SlideShare a Scribd company logo

Filozofia gjate shekullit XVII

Filozofi

1 of 5
Download to read offline
1Denisa Caushi
F i l o z o f i a g j a t e s h e k u l l i t t e
X V I I
P r o j e k t
Në shek. XVII, pati një
revolucion të shkencës
klasike, në fushën e
matematikës, fizikës,
astronomisë, etj. Ky
shekull, shënon triumfin e
arsyes njerëzore mbi
dogmën fetare, prandaj
dhe mori emrin, epoka e
arsyes.
Filozofët e këtij shekulli,
filluan ta shikojnë
matematikën, si modelin e
vetëm për të arritur të
vërtetën. Zhvillimi i
shkencave, u ndihmua
nga zbulimet e reja, si
p.sh. shpikja e teleskopit
dhe mikroskopit.
Ajo filloi të shikohej si
mënyrë për të përmirësuar
jetën e njerëzve, duke i
paraprirë përmirësimit të
teknologjisë dhe
ndryshimeve të kohës.
Doktrinat kryesore
•Racionalizmi (Dija eshte rezultat i arsyetimit deduktiv dhe
intelektual)
•Dekarti
•Spinoza
•Lajbnici
•Paskali
•Empirizmi (Njohja arrihet permes pervojave te shqisave)
•Loku
•Hobs
•Bekon
2Denisa Caushi
B a ru k
S p in o z a
Benedikt de Spinoza (24 nëntor
1632 - 21 shkurt 1677) ishte një
filozof hollandez me prejardhje
çifute [1] dhe zbulime
shkencore të konsiderueshme.
Zotësia, gjerësia dhe rëndësia
e punës së Spinozës nuk ishte
realizuar plotësisht deri në vitet
pas vdekjes së tij. Sot ai
konsiderohet si një nga
racionalistët më të mëdhenj[2]
të filozofisë së shekullit të 17-të,
që hodhi bazat e Iluminizmit të
shekullit të 18-të. Kritika
moderne biblike. Duke u
mbështetur në vepër e tij të
madhe letrare, Etikë pas
vdekjes, në të cilën ai
kundërshtoi mendje-trup
dualizëm Descartes ', Spinoza
është konsideruar të jetë një
prej filozofëve më të
rëndësishme të filozofisë
perëndimore. Filozofi dhe
historiani Georg Wilhelm
Friedrich Hegel tha se të gjithë
filozofët bashkëkohor, "Ju ose
jeni një Spinozist apo jo një
filozof në të gjitha.
Në veprën e tij kapitale dhe të shtypur pas vdekjes Etika e
paraqitur me rendin gjeometrik (që përmban 5 pjesë: Mbi
Perëndinë; Mbi natyrën dhe origjinën e shpirtit; Mbi
origjinën dhe natyrën e afekteve; Mbi jolirinë e njeriut ose
mbi fuqinë e afekteve; Mbi fuqinë gnoseologjike ose mbi
lirinë e njeriut) Spinza përpiqet rigorozisht dhe në mënyrë
racionaliste dhe «gjeometrike» të nxjerrë tërë filozofinë e
tij nga numri i caktuar i përkufizimeve, i aksiomave, i
propozicioneve dhe i vërtetimeve. Ideja themelore e
filozoflsë së tij, e shprehur në pjesën e parë të Etikës,
është pohimi se ekziston, përkundër dualizmit të Dekartit,
vetëm një substancë e pafund. Ekzistenca e kësaj
substance rrjedh nga vetë nocioni i saj dhe është shkak i
vetvetes (causa sui). Si një nga nocionet qëndrore të
filozofisë së Spinozes, causa sui përmban në vete
refuzimin e secilit shkak të jashtëm (ashtu edhe të
perëndisë si transcendencë të natyrës
vetëmjaftueshmërinë dhe autonominë e natyrës, si dhe të
unitetit të botës, dhe me këtë në thelb është përcaktuar
tërë determinizmi monistik i Spinozes, përkatësisht
nocioni i domosdoshmërisë së lirisë.
3Denisa Caushi
René Descartes, ishte
filozof francez,
matematikan, dhe
shkrimtar i cili pas rinisë së
tij shkoi të jetojë në
Holandë. Konsiderohet
themelues i filozofisë
moderne sidomos i
filozofisë perëndimore.
Shkrimet e tij edhe sot
studiohen me vëmendje
sidomos libri i tij
Meditaticione filozofike
vazhdon që të jetë tekst
standard në shumë
universitete. Descartesi
dha kontribute të
çmueshme në matematikë
Sistemi koordinativ i
Descartesit i cili lejon që
figurat gjeometrike të
shprehen me ndihmën e
ekuacioneve algjebrike
prandaj ai quhet edhe baba
i gjeometrisë analitike.
Descartesi është figurë
kyçe në të ashtuquajturin
Revolucion shkencor.
Thënia e tij e famshme
është: Cogito ergo sum ose
në shqip: Mendoj pra jam,
të cilën e gjejmë në pjesën
e katërt të librit të tij Kjo
thënie e përmban thelbin e
filozofisë racionaliste.
RËNE DEKART
Dekarti, në shtjellimet e tij mbi moralin, tregon si shpirti mëson tërë
shkathtësi të zotërojë pasionet e trupit; se vullneti njerëzor mund të
ngadhënjejë mbi këtë të fundit. Shpirti mendimtar dhe që fiksohet me
dëshirë te qëllimet, mbetet për të rrënjësisht i ndarë nga bota materiale -
krejt ndryshe nga sistemi materialist i Tomas Hobsit. Dekarti ripërtëriu
kështu dualizmin e vjetër platonik të shpirtit dhe të trupit, por në mënyrë të
tillë që do të linte gjurmë në filozofinë e kohëve moderne : shpirti është
subjekti i njohjes - kuptohet që Dekarti nuk përdor ende konceptin "subjekt"
në këtë kuptim - përballë të cilit ngrihet bota materiale e objektit. Edhe trupi
njerëzor i përket kësaj bote të objektit. Por një çështje mbetet pezull e që
Dekarti nuk mund ta zgjidhë dhe për këtë këshillon të merret si e dhënë:
çështja e ingranazhit midis trupit material dhe shpirtit jomaterial. Kjo çështje
do të vazhdojë edhe në metafizikën moderne. Mendimi (shpirti) është
gjithmonë për Dekartin diçka vetjake: shprehja e tij "unë mendoj (dhe dua)",
mbetet pikënisja e metafizikës së tij. "Uni", që mbretëron mbi trupin dhe që
synon gjithashtu të sundojë natyrën e jashtme me anën e makinave, është
një koncept i ri në historinë e mendimit. Ai dallohet krejtësisht nga "uni"
mesjetar, i ngulitur në traditat e qëndrueshme, por edhe i lirë ndaj nevojave
dhe dëshirave të natyrshme. Ai dallohet po ashtu nga "uni" i Rilindjes
italiane, që kërkonte shpalosjen e lirë të pasioneve të tij fizike. Shekulli XVII
i kundërvuri kësaj një etapë të rëndësishme në shtjellimin e mendimit, që
sociologu gjerman Norbert Elias (1897-1990), e pagëzoi "proces i
qytetërimit". Fisnikët francezë pranuan disiplinën dhe etiketën e jetës së
Oborrit që i mobilizonte; tregtarët holandezë dhe anglezë mësuan t'i kalonin
në plan të dytë kërkesat e çastit, për të grumbulluar kapitalin e përcaktuar
në transaksionet e ardhshme. Ata duhej të disiplinonin kështu vetveten, pa
kërcënimin e një dhune të drejtpërdrejtë, me një fjalë ta ndanin "unin" e tyre
nga nevojat dhe pasionet fizike. Ky "un" "modern" shfaqet në filozofinë e
Dekartit, në dramat e Kalderonit (1600-1681), si dhe në autoportretet e
Rembrandit. Sistemi i Dekartit, duke lënë mënjanë "problemin e shpirtit dhe
trupit", është më i përpunuar se ai i Hobsit, konkurrenti i tij i mundshëm, por
edhe më pak i hapur ndaj përvojave të reja.
4Denisa Caushi
John Locke
John Locke u lind më 29 gusht 1632 në
Vrington, në rrethinat e Bristolit. Pasi
ndoqi një formim klasik dhe filologjik në
Westerminster School të Londrës.
Studioi mes të tjerash filozofinë dhe
shkencat e natyrës në Oksford, pastaj
mjekësinë, dhe fitoi më 1658 diplomën e
Bachelor of Arts. Duke filluar nga viti
1662, dha mësim filozofinë, retorikën
dhe greqishten. I nxitur shumë nga
filozofia moderne e Dekartit, Loku u dha
me pasion gjithashtu ndaj shkencave të
reja të natyrës, me nxitjen e kimistit
Robert Bojl dhe të mjekut Tomas
Sidenham.
Më 1667, u vendos në Londër, në
Exeter House, si mjek dhe sekretar i
Entoni Eshli Kuperit, konti i ardhshëm i
Shaftsbërit, familja e të cilit ishte shumë
e lidhur me të. Nën ndikimin e Kuperit
dhe të vetë përvojave të tij në jetën
politike, Loku braktisi pozicionet e tij
roajaliste dhe konservatore, për t'u bërë
ithtar i një shteti kushtetues.
Ai jetoi në Francë nga viti 1675 deri më
1679, pastaj u kthye në Londër, ku
qëndroi katër vjet para se të ndiqte
kontin e Shaftsbërit, të rënë nga pozita,
në mërgimin e tij në Holandë. Aty iu
përkushtua redaktimit të veprave të tij
filozofike. Loku u kthye në Angli më
1689, si pasojë e Glorius Revolution dhe
hipjes në fronin anglez të Uiliamit III
d'Orinxh. Menjëherë u botuan tri nga
veprat e tij më të rëndësishme, duke
filluar nga Epistola de tolerantia (Letër
mbi tolerancen), 1689, në të cilën flet në
mbrojtje të lirisë për të gjitha fetë, për aq
kohë sa ato nuk kërcënojnë shtetin
liberal; kjo vepër do të frymëzonte edhe
Volterin e ri (1694-1778).
Termat me të cilat Loku përcaktoi të drejtat e njeriut të lidhura me
natyrën, u rimorën në shekullin XVIII, si në Kushtetutën amerikane
ashtu edhe në Deklaraten e të Drejtave të Njeriut, që doli nga
Revolucioni Francez. Shoqëria pionere e Perëndimit amerikan do të
bëhej shembulli më i shpeshtë i një shoqërie që nuk u ishte
nënshtruar ende institucioneve shtetërore dhe ku mbretëronte e
drejta natyrore, që nuk ishte thjesht ajo e më të fortit. Ky konceptim
u popullarizua nga perëndimorë të shumtë.
"Filozofia analitike" moderne trajton para së gjithash pyetjen e
mëposhtme: në çfarë mase gjuha jonë - si ajo e përditshmja, ashtu
edhe ajo e shkencës - i shërben kuptimit dhe vendosjes së bindjeve
të përbashkëta për njerëzimin? Ajo njohu te Loku filozofin "e saj".
Për shembull, Jurgen Habermas (lindur më 1929), u interesua për
mjetet linguistiko-konceptuale që japin ndihmesë për të bërë të
mundshme një marrëveshje shkencore ose politike.
Xhon Loku (John Locke) mori pjesë aktive në jetën politike angleze
që në fillim të jetës së tij. Ai u fut shumë shpejt në rrethin e Entoni
Eshli Kuperit, konti i parë i ardhshëm i Shaftsbërit dhe shef i
opozitës ndaj planeve absolutiste të dinastisë Stjuart. Me t'u
përmbysur kjo dinasti, Loku u kthye triumfalisht nga Holanda, ku
kishte kaluar disa vite mërgimi. Atëherë shpalosi një veprimtari të
dendur politike dhe shkencore dhe mundi më në fund të botonte
veprat e tij kryesore: Dy traktate mbi qeverisjen civile dhe Sprovë
lidhnr me gjykimm njerëzor. Pozita e tij e dukshme në jetën publike
ndihmoi që këto vepra të kishin ndikim të madh deri në shekullin
XVIII, si në Angli, ashtu dhe në gjirin e Republikës Ndërkombëtare
të Letrave. Ato u bënë tekste bazë për iluministët.
5Denisa Caushi
Thomas Hobbes u lind më 5 prill
1588; ai ishte biri i një prifti dhe
një vajze fshati të vogël pranë
Malmesurit, në jugperëndim të
Anglisë. Pasi frekuentoi shkollën
e fshatit, ndoqi një institucion
privat të Malmesburit për
formimin në gjuhët klasike.
Mbështetja financiare e një të
afërmi e lejoi të ndiqte studimet
në Oksford, që i përfundoi më
1607. Vitin pasardhës, Hobsi u
bë mësues në banesën e baron
Kavendishit, konti i ardhshëm i
Devonshirit, dhe bashkë me të
birin e këtij të fundit ndërmori
udhëtimet e studimit jashtë
Anglisë. Me përjashtim të disa
ndërprerjeve të shkurtra, qëndroi
për shumë kohë në shërbim të
kësaj familjeje, duke punuar
paralelisht dhe me raste si
sekretar i Frensis Bekonit.
Më 1629, Hobsi botoi një
perkthim të ri të Historia e luftës
së Peloponezit, të historianit
athinas Tuqididit. Nga viti 1629
deri më 1634, udhëtimet e gjata
e lidhën me personalitetet më të
mëdha europiane të shkencës
dhe të filozofisë, që patën një
ndikim vendimtar në zhvillimin e
mendimit të tij. Kështu ai takoi
në Itali Galileun, në Francë
Dekartin, matematikanin Marsen
dhe filozofin e natyralistin
Gasendi. Në atë kohë lexoi
gjithashtu Pëbërbërësit të
Euklidit të Aleksandrisë, që
datonin nga shekulli III para
Jezu Krishtit.
THOMAS HOBBES
Hobsi e përgjithësoi sistemin e vet në tri shkrime të
titulluara: Për trupin, Për njeriun dhe Për qytetarin.Ashtu
si bota materiale lëviz sipas një mekanizmi të ndërlikuar
ingranazhesh, si ajo e një ore të ndërlikuar, edhe njeriu
është rrënjësisht ashtu si një makinë. Mjeku Uiliam
Harvei, mik i vjetër i Hobsit, e kishte treguar në mënyrë
të shkëlqyer këtë nëpërmjet qarkullimit të gjakut.
Prandaj, sipas Hobsit, pulsionet psikologjike dhe gjendjet
si kënaqësia dhe dhimbja, dashuria dhe urrejtja, dëshira
dhe frika, mund të çojnë te pulsioni fizik i dorës së parë,
që është ruajtja e vetes. Një pulsion i tillë i bindet
domosdoshmërisë, megjithëse këtu nuk bëhet fjalë për
një vullnet të lirë.
Kjo doktrinë materialiste e njeriut - ose "antropologji", në
kuptimin hobsian të fjalës - është pikënisja e teorisë së tij
të shtetit, që është pjesa më e rëndësishme e filozofisë
së tij (si dhe e asaj që ka mbetur). Para se të bëhet
qytetar i një shteti, njeriu nga natyra është një qenie që
priret të ruajë veten dhe të përfitojë sa më mirë nga
ekzistenca e tij. Pra ai dëshiron të ketë sa më shumë që
është e mundur për veten, pa marrë aspak parasysh të
afërmin e tij. Duke mos kërkuar bashkësinë si fakt
zoopolitikon ("kafshëpolitike") të Aristotelit, ai është një
kapitalist "modern", gjithmonë në konkurrencë me të
ngjashmin e tij, një lloj "protokapitalisti".

Recommended

Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve gjate luftes se 2 boterore
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve  gjate luftes se 2 boteroreKontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve  gjate luftes se 2 boterore
Kontibuti i Shqipetareve ne mbrojtjen e hebrenjeve gjate luftes se 2 boteroreXheni Marku
 
Hebrenjtë në Shqipëri
Hebrenjtë në ShqipëriHebrenjtë në Shqipëri
Hebrenjtë në ShqipëriDonikaLici
 
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne Shqiperi
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne ShqiperiProjekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne Shqiperi
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne ShqiperiMarinela Abedini
 
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)Rexhino Kovaci
 
Te drejtat dhe lirit e individit
Te drejtat dhe lirit e individit  Te drejtat dhe lirit e individit
Te drejtat dhe lirit e individit Egi Zenelaj
 
Historia e skënderbeut
Historia e skënderbeutHistoria e skënderbeut
Historia e skënderbeutenis vladi
 

More Related Content

What's hot

Projekt letersi
Projekt letersiProjekt letersi
Projekt letersianndos
 
Hekuri ,elementi kimik me vlere...
Hekuri ,elementi kimik me vlere...Hekuri ,elementi kimik me vlere...
Hekuri ,elementi kimik me vlere...Xhesiana Muka
 
Rilindja kombetare shqiptare (1831 1912)
Rilindja  kombetare shqiptare (1831  1912)Rilindja  kombetare shqiptare (1831  1912)
Rilindja kombetare shqiptare (1831 1912)Kristjana Duni
 
Historia e zhvillimit te matematikes
Historia e zhvillimit te matematikesHistoria e zhvillimit te matematikes
Historia e zhvillimit te matematikesXhuliana Haxhiu
 
Projekt historie
Projekt historieProjekt historie
Projekt historieS Gashi
 
matematika projekt
matematika projektmatematika projekt
matematika projektFacebook
 
Funksionet ne jeten e perditshme
Funksionet ne jeten e perditshmeFunksionet ne jeten e perditshme
Funksionet ne jeten e perditshmematildad93
 
Fizika ne jeten e perditshme
Fizika ne jeten e perditshmeFizika ne jeten e perditshme
Fizika ne jeten e perditshmeAn An
 
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
 PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIKKleaHaka
 
Energjia, llojet dhe perdorimi
Energjia, llojet dhe perdorimiEnergjia, llojet dhe perdorimi
Energjia, llojet dhe perdorimiBlerinaMuobega
 

What's hot (20)

Iliret
IliretIliret
Iliret
 
Ndotja e ujit
Ndotja e ujitNdotja e ujit
Ndotja e ujit
 
Projekt letersi
Projekt letersiProjekt letersi
Projekt letersi
 
Hekuri ,elementi kimik me vlere...
Hekuri ,elementi kimik me vlere...Hekuri ,elementi kimik me vlere...
Hekuri ,elementi kimik me vlere...
 
Problemet e adoleshenteve
Problemet e adoleshenteveProblemet e adoleshenteve
Problemet e adoleshenteve
 
FILOZOFIA
FILOZOFIA FILOZOFIA
FILOZOFIA
 
Forcat endogjene dhe ekzogjene !!!!
Forcat  endogjene  dhe  ekzogjene !!!!Forcat  endogjene  dhe  ekzogjene !!!!
Forcat endogjene dhe ekzogjene !!!!
 
Rilindja kombetare shqiptare (1831 1912)
Rilindja  kombetare shqiptare (1831  1912)Rilindja  kombetare shqiptare (1831  1912)
Rilindja kombetare shqiptare (1831 1912)
 
Historia e zhvillimit te matematikes
Historia e zhvillimit te matematikesHistoria e zhvillimit te matematikes
Historia e zhvillimit te matematikes
 
PROJEKT KIMIE : Elementi Galvanik
PROJEKT  KIMIE : Elementi Galvanik PROJEKT  KIMIE : Elementi Galvanik
PROJEKT KIMIE : Elementi Galvanik
 
Projekt historie
Projekt historieProjekt historie
Projekt historie
 
matematika projekt
matematika projektmatematika projekt
matematika projekt
 
Funksionet ne jeten e perditshme
Funksionet ne jeten e perditshmeFunksionet ne jeten e perditshme
Funksionet ne jeten e perditshme
 
PROJEKT-Ndotja e Mjedisit
PROJEKT-Ndotja e MjedisitPROJEKT-Ndotja e Mjedisit
PROJEKT-Ndotja e Mjedisit
 
Fizika ne jeten e perditshme
Fizika ne jeten e perditshmeFizika ne jeten e perditshme
Fizika ne jeten e perditshme
 
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
 PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
PROJEKT/KIMI •HEKURI SI ELEMENT KIMIK
 
Letersia dhe Folklori !!!!
Letersia dhe Folklori !!!!Letersia dhe Folklori !!!!
Letersia dhe Folklori !!!!
 
Mjedisi
MjedisiMjedisi
Mjedisi
 
Figurat letrare
Figurat letrareFigurat letrare
Figurat letrare
 
Energjia, llojet dhe perdorimi
Energjia, llojet dhe perdorimiEnergjia, llojet dhe perdorimi
Energjia, llojet dhe perdorimi
 

Similar to Filozofia gjate shekullit XVII

Karl Raimund Popper
Karl Raimund Popper Karl Raimund Popper
Karl Raimund Popper Amdi Nuredini
 
Historia e filozofise
Historia e filozofiseHistoria e filozofise
Historia e filozofiseYlliBeka
 
Krahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.s
Krahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.sKrahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.s
Krahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.samarstafa
 
Historia e institucioneve_shtetrore_dhe_juridike
Historia e institucioneve_shtetrore_dhe_juridikeHistoria e institucioneve_shtetrore_dhe_juridike
Historia e institucioneve_shtetrore_dhe_juridikemirzani21
 
Alija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimit
Alija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimitAlija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimit
Alija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimitShkumbim Jakupi
 
Projekt "Filozofi": Filozofia Moderne
Projekt "Filozofi": Filozofia ModerneProjekt "Filozofi": Filozofia Moderne
Projekt "Filozofi": Filozofia ModerneAldrin Pashku
 
Shënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sq
Shënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sqShënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sq
Shënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sqLingua culture
 
Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...
Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...
Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...kulla 2010
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Ferdi Nuredini
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Ferdi Nuredini
 
GJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historise
GJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historiseGJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historise
GJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historiseSHKOLLA "ALBANET"
 
Humanizmi dhe Renesansa
Humanizmi dhe RenesansaHumanizmi dhe Renesansa
Humanizmi dhe RenesansaShkollë
 
Islami ndermjet lindjes dhe perendimit
Islami ndermjet lindjes dhe perendimitIslami ndermjet lindjes dhe perendimit
Islami ndermjet lindjes dhe perendimitamarstafa
 
3 fizikantet me te njohur
3 fizikantet me te njohur3 fizikantet me te njohur
3 fizikantet me te njohurAldrin Pashku
 

Similar to Filozofia gjate shekullit XVII (20)

Iluminizmi
IluminizmiIluminizmi
Iluminizmi
 
Karl Raimund Popper
Karl Raimund Popper Karl Raimund Popper
Karl Raimund Popper
 
Historia e filozofise
Historia e filozofiseHistoria e filozofise
Historia e filozofise
 
Krahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.s
Krahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.sKrahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.s
Krahasimi midis Moisiut Jezusit dhe Muhamedit a.s
 
EKSPRESIONIZMI
EKSPRESIONIZMIEKSPRESIONIZMI
EKSPRESIONIZMI
 
Historia e institucioneve_shtetrore_dhe_juridike
Historia e institucioneve_shtetrore_dhe_juridikeHistoria e institucioneve_shtetrore_dhe_juridike
Historia e institucioneve_shtetrore_dhe_juridike
 
Alija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimit
Alija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimitAlija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimit
Alija Izetbegoviç - Islami ndërmjet lindjes dhe perëndimit
 
Projekt "Filozofi": Filozofia Moderne
Projekt "Filozofi": Filozofia ModerneProjekt "Filozofi": Filozofia Moderne
Projekt "Filozofi": Filozofia Moderne
 
Shënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sq
Shënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sqShënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sq
Shënime mbi-shfuqizimin-e-partive-politike-sq
 
Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...
Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...
Sociologjija eshte shkenc e cilla mirret me studimin e shoqris net e gjitha f...
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2
 
Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2Historia e se Drejtes 2
Historia e se Drejtes 2
 
GJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historise
GJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historiseGJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historise
GJIMNAZI ERNEST KOLIQI DETYRE NE HISTORI 11 Edra KATI konceptet e historise
 
HISTORI
HISTORIHISTORI
HISTORI
 
Humanizmi dhe Renesansa
Humanizmi dhe RenesansaHumanizmi dhe Renesansa
Humanizmi dhe Renesansa
 
Kei Ushe
Kei Ushe Kei Ushe
Kei Ushe
 
Islami ndermjet lindjes dhe perendimit
Islami ndermjet lindjes dhe perendimitIslami ndermjet lindjes dhe perendimit
Islami ndermjet lindjes dhe perendimit
 
Ngritja e islamit
Ngritja e islamitNgritja e islamit
Ngritja e islamit
 
3 fizikantet me te njohur
3 fizikantet me te njohur3 fizikantet me te njohur
3 fizikantet me te njohur
 
Humanizmi
HumanizmiHumanizmi
Humanizmi
 

More from Denisa Caushi

Roli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeve
Roli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeveRoli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeve
Roli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeveDenisa Caushi
 
Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)
Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)
Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)Denisa Caushi
 
Regjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tij
Regjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tijRegjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tij
Regjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tijDenisa Caushi
 
Filozofia marksiste (Karl Marks)
Filozofia marksiste (Karl Marks)Filozofia marksiste (Karl Marks)
Filozofia marksiste (Karl Marks)Denisa Caushi
 
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)Denisa Caushi
 
Krahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperis
Krahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperisKrahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperis
Krahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperisDenisa Caushi
 
INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...
INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...
INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...Denisa Caushi
 
Kimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza ShtazoreKimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza ShtazoreDenisa Caushi
 
-kushtetuta shqiptare deri ne 1912
-kushtetuta shqiptare deri ne 1912-kushtetuta shqiptare deri ne 1912
-kushtetuta shqiptare deri ne 1912Denisa Caushi
 
Projekt-fizik-madhesit fizike
Projekt-fizik-madhesit fizikeProjekt-fizik-madhesit fizike
Projekt-fizik-madhesit fizikeDenisa Caushi
 

More from Denisa Caushi (13)

Serish pranver
Serish pranverSerish pranver
Serish pranver
 
Ne dhe mjedisi!
Ne dhe mjedisi!Ne dhe mjedisi!
Ne dhe mjedisi!
 
Roli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeve
Roli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeveRoli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeve
Roli i perzgjedhies natyrore ne eolucionin e llojeve
 
Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)
Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)
Semundjet gjenetike (mutacione gjenetike dhe kromozoike)
 
Regjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tij
Regjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tijRegjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tij
Regjimi komunist ne Shqiperi dhe kundershtimi i tij
 
Filozofia marksiste (Karl Marks)
Filozofia marksiste (Karl Marks)Filozofia marksiste (Karl Marks)
Filozofia marksiste (Karl Marks)
 
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
Rajoni Jugor i Republikes se Shqiperis (Analiz)
 
Krahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperis
Krahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperisKrahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperis
Krahasim midis rajonit jugor dhe juglindore te republikes se shqiperis
 
INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...
INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...
INXHINIERIA GJENETIKE- AVANTAZHET DHE DISAVANTAZHET E ORGANIZMAVE OMGJ (ORGAN...
 
Kimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza ShtazoreKimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza Shtazore
 
-kushtetuta shqiptare deri ne 1912
-kushtetuta shqiptare deri ne 1912-kushtetuta shqiptare deri ne 1912
-kushtetuta shqiptare deri ne 1912
 
Projekt-fizik-madhesit fizike
Projekt-fizik-madhesit fizikeProjekt-fizik-madhesit fizike
Projekt-fizik-madhesit fizike
 
Muzika
MuzikaMuzika
Muzika
 

Filozofia gjate shekullit XVII

  • 1. 1Denisa Caushi F i l o z o f i a g j a t e s h e k u l l i t t e X V I I P r o j e k t Në shek. XVII, pati një revolucion të shkencës klasike, në fushën e matematikës, fizikës, astronomisë, etj. Ky shekull, shënon triumfin e arsyes njerëzore mbi dogmën fetare, prandaj dhe mori emrin, epoka e arsyes. Filozofët e këtij shekulli, filluan ta shikojnë matematikën, si modelin e vetëm për të arritur të vërtetën. Zhvillimi i shkencave, u ndihmua nga zbulimet e reja, si p.sh. shpikja e teleskopit dhe mikroskopit. Ajo filloi të shikohej si mënyrë për të përmirësuar jetën e njerëzve, duke i paraprirë përmirësimit të teknologjisë dhe ndryshimeve të kohës. Doktrinat kryesore •Racionalizmi (Dija eshte rezultat i arsyetimit deduktiv dhe intelektual) •Dekarti •Spinoza •Lajbnici •Paskali •Empirizmi (Njohja arrihet permes pervojave te shqisave) •Loku •Hobs •Bekon
  • 2. 2Denisa Caushi B a ru k S p in o z a Benedikt de Spinoza (24 nëntor 1632 - 21 shkurt 1677) ishte një filozof hollandez me prejardhje çifute [1] dhe zbulime shkencore të konsiderueshme. Zotësia, gjerësia dhe rëndësia e punës së Spinozës nuk ishte realizuar plotësisht deri në vitet pas vdekjes së tij. Sot ai konsiderohet si një nga racionalistët më të mëdhenj[2] të filozofisë së shekullit të 17-të, që hodhi bazat e Iluminizmit të shekullit të 18-të. Kritika moderne biblike. Duke u mbështetur në vepër e tij të madhe letrare, Etikë pas vdekjes, në të cilën ai kundërshtoi mendje-trup dualizëm Descartes ', Spinoza është konsideruar të jetë një prej filozofëve më të rëndësishme të filozofisë perëndimore. Filozofi dhe historiani Georg Wilhelm Friedrich Hegel tha se të gjithë filozofët bashkëkohor, "Ju ose jeni një Spinozist apo jo një filozof në të gjitha. Në veprën e tij kapitale dhe të shtypur pas vdekjes Etika e paraqitur me rendin gjeometrik (që përmban 5 pjesë: Mbi Perëndinë; Mbi natyrën dhe origjinën e shpirtit; Mbi origjinën dhe natyrën e afekteve; Mbi jolirinë e njeriut ose mbi fuqinë e afekteve; Mbi fuqinë gnoseologjike ose mbi lirinë e njeriut) Spinza përpiqet rigorozisht dhe në mënyrë racionaliste dhe «gjeometrike» të nxjerrë tërë filozofinë e tij nga numri i caktuar i përkufizimeve, i aksiomave, i propozicioneve dhe i vërtetimeve. Ideja themelore e filozoflsë së tij, e shprehur në pjesën e parë të Etikës, është pohimi se ekziston, përkundër dualizmit të Dekartit, vetëm një substancë e pafund. Ekzistenca e kësaj substance rrjedh nga vetë nocioni i saj dhe është shkak i vetvetes (causa sui). Si një nga nocionet qëndrore të filozofisë së Spinozes, causa sui përmban në vete refuzimin e secilit shkak të jashtëm (ashtu edhe të perëndisë si transcendencë të natyrës vetëmjaftueshmërinë dhe autonominë e natyrës, si dhe të unitetit të botës, dhe me këtë në thelb është përcaktuar tërë determinizmi monistik i Spinozes, përkatësisht nocioni i domosdoshmërisë së lirisë.
  • 3. 3Denisa Caushi René Descartes, ishte filozof francez, matematikan, dhe shkrimtar i cili pas rinisë së tij shkoi të jetojë në Holandë. Konsiderohet themelues i filozofisë moderne sidomos i filozofisë perëndimore. Shkrimet e tij edhe sot studiohen me vëmendje sidomos libri i tij Meditaticione filozofike vazhdon që të jetë tekst standard në shumë universitete. Descartesi dha kontribute të çmueshme në matematikë Sistemi koordinativ i Descartesit i cili lejon që figurat gjeometrike të shprehen me ndihmën e ekuacioneve algjebrike prandaj ai quhet edhe baba i gjeometrisë analitike. Descartesi është figurë kyçe në të ashtuquajturin Revolucion shkencor. Thënia e tij e famshme është: Cogito ergo sum ose në shqip: Mendoj pra jam, të cilën e gjejmë në pjesën e katërt të librit të tij Kjo thënie e përmban thelbin e filozofisë racionaliste. RËNE DEKART Dekarti, në shtjellimet e tij mbi moralin, tregon si shpirti mëson tërë shkathtësi të zotërojë pasionet e trupit; se vullneti njerëzor mund të ngadhënjejë mbi këtë të fundit. Shpirti mendimtar dhe që fiksohet me dëshirë te qëllimet, mbetet për të rrënjësisht i ndarë nga bota materiale - krejt ndryshe nga sistemi materialist i Tomas Hobsit. Dekarti ripërtëriu kështu dualizmin e vjetër platonik të shpirtit dhe të trupit, por në mënyrë të tillë që do të linte gjurmë në filozofinë e kohëve moderne : shpirti është subjekti i njohjes - kuptohet që Dekarti nuk përdor ende konceptin "subjekt" në këtë kuptim - përballë të cilit ngrihet bota materiale e objektit. Edhe trupi njerëzor i përket kësaj bote të objektit. Por një çështje mbetet pezull e që Dekarti nuk mund ta zgjidhë dhe për këtë këshillon të merret si e dhënë: çështja e ingranazhit midis trupit material dhe shpirtit jomaterial. Kjo çështje do të vazhdojë edhe në metafizikën moderne. Mendimi (shpirti) është gjithmonë për Dekartin diçka vetjake: shprehja e tij "unë mendoj (dhe dua)", mbetet pikënisja e metafizikës së tij. "Uni", që mbretëron mbi trupin dhe që synon gjithashtu të sundojë natyrën e jashtme me anën e makinave, është një koncept i ri në historinë e mendimit. Ai dallohet krejtësisht nga "uni" mesjetar, i ngulitur në traditat e qëndrueshme, por edhe i lirë ndaj nevojave dhe dëshirave të natyrshme. Ai dallohet po ashtu nga "uni" i Rilindjes italiane, që kërkonte shpalosjen e lirë të pasioneve të tij fizike. Shekulli XVII i kundërvuri kësaj një etapë të rëndësishme në shtjellimin e mendimit, që sociologu gjerman Norbert Elias (1897-1990), e pagëzoi "proces i qytetërimit". Fisnikët francezë pranuan disiplinën dhe etiketën e jetës së Oborrit që i mobilizonte; tregtarët holandezë dhe anglezë mësuan t'i kalonin në plan të dytë kërkesat e çastit, për të grumbulluar kapitalin e përcaktuar në transaksionet e ardhshme. Ata duhej të disiplinonin kështu vetveten, pa kërcënimin e një dhune të drejtpërdrejtë, me një fjalë ta ndanin "unin" e tyre nga nevojat dhe pasionet fizike. Ky "un" "modern" shfaqet në filozofinë e Dekartit, në dramat e Kalderonit (1600-1681), si dhe në autoportretet e Rembrandit. Sistemi i Dekartit, duke lënë mënjanë "problemin e shpirtit dhe trupit", është më i përpunuar se ai i Hobsit, konkurrenti i tij i mundshëm, por edhe më pak i hapur ndaj përvojave të reja.
  • 4. 4Denisa Caushi John Locke John Locke u lind më 29 gusht 1632 në Vrington, në rrethinat e Bristolit. Pasi ndoqi një formim klasik dhe filologjik në Westerminster School të Londrës. Studioi mes të tjerash filozofinë dhe shkencat e natyrës në Oksford, pastaj mjekësinë, dhe fitoi më 1658 diplomën e Bachelor of Arts. Duke filluar nga viti 1662, dha mësim filozofinë, retorikën dhe greqishten. I nxitur shumë nga filozofia moderne e Dekartit, Loku u dha me pasion gjithashtu ndaj shkencave të reja të natyrës, me nxitjen e kimistit Robert Bojl dhe të mjekut Tomas Sidenham. Më 1667, u vendos në Londër, në Exeter House, si mjek dhe sekretar i Entoni Eshli Kuperit, konti i ardhshëm i Shaftsbërit, familja e të cilit ishte shumë e lidhur me të. Nën ndikimin e Kuperit dhe të vetë përvojave të tij në jetën politike, Loku braktisi pozicionet e tij roajaliste dhe konservatore, për t'u bërë ithtar i një shteti kushtetues. Ai jetoi në Francë nga viti 1675 deri më 1679, pastaj u kthye në Londër, ku qëndroi katër vjet para se të ndiqte kontin e Shaftsbërit, të rënë nga pozita, në mërgimin e tij në Holandë. Aty iu përkushtua redaktimit të veprave të tij filozofike. Loku u kthye në Angli më 1689, si pasojë e Glorius Revolution dhe hipjes në fronin anglez të Uiliamit III d'Orinxh. Menjëherë u botuan tri nga veprat e tij më të rëndësishme, duke filluar nga Epistola de tolerantia (Letër mbi tolerancen), 1689, në të cilën flet në mbrojtje të lirisë për të gjitha fetë, për aq kohë sa ato nuk kërcënojnë shtetin liberal; kjo vepër do të frymëzonte edhe Volterin e ri (1694-1778). Termat me të cilat Loku përcaktoi të drejtat e njeriut të lidhura me natyrën, u rimorën në shekullin XVIII, si në Kushtetutën amerikane ashtu edhe në Deklaraten e të Drejtave të Njeriut, që doli nga Revolucioni Francez. Shoqëria pionere e Perëndimit amerikan do të bëhej shembulli më i shpeshtë i një shoqërie që nuk u ishte nënshtruar ende institucioneve shtetërore dhe ku mbretëronte e drejta natyrore, që nuk ishte thjesht ajo e më të fortit. Ky konceptim u popullarizua nga perëndimorë të shumtë. "Filozofia analitike" moderne trajton para së gjithash pyetjen e mëposhtme: në çfarë mase gjuha jonë - si ajo e përditshmja, ashtu edhe ajo e shkencës - i shërben kuptimit dhe vendosjes së bindjeve të përbashkëta për njerëzimin? Ajo njohu te Loku filozofin "e saj". Për shembull, Jurgen Habermas (lindur më 1929), u interesua për mjetet linguistiko-konceptuale që japin ndihmesë për të bërë të mundshme një marrëveshje shkencore ose politike. Xhon Loku (John Locke) mori pjesë aktive në jetën politike angleze që në fillim të jetës së tij. Ai u fut shumë shpejt në rrethin e Entoni Eshli Kuperit, konti i parë i ardhshëm i Shaftsbërit dhe shef i opozitës ndaj planeve absolutiste të dinastisë Stjuart. Me t'u përmbysur kjo dinasti, Loku u kthye triumfalisht nga Holanda, ku kishte kaluar disa vite mërgimi. Atëherë shpalosi një veprimtari të dendur politike dhe shkencore dhe mundi më në fund të botonte veprat e tij kryesore: Dy traktate mbi qeverisjen civile dhe Sprovë lidhnr me gjykimm njerëzor. Pozita e tij e dukshme në jetën publike ndihmoi që këto vepra të kishin ndikim të madh deri në shekullin XVIII, si në Angli, ashtu dhe në gjirin e Republikës Ndërkombëtare të Letrave. Ato u bënë tekste bazë për iluministët.
  • 5. 5Denisa Caushi Thomas Hobbes u lind më 5 prill 1588; ai ishte biri i një prifti dhe një vajze fshati të vogël pranë Malmesurit, në jugperëndim të Anglisë. Pasi frekuentoi shkollën e fshatit, ndoqi një institucion privat të Malmesburit për formimin në gjuhët klasike. Mbështetja financiare e një të afërmi e lejoi të ndiqte studimet në Oksford, që i përfundoi më 1607. Vitin pasardhës, Hobsi u bë mësues në banesën e baron Kavendishit, konti i ardhshëm i Devonshirit, dhe bashkë me të birin e këtij të fundit ndërmori udhëtimet e studimit jashtë Anglisë. Me përjashtim të disa ndërprerjeve të shkurtra, qëndroi për shumë kohë në shërbim të kësaj familjeje, duke punuar paralelisht dhe me raste si sekretar i Frensis Bekonit. Më 1629, Hobsi botoi një perkthim të ri të Historia e luftës së Peloponezit, të historianit athinas Tuqididit. Nga viti 1629 deri më 1634, udhëtimet e gjata e lidhën me personalitetet më të mëdha europiane të shkencës dhe të filozofisë, që patën një ndikim vendimtar në zhvillimin e mendimit të tij. Kështu ai takoi në Itali Galileun, në Francë Dekartin, matematikanin Marsen dhe filozofin e natyralistin Gasendi. Në atë kohë lexoi gjithashtu Pëbërbërësit të Euklidit të Aleksandrisë, që datonin nga shekulli III para Jezu Krishtit. THOMAS HOBBES Hobsi e përgjithësoi sistemin e vet në tri shkrime të titulluara: Për trupin, Për njeriun dhe Për qytetarin.Ashtu si bota materiale lëviz sipas një mekanizmi të ndërlikuar ingranazhesh, si ajo e një ore të ndërlikuar, edhe njeriu është rrënjësisht ashtu si një makinë. Mjeku Uiliam Harvei, mik i vjetër i Hobsit, e kishte treguar në mënyrë të shkëlqyer këtë nëpërmjet qarkullimit të gjakut. Prandaj, sipas Hobsit, pulsionet psikologjike dhe gjendjet si kënaqësia dhe dhimbja, dashuria dhe urrejtja, dëshira dhe frika, mund të çojnë te pulsioni fizik i dorës së parë, që është ruajtja e vetes. Një pulsion i tillë i bindet domosdoshmërisë, megjithëse këtu nuk bëhet fjalë për një vullnet të lirë. Kjo doktrinë materialiste e njeriut - ose "antropologji", në kuptimin hobsian të fjalës - është pikënisja e teorisë së tij të shtetit, që është pjesa më e rëndësishme e filozofisë së tij (si dhe e asaj që ka mbetur). Para se të bëhet qytetar i një shteti, njeriu nga natyra është një qenie që priret të ruajë veten dhe të përfitojë sa më mirë nga ekzistenca e tij. Pra ai dëshiron të ketë sa më shumë që është e mundur për veten, pa marrë aspak parasysh të afërmin e tij. Duke mos kërkuar bashkësinë si fakt zoopolitikon ("kafshëpolitike") të Aristotelit, ai është një kapitalist "modern", gjithmonë në konkurrencë me të ngjashmin e tij, një lloj "protokapitalisti".