Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Luc Hoebeke                      Het modieuze discours over innovatie          Het innovatiediscours is in. In dit artikel...
Het inherente mislukken wordt zedig bedekt gehouden.           te vermijden en toch met de mond te belijden dat men       ...
Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie                      De innovator                                        ...
Scheppende mensen kunnen moeilijk gestuurd worden.                moeilijken inga, wil ik toch een paar gegevens op een   ...
Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie          moeten innoveren om te overleven! Dit is het omgekeerde         ...
het ook moeilijker om met risico’s om te gaan. De neiging             lingen. Maar in tegenstelling tot ‘wetenschappers’, ...
Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie          voor zijn. Daar luidt het ook dat men al doende leert.          ...
vijf tot tien jaar met een gemiddelde van zeven. Deze een-    dat ondanks het tegenspartelen van de Engelse partner       ...
Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie          Een gezond innovatieproces mobiliseert de middelen in           ...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Het modieuze discours over innovatie - Luc Hoebeke

1,305 views

Published on

Ook weer een parel over innovatie-beleid en innovatie-management. Luc Hoebeke beschrijft wat mij betreft heel erg duidelijk dat innoveren een proces is: "Innoveren is dus een risicovolle poging wagen om een nieuw product of dienst beschikbaar te stellen voor men- sen die er niet om vragen."

Innoveren en het doen van onderzoek zijn twee heel verschillende activiteiten. Hier heb ik pagina's over volgeschreven:
http://wdeheij.blogspot.com/p/innovatie.html
Het doen van onderzoek is in veel gevallen een persoonlijke zoektocht en dus 'leren'. Robert Bernsein heeft daar ook een mooi artikel over geschreven (zie ook slideshare)

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Het modieuze discours over innovatie - Luc Hoebeke

  1. 1. Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie Het innovatiediscours is in. In dit artikel wordt de Inleiding retoriek er onder kritisch onderzocht. In een eerste Dit artikel is het gevolg van een discussie tijdens het deel wordt het concept innoveren losgemaakt symposium ‘De retoriek van innovatie in management van het concept innovatie. In een tweede deel en beleid’, dat werd gehouden op 26 januari 2007 bij de gaan we dieper in op het profiel van de innovator. ‘Praktijkstudies Letteren’ aan de Universiteit Leiden. Aan de hand van de concepten innoveren en inno- Het heeft geen ‘academische’ ambities. Als ik verwijs naar vatie onderzoeken we dan een vijftal gemeen- auteurs en andere teksten is dit omdat deze een plaats plaatsen in het officiële innovatiediscours en gevonden hebben in de discussie. Daarom vindt men in beschrijven we hoe dit discours het innoveren dit artikel geen voetnota’s en bibliografische verwijzin- in feite nog moeilijker maakt. We eindigen met gen. De lezer, die hierin geïnteresseerd is kan ofwel zelf enkele retorische vragen aan de lezer. aan de hand van zoekmachines op zoek gaan naar de au- teurs en hun teksten, of, wat nog interessanter is, de dis- cussie voortzetten door mij te mailen op luc.hoebeke@ scarlet.be. Natuurlijk kan dit artikel vanuit zijn ontstaan niet gespeend zijn van enige vorm van retoriek. De lezer vergeve mij deze dubbelzinnigheid. In het eerste deel ontwikkel ik mijn begrijpen van inno- verende activiteiten en hun kenmerken. Deze activiteiten worden steeds geïnitieerd door innovatoren. In een twee- de deel ga ik dieper in op de kenmerken van innovatoren. In een derde deel ontwikkel ik dan enkele retorische ken- merken van het huidige discours rond innovaties. Mijn kritische kijk op deze maakt gebruik van de ideeën ont- wikkeld in de vorige twee delen. Uiteindelijk eindig ik mijn discours met enkele retorische vragen. Innoveren Innoveren is een werkwoord. In het kader van het sympo- sium over de retoriek rond innovaties lijkt het mij gewenst een grammaticaal accent te leggen. De meeste innove- rende activiteiten leiden nooit naar een innovatie. Het be- grip innovatie heeft enkel een a posteriori betekenis. Wanneer een nieuw product of dienst ingebed geraakt in het normale leven, dan spreken we over een innovatie. r&d afdelingen (Onderzoek en Ontwikkeling) zijn suc- cesvol wanneer 15% van de begonnen innovatieprocessen uiteindelijk leiden tot een innovatie. In het modieuze discours over innovatie wordt zeer weinig gesproken over deze geringe slaagkans. Ook wordt er heel weinig verwezen naar de middelen die nodig geweest zijn om al deze ‘mislukte’ pogingen mogelijk te maken. Meestal verwijst men naar innovaties, dus a posteriori geslaagde processen, als voorbeelden voor dit discours. 16 filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008FiB 2-2008-bw-05.indd 16 03-12-2008 09:28:18
  2. 2. Het inherente mislukken wordt zedig bedekt gehouden. te vermijden en toch met de mond te belijden dat men Innoveren is dus een risicovolle bezigheid met minimale vooruitstrevend en innoverend is. Plus cela change, plus cela slaagkansen. Een spreekwoord zegt: Als de vos de passie reste la même chose, zeggen de Fransen gevat. Van daar het preekt, boer, pas op uw ganzen. Het discours over inno- modieuze discours over innovaties! Patricia De Martelaere vatie van instellingen die bekend staan om hun risico- heeft hier een schitterend essay over geschreven: ‘Over de vermijdend gedrag, zoals overheden, universiteiten, ban- vernieuwing’. Het Finse kunstenaarscollectief rond het ken, verzekeringen en hospitalen zal dus met een zekere fictieve bedrijf Bonk noemen niet zonder enige ironie hun scepsis benaderd moeten worden. Let wel, in elk van deze r&d afdeling: Repackaging & Desinformation! instellingen is risicovermijdend gedrag heel functioneel. Het échte innovatiedomein heeft andere kenmerken. Als een verzekering of een bank werkelijk innoverend zou Of men introduceert een nieuw product of een nieuwe blijken te zijn, dan veranderde ik als klant onmiddellijk dienst voor bestaande stakeholders, óf men introduceert van instelling. een bestaande dienst of product voor een nieuwe soort In Zuid-Afrika zag men enkele jaren terug overal adver- stakeholders, óf men waagt het om een totaal nieuwe tenties van een innoverende bank met de slogan: wij kon- dienst of product te scheppen voor nog onbekende stake- digen het einde van de banken aan. Een jaar later waren zij holders. Het is duidelijk dat de laatste soort innoveren ook over kop gegaan, slachtoffer van de dotcom mode, terwijl het meeste risico inhoudt. Maar het risico van de eerste de ‘traditionele’ banken verder floreerden. twee innovatieprocessen valt ook niet te onderschatten. Innoveren is dus een risicovolle poging wagen om een Vele internationaliseringspogingen om capaciteitsproble- nieuw product of dienst beschikbaar te stellen voor men- men op te lossen zijn mislukt omdat men het innoverend sen die er niet om vragen. karakter ervan niet op tijd heeft onderkend. En de combi- Het is duidelijk dat ik het concept innoveren breder zie dan natie bankdiensten-verzekeringen is ook niet zonder slag nieuwe producten of diensten op de commerciële markt of stoot verwezenlijkt, hoewel de klantengroep duidelijk brengen. Elke instelling, elke organisatie, elke stichting gekend was. heeft normale relaties met wat in het algemeen haar Het laatste wat men moet doen om in het economisch ‘klanten’ of stakeholders kan worden genoemd. Deze rela- domein succesvol te zijn, is het risico nemen te innoveren. ties worden bemiddeld door diensten, producten of een Een volgstrategie is economisch veel gezonder: men kijkt de combinatie van beiden. Activiteiten die leiden tot het ge- kat uit de boom en houdt de vinger aan de pols bij wat er bruik van deze producten en diensten door klanten beho- omgaat rond zijn stakeholders. Wanneer men ziet dat een ren volgens mij tot het economische domein. Het economi- innovatie begint te slagen bij een stakeholder koopt men sche domein behoort dus niet uitsluitend tot het commer- een licentie, of koopt men het innoverend bedrijf op, of ciële of financiële domein. Veel uitwisselingsprocessen, kopieert men schaamteloos en neemt het op in zijn nor- zoals ruilhandel of gesubsidieerde goodwill door giften male portfolio van diensten en producten. Succes is verze- kunnen moeilijk commercieel of financieel genoemd wor- kerd! den, maar worden hier toch als economisch beschouwd. Deze strategie ligt aan de basis van één der grootste be- Het aanpassen en verbeteren van deze diensten en produc- drijven van het einde van de vorige eeuw: Microsoft. Hoe- ten in functie van veranderende smaken en waarderingen wel ook Microsoft lippendienst bewijst aan het innovatie- bij de stakeholders behoort ook tot dit economisch do- discours is dit het laatste wat er gebeurt. In Microsoft’s mein. Day van de Wharton Business School noemt dit r&d omgeving moeten de businessresultaten van de ‘innoveren met een kleine i’. Ik zou het woord innoveren ‘innovatie’ duidelijk spreken voor men in ‘innoverende’ hiervoor niet gebruiken. activiteiten investeert. Deze strategie heeft Microsoft geen In feite behoort de mode ook tot dit domein. Vanaf de in- windeieren gelegd. Stafford Beer schreef: het systeem is dustriële revolutie die de vooruitgang als ideologie po- wat het doet en niet wat het zegt wat het doet. Een innove- neert en dus een positieve waardering gaf aan innoveren rend Microsoft is een mooi retorisch statement en een en ondernemen is er een zelfregelend mechanisme ont- contradictio in terminis! staan om te doen alsof men innoveert: de mode. Of het nu Maar, zul je dan de vraag stellen, waarom wordt er ooit gaat om kleding, of om managementtechnieken, of om geïnnoveerd? Waarom dit risico tot mislukken nemen? nieuwe software-releases, modecycli zijn een volledig Het eenvoudige antwoord luidt: omdat een innovator het aanvaard surrogaat om de risico’s van innoverend gedrag niet kan laten. filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008 17FiB 2-2008-bw-05.indd 17 03-12-2008 09:28:18
  3. 3. Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie De innovator ontdekken dat innovatoren steeds vertrekken vanuit een Gedurende het bovenvermelde symposium in Leiden ont- persoonlijke ervaring. Deze persoonlijke ervaring is een stond er een interessante discussie. Voor de econoom in frustratie met de huidige gang van zaken. Op een para- het gezelschap was de motivatie van de innovator geldelijk doxale manier wordt deze frustratie omgezet in een gewin, voor de politicoloog was het macht. Waarschijnlijk droom, hoe de wereld er zou kunnen uitzien zonder deze dat het voor de journalist naamsbekendheid zou worden frustratie. Opmerkelijk is het dat het verlangen van een en voor het kind in elk van ons: het plezier om te spelen. innovator slechts ontstaat door de transformatie van een Allen hebben gelijk, maar vooral het kind. Inderdaad, verwerkte frustratie. mijn omgang met innovatoren en mijn eigen innovatieve Belangrijk hierbij zijn de twee woorden: ervaren en ver- instelling hebben mij geleerd dat innoveren heel weinig werkt. Vele ‘Heroïsche Hervormers’ (HaHa’s!) in beleids- gemotiveerd wordt door extrinsieke factoren. Het inno- kringen, die uit de beschermde academische wereld ko- veren komt vanuit een verlangen binnen in de innovator men en een innoverende aanleg in zich hebben, zien hun zelf. Ik wens hier niet in te gaan op het complexe van dit hervormingen slechts vanuit een ideologisch standpunt. verlangen, dit behoort meer tot de dieptepsychologie. Onder ideologisch versta ik uitsluitend op het ideële, het Maar zoals ik schreef: innovatoren kunnen het innoveren cognitieve niveau. Laat ons niet vergeten dat de gemid- niet laten, zoals schrijvers het schrijven niet kunnen laten. delde leeftijd van beleidsmensen en adviseurs in Neder- Innoveren behoort tot de scheppende ambachten. Elke land vandaag 27 jaar is. De scheiding van beleid en uit- innovator krijgt daardoor iets obsessioneels en heeft dus voering als dogma, of de scheiding van lijn en staf in or- iets dreigends voor zijn op conformiteit gerichte sociale ganisaties zorgt er voor dat bij hen misschien wel een omgeving. Conformiteit is een ander woord voor risico- frustratie ontstaat wanneer ze hun schema’s in het hon- vermijdend. De innovator neemt het risico van zijn verlan- derd zien lopen. Maar deze frustratie wordt niet verwerkt: gen. onmiddellijk wordt deze frustratie vertaald in de incom- Een innovator droomt van iets dat er nog niet is en wil deze petentie, de weerstand, de onwil van de uitvoerenden. droom, deze fantasie materialiseren. In het innovatie- Het scheiden tussen denken en doen is fnuikend voor het domein, waarover ik in de vorige paragraaf uitgewijd heb, innoverend vermogen van potentiële innovatoren. Ook ik betekent dit het creëren van een nieuwe dienst, een nieuw ben mijn loopbaan begonnen in een r&d omgeving: dit product, nieuwe stakeholders of deze gecombineerd. was een heel plezierige tijd voor mij, maar ik moet beken- Dit is de definitie van innoverend ondernemerschap. nen dat ik toen niet veel innovatiefs gepresteerd heb. Per definitie is de innovator niet ‘klantgericht’. Hij of zij Mijn innoverende vermogens werden losgemaakt toen ik beantwoordt nooit een vraag. Wanneer de innovatie suc- (achteraf gezien een genade maar toen tegen mijn wil in) cesvol wordt heeft hij of zij een nieuwe vraag gecreëerd, uit die beschermde omgeving geconfronteerd werd met zijn/haar verlangen overgedragen naar andere geïnteres- de reële wereld, die niet aan het wachten was op mijn seerden. De basisstrategie van een innovator is de verlei- schitterende ideeën. Het verwerken van deze confrontatie ding: hoe zorg ik er voor dat de wereld zoals ik die zie wan- is essentieel geweest voor mijn latere innoverende misluk- neer de innovatie gelukt zal zijn, anderen aanspreekt en kingen en successen. hoe maak ik mijn verlangen aanstekelijk? Innoverend ge- Hier ontdekken we een andere manier waarop gezonde drag houdt zich niet met de economische ‘vraag’ bezig, conformistische systemen innoverende activiteiten ver- elke innovatie is gedreven door aanbod. Klantgericht in- mijden: plaats de potentiële innovatoren op een mooie noveren is één element van de innovatieretoriek, dat na- campus, of in een stafpositie met beleidsstatus. Laat hen tuurlijk innoverend gedrag paradoxaal onmogelijk maakt. strategisch bezig zijn en fantastische rapporten schrijven. Klanten wachten niet op innovaties. Op deze manier krijgen we er geen last van. Sommige van In het prachtige kleine boekje van Flores, Dreyfus & hen blijven dan verder in hun loopbaan gefrustreerd, Spinosa, Disclosing new worlds wordt dit proces schitterend maar projecteren de oorzaak van hun frustratie buiten beschreven.1 Het is één van de weinige teksten over inno- zich. Anderen hebben het spel snel door en zoeken op vaties en innovatoren welke in staat is het heroïsche ima- andere manieren hun innoverende potentieel te verwezen- go ervan te vermijden en het obsessionele van het innove- lijken. De beste manier om innoverend gedrag te fnuiken rend verlangen met alle vraagtekens daarbij te beschrij- is het bevolken van innovatieafdelingen of onderzoeks- en ven. Belangrijk hierbij is dat zij vanuit hun gevallenstudies ontwikkelingsafdelingen met potentiële innovatoren! 18 filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008FiB 2-2008-bw-05.indd 18 03-12-2008 09:28:18
  4. 4. Scheppende mensen kunnen moeilijk gestuurd worden. moeilijken inga, wil ik toch een paar gegevens op een Het introduceren van allerlei managementtechnieken, rij zetten. projectmanagementtheorieën en software packages zoals Van de gehele wereldbevolking leeft een derde deel in prince 2 zijn andere weerstandsmechanismes die ont- China en India. De psychiater Elliott Jaques stelde vast dat plooid worden door risicovermijdende instanties om in- ongeveer 12% van de wereldbevolking zich tot innovator noverende activiteiten te bemoeilijken. Innovatoren vin- kan ontwikkelen. Volgens hem hebben innovatoren de den steeds een weg om deze remmen heen en ervaren competentie om activiteiten te starten waarvan ze de re- innovatoren maken er zelfs dankbaar gebruik van om ze sultaten slechts binnen twee tot tien jaar zullen zien. naar hun hand te zetten. Innovatoren weten dat hun acti- Deze competentie is statistisch niet normaal verdeeld bij viteiten niet gewenst zijn en hebben in feite deze weer- de menselijke populatie, maar vertoont een multimodale stand nodig om de kwaliteit van wat ze ondernemen te verdeling. Van daar die 12%. Dit betekent dat één derde verhogen. Een verwerkte frustratie maakt ook iemand van het innovatieve potentieel op aarde in India en China frustratiebestendig. De vele noodzakelijke mislukkingen woont. In Europa leeft ongeveer 6% van de wereldbevol- zijn geen rem voor een innovator: integendeel, ze verster- king. Als het om innovatieve competitiviteit gaat dan ken zijn innoverende vermogens. Zijn ervaring van succes spreken die cijfers voor zichzelf! Laat ieder maar de reto- is niet dat zijn droom volledig verwezenlijkt wordt, maar riek rond het Europese verdrag van Lissabon met deze dat door zijn inspanningen zijn droom verrijkt wordt met ogen lezen. ervaringen, daardoor steviger wordt en daardoor een gro- Maar het moeten innoveren is op een ander niveau nog veel tere kans van slagen krijgt. Venture capitalists in de Verenig- meer remmend voor innovatie. In het technisch jargon de Staten waarderen het feit dat een aanvrager al eens over wordt een dergelijk statement een ‘double bind’ genoemd de kop is gegaan, in Europa wordt dit nog steeds gezien en geeft volgens Watzlawick, die het fenomeen beschreef, als een schande. aanleiding tot schizofreen of geblokkeerd gedrag. Als het In tegenstelling tot vele pseudo-vernieuwers, die klagen zo is dat innoveren vanuit een innerlijk verlangen gemobi- over de compromissen die ze moeten sluiten voordat ze liseerd wordt, dan is het bevel te innoveren natuurlijk hun ‘ideologische’ droom kunnen ‘implementeren’, is waardeloos. ‘Wees creatief’, of ‘wees spontaan’, geuit voor de echte innovator de confrontatie met weerstand, door een autoriteit, plaatst de ontvanger ervan voor een met het dwarsliggen van materie en mensen, hét middel onmogelijke opdracht. De plicht te verlangen schept een om deze droom rijker te maken en te ontdoen van zijn onmogelijk te ontwarren dilemma. ‘Undecidable’ zou de wazigheid. Het woord implementeren of invoeren signaleert mathematicus Gödel zeggen. Gelukkig behoort het reeds een verkeerde aanpak van het innoveren. Innoveren ‘moeten innoveren’ tot een holle retoriek, waar noch is een leerproces voor allen die er mee geconfronteerd innovatoren, noch andere mensen zich erg druk over worden vanaf het prilste stadium. De innovator weigert maken. de implementatie te delegeren aan derden of door te Misschien bedoelt de overheid dat we voorwaarden moe- schuiven naar een toekomstige ‘fase’. ten scheppen waarbij innoveren gestimuleerd wordt. Deze processen zijn door het kunstenaarskoppel Christo Als, zoals we in de vorige paragraaf zagen, een ervaren en en Jeanne-Claude zelfs tot kunst verheven. De documen- verwerkte frustratie de bron is van innoverend gedrag, dan taire films over hun verwezenlijkingen zouden op de betekent dit dat de overheid er voor moet zorgen dat zo- agenda moeten staan voor elke vorming van would-be in- veel mogelijk mensen frustrerende ervaringen opdoen. novatoren. Op het verwerken daarvan heeft de overheid natuurlijk geen invloed. Ik heb dit statement nog niet gezien op een Innovatie new-speak politieke agenda en heb ook niet de illusie dat de meerder- heid van de bevolking zich achter een dergelijk agenda- ‘Innovatie is een must’ punt zou scharen. En, indien dit wel het geval was, wat zou de overheid dan doen met alle frustrerende ervarin- Als we niet innoveren dan gaan we er aan in onze com- gen die niet verwerkt kunnen worden? Ik heb de indruk petitieve strijd met die (politiek niet correct verdomde) dat ze daar al meer dan genoeg onder te lijden heeft! Chinezen, die voor een habbekrats doen wat wij ook doen. Spijtig genoeg zijn er ook would-be innovatoren die hun Vooraleer ik dieper op deze manier om innoveren te be- ideeën door middel van angst trachten te verkopen. We filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008 19FiB 2-2008-bw-05.indd 19 03-12-2008 09:28:19
  5. 5. Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie moeten innoveren om te overleven! Dit is het omgekeerde lossen. Dit probleemoplossend vermogen is wijd verspreid van de vruchtbare verleidingsstrategie. Het blijkt nu een- in de organisatie: het is de normale vorm van menselijke maal dat angstige mensen hun creativiteit slechts gebrui- creativiteit. Het is ook de creativiteit die functioneel om- ken om weg te vluchten van de oorzaak van hun angst. gaat met problemen die optreden in wat ik het ‘economi- Hoeveel strategische heroriëntaties, die als een overle- sche’ domein van organisaties genoemd heb. Dit soort vingsinnovatie worden verkocht, zorgen er niet voor dat creativiteit ligt aan de grondslag van verbeterings- en aan- de meest creatieve mensen, degenen waarop de ‘nieuwe’ passingsactiviteiten in processen, producten en diensten. organisatie zou moeten bouwen, juist de eersten zijn die Het is de creativiteit van de kleine i (kleine innovatie) vol- het zinkende schip verlaten. Angst is een slechte raadge- gens Day. ver en motivator, zeker als men wenst te innoveren. Het Innovatoren gebruiken hun creativiteit niet om problemen nieuwe op zichzelf voedt reeds scepsis en wantrouwen. op te lossen. Integendeel, ze scheppen juist problemen. Er nog een schep bovenop doen door angst als motivator Heb je het nog niet meegemaakt dat na veel trial and error te gebruiken blijkt mij niet heel raadzaam. Dromen ver- eindelijk een bepaald proces of procedure soepel begint te kopen als nachtmerries maakt het nog moeilijker deze te lopen en juist dan iemand een voorstel doet om het eens materialiseren. op een totaal andere manier te proberen? Dit is de insteek van de innovator. De innovator lost dus geen bedrijfspro- ‘Onze bedrijfsproblemen worden opgelost blemen op, hij creëert ze. Het is niet te verwonderen dat door innovaties’ mensen, die graag de dingen soepel zien lopen, die leven met de slogans ‘verander nooit een winnende ploeg’, of Deze retorische stelling vindt zijn oorsprong in de vereen- ‘if it ain’t broke, don’t fix it’ er alles zullen aan doen om in- zelviging van creativiteit en innovatie. Zonder twijfel is er novatoren uit hun omgeving te weren. Daarom plaatst in elke menselijke activiteit een behoefte aan creativiteit. men ze graag op laboratoria in een schitterende campus Hoe goed onze intenties en plannen ook zijn, de werke- of op stafafdelingen om studies te maken of in andere lijkheid heeft steeds zijn eigen verrassingen in petto. ‘innovatieafdelingen’, waar ze minder kans lopen de reeds Steeds worden we geconfronteerd met dilemma’s. In moeilijke en problematische operaties te verstoren. het beste geval zijn dit keuzes tussen twee wenselijke ge- Wanneer een bedrijf in moeilijkheden is dan is het be- dragswijzen die elkaar tegenspreken, in het slechtste ge- langrijk dat alle creativiteit gebruikt wordt om de moei- val, tragische dilemma’s, waarbij – welke keuze we ook lijkheden te overkomen, om het normale werk efficiënt en maken – de verwachte resultaten ongewenst zijn. Je zou effectief te laten verlopen. Het laatste wat men dan nodig dit een symptoom van het menselijk tekort kunnen noe- heeft zijn innovatieve ideeën. Als er storm op zee is en het men. Het leven op zichzelf is risicovol. schip in gevaar, dan is het ombouwen van het schip niet Het zinvol met deze dilemma’s omgaan vereist van ons de meest effectieve benadering. mensen wat men in de brede zin van het woord creativiteit Het gebeurt wel eens dat een ceo zich met volle gewicht noemt: het omvormen van onze verlangens in actie en achter een reeks uitverkoren innovatieve projecten zet om gedragingen. Ieder mens is dus creatief. Het feit dat in zogezegd bedrijfsproblemen op te lossen. Dit creëert on- talrijke organisaties het management klaagt over de crea- overwinnelijke problemen zowel voor het bedrijf als voor tiviteit van de medewerkers is slechts te wijten aan de ma- de innovatoren. Echte bedrijfsproblemen hebben een kor- nier waarop het werk er georganiseerd is. Diezelfde mede- te-termijn-perspectief: binnen het jaar moet het bedrijf uit werkers die in de organisatie een gebrek aan creativiteit de ernstige financiële en commerciële moeilijkheden ko- tonen, zijn in staat om gedurende het weekend of het ver- men, anders komt zijn overleven in gevaar. Innoverende lof zeer complexe operaties te managen om hun school te activiteiten hebben een langer tijdsperspectief: minimum ondersteunen, om feesten te organiseren, of om hun wo- twee jaar en gemiddeld vijf jaar. Het is duidelijk dat inno- ning om te bouwen. veren om ernstige bedrijfsproblemen op te lossen verre Ondanks alle verhinderende regels en procedures, al of van adequaat is. Aan de andere kant wordt de innovator in niet vastgelegd in dikke iso- of veiligheidshandboeken, een strak keurslijf geworpen van moeilijk in te lossen ver- zijn deze medewerkers in bedrijven, die rechtstreeks ge- wachtingen in de hem toegemeten tijd. Wanneer een ceo confronteerd worden met de onvoorspelbare omgeving, zich als kampioen opstelt van innovatieprojecten, zoge- in staat creatief te improviseren en ‘hun probleem’ op te naamd om een bedrijfsprobleem op te lossen, dan wordt 20 filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008FiB 2-2008-bw-05.indd 20 03-12-2008 09:28:19
  6. 6. het ook moeilijker om met risico’s om te gaan. De neiging lingen. Maar in tegenstelling tot ‘wetenschappers’, die ontstaat om halve mislukkingen, vertragingen en derge- nog steeds specialistisch bezig zijn, zijn innovatoren in lijke niet meer te melden, met alle gevolgen vandien. staat nieuwe combinaties te ontdekken vanuit verschil- Vergeet niet dat slechts 15% van de innoverende acti- lende wetenschappelijke disciplines. Wetenschappers viteiten slaagt en een echte innovatie wordt. doen er alles aan om ‘laboratoriumomstandigheden’ te In feite zijn innoverende activiteiten een luxe, die alleen scheppen, dat wil zeggen om omgevingsfactoren die hen gezonde ondernemingen zich kunnen veroorloven. Er is niet interesseren en dus als storend worden beschouwd geen enkele bedrijfsnoodzaak te investeren in innove- voor hun inspanningen, buiten de deur te houden. Inno- rende activiteiten. Maar bedrijven die door hun geschiede- vatoren weten dat zij juist in en met deze omgeving moe- nis in het innoverende vaarwater terecht gekomen zijn, ten werken om hun droom gematerialiseerd te zien. We- blijven innovatoren aantrekken. Deze bedrijven worden tenschappers trachten zoveel mogelijk het ‘toeval’ uit te gekenmerkt door een blijvende dynamische spanning sluiten bij hun werkzaamheden, innovatoren weten dat tussen wat ik het economisch domein genoemd heb en het het toeval steeds een belangrijke rol speelt bij hun inspan- innovatiedomein, tussen de bestaande business en de nog ningen en zijn voortdurend op zoek om dit toeval een niet bestaande potentiële business. Denk aan Philips, handje te helpen. Eventueel beslissen zij dat de tijd en de waar de twee stichtende broers reeds deze dynamiek ont- omgeving nog niet rijp zijn voor hun innovatie en laten ze wikkelden, of aan Océ van der Grinten, die in haar ge- hun project voorlopig in de ijskast belanden of verlagen zij schiedenis van ongeveer één eeuw in staat is geweest op zijn minst hun ambitieniveau. reeds vier maal compleet andere producten en diensten te Elke innovatie heeft een impact op de economische, soci- vermarkten. Hier is een strategische keuze gemaakt om ale, culturele en politieke context waarin ze uiteindelijk jaarlijks een percentage van hun omzet te besteden aan een plaats vindt. Wetenschappers trachten beter de na- innoverende activiteiten, zonder dat er een resultaatver- tuurwetten te begrijpen en te beheersen, innovatoren heb- plichting aan verbonden is. Inderdaad, wanneer men als ben er plezier in de regels van het socio-economische spel onderneming of als instelling wenst te innoveren is de te veranderen. Misschien is dit de reden waarom de eco- beste strategie het aantrekken van innovatoren en het nomische wetenschap het moeilijk heeft met innovatie- laten starten van een veelheid aan projecten. De onder- processen. Zij is meester in het a posteriori uitleggen van nemingskunst bestaat er dan in, om op tijd die 85% van wat er gebeurd is, op het moment dat de innovatie vaste de projecten te stoppen, die niet tot rijpheid dreigen te grond onder de voeten gekregen heeft en de nieuwe spel- komen. Dit is een geheel andere aanpak dan het vergeefs regels normaal geworden zijn. Maar de economische we- zoeken naar deze éne succesvolle innovatie waarop de tenschap is niet in staat het creatieve proces zelf ‘weten- ganse onderneming aan het wachten is. Een innoverend schappelijk’, dit is voorspellend, vast te leggen. Het toeval bedrijf zoals 3M budgetteert zelfs 20% van het geld dat dat geleid heeft tot de ontdekking van nylon door Caru- het in innoveren steekt voor de eigen hobby’s van zijn in- thers, maar vooral het toeval dat leidde tot het algemeen novatoren. gebruik ervan als een consumentengoed, is niet voor her- haling vatbaar. Hoewel Du Pont de Nemours nog steeds ‘Innoveren is het ontwikkelen van nieuwe technologieën’ op zoek schijnt te zijn naar die heilige graal, de wetmatig- heid achter die éne break-through innovatie. De verwarring tussen uitvinding (inventie) en innovatie is Innovatoren werken dus niet uitsluitend met technolo- een veel voorkomend fenomeen in het innovatiediscours. gieën, zij moeten ook inzicht hebben in de maatschappe- Dit geeft een hele sterke technologische, zelfs weten- lijke trends waarop hun innovatie zich kan enten en voor- schappelijke kleur aan het begrip innovatie. Het verken- al zij moeten het politieke veld, de machtsverhoudingen, nen van de grenzen van wat fysisch mogelijk is vergt na- in hun omgeving juist kunnen inschatten. Het veranderen tuurlijk ook een zekere creativiteit. Maar de droom achter van de regels van het spel is altijd een politieke activiteit: deze creativiteit ligt veel meer in het begrijpen of zelfs ergens worden de bestaande machtsverhoudingen ter beheersen van de natuur dan in het creëren van nieuwe discussie gesteld. Het is mijn ervaring dat potentiële in- diensten en producten. novatoren die een uitsluitend wetenschappelijke of tech- Wel is het zo dat innovatoren zich goed op de hoogte hou- nologische achtergrond hebben, het politiek aspect van den van technologische en wetenschappelijke ontwikke- hun ondernemen onderschatten of er zelfs geheel blind filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008 21FiB 2-2008-bw-05.indd 21 03-12-2008 09:28:19
  7. 7. Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie voor zijn. Daar luidt het ook dat men al doende leert. constructeurs snel leerden, waarna ze terecht hun versnel- De neiging om een nieuwe product-dienst-combinatie ling weer terugschroefden. En dit voorbeeld gaat dan nog technologisch eerst volledig op een rij te krijgen en dan over ‘innovatie met een kleine i’, over verbeteringen en pas over te gaan naar de ‘implementatie’ in de reële we- aanpassingen. reld, is nog een overblijfsel van hun ‘wetenschappelijke’ In dezelfde jaren begonnen veel banken zich te interesse- vorming. De strategie om zo snel mogelijk, ook onvol- ren voor verzekeringen. Ik sprak toen met een groep maakte technologische voorstellen, uit te testen in die bankmanagers die mij overtuigden dat binnen zes maan- omgeving geeft vlugger inzicht zowel in de wenselijkheid den de bank ook een verzekeringsmaatschappij zou zijn als in de haalbaarheid van de inspanningen. Actie-onder- geworden. Immers, wat is er gemakkelijker dan bestaan- zoek is veel relevanter voor innovatoren dan de klassieke de verzekeringspolissen te kopiëren en deze langs het wetenschappelijke benadering. Jonge, technisch gevorm- bankdistributiekanaal te verkopen. Hier dachten de heren de academici hebben de neiging uit te leggen waarom dat een innovatie louter uit een technologie bestaat, uit een bepaalde zaken niet kunnen, terwijl ervaren innovatoren nieuw product. Uiteindelijk duurde de invoering de nor- tevreden zijn wanneer ze werken, zelfs al begrijpen ze niet male drie jaar die het kost om een nieuw product te intro- volledig waarom. duceren bij bestaande klanten. Immers, de agentschaps- directeuren die de instructies en de briefings bij zich op ‘Het innovatieproces moet versneld worden’ het bureel kregen, waren nog steeds bankiers. Hun priori- teit lag in het bankieren, en verzekeringen konden wel wat Ooit zei een paardenfluisteraar over leerprocessen: het wachten. Nog sterker, de meeste bankklanten hadden hun leren vergt de tijd die het nodig heeft. Hoe meer we trachten eigen verzekeringsmakelaar en kwamen zeker niet naar deze tijd in te korten, hoe meer we tijd verspelen met het hun bank om verzekeringen af te sluiten. Hoewel het ‘pro- herhalen van dezelfde vergissingen. Ja, ik zie innovatie- duct’ klaar was, moest het leerproces bij alle belangheb- processen als leerprocessen. Ik weet dat men spreekt over benden nog beginnen dat bankagentschappen ook verze- het inkorten van de time-to-market, van het versneld ko- keringen konden verhandelen. men tot resultaten, enzovoorts. Hier opnieuw worden we Maar, niemand kan toch betwijfelen dat vandaag de din- geconfronteerd met hoe het innovatiediscours innoveren gen veel sneller gaan dan twee eeuwen geleden? Het ge- bemoeilijkt. voel dat er sneller geïnnoveerd wordt vindt zijn oorsprong Als innovatieprocessen leerprocessen zijn, wie leert er in het feit dat de wereldbevolking enorm gestegen is gedu- dan? Natuurlijk de verschillende mensen die betrokken rende de afgelopen twee eeuwen en dat er dus percents- zijn bij het proces. Kan dit leren versneld worden? Mis- gewijs veel meer innovatoren op deze wereld hun verlan- schien wel: als we zouden zien dat baby’s op drie weken gen proberen te materialiseren. Er wordt wel met een veel beginnen te lopen en na zes maanden vlot spreken, dan grotere frequentie geïnnoveerd, maar het invoeringsleer- wordt het duidelijk dat het menselijk leerproces inderdaad proces duurt nog steeds even lang als in het Romeinse of versneld is. Tot nog toe zie ik dit niet gebeuren. Chinese imperium. In de jaren negentig dachten Japanse hi-fi constructeurs Het versnellingsdiscours helpt zelfs om echte innovatie- dat het mogelijk zou moeten zijn om sneller nieuwe mo- pogingen af te remmen. Immers, veel r&d-afdelingen dellen op de markt te brengen. Omdat die nieuwe model- die onder tijdsdruk komen te staan door dit discours, len toch niet meer waren dan een ‘repackaging’, probeer- beginnen heel conservatief te innoveren en beperken zich den ze om elke zes maanden de mode te veranderen. tot het aanpassen van bestaande producten en diensten, Echter, de consument pikte dit niet. Zij die het laatste mo- die ze dan maar innovaties noemen. del hi-fi installatie fier aan hun buurmannen demonstreer- Om even de tijdsperspectieven op een rijtje te zetten: het den en in staat waren ondanks de onbegrijpelijke instruc- introduceren van een nieuwe product-dienst-combinatie tiehandboeken deze dingen creatief te gebruiken, pikten voor bestaande stakeholders, of het introduceren van een het niet dat de fabriek deze na zo een korte tijd alweer bestaande product-dienst-combinatie voor nieuwe stake- aftands kon doen lijken. De modecyclus is nog steeds één holders, duurt nog steeds minimum twee, maximum vijf jaar en het voorbereiden van een nieuwe mode wordt ge- jaar met een gemiddelde van drie jaar. Het creëren van een start ongeveer anderhalf jaar voor ze uitgebracht wordt. totale nieuwe business, een totaal nieuwe product-dienst- Dit proces versnellen is tegenproductief, zoals de Japanse combinatie voor nog niet bestaande stakeholders duurt van 22 filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008FiB 2-2008-bw-05.indd 22 03-12-2008 09:28:19
  8. 8. vijf tot tien jaar met een gemiddelde van zeven. Deze een- dat ondanks het tegenspartelen van de Engelse partner voudige empirische vuistregel kan het would-be innovatoren het project uiteindelijk toch doorgegaan is. Volgens iets gemakkelijker maken hun innovatieproces te monito- onze criteria is de Concorde helemaal geen geslaagde ren en de juiste learning curve als tijdshorizon te nemen. innovatie. Wel ligt het aan de basis van wat het Concor- De druk om te innoveren vindt vooral zijn oorsprong in de de-effect wordt genoemd: als het project maar genoeg eerste twee elementen van de new-speak in het innovatie- middelen en tijd heeft opgeslokt, kan het politiek niet discours: ‘innovaties moeten of we gaan er aan’ en ‘alleen meer gestopt worden. innovaties kunnen de problemen oplossen waarmee we Inderdaad, één van de moeilijkste aspecten in het innove- nu geconfronteerd worden’. De combinatie van deze slo- ren is de schaalvergroting. Zoals gemeld is een innovatie gans is een ideaal middel voor korte-termijn-operationele een leerproces. Twee belangrijke elementen in dit leer- mensen om het risico van innoveren te vermijden, maar proces zijn de overdraagbaarheid en het veranderen van tezelfdertijd hun eigen oplossende verantwoordelijkheid de spelregels in een gegeven context. Dit laatste heb ik in van zich af te kunnen schuiven. Het is niet toevallig dat vroegere teksten systemiciteit genoemd: kan de contextuele deze slogans ontstaan vanuit de onmacht van diegenen omgeving verder leven met de veranderde spelregels? waaraan veel macht toegeschreven wordt. Dit betekent dat op verschillende momenten in het inno- vatieproces relevante vragen moeten worden gesteld over ‘Innoveren kost veel geld’ het vergroten van de schaal waarin het speelt. Dit zijn de momenten waar de vraag naar de nodige middelen naar Een laatste mythe rond innoveren is dat het fantastisch voren komt en waar een go/no-go beslissing op zijn plaats veel middelen vereist. We hebben reeds geschreven dat is. Innovaties diffunderen geleidelijk, groeien geleidelijk innoveren inderdaad een luxe is die gezonde bedrijven en hebben dus ook slechts geleidelijk behoefte aan meer zich kunnen permitteren wanneer ze ervoor kiezen. Luxe middelen. Hoe groter de zekerheid van succes, hoe meer is iets dat we er bij nemen, maar wat niet essentieel is. middelen er vereist zijn. Dit maakt het beslissers gemak- De grote subsidiebedragen die overheden in Europa en in kelijk om te gaan met het intrinsieke innovatierisico. Uit- de lidstaten besteden aan zogezegde ‘innovaties’ zijn in eindelijk is de innovatie succesvol wanneer ze gekopieerd veel gevallen niet meer dan verkapte subsidies voor grote wordt. Iedereen begint er dan in te investeren en zo groeit bedrijven en andere grootschalige instellingen. Big govern- de geldmassa nodig voor de verspreiding ervan. ment, big business, big crime zeggen de Amerikanen. En het Waar veel middelen ingezet worden en waar de innovatie zijn juist de grote bedrijven en instellingen die uiteraard op een mislukking uitloopt, zoals bij de Concorde, heeft risicovermijdend gedrag vertonen. Daarom is het interes- men waarschijnlijk te maken met een verkeerd schaalver- sant om de criteria te bekijken die gehanteerd worden bij grotingsproces. Zogenaamde ‘innovatieve’ projecten in de het verdelen van de subsidiepot. En tot onze verwondering ict-sector blijken daar nogal last van te hebben. De pro- merken we dat je slechts kan ‘tenderen’ naar deze subsidies jecten beginnen klein maar moeten dan ineens een com- wanneer je al zeker bent van het succes van je innovatie- pany-wijde roll-out hebben. Ideeën moeten geïmplemen- proces. Subsidie behelst verantwoording en verantwoor- teerd worden. Het leerproces wordt overgeslagen met alle ding behelst zekerheid. We belanden terug bij een interne risico’s die daaraan verbonden zijn. Het Concorde-effect tegenstelling in het officiële innovatiediscours. ligt dan op de loer. Hervormingen bij de overheid zijn in In feite start elke innovatie kleinschalig en heeft geen het zelfde bedje ziek. Een nieuw beleid wordt uitgedacht en behoefte aan veel middelen. Eén van de signalen hier- moet dan zo snel mogelijk over het hele land ‘geïmplemen- voor zijn de vele innovatieve spin-off bedrijfjes die teerd’ worden: hier hebben we reeds vele dure mislukte gestart worden vanuit universiteiten of vanuit grote hervormingen aan te danken. Ideologische hervormers bedrijven. Innovators nemen het risico waarvoor in hun zijn geen innovatoren: zij weigeren het leerproces aan te omgeving geen plaats is. Velen steken hun eigen geld en gaan met een weerbarstige werkelijkheid, die juist door die tijd in het gebeuren. Hier ook is de gouden regel op tijd weerbarstigheid hen kan helpen hun droom te verrijken en te stoppen. Een goede reden om te stoppen is wanneer een grotere slaagkans te geven. Specifieke schaalvergro- de middelen uitgeput geraken. Een tegenvoorbeeld tingstechnieken die in de scheikundige industrie bestaan vinden we in de ‘innovatie’ van het supersone Concorde- bij het introduceren van innovaties zouden ook heel bruik- vliegtiuig. Hier zijn zoveel middelen en tijd ingestopt baar zijn bij gewenste ‘grootschalige’ hervormingen. filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008 23FiB 2-2008-bw-05.indd 23 03-12-2008 09:28:19
  9. 9. Luc Hoebeke Het modieuze discours over innovatie Een gezond innovatieproces mobiliseert de middelen in Noten functie van de relevante schaalvergroting: middelen en doel sluiten voor de innovator heel dicht op elkaar aan. 1 Charles Spinosa, Fernando Flores & De scheiding van middel en doel brengt elk innovatie- Hubert Dreyfus, Disclosing New Worlds. Entrepreneurship, Democratic Action and proces in moeilijkheden. Een overvloed aan middelen the Cultivation of Solidarity, The mit werkt fnuikend omdat meestal degene die de middelen Press 1997. verschaft zijn eigen agenda op de innovatie wil drukken. Zelf heb ik het meegemaakt hoe een heel innovatief pro- ces in Soweto, in Zuid-Afrika, in moeilijkheden kwam toen er eindelijk subsidiegeld ter beschikking gesteld werd. De rationaliteit van het subsidiërend agentschap, hun eis tot verantwoording van het gebruik van de fond- sen en hun druk op snelle resultaten brachten het orga- nisch ontstane proces in gevaar. Verder zag de innovator zich ineens geconfronteerd met een machtsprobleem: hoe kon hij de beschikbare gelden zinvol verdelen tussen allen die vrijwillig in het project ingestapt waren? Bijna betekende de subsidie het einde van het project. Enkele retorische vragen als besluit Hoe lang gaat het modieuze van het innovatiediscours nog duren? Modes blijken nogal vergankelijk te zijn. Misschien komt dit artikel reeds te laat? De volgende modetrend kondigt zich reeds aan: klimaat- verandering. Hoe kan je als innovator op deze trend inspe- len? Wat de inhoud van je droom ook weze, het is steeds nuttig modewoorden als politieke hefboom te gebruiken. Hoe ga je om met de retoriek in dit artikel? Denk alsje- blieft goed na over wat je erin ergert. En natuurlijk lees ik graag je reacties. In hoeverre erken je jezelf of anderen in de beschrijving die ik van de innovator gegeven heb? Helpt het artikel jou om het inherent conflict wat innoveren betekent te plaat- sen en herken je de waarde van beide partijen in het con- flict: de risicovermijdende en de risiconemende? 24 filosofie in bedrijf – nr 2 – jaargang 18 – 2008FiB 2-2008-bw-05.indd 24 03-12-2008 09:28:19

×