıkar. toplumsal etkilerin sonucu olarak, geüşim düzeninde Zihinse! işlevler açısından da genç yetişkinlikte birey ve belirli düzeylere ulaşma hızında bireyler arasında optimal düzeyde iken, üerleyen yaşiarda akıcı zeka farklılıklar vardır. Psikanaüzciler ise, Piaget ve azalır, birikimli (kristalize) zeka artar. Kohlberg'i eleştirmede toplumsal öğrenme kuramcılarından değişik bir yol izlemişlerdir. YAŞLAR DÖNEMLER VE OLAYLAR Psikiyatrist James Gilligan, "ahlaklılığın üstünde" çok daha olgun bir işleyiş evresinin olduğunu ileri 16-18'den 20-24'e Aileden ayrılma Aileden bağımsız oima çabası sürmektedir; bu karşıhklı gereksinmelerini psikolojik Yetişkin dünyasma katılma Yeni birev açıdan anlamalarını sağlayan "sevgi ahlakı"dır. 20'lerin (BekirOnur, 1995) Yetişkin rollerinin keşfi ve üstlenilmesi ilk başlarından 28'e yaşam yapısının biçimlendirilmesi 28'den 30'a Otuz Yaş Geçişi Yaşam yapısının yeniden değerlendirilmesi Durulma Kararlı 30'ların biryuvakurma Başına buyruk olma başlarından 38'e Orta Yaş Geçişi Yaşam yapısının 38'den 40'ların yeniden değerlendirilmesi başlarına Orta yetişkinliğin kararlılık kazanması 40'lı yaşların ortaları
  11. 11. -EĞİTİM BİLİMLERİ- Piaget' ye göre ahlak geüşiminin başladığı bilişsel ÇDZUMLU gelişim dönemi aşağıdakilerden hangisidir? KAVRAMA A)Duyusal motor B)İşlemöncesi C)Soyut işlemler 1. Aşağıdaki seçeneklerde verilenlerden hangisi D)Somut işlemler ahlak gelişimini tam olarak ifade etmektedir? E) Eylemsel dönem A)Topluma etkin bir uyum sağlamak için bireyin değerler sistemi oluşturma sürecidir B)Toplum kurallarına kayıtsız uyum sürecidir C)Bireyin cinsel ve toplumsal rolleri öğrenmesidir Piaget ahlak gelişimini bilişsel gelişimle paralel bir D)Bireylerin yasalara ve kanunlara aykırı hareket şekilde incelemiştir. Piaget ahlak gelişimini etmemeyi öğrenmesidir açıklarken çocukların kuralları nasıl algılayıp E) Bireylerin toplumun değer yargılarını, örf, adet yorumladıklarına bakmıştır. Piaget'ye göre çocuklar ve geleneklerini sürdürmesidir 6 yaşa kadar kuralların ne amaçla konduğu ya da kuralları neden izlemek gerektiğini anlayamazlar. Bu nedenle ahlak gelişimi işlem öncesi dönemden somut işlemler dönemine geçtiği zaman başlar. Toplumun düzenli ve dirlik içinde yaşamını (Cevap D) sürdürebilmesi için toplumu oluşturan insanların bazı kuralları içselleştirmesi gerekmektedir. Bu kurallar bireylerin topluma etkin bir uyumunu gerektirir. Etkin uyum fertlerin toplum kurallarını kayıtsız kabul etmeleri değil bu kuralları sorgulamaları, işe Aşağıdakilerden hangisi Piaget' nin Ahlak gelişim yaramayanları eleştirip bu daha tutarlıya kuramının 'dışsal kurallara bağlılık' döneminde götürmelerini gerektirir. Ahlak gelişimi de bireyin bu olan bir çocuğun özelliklerinden biri değildir? şekilde etkin bir uyum sağlaması için kendi değerler sistemini oluşturması sürecidir. A)Kuralların değişmezliğine inanırlar B)Otoriteye kayıtsız şartsız uyma vardır (Cevap A) C)Kuralların ihlal edilme nedenleri önemlidir S D)Ne yapması yada ne yapmaması gerektiğini 2. "Ahlak gelişimi bilişsel gelişimle paraleldir. Piaget UJ ebeveynler ve diğer yetişkinler belirier ahlak gelişimini çocukların ahlaki düşünme gücündeki E) Kural ihlalinde ceza otomatik olarak verilmelidir farklılıklarlaaçıklamıştır." Piaget ahlak gelişim kuramını ortaya koyarken Dışsal kurallara bağlılık dön^mi 6-12 yaş arasındaki aşağıdaki kriterlerden hangisine öncelik dönemi kapsamaktadır. Bu dönemde çocuklar vermiştir? kuralları sorgulamaz, kurallar kesinlikle uyulması A)Aile içindeki davranışlar gereken şeylerdir. Otoriteye mutlak itaat söz B)Arkadaşlarla ilişkiler konusudur. Bu dönemdeki çocuklara göre kurallara C)Kuralları yorumlama biçimleri uymamanın doğal sonucu cezalandırılmaktır ve ceza D)Oyunlara katılım düzeyleri otomatik olarak verilir. Kuralların ihlalinde nedenler E) Öğretmenlerle ilişkiler önemli değildir. Önemli olan zararın büyüklüğüdür. Bu dönemde çocuklara 'Ayşe annesine yardım Piaget bilişsel gelişim ile çocukların ahlaki yargıları ederken 3 bardak kırdı, Ahmet ise annesinden arasında ilişki olduğuna inanmaktadır. Ahiak gizlice şeker alırken bir bardak kırdî hangisi daha gelişimini açıklarken çocukların kuralları nasıl suçludur?' diye sorulduğunda nedenleri yorumladıklarına bakmıştır. Piaget' ye göre düşünmeksizin daha çok bardak kıran daha suçludur okulöncesi dönemde çocuklarda kural kavramı derler. olmadığı için ahlak gelişimi 6 yaşa kadar başlamaz. (Cevap C) (Cevap C)
  12. 12. 10- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. 5. "Okulda Pakistan'da deprem zedeler için yardım 7. "Öğretmen ve öğrenciler sınıf içindeki kampanyası düzenlenmektedir. Ayşe 'Pakistan bize düzeni sağlamak için birlikte sınıf kuralları Kurtuluş Savaşında ve depremde çok yardım etti belirlemişlerdir. Öğrenciler öğretmen bizim de yardım etmemiz gerekir' diyerek harçlığınt sınıftayken bu kurallara tamamıyla uyarken vermiştir" teneffüslerde kurallara aykırı hareket etmektedirler." Ayşe'nin söylediklerine göre Ayşe Kohlberg'in ahlak gelişim kuramına göre hangi ahlaki Bu öğrenciler Kohlberg'in ahlak gelişim evrededir? kuramına göre hangi dönemdedirler? A)Ceza ve itaat A)Ceza ve itaat eğilimi B)Saf çıkarcı eğiüm B)Saf çıkarcı eğilim C)Kanun ve düzen eğilimi C)İyi çocuk eğilimi D)İyi çocuk eğilimi D)Kanun ve düzen eğilimi E) Evrensel ahlak eğilimi E) Sosyal anlaşma eğilimi Saf çıkarcı eğilim ya da araçsal ilişkiler eğilimi Ceza ve itaat eğiliminde çocuk sadece otoriteye döneminde birey için önemli olan kendi ihtiyaçlarının uyar. Bu dönemdeki davranışları otoritenin karşılanmasıdır. Bu dönemde çocuklar için ne kadar beğenisini kazanmak, ona itaat etmek ve cezadan alırlarsa o kadar vermeleri söz konusudur. Ömekteki kaçmak belirler. Sınıf kurallarına sadece öğretmen çocukta yardımı onlar yardım yaptığı için varken uymak sadece otoriteye uymak için yapılan yapmaktadır. Bu yüzden de araçsal ilişkiler eğilimi bir uyma davranışıdır. ahlaki dönemindedir. z (Cevap A) o (Cevap B) jo o ıu 6. "Ahmet'in sınıftaki arkadaş grubu matematik "Okuldaki öğrenciler öğle tatilinden sonra sıraya sözlüsüne girmemek için okuldan kaçarlar. Ahmet bu sokulup öyle içeri alınmaktadır. Öğrencilerin büyük bir sözlüye çok çalışmasına rağmen arkadaşlarına uyup kısmı bu durumdan şikayetçidir. Tolga: 'Bu uygulama okuldan kaçar." okul düzenini sağlamak için gereklidir bu sebepten dolayı devam etmelidir' demektedir." Buna göre Ahmet Kohlberg'in ahlak gelişim kuramına göre hangi ahiaki dönemdedir? Tolga bu sözlerine göre Kohlberg'in gelişim kuramına göre hangi ahlaki evrededir? A)Ceza ve itaat B)Saf çıkarcı eğilim A)Saf çıkarcı eğilim C)İyi çocuk eğilimi B)İyi çocuk eğilimi D)Kanun ve düzen eğilimi C)Kanun ve düzen eğilimi E) Sosyal anlaşma eğilimi D)Sosyal anlaşmalara ve yasalara uyma eğilimi E) Evrensel ahlak eğilimi Kişiler arası uyum eğilim ya da iyi çocuk eğilimi Sosyal sözleşme eğilimi döneminde çocuk kuralların döneminde çocuklarda akran grubuyla işbirliği toplum düzenini korumak için olduğunu kavrar. görülür. Bu dönemde özellikle akran grubu olmak Topiumun kurallarının göreli ve topluma özgü üzere başkalarından onay görmek çok önemlidir. Bu olduklarını kabul eder. Kanunlar sosyal düzeni dönemde bireyin davranışlannı çevre beklentileri korumak ve özgürlükleri güvence altına almak için belirler. Örnekte de Ahmet arkadaşları tarafından gerekli görülmektedir. onay görmek için onlarla birlikte hareket etmektedir. (Cevap D) (Cevap C)
  13. 13. -EGİTİM BİLİMLERİ- 11 9. "Matematik öğretmeni sınıfta ders anlatırken düz anlatım yöntemini kullanır. Öğrencilerine bu yöntemden memnun olup olmadıklarını sorduğunda Veli öğretmenin gözüne girmek için bu yöntemin çok iyi olduğunu dersi çok iyi anladığını söyler." Buna göre Veli, hangi ahlaki gelişim dönemindedir? A)Ceza ve itaat B)Saf çıkarcı eğilim C)İyi çocuk eğilimi D)Kanun ve düzen eğilimi E) Evrensel ahlak eğilimi Örnekte öğrencinin söylediği sözler tamamen otoritenin beğenisini kazanma amaçlıdır. Ceza ve itaat eğilimi döneminde çocuklar tamamen otoriteye uyarlar. Eğer çocuk arkadaşlarının beklentilerini yerine getirmek için hareket etmiş olsaydı iyi çocuk Q eğilimi döneminde olacaktı. Örnekte belirtilen dönem "o £T UJ ceza ve itaat eğilimi dönemidir. o "5c Ui (Cevap A) _1 10. "Bireyler çeşitli ahlaki dönemlerde farklı etkenlerin etkisi altındadır ve baskın olan etken bireylerin verecekleri ahlaki yargıları etkiler." Aşağıdaki seçeneklerde verilen Kohlberg'in Ahlaki Gelişim kuramı ahlaki dönemleri ve bu dönemi etkileyen baskın etmenler eşleştirmelerinden hangisi uygun bir eşleştirme değildir? A)Ceza ve itaat - otorite (ana-baba-öğretmenler) B)Kişiler arası uyum - akran grubu C)Kanun ve düzen - toplumsal kural ve kanunlar D)Evrensel ahlak - kendi oluşturduğu ahlaki sistem E) Araçsal ilişkiler - arkadaş çevresi Araçsal ilişkiler döneminde birey için önemli olan kendi isteklerinin karşılanmasıdır. Bu dön^mde çocuklar diğer insanların isteklerinin farkına varırlar fakat ahlaki bir yargıda bulunacakları zaman birinci planda kendileri yer alır. Bu dönemde ne kadar alırlarsa o kadar verme söz konusudur. (Cevap E)
  14. 14. 11. İki küçük çocuk odalarında oyun oynarken anlaşmazlar ve kavga ederler. Anneleri kavgayı sonuçlandırmak için yanlarında gider ve niçin kavga ettiklerini sorduğunda kavganın sebebinin oyuncakları paylaşamadıkları olduğunu görür. Anne büyük olan çocuğa "kardeşine arabasını versene çocuğum" dediğinde "anne o da bana legolarını versin" cevabını alır. Yukarıdaki örnekte çocukların ahlaksal gelişim evrelerinden hangisinde olduğu söylenebilir? A)Ceza ve itaat yönelimi B)Saf çıkar yönelimi C)İyi çocuk olma yönelimi D)Yasa ve düzen yönelimi E) Toplumsal sözleşme yönelimi Yukarıdaki örnekte çocukların kendi çıkarlarını gözettikleri ve amaca yönelik bireysel değiş-tokuş içinde oldukları görülmektedir. (Cevap B) 12. Kohlberg'in ahlak gelişim kuramına göre çocuğun ben-merkezli düşünceden kurtulup empatik anlayışa sahip olduğu ahlak gelişim düzeyi aşağıdakilerden hangisidir? A)Geleneksel düzey B)Gelenek sonrası düzey C)Gelenek öncesi düzey D)Toplumsal sözleşme yönelimi E) Evrensel düzey Kohlberg'in ahlak gelişim kuramına göre bir çocuğun ben-merkezli düşünceye sahip olduğu düzey, gelenek öncesi düzeydir. Ben-merkezli düşünceden kurtulup empatik olarak düşünebildiği dönem ise geleneksel düzeydir. (Cevap A)
  15. 15. 12- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. 4. Bir çocuk herhangi bir davranışın doğruluğuna CEVAPLI KONU veya yanlışlığına karar verirken, söz konusu KAVRAMA TESTİ davranışın yasalara uygun olup olmadığını merkeze alarak karar vermektedir. 1. Çocukların düşünce biçimini inceleyen J. Çocuğun Kohlberg'in ahlaki (moral) gelişim Piaget'ye göre ahlak gelişimi aşağıdaki dönemlerinin hangi evresi içinde olduğu seçeneklerin hangisiyle paralellik gösterir? söylenebilir? A)Bilişsel gelişim A)Gelenek öncesi düzey B)Dil gelişimi B)Geleneksel düzey 3. evre C)Kişilik gelişimi C)Gelenek sonrası düzey D)Bedensel gelişim D)Gelenek öncesi 1. evre E) Cinsel gelişim E) Geleneksel düzey 4. evre 2. Başarılı bir öğrenci olan Mustafa düzenli olarak derslerine çalışmakta ve üniversiteyi kazanmak için büyük çaba göstermektedir. Fakat sınıf arkadaşlarının büyük bir çoğunluğunun almış olduğu kararlara kendisi istemese bile rıza göstererek grup arkadaşlarına uyduğu gözlenmektedir. Bu duruma ahlak gelişim evrelerinden hangisiyle açıklanabilir? A)Yasa ve düzen yönelimi B)Ceza ve itaat C)Saf çıkar / araçsal ilişkiler D)İyi çocuk olma yönelimi / kişilerarası uyum E) Toplumsal sözleşme 3. "Başkalarınca geliştirilmiş kuralların varlığının tam 5. Bir çocuk arkadaşlar arasında meydana gelen olarak kavranamamasıyla" karakterize edilen ve kendisinin de karıştığı fiziksel bir çatışmaya Kohlberg'in ahlaki (moral) gelişim düzeyi ilişkin değerlendirmede bulunurken aşağıdakilerden hangisidir? "Arkadaşıma vuruyorlardı, ben de A)Gelenek öncesi düzey arkadaşıma vuranlara karşı çıkmak için kavgaya girdim; arkadaşım da benim için aynı B)Geleneksel düzey C)Gelenek sonrası düzey şeyi yapardı." demektedir. D)Gelenek öncesi düzey 1. evre Bu çocuğun Kohlberg'in ahlaki (moral) E) Geleneksel düzey 3. evre gelişim dönemlerinin hangi evresi içinde olduğu söylenebilir?
  16. 16. A)Gelenek öncesi düzey B)Geleneksel düzey C)Gelenek sonrası düzey D)Gelenek öncesi düzey 1. evre E) Gelenek öncesi düzey 2. evre
  17. 17. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 13 6. 'Türk kadını her zaman fedakar ve cefakar olmuştur. 9. Ahlak gelişimi açısından çocukların toplumsal Kadın için önemli olan aiiesine ve çevresine yardımcı kuralları benimsemek ve özümlemek için olabilmektir." kullandığı en etkili öğrenme çeşidi aşağıdakilerden hangisidir? Kadınların büyük bir bölümü yukarıda da A)Klasik koşullanma yoluyla öğrenme belirtildiği gibi ahlak gelişiminde kişiler arası B)Edimsel koşullanma yoluyla öğrenme uyum eğilimi döneminde kalmaktadır. Bu C)Modelden öğrenme belirtilenlerin ana nedeni aşağıdakilerden D)Gizil öğrenme hangisidir* E) Kavrama yoluyla öğrenme A)Toplum beklentileri B)Kadınların düşünme yapısındaki farklılık C)Ahlaki yargılarda ben merkezli düşünmenin ağırlıklı olması D)Gereğinden fazla empatik düşünme E) Gelişimde kadınların erkeklere oranla daha hızlı ilerlemesi 7. "Çocuklarda ahlak gelişimini sağlayabilmek için 10. Aşağıdakilerden hangisi Kohlberg'in onların bilişsel seviyelerine uygun biçimde kurallar ahlaki gelişim kuramına göre evrensel ahlak anlatılmalıdır." ilkeleri eğiliminde olan bir bireyin düşünce tarzı olamaz? İlköğretim birinci sınıfta öğrencilerin ahlak A)İnsan hayatı her şeyden önemlidir gelişimlerini desteklemek isteyen bir öğretmen B)Kanunlar insan haklarını çiğnememelidir toplumsal kuralları öğretmek için aşağıdaki C)Adalet yasanın üstündedir yöntemlerden hangisini kullanırsa daha etkili D)İnsanlara yardım etmek hayatın gayesidir olur? E) Eşitlik ve insan haklarını koruma temel A)Dramatizasyon düşünce B)Düzanlatım olmalıdır C)Soruyanıt o Ui D)Problem çözme > E) Tartışma 8. "Carol Gilligan Kohlberg'in ahlak gelişimi Gilligan'a göre ahlak gelişimi için önemli olan aşamalarının kesin ve evrensel olmadığını nokta aşağıdakilerden hangisidir? savunmaktadır." A)Toplumsal değerleri benimsemek
  18. 18. B)Cinsiyetine ilişkin toplumsal rolleri kabullenmek 11. Psikoanalitik kuramcılara göre ahlak gelişiminin C)Ahlak sevgisi temelini oluşturan psikolojik öğe aşağıdakilerden D)Bir üst ahlaki düzeye geçebilmek hangisidir? E) Ahlaki yargılarda diğer insanları da A) İd Ego düşünebilmek B) C)Süperego D)Vicdan E) İdealego
  19. 19. 14- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ- 12. Kişinin olayların gerisinde yatan nedenlere 15. "Babası Ayşe'ye tatilde hasta ve yaşlı olan bakmaksızın sadece fiziksel zararın büyüklüğüne büyükannesine bakıp bakamayacağını sormuştur." göre ahlaki yargıda bulunduğu dönem Kohlberg' in ahlak gelişim kuramına göre aşağıdakilerden Aşağıda verilen muhtemel cevaplardan hangisi hangisidir? Ayşe'nin Kohlberg'in kuramının üçüncü basamağı olan 'kişiler arası uyum eğilimi' basamağında A)Araçsal ilişkiler olduğunu gösterir? B)Cezaveitaat C)Kişiler arası uyum A)Tatilde çalışmayı planlıyordum eğer sen para D)Kanunvedüzen verirsen bakarım E) Sosyal sözleşme B)0 hep diğer torunlarını sever neden onlar bakmıyor C)Bakarım eğer ben bakmazsam ben yaşlandığımda torunlarım da bana bakmaz D)Bakarım güç durumda olan insanlara yardım etmek gerekir E) Tatil benim en doğal hakkım bakamam 13. "Ahmet arkadaşlarıyla oyun oynarken kuralların abisinin öğrettiği gibi olduğunu eğer bunlara uyulmazsa oyunun doğru olmayacağını söylemektedir." Ahmet'in bu tarz davranışı Kohlberg'in ahlak gelişim kuramına göre hangi düzeyde olduğunu gösterir? A)Ceza ve itaat B)Araçsal ilişkiler C)Kişiler arası uyum D)Kanunvedüzen E) Sosyal sözleşme 14. "Annesi Vedat'a kardeşini ders çaiıştırmasını CEVAPANAHTARİ söylemiştir. Vedat eğer bilgisayar oynamasına izin 1.A 6. A 11.C verirse çalıştırabileceğini söylemiştir." 2. D 7.A 12. A Yukarıdaki örnekte Vedat Kohlberg'in ahlak 3.A 8. C 13. A gelişim kuramına göre hangi ahlaki önemdedir? A)Araçsal ilişkiler eğilimi 4. D 9. C 14. A B)Ceza ve itaat eğilimi C)Kanun ve düzen eğilimi 5. E 10. D 15. D D)Sosyal sözleşme eğilimi E) İyi çocuk eğilimi
  20. 20. -EĞİTİM BİLİMLERİ- 15 ÇIKMIŞ SORULAR ve ÇÖZÜMLERİ 1. Savaş her koşulda yanlıştır ve amacı ne olursa olsun Yaşıtlarına göre daha erken ergenlik dönemine giren insanlara zarar verir. Bunun yerine ifetişime dayalı, bireyleri, bedensel, sosyal, zihinsel ve psikolojik çözümler bulunmalıdır. olarak diğer yaşıtlarına göre farklılıklar gösterebilirler. Ancak yaşıtlarına göre zekâ olarak Savaşla ilgili olarak bu yorumu yapan birey, daha ilerde olmaları söz konusu olamaz. Kohlberg'in ahlak gelişimi kuramına göre (Cevap D) aşağıdaki evrelerin hangisinde olabilir? (2002 KPSS) A)Ceza B)İtaat C)Yasalarauyma D)Saf çıkarıcı eğilim E) Evrensel ahlak ilkeleri Kohlberg'in Ahlak gelişimi kuramına göre bireyi -~ "evrensel ahlak ilkeleri" döneminde insan hakları, eşitlik, özgürlük gibi kavramlar yönlendirir. (Gelişim 3. Aşağıdakilerden hangisi, ergenlikteki hızlı V9 Öğrenme Prof. Dr. Ayşegül Ataman Gündüz Yay. bedensel değişmenin doğrudan bir sonucu s.145) degildir? (2002 KPSS) (Cevap E) A)Bedensel görünüşe ilgi ve özenin artması B)Sakar davranışların çoğalması C)Dış görünüşteki değişikliklere duyarlılığın artması Q LLJ D)Zararlı alışkanlıklara ilginin artması E) Cinselüğe ilginin artması 2. Ergenlik döneminde, yaşıtlarına göre daha erken giren bireyler için aşağıdakilerden hangisinin doğru olma olasılığı en azdır? (2002 KPSS) A)Arkadaş grubundan daha çok etkilenmey^ başlamaları B)Yaşıtlarından küçüklerle arkadaşlığı tercih etmeleri C)Zekâ gelişiminde yaşıtlarıyla aynı düz^yde olmaları D)Zekâ gelişiminde yaşıtlarının biraz ilerisinde olmaları E) Yaşıtlarından büyüklerle arkadaşlığı tercih etmeleri
  21. 21. A, B, C ve E S9çen9klerind9 belirtilen özellikler doğrudan doğruya ergenlik dönemindeki bedensel gelişimin sonuçlarıdır. Ergenin zararlı ahşkanlıklara yönelmesi fiziksel geiişimle yeterince açıklanamaz. Ergenlik dönemind9 birey zihinsel gelişim açısından "kimlik kazanmaya karşı roi karmaşası" dön^mindedir. Kim olduğunu ve toplumdaki rolünü öğrenm^ye çalışan birey taklit ve Özd9şleşm9 mekanizmalarını kullanır. İşte bu aşamada kimlik duygusu yoksunluğu yadsıma olarak ortaya çıkabilir. Yadsıma kendini inkar, grup üyelikleri veya yıkıcı etkinliklere (uyuşturucu, alkol, sigara vb.) katılmak suretiyle gösterir. (Hasan BACANLI, Gelişim V9 Öğrenme, Nobel Yay. Ankara 2004, s.92-94) (Cevap D)
  22. 22. 16- -GELİŞİM PSİKOLOJİSİ. 4. Yaşları farklı üç çocuk televizyondaki haberlerde Aşağıdakilerin hangisi ergenlik döneminin hemen izledikleri bir "silahlı çatışma" olayına farklı tepkilerde başında yaşanılan özelliklerden biri deqildir?(2004 bulunmuşlardır. 16 yaşındaki büyük kardeş olayın KPSS) toplumsal düzeni nasıl bozduğuyla, 10 yaşındaki A)Karşı cinse ilginin artması ortanca kardeş çatışmayı gerçekleştirenlerin nasıl B)Bireyin kendisini farklı ve üstün bulması kötü işler yaptığıyla, 5 yaşındaki en küçük kardeş ise C)Arkadaşlara yönelimin artması saldırının ne kadar büyük bir yıkıma yol açtığıyla ilgili D)Ahlaki değerlendirmelerde başkalarının sözler söylemişlerdir. tepkisinin önemsenmesi E) Zihinsel gelişimin, hızlanması - yetişkinlik Çocukların tepkilerindeki farklılık aşağıdakilerden düzeyine ulaşması hangisine uygun bir örnek oluşturur? (2003KPSS) A)Kişisel özelliklerinin etkilerine B)Genetik özelliklerinin etkiierine C)Duygusal özelliklerinin etküerine Ergenlik döneminde gözlenen hızlı fizyolojik D)Ahlak geiişimi düzeylerine değişmeler bireyin davranışları ve tutumları üzerinde E) Yaşantılarının öznelliğine onemlı etküer yapar. Bu dönemde gözlenen bazı tutum ve davranışlar şunlardır: -Akranlarla arkadaşlık, bağlılık ve gruplaşma Kohlberg'e göre ahlaki gelişim düzeyleri birbirinden -Yalnız kalma isteği ve bağımsızlaşma çabaları farklı bireylerin aynı olayı değerlendirmeleri farklıdır. -Sinirlilik, huzursuzluk, mutluluk, çabuk küsme, (Gelişim ve Öğrenme Prof. Dr. Ayşegül Ataman hırçınlaşma gibi sık görünen ve sürekli değişen GündüzYay. s.145) duyguiar (Cevap D) -Başlangıçta ilgisiz kalsa da sonradan oluşan o S2 cinsel merak ve fonksiyonlarda artış olur. -Ben merkezci düşünme (Herkes beni izliyor, ne yaparsam takip ediliyorum) -Göreceli düşünme (Ergen kendi deneyimleri ve 5. Gelişim özellikleri açısından ergenlik ""' değerlerine göre düşünür.) dönemindeki öğrencilerle ilgili aşağıdaki -Fiziksel biçimiyle sürekli ilgilenme, aynada kendini ifadelerden hangisi yanlıştır? (2003KPSS) inceleme A)Her konuda ailelerinin dediklerini yapmaya -Soyut düşünme, eleştirme, kendine ait kavram çalışırlar. oluşturma B)Sosyal rollerdeki cinsiyete bağlı farklılaşmaları -Dinsel ve mistik konularla ilgilenme öğrenirler. -Meslek ve yüksek öğretim program seçimi ile ilgili C)Meslek seçimlerine yönelik bilgi toplamaya • endişeler yaşanır. başlarlar. D)Kimlik geliştirme çabaları sırasında karmaşa -Ekonomik gelir elde etme çabaları yaşayabilirler. -Sanat, spor, kültür etkinliklerine yönelme E) Kendilerine model olacak, özdeşim -Giysi ve eşyaların seçiminde titizlik kurabilecekleri kişileri ararlar. -Olumtu kimlik kazanma (benlik kavramı) sürecini yaşarlar. -Hızlı bedensel büyümeden dolayı sakarlık ve Ergenlik döneminde akran çevresi en etkili çevredir, dikkatsizlikler artar. ayrıca akran çevresinin birey üzerinde en etkili -İdeal ve değer oluşturma olduğu dönem bu dönemdir. (Ayşegül ATAMAN, -Ahlak gelişiminde ve sosyal kuralları öğrenmede Gelişim ve Öğrenme, Gündüz Yay, Ankara, s.176) bağımsızlık isterler. (Cevap A)
  23. 23. -EĞİTİM BİÜMLERİ- 17 Ergenlik Dönemi sorunlarının çözümünde bazs ipuçları; • Bireyin belirli Araçsal ilişkiler eğilimi: Çocukların kendi ihtiyaç ve ölçüde bağımsızlaşma isteğine isteklerinin karşılanması önemlidir. Diğer insanların anne-babaların ve öğretmenlerin desteği da ilgilerinin farkına varıriar ancak ahlaki yargıda sağlanmalıdır. bulunacakları zaman, başkalarının ihtiyaçiarını •"Fırtınalı dönem" olarak ifade edilen ve yoğun somut bir şekilde dikkate almakla birlikte, hala birinci duyguların yaşandığı bu dönemde bireylere anlayışlı planda kendileri vardır. Ne kadar aiırîarsa 0 kadar davranmak gerekir. vermeleri söz konusudur. "Sen benim sırtımı kaşı, •Ergenlik döneminin krizlerini atlatmada ben de seninkini." ata sözüne uygun öğretmenler ergenler iie iletişim kurmaları, onların davranmaktadırlar. (N. Senemoğlu, Gelişim öğrenme kimlik kazanma isteklerine uygun destekleri ve Öğretim, s.65) Örnekteki ahlaki yargıda vermeiidir. karşılıklılık söz konusudur. Kohlberg'in ahlaki gelişim kuramına göre araçsal ilişkiler eğilimi dönemine rast •Okullar, ergenlik döneminin enerjisini gelmektedir. değerlendirecek sanat, spor ve kültür faaliyetlerine (Cevap E) yer vermelidir. Buna göre ergenlik döneminde ergenler ahlaki gelişmelerinde ve sosyal kuralları öğrenmede bağımsızlık eğilimini gösterdikleri için, ayrıca -gş benmerkezci düşünme ağırlık kazandığı için o hali g başkalarının değerlendirmelerde, kurallarda Karşılaştığı bir kaza sırasında, kurtarılacak kişinin 'cr tepkilerini çok önemsemezler. UJ sosyal statüsüne bakmaksızın hayati önem (Cevap D) "iş derecesini göze aian kişi hangi ahlak gelişimi 't ta a dönemindedir? (2005 KPSS) 'O A)Evrensel ahlak UJ B)Saf çıkarcı eğilim C)Kişilerarası uyum '5 UJ D)Ceza ve itaat eğilimi E) Sosyal sözleşme eğilimi 7. "Seni dolandırmayan birini sen de dolandırmamaiısın" Evrensei ahlak ilkeleri eğilimi: Bu aşama ahlak anlayışı Kohlberg'in ahlak gelişiminde hangi gelişiminin sonuncu aşamasıdır. Kişi, ahlak iikelerini evreye denk gelir?(2005 KPSS) kendisi seçip oluşturur. Bu ilkeler adalet, eşitlik, insan hakları gibi bazı soyut kavramiara dayalıdır. A)Ceza ve itaat Bu ilkeleri ihlal eden kanunlara uyulmamalıdır. (N. B)Kontaks ve toplumsal yasa Senemoğlu, Gelişim Öğrenme ve Öğretim, s.67) C)Evrensel ahlak ilkeleri Kohlberg'in ahlak gelişim kuramının son evresi olan D)Karşılıklılık Evrense! ahlak döneminde olan bir birey için ahlaki E) Araçsal ilişkiler eğilimi bir yargıda en önemii kriter kişilerin haklarıdır. Bu dönemde olan bireye göre insan her şeyden önemlidir. Ömekteki durumda da kişi yardımda bulunurken kişilerin sosyal statülerine göre değil de hayati önemlerine göre karar vermektedir. Bu, kişinin
  24. 24. evrensel ahlak döneminde olduğunu göstermektedir. (Cevap A)
  25. 25. 18- -ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ- ÖĞRENME PSİKOLOJİSİ | Bilişsel Öğrenme Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi U-T (uyarıcı-tepki) bağı olarak görürken, bu görüş bilişsel yaklaşımcılar tarafından yetersiz görülür. Onlara göre öğrenme kişinin zihninde yaptığı bir örgütlemedir. Biliş, kişinin zihnindeki bilgi birimleri, bu bilgi birimleri arasındaki bağlantılar ve bu bağlantılar arasında yapılan işlemler olarak görülebilir. Bilişsel yaklaşım, öğrenmeyi yeni bilgi birimi edinme anlamında (1) ve yeni bağlantılar kurma anlamında (2) ele alabilmektedir. Bilişsel yaklaşım 1900'lü yılların başında Gestalt psikolojisi tarafından savunulmuştur. Onların çalışmaları davranışçı yaklaşıma karşı, insanların zihinlerinde oluşan öğrenmelerin de incelenebileceğine yönelik olmuş ve bu çaba içinde daha çok algı kuralları üzerinde nesnel çalışmalar yapabüdikleri için algı üzerinde yoğuniaşmıştır. Biüşsel yaklaşım altında üç gruptan bahsedilebilir; » Bunlardan birincisi Gestalt psikolojisidir. » İkinci grup Piaget ve Vygotsky'nin içinde ele alınabileceği bilişsel gelişimcilerdir. » Üçüncü grup ise bilgi işlem modelidir. Gestalt psikolojisi algı ve kuralları üzerinde durmuştur. Piaget özümleme ve uyma yoluyla kişinin çevresine uyum sağlamasını, Vygotsky ise toplumsal aktarmanın önemini vurgulamıştır. Bilindiği gibi, özümleme kişinin aldığı uyarıcıları zihnindeki kavramlarla açıklayabilmesi, uyma ise zihnindeki kavramları dış dünyaya uydurması ve yeniden düzenlemesi anlamına gelmektedir. Daha sonra geliştirilen bilgi işlem modeli ise bilişsel yaklaşımı bilgisayarla benzeştirerek ele almaktadır:
  26. 26. 1. BİLGİYİ İŞLEME YAKLAŞIMI / MODELİ Duyusal Alıcıla Kısa sürelı Uzun r: sürel hafıza kayıt hafıza Işler hafıza Uy 1 Motor veya sessel iepki üretimi i eylemler ___ Çevreden gelen uyarıcılar iç ve dış durum değişiklik olarak tanımlanmaktadır. Bu uyarıcılar algı eşiklerini aştığı ölçüde duyu organlarına gelmektedir. » Uyarıcılar algının kurallarına göre örgütlenerek duyusal kayıta gelir; » Duyusal kayıttaki uyarıcılar dikkat edilirse kısa süreli hafızaya alınırlar; » Kısa süreli hafızadaki bilgiler depolama teknikleri vasıtasıyla uzun süreli hafızada depolanırlar; » Sonra uygun geri getirme teknikleriyle geri getirilirler; » Bu geri getirme işlemi sırasında kısa süreli hafıza işler hafızaya dönüşür; » İşler hafızadaki bilgiler kullanılarak karar verme becerileriyle kişi bir tepki seçimi yapar; » Sonra bu seçtiği tepkiyi psikomotor yetenekleri yoluyla uygular, üretir; » Ürettiği davranış tepki olarak çevreye döner. Öğrenme böyle bir sistemin ürünüdür. Görüldüğü gibi, bilişsel modelin öğrenme açıklaması gündelik hayattaki öğrenme anlayışına daha yakındır. Gündelik hayatta bir öğrenmenin meydana geldiğini söylediğimizde "ben şu uyarıcıyı veriyorum o da bu tepkiyi veriyor" anlamında değil, yukarıdakine benzer bir sistem içinde bilgi edinilmesini kastederiz.
  27. 27. ÜÇ ÖĞRENME YAKLAŞIMININ KARŞILAŞTIRILMASI 1 PIAGET VYGOTSKY BRUNER Tüm çocuklar algılama, Piaget'nin kuramı ile bazı önemli Vygotsky'den etkilenmiştir. Bruner nedensellik vs. konularda görüşbirliği içindedir. kültürün zihnin şekillenmesinde önemli yeteneklerini Özellikle öğrenme ve düşünme olduğu görüşünü paylaşır. yapılandırmadan önce bir gelişimi için etkinlik konusunda seri aşamadan geçer. bu belirgindir. Merkezi boyutlar Merkezi boyutlar Merkezi boyutlar 1. Çocukların düşünüşü 1. Konuşma ve düşünme 1. Öğrenme örnekleri, düzenliliği ve daha olgun bireylerin arasındaki ilişkiler önemlidir. tahmin edebilmek için araştırmayı içerir. düşünüşünden farklıdır. 2. Gelişimde öğretimin, sosyal 2. Öğretim, çocuklara bu tür ömekleri etkileşimin rolü çok önemlidir. keşfetmede ve biçimlendirmede yardımcı olmaya hizmet eder. 3. Her aşamada 3. Yakınsal Gelişimi alanı: 3. Bu da çocuğun etkinliklerini sembolik çocukların düşünüş yapısı Vygotsky'nin kuramının temelidir. mantıksal düşünmeye çevirebilmesi için farklıdır. Örneğin; Aynı Bireyin kendi kendisine gereklidir. aşamadaki tüm çocuklar yapabildiği ile bireyin kendisinden için aynı olan düşünme daha bilgili ya da daha becerili yapısı çocuk ya da biri ile başarabildiği arasında fark yetişkinlerinkinden farklılık vardır. gösterir. 4. Hazır olma: Çocuğun var olan 4. Piaget'nin soyut sembolik düşünmenin bilgisini işaret eder, aynı biçimi için başlangıç noktası olarak zamanda çocuğun yardımla "hareket" düşüncesini paylaşır. öğrenebilme yeteneğine işaret eder. 5. Çocuğun halihazırdaki 5. Sosyal deneyimin zihinsel gelişimin bir performans düzeyi daha çok parçası olarak rol oynadığını savunur. öğretim ile öğrenebilme yeteneğinden ayrıştırılmalıdır. Kaynak: Prof. Dr. Ayşegül ATAMAN, Gelişim ve Öğrenme, Gündüz Eğit. ve Yay. s.242
  28. 28. 20- -ÖĞRENME PSİKOLOJİSL Temel Kavramlar süreii hafsza şeklinde ele alınmakta ve ikisi arasında fark gözetümeyebilmektedir. Algı eşiğk Duyu organının algılayabildiği alt ve üst uyarıcı şiddetidir (alt eşik ve üst eşik). Bir de algılanabilen uyarıcı şiddeti farkı anlamında fark eşiği vardır ki, davranışçı yaklaşımın sistematik İBıidirimsel hafızs İşlernsel hafıza ı duyarsızlaştırma tekniğinde bu fark eşiğinden yararlanılır. | Epizodik hafıza [ Semantik hafızaj Algının kuralları: Gestalt psikologlarımn Kontro! Süreçleri belirledikleri algılamada geçerli bazı kurallar vardır. Bilgi işlem modelinde hatırlamayı kolaylaştırmak Bunların arasmda en meşhur olanları yakınlık üzere kullanılan bazı teknikler vardır. Bu teknikler (birbirine yakın olan uyarıcılar birlikte algılanır), için kontrol süreçleri terimi kullanılır. Başlıca kontrol benzerlik (birbirine benzer olan uyarıcılar birlikte süreçleri şunlardır: algılanır), tamamlayıcılık (eksik uyarıcılar tamamlanma eğilimindedir), sürekliük (örn. kesik 1. Dikkat: Kişinin ilgili uyarıcıları almaya hazır çizgiler sürekli olarak algılanır), vb.dir. olmasıdır. Duyusal kayıttaki bilgiler dikkat süreci işletilerek kısa süreli hafızaya alınırlar. Dikkat Duyusal kayıt: Bilgilerin yarım saniye civarında edilmeyen uyarıcılar burada unutulur, kaybolur. saklandıkları ön hafıza bölgesidir. Duyu organlarımız bilgileri bu kadar süreyle saklar ve 2. Tanıma: Tanıma süreci algıların gerekirse kısa süreli hafızaya gönderirler. Sinemada bütünleştirilmesini kolaylaştıran bir süreçtir. Ne hareket algılamamızın nedeni duyusal kayıtımızın kadar çok şeyi tanır ve ayırt edebilirseniz, algılarınızı bir karedeki görüntüyü bir süre (0,5 sn.) muhafaza bütünleştirebilme olasılığınız o kadar artar, Bunu etmesidir. kelime hazinesine benzetmek mümkündür. Ne kadar geniş bir kelime hazineniz varsa, o kadar hızlı Kısa süreü hafıza: Bilgüerin bir kere kullanılmak o okuma olasılığınız olacaktır. üzere bulunduruidukları hafıza bölümüdür. Kısa -g süreli hafızada bilgiler 30 sn. süreyle kalır, sonra £ 3.Tekrar: Kısa süreli hafızadaki bilgileri uzun süre unutulurlar. Kısa süreli hafızadan kaybolan bir bilgi § orada tutmanm yolu tekrar etmektir. Kısa süreli hatırlanmaz. Dışarıdan gelen uyarıcılar bu 77 hafızada 30 sn. civarında duran bilgiler, bu süre hafızadaki bilgileri unutturabilirler. 3 doimadan yapılan her tekrar ile bu süreyi yeni baştan işletecek ve bilgüer daha uzun süre hafızada Uzun süreli hafıza: Bügilerin saklandığı hafıza kalacaktır. bölümüdür. Hatırladıklarımız bu hafıza bölgesinden getirilir. Kapasitesi sınırsızdır (sınırı henüz 4.Gruplandırma: Kısa süreli hafızanın kapasitesi bilinmemektedir). Buradaki bilgiler nispeten kalıcıdır. sınırlıdır. Buna karşılık yapılabilecek iş, uyarıcıları Uzun süreli hafızada iki tür bilgi bulunur: bildirimsel gruplandırmaktır. Kısa süreli hafızanın kapasitesi bilgi (bildirimsel hafıza) ve işlemsei bilgi (işlemsel 7+/- 2 birimdir. 7 basamakiı bir telefon numarasını hafıza). Bildirimsel bilgi olgu ve olayların tek tek ezberlemek yerine ikili-üçlü gruplar halinde hafızasıdır. İşlemsel hafıza ise bir şeylerin nasıl ezberlemek kısa süreli hafızamızın daha iyi yapıldığı ile ilgili bilgi ve becerilerin hafızasıdır. kullanılmasını sağlar. 4 5 6 7 8 9 0 yerine 456 78 90 Bildirimsel bilgi iki kısımdır: Epizodik hafıza (anısal şeklinde ezberlediğimizde 7 birim ezberlemek yerine hafızası) ve semantik hafıza (anlamsal hafıza). 3 birim ezberlemiş oluruz. Bu da işimizi kolayiaştırır. Epizodik hafıza kişinin başından geçen yaşantıların, 5.Anlamlandırma: Kısa süreli hafızadaki bilgiieri olayların kaydedilmesi sonucu oluşur. Semantik uzun süreli hafızaya yerleştirmek istenirse, onları hafıza ise kişinin bir tür genel kültür bilgisini, dünya anlamlı hale getirmek gerekir. Böylelikle öğrenme ile ilgili bilgilerini içerir. Toplama işleminin nasıl malzemesi kısmında ele alınan anlamsal çağrışım yapılacağı bilgisi işlemsel bilgi, Pazar günü nereye özelliği sağlanmış olur ve öğrenme kolaylaşır, gittiği epizodik hafıza, semantik kelimesinin ne Anlamlandırırken, çeşitii stratejiler kullanılabilir: baş anlama geldiğini bilmek de semantik hafıza ile ilgili harflerinden cümle oluşturmak, uyarıcıları iyi bilinen bilgidir. başka uyarıcılarla eşleştirmek, tuhaf öyküler İşler hafıza: Kişinin bilincinde olduğu, bilgi hatırlayıp uydurmak, vb. tepkiye karar verdiği hafızadır. Bu hafıza bazen kısa 6.Ezber (belleme): Kısa süreli hafızadaki bilgilerin
  29. 29. -EĞİTİM 21 BİLİMLERİ- uzun süre kullanılabiimesi için uzun süreü hafızaya değil de aniamlı ilişkiier bütünü içinde algılarız. yerleştirilmesi için kullanılabilecek diğer bir teknik de Psikolojide buna algıda organizasyon (örgütleme) ezberdir. Ezber, sözel malzemenin işitsel denilmektedir. Örneğin: Bir arkadaşımızı göz-saç- malzemeyle eşleştirilmesi demektir, Sözel malzeme burun gibi ayrı ayrı uyarıcılarla değil de bir bütün ritmik hale getirilir ve hatırlamadaki eksik noktalar olarak yani Âhmet ya da Mehmet olarak algılarız. ritim yoluyla hatırlanmaya çalışılır. Gestaltcılara göre insanlar duyu organlarına gelen 7. Örgütleme: Uyarıcıları birbirleriyle bağdaştırmak uyarıcılara anlam vermek için onları örgütlerler. Her onların hatırlanmalarını kolaylaştmr. Bu özeiiik bireyin aldığı duyumları örgütleme biçimleri farklıdır. öğrenme malzemesinin anlamsal grupiandırılması Bu nedenle iki kişi aynı anda bir uyarıcıya baksalar veya kavramsa! gruplandırıîmasına benzer. farklı şeyler görebiiirler. 8. Depolama teknikleri: Bilgiieri uzun süreü Algıda örgütlemeye etki eden faktörler hafızaya yerleştirirken kullanıian tekniklerdir. Hatırlatıcıların kullanılması, dikkat ve tekrar Benzerlik süreçierinin kullanılması gibi. Birbirine (şekil-renk-öiçü gibi yönlerle) benzeyen 9. Gerigetirme teknikleri: Depolanan bilgilerin işler uyarıcılar aynı grupta algılanır. Örneğin; Mavi hafızaya çağrıldığı süreçleri ifade eder. formalı iikokul öğrencüeri Bilgi işlem modelinin yararı öğrenmenin analizini sağladığı gibi, aksaklık ortaya çıktığında nerede (Benzer uyaranları bir grup ortaya çıktığını beürieme imkanı vermesidir. olarak algılıyoruz.) Örneğin, davranışçı yaklaşıma göre, kişi öğretmenin sorduğu bir soruya cevap vermezse, öğrenme Yakınlık gerçekleşmemiş kabul edilir. Nesnelerin birbirine yakınlığı aynı grupta algılanmasına neden olur. Oysa biiişse! yakiaşıma göre; » soruyu algılamiyor olabilir, OO OO OO (Birbirine yakın olan uyaranları » duyu organları çalışmıyor olabilir, bir grup olarak algılıyoruz.) » algılarını örgütleyemiyor olabilir, Tamamlama » duyusal kayıtta kayıt edilemiyor olabilir, » dikkat etmemiş olabilir, Daha önceden tanıdığımız nesnelerin bazı özelliklerini » kısa süreli hafızasında ilgili önbilgiye sahip zihnimizde tamamlamamıza olmayabiür, » uzun süreli hafızasına algıda örgütleme yani yerleştirememiş tamamlama denir. olabilir, » uzun süreii hafızasından geri getiremiyor Süreklilik olabilir, » nasıl tepki göstereceğine karar Eğer uyarıcılar art arda geliyorsa birbirinin devamı veremiyor gibi, birbirine bağlı olarak algılanır. olabilir, » tepki üretemiyor olabilir (fiziksel Örneğin; Müzik notaları yetersizlik), vb. 2. GESTALT ÖĞRENME KURAMI (Max VVertheimer, Kurt Koffka, VVolfgang Köhler) Gestalt kelime anlamı organik bütün, yapı, genel görünüş, biçim ve şekil anlamındadır. Algı ile ilgili ilk çalışmalar Gestalt psikologları tarafından Yandaki şekili kesişen doğruiar olarak algılıyoruz. yapılmıştır. Gestaltçılar algı konusunda geliştirdikleri yasa ve ilkeleri öğrenme alanına uyguiamışlardır. Gestalt psikologlarına göre biz uyaranları ayri ayrı
  30. 30. 22- -ÖĞRENME PSİKOLOJİSL sonra çözüm birdenbire aklına geliverir. İnsanların Şekil - Zemin (Fon) İlişkisi bir problemin çözümünü düşünürken "aha" diye Algılanan her nesne belirli bir bağırması ya da Arşimet'in hamamda "buldum" diye ortam veya zemin üzerindedir. feryat etmesi kavrama yoluyla öğrenmenin birer Zihinde nesnelere anlam ömeğidir. Bu tür öğrenme birdenbire olmakta, bu verirken biz olanları içinde sırada yoğun bir heyecan hali gözlenmekte ve bulundukları ortam ile algılarız. sonuçta tam bir çözüm elde edilmektedir. Fakat bu İşte bunlara şekil-zemin ilişkisi durum her zaman gerçekleşmeyebilir. denir. Bazen şekillerden biri, bazen de diğeri zemin olarak algılanmaktadır. Kavrama yoluyla öğrenme 3 aşamada gerçekleşmektedir; Algıyı Etkileyen Faktörler 1.Geçmiş yaşantılar ve öğrenme 1.Hazırlık aşaması: Denemeler yapılır ama 2.Kültür sonuca ulaşılmaz. 3.Algıya hazır olma 2.Kuluçka / bekleme dönemi 4.Psikolojik durum 3.Sonucun birden bire ortaya çıkması 5.Kişisel özellikler 6.Ortam 7.Telkin Kavrama Yoluyla Öğrenme s: o Çözülmesi gereken problemin öğeleri arasındaki ilişkinin birden bire görülmesi ile gerçekleşen ÜJ to öğrenmedir. Kavrama yoluyla öğrenmede en önemli rol organizmanın muhakeme gücü ve sezgisidir. Gestalt psikolojisinin etkisi altında gelişmiş olup, çocuk ve yetişkinlerde görüldüğü gibi insana yakın hayvanlarda da görülebilmektedir. Bu öğrenme türünü anlatabilmek için W. Köhler adlı bir araştırıcının yapmış olduğu deneyden söz etmek gerekir. Bu deneyde, bir şempanze birbirine geçebilecek iki bambu kamışın bulunduğu bir kafese kapatılır. Daha sonra, kafesin dışına, şempanzenin kollarının erişemeyeceği kadar bir uzaklığa muz konulur. Şempanze kollarıyla ve kamışların her biriyle muzu almak için uğraşır fakat alamaz. Muzu almak için çaba göstermeyi bırakır ve bir köşede kamışlarla oynamaya başlar. Oyun esnasında kamışları birbirine geçirip daha uzun bir kamış elde eder. Bunu görünce hemen oyunu bırakır ve gidip muzu alır. Bir problem çözülürken yapılan iş, bilinenlerden hareketle bilinmeyenleri bulmaktır. Bilinen yollar problemi çözmeye yetmezse çözüm birdenbire zihinde belirebilir. Kavrama yoluyla öğrenmede de bir problem vardır ve denek ilk başlarda problemin çözümünde hiçbir gelişme sağlayamaz. Fakat daha

×