Diplom 2011

3,612 views

Published on

Published in: Health & Medicine
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
3,612
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Diplom 2011

  1. 1. ÀãóóëãàÎðøèë……………………………………………………………………………………..2Íýãä¿ãýýð á¿ëýã. Ýрүүлмэндийнхичээлèéí ºíººãèéí áàéäàë ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõáîëîìæèéã ñóäàëñàí íü.1. 1. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ºíººãèéí áàéäàë ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõ áîëîìæèéã ñóäàëñàí íü”………………………………………..………..…………………………..51.2. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ñóðãàëòûí çîðèëãî àãóóëãà………..…………………71.3. Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, òàâèãäàõ øààðäëàãà,ñóðãàëòûí àãóóëãà……………………….………………………………..91.4. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàõ áîëîí õè÷ýýëèéã çààõ àðãà ç¿éí¿íäýñ………….…………………….........................................................25Õî¸ðäóãààð á¿ëýã. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí øèíý÷èëñýí õºòºëáºðèéã Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàíä туршижõýðýãëýñýíä¿í,цаашидболовсронгуйболгохаргазам2. 1. Ñóäàëãààíû àæëûí àðãà ç¿é………………………………………………….. 282. 2. Ñóäàëãààíû àæëûí ÿâö, ¿ð ä¿í………………………………………………..31Ä¿ãíýëò…………………………………………………………………………………. 47Àøèãëàñàí ìàòåðèàë, íîì ç¿é………………………………………………………48Õàâñðàëò………………………………………………………………………………..49 1
  2. 2. Óäèðòãàë Ýð¿¿ë ìýíä ãýäýã íü ìàø ÷óõàë àñóóäàë þì. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð áèä ¿ðãýëæ áîäîæ,áàéíãà ÿðèëöàæ áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýëã¿¿ðýýñ ÿìàð íýãýí ç¿éë õóäàëäàí àâ÷ áóé àäèëîéëãîæ áîëîõã¿é áºãººä õýí íýãíèéã ãàäíààñ íü õàðààä ë ò¿¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðøèéäâýð ãàðãàõ áîëîìæã¿é áèëýý. Áèä ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð ÿðèëöàõ á¿ðäýý ìºí ëºâ÷ëºëèéí òóõàé îðõèãäóóëäàãã¿é. Ýð¿¿ë ìýíäèéã õ¿í á¿ð ÿíç ÿíçààð àâ÷ ¿çäýã.ªºðººð õýëáýë ò¿¿õýí õºãæëèéí ÿâöàäýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðõ òîäîðõîéëîëò ººð÷ëºãäñººð èðæýý. 1946 îíä ÄÝÌÁ-ààñ ýð¿¿ë ìýíäèéãòîäîðõîéëîõäîî “Ýð¿¿ë ìýíä íü çºâõºí ºâ÷èí ýìãýãã¿é áàéõààñ ãàäíà áèå áÿëäàð, îþóí ñàíàà,ñýòãýö, íèéãìèéí õóâüä ñàéí ñàéõàí áàéõ ÿâäàë ìºí” ãýæýý. Èéíõ¿¿ ÄÝÌÁ “áèå áÿëäàð,ñýòãýö, íèéãìèéí õóâüä ñàéí ñàéõàí áàéõ”–ûí òóëä íºëººëºõ áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñèéãàãóóëñàí áàãö ìàòåðèàë áîëîâñðóóëñàí. ªíººäºð õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã õýâëýëìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð ÿíç á¿ðýýð òîäîðõîéëæ áàéíà. Òóõàéëáàë ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé ä¿ðñëýëèéã àøèãëàí òºðºë á¿ðèéí áàðààòàâààðûã õóäàëäàí áîðëóóëàõ, õ¿íèé áèå ãàëáèðûã ñóðòàë÷ëàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí òîäîðõîéíýã àñóóäëààð õýâëýë ìýäýýëëýýð êîìïàíèò àæèë, àÿí çîõèîí áàéãóóëàõ, õ¿ì¿¿ñèéí ýð¿¿ëìýíäèéí õýðýãöýýã õàíãàõ çîðèëãîîð òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õýëáýð ºðãºæèí äýýøèëæáàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð öàð õ¿ðýýíèé õóâüä îëîí óëñûí õýìæýýíä áàéãàà áîëîâ÷ îðîííóòãèéí ò¿âøèíä òýð á¿ð õ¿íäýý õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéíà. Íèéãìèéí áîëîîä õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë õóðöààð òàâèãäàæ áóé öàã ¿åäòºðººñ á¿õ øàòíû ñóðãóóëèóäàä ”Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñóðãàëòûã òîäîðõîé õºòºëáºð,òºëºâëºãººãººð ÿâóóëäàã áîëîîä áàãàã¿é õóãàöàà íýãýíò ºíãºð÷ýý.×óõàì èéì ó÷ðààñ ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä ¿çýæ áàéãàà ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéí ºíººãèéíáàéäàë ººð÷ëºí ñàéæðóóëàõ áîëîìæ”èéã ñóäàëæ ¿çýõèéã çîðüñîí þì. Ñýäâèéí ¿íäýñëýë: “Хүнамынэрүүлмэндийнболовсрол”үндэснийхөтөлбөр(1998-2012)-òòóñãàõäàà“Хүнамынэрүүлмэндийнболовсролынөнөөгийнбайдал,хэрэгцээшаардлагыгтэднийнас, хүйс, ажил, мэрãýжил, ахуйамьдрал,эрүүлмэндийнбайдалтайньхолбонсудалсныүндсэндээрхэрэглэгчдийнбүлэгбү 2
  3. 3. рттохирсонсургалтынагуулгааргазүйгшинэчлэнболовсруулахíüç¿éòýé”ãýæçààñàíáàéíà [1,12]. Ìàíàé îþóíëàã èðýýä¿é áîëñîí õîé÷ ¿å îþóòàí çàëóó÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîëûíõýðýãöýýã çºâ òîäîðõîéëæ, ¿ð ä¿íòýé ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã òîãòìîë õèéæ áàéõíü íýí øààðäëàãàòàé áàéãààãààñ ¿¿äýí ýíý ñóäàëãààã ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí îþóòíóóäûíäóíä ÿâóóëàõ íü òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûí íýã ãýæ ¿çëýý. Áîëîâñðîëûí øèíý ñòàíäàðòûã õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé áàãø íà𠺺ðñäèéí çààäàãõè÷ýýë¿¿äèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðºº áîëîâñðóóëàí, çààõ àðãà ç¿éäýý ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòõèéõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéí àãóóëãà, ñóðãàëòûí ºäºðòóòìûí ¿éë àæèëëàãààíä àæèãëàëò õèéæ, áîäèò áàéäàë ÿìàð áàéãààã ãàðãàõ çîðèëãîîðýíýõ¿¿ àæèãëàëò ñóäàëãààã ÿâóóëàâ.Ñóäëàãäñàí áàéäàë: - ×.Îòãîíæàðãàë ÀÓÊ-дмагистрынажлаараахамгаалсан“Îþóòàíñóðàã÷äûíýð¿¿ëìýíäèéíáîëîâñðîëûíàñóóäàë”сэдэвтажилдааэнэталаарсудалжээ. ̺í íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóëãàìäñàí àñóóäëûãïðîôåññîð Ï.Íÿìäàâàà1996 îí - ЭрvvлМэндийнЯам, ЭрvvлМэндийнХөгжлийнYндэснийТөвийнмэргэжилтэнС. Дуламсvрэн, Г.Цэцэгдарь, Д. Жаргалсайхан,Б.Булганчимэгнар“Эрvvлмэндийнсургалтынхөтөлбөрийгболовсронгуйболгохасуудал”-дөсвөрнаснысурагчдындундявуулахсургалтынхөтөлбөрийгболовсронгуйболгохталаарсаналаадэвшүүлжээ. Ýíäýýñ õàðàõàä Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàõ “Ýð¿¿ë ìýí” õè÷ýýëèéã ñóðãàëòûíòºëºâëºãººíä îãò òóñãààã¿é, ñóäëàãäñàí ç¿éë áàéõã¿é îðõèãäñîí байгааньажиглагдаж,мэргэжлийнñóðãóóëèó人ðñäèéíäîòîîäçîõèîíáàéãóóëàëòààðýíýõè÷ýýëèéíñóðãàëòûãÿâóóëæ áàéãàà íü ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéíà.Ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëãî: Мýðãýæëèéíñóðãóóëüäçààãäàæáàéãàà“Ýð¿¿ëìýíäõè÷ýýë”-èéíàãóóëãà,аргазүй, хичээлзаажбайгаа àðãà ç¿éä ¿íýëãýý ºã÷,óãхичээлийнагуулга,ñòàíäàðòûãáîëîâñðîíãóéáîëãîõáîëîìæийã ñóäëàõ.Ñóäàëãààíû àæëûí çîðèëò: 1. Өсвөрнасныхүүхдийнэрүүлмэндийгсайжруулахòàé õîëáîîòîé îíîëûí ¿íäýñ, õîëáîãäîõ õóóëü ýðõ ç¿éí àêòûã ñóäëàí, ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóäàä çààãäàæ 3
  4. 4. áàéãàà “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí õºòºëáºðèéí àãóóëãà, ñóðãàëòûí òºëºâëºãººòýé òàíèëöàõ, ñóäëàõ 2. Дарханөргөөсургуулийнсургалтандхэрэгжүүлжбайгаа“Эрүүлмэнд”хичээ лийнагуулга, хөтөлбөрийгсудлах, áàãø íàðûí äóíä àñóóìæ ñóäàëãàà õèéõ. 3. Мýðãýæëèéíñóðãóóëüбаåðºíõèéáîëîâñðîëûíñóðãóóëèéí 10,11- ðàíãèдзаàãäàæбайгааÝð¿¿ëìýíäõè÷ýýëèéíàãóóëãàäõàðüöóóëàëòõèéõ, ñóðàã÷äààñ àñóóìæ ñóäàëãàà àâàõ, òóðøèëò õèéõ 4. Ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íä ¿íýëýìæ çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ.Судàлгааны àæëûí объект Äàðõàí Óóë àéìãèéí Äàðõàí ºð㺺 ñóðãóóëèéí Ìýðãýæëèéí 2-ð äàìæààíûòóðøèëòèéí àíãèéí 55 îþóòàí, õÿíàëòûí àíãèéí 55 îþóòàí íèéò 110 îþóòàí åðºíõèé áîëîâñðîëûíñóðãóóëüä “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýë çààæ áóé 24 áàãø íèéò 134 áàãø, îþóòàí ñóäàëãààíäõàìðàãäñàí.Ñóдàëãааныаргазүй Ñóäàëãààã îíîëûí áîëîí àñóóìæ àæèãëàëòûí àðãûã õýðýãëýí ñòàòèñòèêáîëîâñðóóëàëò õèéâ.Таамаглал Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàæ áàéãàà “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí àãóóëãûãáîëîâñðîíãóé áîëãîæ, ºñâºð ¿åèéíõýíдýð¿¿ëмэндийнмэдлэг, äàäëàãà, õàíäëàãàýçýìøүүлсíýýðтэднийэрүүлмэндийнболовсрол,эрүүлажтөрөхѐсыгсайжрууëàõáîëîìæтойáîëíî.Практикачхолбогдол, шинэлэгтал Сургуулиудад“Ýð¿¿ëìýíä”õè÷ýýëçààæáàéãààáàãøíàðûíºìíºòóëãàìäàæáóéàñóóäàë, òýäãýýðèéãõýðõýíÿìàðàðãààðøèéäâýðëýõ áîëîìæиéгсудалсан. Ìýðãýæëèéí ñóðóóëüä ñóðàëöàæ áóé îþóòíóóä Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëýýð þóñóäëàõûã ººðñ人 èë¿¿ èõ õ¿ñ÷ áàéãààã ñóäàëãààíû ¿íäñýí äýýð тодруулæ,суралцагчдадòîõèðñîíñóðãàëòûíàãóóëãà,àðãàç¿éãøèíý÷ëýíáîëîâñðóóëàõáîëîìæáàéãààã ñóäàëñíààð ñóðãàëòûí ÷àíàð ¿ð ºãººæèéãäýýøë¿¿ëæ, ñóðàã÷ íàðûí ìýäëýã, õàíäëàãà, äàäëàãûã ººð÷ëºõ à÷ õîëáîãäîëòîé. 4
  5. 5. ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄ ÕÈ×ÝÝËÈÉÍ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË, ªªÐ×ËªÍ ÑÀÉÆÐÓÓËÀÕ ÁÎËÎÌÆ Íýãä¿ãýýð á¿ëýã 1. 1. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ºíººãèéí áàéäàë Манайулснийгэм,эдийнзасãèéíшинэтогтолцоондшилжижэрүүлмэндийнтухайойлголт,түүндхандаххандлага,эрүүлмэндийнасуудалтайхолбогдонгарахэрхзүйнхарилцаа,үнэлэмжөөрчлөгдөжэр¿үлмэндийнүнэцэнэ,эрүүлмэндийнболîвсролынхэрэгцээулаìбүрөсөннэмэгдэжбайна.Хүнамынэрүүлмэндийнболîвсролынасуудалхөгжлийнтухайшинэхандлага,үзэлбаримтлал, төрөөсэрүүлмэнд, болîвсролынталаарбаримтлахбодлого,өөрчлөлтшинэчлэлтийнзорилго,зорилтынүүднээсхандажхүнамынэрүүлмэндийнболîвсролынтүвшин, чанар,үрашгийгдээшлүүлэхийнтулдиргэдээсҮндсэнхуулиндзаасан“Эрүүлмэндээхамгаалах”үүргээбиелүүлэхэдньтөрийнзүгээсдэмжлэгүзүүлж,иргэдэрүүлмэндээхамгаалжбэхжүүлэх, эрүүлажтөрөхаргабарилэзэмшиж,эрүүлзанүйлтөлөвшинтогтохуйц“Эрүүлмэндийгдэмжигч”орчинбүрдүүлэх,түүндоролцохтөрийнбатөрийнбусбайгууллага, ажахуйннэгж, гэрбүл,иргэдийнүүрэгхариуцлага,хамтынажиллагаагэрчимжүүлэхшаардлагазүйѐсоортавигдажбайна. Õ¿í àìäэрүүлмэндийнболовсрололгохалбанбаалбанбуссургалтынтогтолцооманайоронд 1960-аадоноосбүрэлдэнтогтожбагагүйамжилтолсонбилээ. 1997 ондДЭМБ, 5
  6. 6. ЭМЯ, ЭМХҮТ-өөсявуулсансудлагаагаархот, хөдөөгийн 2040 өсвөрүеийнхний 78хувьньэрүүлмэндийнталаархангалттаймэдлэггүйгэсэндүгнэлтгарсанáàéäàã.Эхнялхсынэрдэмшинжилгээнийтөвөөс 1992-1995ондхийсэнсудалгаагаарөсвөрнасны 1000 хүүхдэдноîгдохөвчлөл 743байсанбөгөөдбиебялдрынхөгжлийнхувьдсурагчдын 60-70хувьньбиеийнгальбир, тулгуурэрхтнийөөрчлөлттэйбайсанбайна.Эдгээрээсүндэслэн 1998 ондЭМНХЯ, Гэгээрлийнсайдын 65/42тоотхамтарсантушаалгарчЕБС-ийнсурагчдадэрүүлмэндийнболовсрололгохсургалтынагуулга,хөтөлбөрболовсруулахажлынхэсэгбайгуулсанбөгөөд 1998оныГэгээрлийнсайдын 100-ртушаалаар“Нийтээрээзаавалсудлах”хичээлдÝð¿¿ëìýíäхичээлийгангитусбүрд12, нийт 120 цагоруулжбайхжурамбатлагдсанбайна.Эрүүлмэндийнхичээлийнсургалтынхөтөлбөрийнзорилгоньсурагчдадэрүүлажтөрөхмэдлэг, дадлага,хандлагаэзэмшүүлжэрүүлзанүйлийгхэвшүүлэхэдчиглэнэ. Хичээлийнагуулганьариунцэвэрэрүүлахуй,халдвартөвчнөөссэргийлэхтухай, нөхөнүржихүйнэрүүлмэнд,хортзуршлаасөөрийгөөхамгаалахтухай, хоолтэжээлийнхэрэглээнийсоѐл,сэтгэцийнэрүүлмэнд, амныхөндийнэрүүлмэнд, эмнэлгийнанхнытусламж,ажтөрөхѐсзэрэгсэдвүүдээсбүрдэнэ. Сургалтынарганьасуудалдэвшүүлэнхарилцанмэтгэлцэх,хичээлийнүзүүлэн, зурагтхуудаснытусламжтайгааршинэмэдлэгөгөх,бүлгээрярилцах, танилцуулгахийх,асуултхариултынхэлбэрээрсурагчдынолжавсанмэдлэгийгшалгахзэрэгболно. Сургалтынүнэлгээньоролцогчдоордүгнүүлэх,сургалтынөмнөбахойноавахсонжуурындүн,гүйцэтгэлийнүнэлгээзэргээсбүрдэнэ [11.5]. Õýðýâ áèä áóñäûí àìüäðàëûí ýð¿¿ë õýâ ìàÿãèéã õýâø¿¿ëýõ çàí ¿éëèéí áàéäàëääýìæëýã ¿ç¿¿ëáýë èõýíõ ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó áîëîõ, íàñ áàðàëòûí îëîí øàëòãààíûòîõèîëäëûã áóóðóóëàõ àñàð èõ áîëîìæ áèé. Îëîí æèëèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýñ õàðàõàä 6
  7. 7. ºñâºð ¿åèéíõýí, çàëóó÷óóäûí äóíä ýð¿¿ë çàí ¿éëèéã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íüòýäíèé àìüäðàëûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, óëìààð àìüäðàëûí òóðøèä áîëçîøã¿é ºâ÷ëºë, íàñáàðàëòààñ õàìãààëàõ ÿâäëûã íýìýãä¿¿ëäýã áîëîõ íü òîãòîîãäñîí. Èéìýýñ ºñâºð ¿å, íèéòçàëóó÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûã òîãòâîðòîé õàíãàõàä ñóðãóóëèéí îð÷èí õàìãèéíòîõèðîìæòîé þì. Ñóðãóóëü íü ñóðàëöàãñäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí òºëºº äîîðõ 3 øàëòãààíààðõàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã. ¯¿íä: a) Ýð¿¿ë ñóðàã÷èä àìæèëòòàé ñóðàëöäàã b) Ñóðãóóëü íü ñóðãóóëèéí íàñíû õ¿¿õäèéí ºâ÷ëºë, ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõàä áàãàã¿é ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã c) Ñóðãóóëü íü ñóðàã÷äàä ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð ìýäëýã îëãîæ, ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýí, àìüäðàëä á¿òýýë÷ õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé 1. 2. Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí ñóðãàëòûí çîðèëãî, àãóóëãà Хүн-эрүүлэнхажтөрөхүндэсхичээлээрñóðàã÷èääàðààõüç¿éëèéãñóäàëíà. ¯¿íä: Ýрхтнүүд, эрхтнүүдийнтогтолцоогтаних, тэдгээрийнбүтэцбаүүргийнхолбоогтайлбарлах; биеийнхөдөлмөр, спорт, биемахбодынхөгжилдяажнөлөөлөхийгтодорхойлох; Áиеийнхэлбэр, галбирөөрчлөгдөх, хөлгармуруйх, хавтгайтавхайтайболохшалтгааныгилрүүлэх; Õувийнэрүүлахуйндүрмийгүндэслэх; Õөдөлмөр-амралтындэглэмсахих, зохистойхооллохжурамбаримтлах; Òамхитатах, архиуух, мансууруулахбодисхэрэглэхийнэсрэгтэмцэх, тэдгээрээсангидбайхсэтгэлийнтэвчээртдасах, сэтгэцийнэрүүлмэндийгбэхжүүлэх, сэтгэлийнзаримбухимдлыгтайлахаргыгмэдэх; Çөвхооллох, хүнснийбүтээгдэхүүнийгхэрэглэх, хадгалахарга, биедээтохирсонхоолныжорзохиох, илчлэгийгтооцох; 7
  8. 8. Áие, хэл, сэтгэл Îрчин ÍийгэмҮндсэнбүлэг: Õүн-амьдбайгалийнбүрэлдэхүүнхэсэг Õүнбахүрээлэнбуйорчин Õүнийбиебүтэц Ýс, эд, эрхтнийтогтолцоо Àрьс, түүнийбүтэц, үүрэг, түүнийгзөвхөгжүүлэхнь Õоолболовсруулахэрхтэн, тогтолцоо, хоолтэжээлийннайрлага, хоолныэрүүлахуйншаардлага ßлгахэрхтнийбүтэц, үүрэг, эрүүлахуй Àмьсгалахэрхтнийбүтэц, үүрэг, амьсгалаархалдварлахөвчнөөссэргийлэхнь Öусныэргэлтийнэрхтэн, тогтолцоо, цусныачхолбогдол, цусаардамжихөвчнүүдээссэргийлэхарга Äотоодшүүрлийнбулчирхайнбайршил, бүтэц, үүрэг Ìэдрэлийнтоãòолцоо, дээдмэдрэлийнүйлажилгааныонцлог, ðефлекс,мэдрэхүйнэрхтýнүүд, тэдгээрттавихэрүүлахуйншаардлага Õүнийүржил, хөгжил Ýцэгэхболонтэдгээрийнүүрэгхариуцлага Õувьхүнөөртөөболонхамтолон, нийгэмдэрүүлахуйнталаарбаримтлахзарчим Õүнийхөдөлмөрийнүйлажилëàгаа Ýрүүлмэндээхамгаалах, ербишийннөхцөлд ( жингүйдэл, тэсгэмхүйтэн, гасламхалуунзэрэг ) зохицонамьдрахадбэлтгэхнь Ýрүүлмэндээхамгаалахмонголуламжлал ÄүгнэлтХүнийбиеМахбодь -нэгдмэлтогтолцоо1.1.Çóðàã 8
  9. 9. Хүн-эрүүлэнхажтөрөхүндэсхичээлээрхийхлабораторийндадлагаажил: Ýс, эдийнбэлдмэлсудлах Àрьсныэрүүлахуйнтухайсанамжхамтранболовсруулах ßсбулчингийнэс, эдийнбүтэц Áиеийнальхэсэгтямаряс, булчинбайгаагтогтоож, хөгжүүлэх Õооллох, аминдэмхэрэглэх, биеийнэрчимхүчнийсолилцоогзохицуулахаданхааруулсанзөвлөмжбэлт гэх ªөрсдийннэгхоногийнэрчимхүчнийхэрэгцээгхангаххоолнынайрлагынтоо цоогаргах ßлгахэрхтýнийөвчнөөссэргийлэхсанамж Àмьсгалынзамынөвчнөөссэргийлэхзөвлөмжболовсруулах Çохиомлоорамьсгалуулахүзүүлэхсургууль Áэлэнбэлдмэлашиглаж“Цусныэсүүд”-ийтодорхойлох ”Зүрхцохих, судаслугших”-ыгөөрдээрээажиглах Çүрх-судасныөвчнөөссэргийлэхэдбаримтлахзөвлөмжболовсруулах Öусалдахүеданхнытусламжүзүүлэхсургуульхийх Ìэдрэлсэтгэхүйнгажгаассэргийлэхзөвлөмжболовсруулах Õүнийсайханчанаргэжюувэ? Àав, ээжгэжямархүнийгхэлэхвэ? Áиирээдүйд“Иймаавбуюуээжболно”гэсэнсэдвээрчөлөөтбичлэгхийжяри лцах Õөдөлмөрбабисэдвээрярилцахадбэлтгэх Íөхөнүржихүйнүндсэнмэдлэгтэйбайж, угийнбичигхөтлөх, урагтөрлийнхолбоогоомэдэх, ДОХбабэлгийнзамынхалдвартөвчнөөссэргийлэхаргааухааныгэзэмших 9
  10. 10. Áичилдуранбайашиглах, булчингийнажил, судаснылугшлыгтоолох, багажашиглах, өөрийгөөажиглах Çохиомлоорамьсгалуулах, булчиншөрмөсгэмтэх, ясхугарах, цусалдах, нарбадулааныцохилт, хоол, жимс, мөөгнийхордлогынүеданхнытусламжүзүүлэх Ñурахбичгээсшаардлагатаймэдээлэлолжавах, асуулт-даалгавар, зөвлөмжийганхааралтайуншижөөрийнхөөамьдралдбаримтлахдүрэм (журам) боловсруулжмөрдөх, зурагтаблицыгашиглах, мэдлэг, чадвар, дадалэзэмшсэнбайна. [11.18] 1.3.Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, òàâèãäàõ øààðäëàãà, ñóðãàëòûí àãóóëãà Эрүүлмэндийнболoвсролэзэмшүүлэхсургалтынагуулга, хэлбэр, аргазүйгхэрэглэгчийнэрэлтхэрэгцээгхангахуйцтүвшиндшинэчлэнболîвсруулж, одоогоорбүрэлдэнбийболжбайгааболîвсролыншинэтогтолцоо , хөгжлийнүзэлбаримтлал, бодлоготойуялдуулансургалтанднэвтрүүлэхíüç¿éòýéáàéíàãýæ“ХYНАМЫНЭРYY ЛМЭНДИЙНБОЛОВСРОЛ” YНДЭСНИЙХӨТӨЛБӨР (1998-2012 îí) 11.6-ä çààñíààðÎäîî ìàíàé åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàíä äîîðõè àãóóëãûí äàãóó *Ýð¿¿ë ìýíä* õè÷ýýëèéí ñóðãàëò ÿâàãäàæ áàéíà. ¯¿íä àíãè òóñ á¿ðýýð àâ÷ ¿çâýë: Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí çàõèðëûí 2006 îíû 8-ð ñàðûí 16-íû ºäðèéí 15 äóãààð òóøààëûí õî¸ðäóãààð õàâñðàëò Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéí цөмàãóóëãûí¿ëãýð÷èëñýíõ¿ðýý Õ¿ñíýãò 1.1 6-ð àíãè 7-ð àíãè 8-ð àíãèÝð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå- Õîîë áîëîâñðóóëàõ, òóëãóóð - Ç¿ðõ ñóäàñíû áîëîí - ͺõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí øýýñýðõòýí òîãòîëöîîíû òóõàé àìüñãàëûí ýðõòýí ÿëãàðóóëàõ ýðõòýíîéëãîëòòîé áîëîõ òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë- Ø¿ä ýð¿¿ë áîë áèå ýð¿¿ë àæèëëàãààòàé òàíèëöàõ àæèëëàãààòàé òàíèëöàõáàéõûí ¿íäýñ ãýäãèéã óõààðàõ, - Õàëäâàðò ºâ÷í¿¿ä, -Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñø¿äíèé ºâ÷ëºëººñ ñýðãèéëýõ òýäãýýðýýñ ñýðãèéëýõ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ- Õîîë òýæýýëèéí íàéðëàãûã - Áèåý ÷èéðýãæ¿¿ëýõ - Ýìèéã çîõèñòîé 10
  11. 11. ìýäýõ, çºâ õîîëëîõ õýâøèëòýé àðãàä ñóðàëöàõ õýðýãëýäýã áîëîõ ýìèéíáîëîõ - Õîîëîî çºâ ñîíãîæ, õýðýãëýýíä ø¿¿ìæëýëòýé çîõèñòîé õýðýãëýæ õàíäàæ ñóðàõ ñóðàõÝð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà-õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöààíû -Ýð¿¿ë áà ýð¿¿ë áóñ -Áýëãèéí õàâüòëààñõýëáýð¿¿äèéã ìýäýõ õàðèëöààã ÿëãàõ òýâ÷èõ, àþóëã¿é áýëãèéí-øèëæèëòèéí íàñàíä ñýòãýë -õàðèëöàõ óð ÷àäâàð õàðüöààã ýðõýìëýõñàíààíä ãàðãàõ, ººð÷ëºëòèéã çºâøèëöºëä õ¿ð÷ ÷àääàã -Ñòðåññ ò¿¿íèéãìýäýõ, ò¿¿íä äàñàõ áîëîõ çîõèöóóëæ ñóðàõ-¿å òýíãèéí äàðàìò øàõàëòààñ -Àëèâàà àñóóäàëä îëîíýåëäýãýýð òàòãàëçàõ óðãàëü÷ ¿çýë áîäëîîð-áóñäûã îéëãîõ õàéðëàõ õàíäàæ ñóðàõ, çºâ øèéäâýð-õîîëëîõ ñî¸ëä ñóðàëöàõ ãàðãàõ-õóâü õ¿íèé ýðõýìëýõ ÷àíàðûã -Áýëãèéí àìüäðàë áà õýâëýëõ¿íäýòãýõ ìýäýýëýëä ø¿¿ìæòýé õàíäàõÝð¿¿ë îð÷èí Ýð¿¿ë îð÷èí Ýð¿¿ë îð÷èí-Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã -Àãààð, óñûã áîõèðäëîîñ -Øàøíû óõóóëãàõàäãàëàõ àðãàä ñóðàëöàõ õàìãààëàõàä õóâü íýìðýý ñóðòàë÷èëãàà áà áýëãèéí-Õîîëíû õîðäëîãîîñ ñýðãèéëýõ îðóóëàõ çàí ¿éëä íºëººëäãèéã îéëãîõ-Àðüñ ¿ñýý õàìãààëàõ àðãà, -Çîõèîìîë àìüñãàë, -Òàìõèíû õîð õîëáîãäîë,ýð¿¿ë àõóéí äýãëýìèéã ýçýìøèõ ç¿ðõíèé èëëýã õèéõ, ÿñ ò¿¿íèé õýðýãëýýíä-Öýâýð ýð¿¿ë îð÷èí õóãàðàëòàíä àíõíû ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõá¿ðä¿¿ëýõýä õóâü íýìðýý òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ ñóðàõ -Õºðñíèé áîõèðäëîîñîðóóëàõ ñýðãèéëýõ 9-ð àíãè 10-ð àíãè 11-ð àíãè Ýð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå Ýð¿¿ë áèå -Äîòîîä ø¿¿ðëèéí -Íàñíû ¿å÷ëýëòýé õîëáîîòîé -Áîäèñûí ñîëèëöîî åðºíõèé ç¿é áóë÷èðõàéí á¿òýö, ¿éë ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã ìýäýõ òîãòëûã òàéëáàðëàõ àæèëëàãààòàé -Ýðõòýí òîãòîëöîîíû óÿëäàà -Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, òàíèëöàõ õîëáîîã òàéëáàðëàõ õóâöàñëàëò, õºäºë㺺í, - ¯ð òîãòîëò, -Õ¿íñíèé íîãîî òàðèõ, õýðýãëýõ, õÿíàëòàíä îðîõûí à÷ æèðýìñëýëò, ñ¿¿ öàãààí èäýýã áîëîâðóóëàõ, õîëáîãäëûã îéëãîõ, æèðýìñëýëòýýñ õàäàãëàõ àðãàä ñóðàëöàõ òàéëáàðëàõ ñýðãèéëýõ àðãóóäûí -Öóñíû äàðàëò ººð÷ëºãäºõ, -Çî÷ëîõ, çî÷ëóóëàõ ¸ñîíä òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõ øàëòãààíûã ìýäýõ ñóðàëöàõ - Õºõ, òºìñ㺺 ººðºº -Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í, øàëãàõ àðãóóäûã ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ ýçýìøèõ õýðýãëýõýä ø¿¿ìæëýëòýé - Áèåèéí æèíãýý õÿíàõ õàíäàõ Ýð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà Ýð¿¿ë õàðèëöàà 11
  12. 12. -Áýëãèéí çàí ¿éëä -Áýëãèéí ÷èã õàíäëàãûí òàëààð -Èðýýä¿éí àìüäðàëàààðõèäàëò íºëººëºõ îéëãîëòòîé áîëîõ, ÿëãàâàðëàí òºëºâëºõýðñäýëèéí òàëààð ãàäóóðõàõã¿é áàéõ -Àþóëã¿é ñåêñ áà àðõèíûîéëãîëòòîé áîëîõ ò¿¿íýýñ -Áýëãèéí õàðèëöàà áà çàí õýðýãëýýíä ø¿¿ìæëýëòýéçàéëñõèéõ ¿éëèéí ñîíãîëòîä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàõ-Íèéãìèéí ñºðºã õàíäàõ -Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýãàñóóäëóóäàä -Òàòãàëçàõ ÷àäâàðò õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõø¿¿ìæëýëòýé õàíääàã ñóðàëöàõ -Õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëòýýñáîëîõ -Ýðñäýëä ¿íýëãýý ºãºõ ñýðãèéëýõ, ãýð á¿ë-Áóñàäòàé ýåðýã -Àþóëã¿é ñåêñ áîëîí áýëãýâ÷ òºëºâëºëòèéí àðãàäõàðèëöààã òîãòîîõ, õýðýãëýõèéí äàâóó òàëûã ñóðàëöàõñºðºã õàðèëöààã òàéëáàðëàõòàñëàõ-Áîëçîîíû ¿åä ãàðàõõ¿íäðýë¿¿äèéã òîîöîæñóðàõ-ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ- ûí Ýð¿¿ë îð÷èí Ýð¿¿ë îð÷èíòóõàé îéëãîëòòîé áîëîõ -Ýìíýëãèéí àíõíû òóñëàìæ áà -Ãýð îðíîî òîõèæóóëàõ, ýð¿¿ëò¿¿íýýñ ñýðãèéëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí îéëãîëòòîé áîëîõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ-Õ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò - Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ -Çàì òýýâðèéí áîëîí áóñàä îñîëáà ¿ð õºíäºëòººñ àæèëä õóâü íýìðýý îðóóëàõ ãýìòëèéí ¿åä àíõíû òóñëàìæçàéëñõèéõ ¿ç¿¿ëýõ-Öóñ àëäàõ, õºëäºõ -Íèéãìèéí àñóóäàëä õóâüóñàíä æèâýõ, õàõàõ, õ¿íèé îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõò¿ëýãäýõ ¿åä àíõíûòóñëàìæ¿ç¿¿ëýõ-Àðüñ õàðøëûí ºâ÷íººñóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ-Õ¿÷èðõèéëëèéííèéòëýã ä¿ð òºðõèéãìýäýõ, òýäãýýðýýñçàéëñõèéõ Ìàíàé óëñûí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ òàëààð 1977 îíä Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõõóóëü, 1993 îíä Ìîíãîë óëñûí èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí õóóëü áàòëàãäàí ìºðäºãäºæáàéíà. Èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ýðõ, õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé áîëîõ òóõàé çààëòóóäìàíàé óëñûí øèíý ¿íäñýí õóóëèéí 2-ð á¿ëãèéí 16-ð ç¿éëèéí 6,17-ð á¿ëãèéí 2-ð ç¿éëä òóñ òóñáèé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýë á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí çîðèëãî íü ñóðàëöàã÷äûã ýð¿¿ë ìýíäèéíºìíºõ ìýäëýãèéí õ¿ðýýãýý òýëæ, íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé åðºíõèé îéëãîëòòîé áîëæõóâü õ¿í áà íèéãýìä àðõè, òàìõè ìàíñóóðóóëàõ áîäèñûí ¿ç¿¿ëýõ õîð íºëººã òîîöîæòýäãýýðèéã õýðýãëýõ ìóó çóðøëààñ òàòãàëçàõ, õàëäâàðààñ ñýðãèéëýõ, ýð¿¿ëàæèëëàõ ÷àäâàð, òýäãýýðèéã õàìãààëàõ, áýõæ¿¿ëýõ, ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ,èðýýä¿éãýý òºëºâëºõ, ãýð á¿ëèéí àñóóäàëä õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ ÷àäâàðòàé áîëãîõîä÷èãëýãäýíý. 12
  13. 13. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü íü ýíý óòãààðàà åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèóäàäýð¿¿ë ìýíäèéí õè÷ýýëèéã òîäîðõîé öàãààð îðóóëàõ áîëñîí. Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóä íüìýðãýæëèéí áîëîí åðºíõèé áîëîâñðîëûí ìýäëýãèéã äàâõàð îëãîõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéíà.Ãýâ÷ ºíººäºð ìàíàé ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèóäàä *Ýð¿¿ë ìýíä* õè÷ýýëèéí õºòºëáºð íüñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä îãò òóñãàãäààã¿é áàéäàã. Ãýòýë åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü10,11- ð àíãèä ýíý õè÷ýýë íü 7 õîíîãò 1 óäàà îðæ áàéõàä, ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä 10-ð àíãèáóþó 1-ð êóðñûí îþóòíóóäàä îãò îðîõã¿é áàéæ áàéãààä, 11-ð àíãè áóþó 2-ð êóðñò íü 14õîíîãò 80 ìèíóò áóþó 2 öàã îðæ áàéãàà íü ìàø èõ ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéíà. ßëàíãóÿàìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä íü äàäëàãûí õè÷ýýë äýýð ò¿¿õèé ýä, òîíîãòºõººðºìæ, ÿíç á¿ðèéí ìàòåðèàëòàé õàðüöàæ áàéäàã áà ýäãýýð íü ºíººãèéí çàõ çýýëäèõýíõ òîõèîëäîëä ÷àíàðûí øààðäëàãà õàíãàõã¿é, ýð¿¿ë ìýíäýä íü ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ,öààøäàà ìýðãýæëèéí ºâ÷ëºë ¿¿ñýõ çýðýã ñºðºã õàíäëàãà ãàðàõ ¿íäýñëýë áîëäîã ó÷ðààñ*Ýð¿¿ë ìýíä* õè÷ýýëèéã Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí 1, 2-ð êóðñò íü ìýðãýæëèéí îíöëîãò íüòîõèðóóëæ 7 õîíîãò 2 öàãààð îðæ áàéõ íü çàéëøã¿é óðãàí ãàð÷ èðæ áàéãàà àñóóäàë þì. Эрүүламьдрахгэдэгболхүнбүхниймөнхийнхүсэл, зорилгомөн.Ирãýдийнэрүүламьдрахэрх,эрүүлмэндээхамгаалахүүргийгМонголулсынхуультогтоомжидхуульчланзаасанбайдаг. ТухайлбалМонголУлсынэрүүлмэндийнòóõàé хуулийн 3.1.1-рзүйлд“Ýð¿¿ëìýíä”ãýæõ¿íºâ÷èí, ýìãýãã¿éáàéõòºäèéã¿éáèåáÿëäàð, îþóíñàíàà,íèéãìèéíàìüäðàëûíõóâüäñàéíñàéõàíáàéõûãхэлнэ”гэжзаасанбайдаг. Ýð¿¿ëìýíäèéíòóõàéõóóëèéí çîðèëò íü ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààðõè òºðèéí áîäëîãî, ¿íäñýí çàð÷ìûã òîäîðõîéëæ,èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ, íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýàâàõ ýðõèéã õàíãàõàä áàéãóóëàãà, àæ àõóéí íýãæ, èðãýí, àëáàí òóøààëòíû ã¿éöýòãýõ¿¿ðýã ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, àæèëòíû ¿éë àæèëãààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîãòîîõòîéõîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî /2 äóãààð ç¿éë. Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàéõóóëü òîãòîîìæ Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü ¿íäñýí õóóëü áîëîí òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýíãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý Ìîíãîë Óëñûí áîëîí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººð çààñàí áîë îëîí óëñûíãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ ìºðäºíº Түүнчлэн“Ýð¿¿ëìýíäèéãõàìãààëàõ,ãýæõ¿íàìä¿ç¿¿ëýõíèéãìèéíýð¿¿ëìýíäèéíáîëîíýìíýëãèéíòóñëàìæ,¿éë÷èëãýýãçîõèîíáàéãóóëàõçàìààðõ¿íàìûíýð¿¿ë ìýíäèéã õàíãàõàä ÷èãëýñýí àíàãààõ óõààí, 13
  14. 14. íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí öîãö àðãà õýìæýýг”, “Íèéãìèéíýð¿¿ëìýíäèéíòóñëàìæ,¿éë÷èëãýý”ãýæõ¿íàìûíýð¿¿ëìýíäèéíáàéäëûãòàíäàõ, õÿíàõ, õàìãààëàõ, áýõæ¿¿ëýõ,ºâ÷èíýìãýãýýññýðãèéëýõ, ýð¿¿ëìýíäèéíáîëîâñðîëîëãîõ, àíàãààõ óõààíû ñóðãàëò, ýðäýìøèíæèëãýýíèé àæèë ÿâóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëèéã ñóäëàõ,òýäãýýðèéã àðèëãàõàä ÷èãëýãäñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí äàíãààð áîëîí òºð, îëîííèéòèéí, áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæòýé õàìòðàí ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãààг,“Ýð¿¿ëìýíäèéãäýìæèõ”ãýæõ¿íýð¿¿ëìýíäýýõàìãààëàõ,ýð¿¿ëàæòºðºõçàí¿éëèéãäýìæèíóðàìøóóëàõàä÷èãë¿¿ëýíººðººáîëîíáóñàäòàéõàìòðàíÿâóóëæáàéãàààðãàõýìæýýã”,“Ýð¿¿ëìýíäèéíàíõàíøàòíûòóñëàìæ”ãýæõ¿íàìäýð¿¿ëìýíäèéíçàéëøã¿éáîëîí ýìíýëãèéí àíõíûòóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû áàéãóóëëàãûí ¿éëàæèëëàãààг”тустусзаасанбайдаг. Хүнамынэð¿¿ëìýíäèéíòàëààðõèòºðèéíáîäëîãî,çàð÷ìыгмөнхуультогтоомжоорбаталгаажуулсанбайдаг [5.29.]. Тухайлбал:МонголУлсынэрүүлмэндийнхуулийн 4-рбүлгийн 1-рзүйлдÒºðººñõ¿íàìûíýð¿¿ëìýíäèéíòàëààðäàðààõüáîäëîãûãõýðýãæ¿¿ëíý: * Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä íü òºðèéí îíöãîé àíõààðàë, èâýýëä áàéíà. * Èðãýäýä ýð¿¿ë ìýíäèéí àíõàí øàòíû òóñëàìæèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿éãýýðòýãø, õ¿ðòýýìæòýé ¿ç¿¿ëíý; * ªì÷èéí òºðºë, õýëáýðèéã õàðãàëçàõã¿éãýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä àäèëòýãø õàíäàíà; * ¯íäñýí õóóëüä çààñíû äàãóó òºðººñ èðãýäýä çàðèì òºðëèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýã¿ç¿¿ëíý; * Òºðººñ õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãîä äàðààõü ¿íäñýí çàð÷ìûãáàðèìòàëíà: * Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà íü õ¿ì¿¿íëýã, ýíýðýíã¿é¸ñ, øèíæëýõ óõààíû ìýäëýã, îëîëò, îð÷èí ¿åèéí áîëîí óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíû àðãàäòóëãóóðëàíà; * Ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, äýìæèõýä íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýããîë ÷èãëýë áîëãîõ áà ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõäýý ýð¿¿ë ìýíäèéíáàéãóóëëàãóóäûí áèå äààñàí, íýýëòòýé, ºì÷èéí îëîí õýëáýðò òóëãóóðëàñàí áàéäëûãõàíãàíà; 14
  15. 15. * Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîäëîãî, àðãà õýìæýý íü òºðèéí, çàõèðãààíû, íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ,ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ, õàìò îëîí, ãýð á¿ë, èðãýíèé íýãäìýë¿éë àæèëëàãààãààð õýðýãæèíý.Èíãýæ òºðººñ àðä èðãýäèéí ºìíº ¿¿ðýã õ¿ëýýõýýñ ãàäíà, èðãýäèéí ººðñäèéíõ íü õ¿ëýýõèðãýíèé ¿¿ðãèéã õóóëü÷ëàí çààæ ºãñºí áàéäàã.Òóõàéëáàë: * Èðãýí ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ òàëààð äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý: * Ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë ýçýìøèõ, õýâø¿¿ëýõ, àìüäðàë àõóéí òààòàé íºõöºëèéãá¿ðä¿¿ëýõ; * Æèë á¿ð ýð¿¿ë ìýíäèéí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿çëýã, øèíæèëãýýíä õàìðàãäàõ; * Õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, äýìæèõ òàëààð çîõèîæ áàéãàà ýð¿¿ë ìýíäèéíòóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé àæèëä îðîëöîõ; * Õàëäâàðò ºâ÷èí òàðõàõààñ ñýðãèéëæ, õºë õîðèîíû æóðìûã ñàõèæ ìºðäºõ; * Õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä áîëîí íèéãýìä àþóë á¿õèé ºâ÷èí, õîðäëîãî, îñîë, ãýìòýë, îð÷íû ñºðºãõ¿÷èí ç¿éëèéí òàëààð ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä öàã òóõàéä íü ìýäýýëýõ; * Õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ ¿éëäëèéã òàñëàí çîãñîîõ òàëààðõè ýð¿¿ëìýíäèéí áàéãóóëëàãûí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýõ; * Õàëäâàðò ºâ÷íèé ¿çëýã, øèíæèëãýýíä ººðèéí ñàíàà÷èëãààð áîëîí ýì÷, ýìíýëãèéíáàéãóóëëàãûí øààðäëàãààð îðîõ; * Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí øààðäëàãà, çºâëºìæèéí äàãóó äàðõëààæóóëàëòàäõàìðàãäàõЭрүүлмэндийнхичээлийнагуулга Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõûí òóëä õ¿íèé áèå ìàõáîäèéí äîòîð áîëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãààãñóäàëæ áàéæ, òýäãýýðèéã õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áîëíî. Èéì ìýäëýã ÷àäâàðûã: Õ¿íèé áèå á¿òýö / àíàòîìè / Ýäãýýðèéí ¿éë àæèëëàãàà / ôèçèîëîãè/ Ýð¿¿ë àõóé ãýñýí 3 ¿íäñýí ç¿éëèéã ñóäàëíà.Àíàòîìè: Õ¿íèé áèå ìàõáîäü, ýðõòýí¿¿äèéí áèå á¿òýö, áàéðøèë õýëáýðèéã 15
  16. 16. Ôèçèîëîãè: Ýðõòýí¿¿äèéí òîãòîëöîî, áèåä ÿâàãäàõ ¿éë àæèëëàãààã ñóäàëíà.Эрүүлахуй: Äýýðõè ìýäñýí ìýäëýãýý àìüäðàë äýýð ºâ÷èí ýìãýãã¿é áàéëãàõ, òýäãýýðýýñóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ äàäàë õýâøèëòýé áîëãîõîä ÷èãëýãäýíý.Ýð¿¿ë áàéõ íü: 1. Áèå áÿëäðûí ýð¿¿ë ìýíä: Áèåìàõáîäü ºâ÷èí ýìãýãã¿é áàéõ 2. Ñýòãýõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä: Ǻâ ýð¿¿ë ñýòãýõ 3. Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä: ßìàð íýãýí ãàæ áîäèñ õýðýãëýõã¿é áàéõ 4. Îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíä: Ìýäýýëëèéã çºâ áîëîâñðóóëàõ, õ¿ëýýí àâàõÕóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä: Õóâü õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áàéõ Áèå áÿëäðûí ýð¿¿ë ìýíä: ßíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàë ýð¿¿ë ìýíäèéí ýíý ÷èãëýëèéãáèé áîëãîíî. ¯¿íýýñ çàðèìûã äóðäâàë: Áèåèéí çºâ õýëáýð ãàëáèð, áóë÷èíãèéí çîõèöîë ªâ÷èí ýìãýãèéã ýñýðã¿¿öýõ ÷àäâàð (äàðõëààíû òîãòîëöîî) Õàðèó óðâàë ºãºõ ÷àäàâõè Íàñ, õ¿éñýíä çîõèöñîí (òîõèðñîí) áèåèéí õ¿÷ ã¿éöýòãýõ ÷àäâàð ªâ÷èëñíèé äàðàà èëààðøèõ ÷àäàâõè Ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíä: Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí òîéðîí, íºõöºë áàéäàëä äàñàíçîõèöîæ, íèéãýìä ¿ð á¿òýýëòýé õàðèóöëàãàòàé àæèëëàæ, àìüäðàõ ÷àäâàðûãñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäýä òîîöäîã. Ñýòãýöèéí õóâüä ýð¿¿ë ñàðóóë áóé õ¿í ë ñàÿíèéãýìäýý èòãýëòýé, ººðèéí ¿íý öýíèéã òîäîðõîéëæ ÷àäíà. Ñýòãýõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä: ªºðèéí áºãººä áóñäûí òóõàé ìýäðýìæýý çîõèöóóëàõ÷àäàâõèéã àâ÷ ¿çäýã. ¯¿íä áèäíèé èòãýë ¿íýìøèëò òîãòîëöîî, ¿íý öýíý, õàíäëàãà íºëººëºõáºãººä ÿíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäëûã äàâàí òóóëàõ ÷àäâàð, ººðòºº èòãýëòýé áàéõçýðýãëýëýýñ áàãàã¿é õàìààðíà.̺í ýðñäýëòýé ìýäýýëëèéí áîëîí àõóéí îð÷íû íºõöºë áàéäàëäáîäèò ¿íýëãýý ºãºõ , ýðñäýëã¿é àìüäðàõ,ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýý àâàõ Ýð¿¿ë ìýíä, ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó áàéäàë íü õóâü õ¿íèé áà îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñèéíõîîðîíäûí ø¿òýëöýýíèé öîãö íèéëáýð ìºí. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ, õàìãààëàõ, ýì÷èëãýý, íºõºíñýðãýýõ ¿éë÷èëãýý ÿâóóëñíààð ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéã ººð÷ëºõ áîëîìæòîé. Äýýðõ àðãà 16
  17. 17. õýìæýýã çîõèñòîé ÿâóóëàõûí òóëä õ¿íèé íººöèéí (õ¿í õ¿÷íèé) áîëîí ñóäàëãàà, õÿíàëò¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ ìýäýýëýë çýðãèéã àãóóëñàí áóñàä ìàòåðèàëëàã íººöáîëîëöîî ìàø ÷óõàë þì. Æèøýý íü: òàëàðõàë èëýðõèéëýõ, óóð óöààð, õàéð ñýòãýë, èíýýäáàÿñàë, óéòãàð ãóíèã, áóõèìäàë, õîðñîë çýâ¿¿öýë, ñýòãýë õºäëºëºº èëýðõèéëýõ áàéäàë,ýäãýýð íü á¿ãä ñýòãýë õºäëºëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä: Õóâü õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëàõ ÷àäâàðòàé áàéõ Îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíä: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ýíý á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã ä¿ðñëýí¿ç¿¿ëýõýä õÿëáàð áóñ. Îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëûã çàðèì îðíû íóòãèéíóóãóóë, ìºí çàí çàíøèë, óëàìæëàëàà óðò óäààí õóãàöààíä õàäãàëæ ÿâàà íóòàã óñ,ãàçàð íóòàã, óíàãàí áàéãàëüòàéãàà õîëáîãäñîí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä èë¿¿òýé àâ÷¿çäýã. Äýëõèé åðòºíö äýýðõ îðøèí òîãòíîëûí íýãýýõýí õýñýã õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûíýãäýë àìüäðàõ óõààíä ñóðàëöàõ ÷àäâàð, àìüäðàëûí ãîë çîðèëãîî ã¿éöýëä¿¿ëýõ÷àäâàð, õàéðëàí äóðëàõ, áàÿð õººð, óéòãàð ãóíèãò àâòàõ, ýíõ òóíõ, ñýòãýëòàéâàí áàéõ, àìüäðàëûí òóðøëàãàòàé áîëîõ íýã íýãýíäýý òóñëàìæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ,õ¿íäýòãýí õàéðëàõ ÷àäâàðûã îþóí ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíä ãýíý. Íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíä: ßíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàëä õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöàõ, ÿìàðâà຺ð÷ëºëòºíä äàñàí çîõèöîõ ÷àäâàðûã àâ÷ ¿çäýã. Õàðèëöàí õàìààðàë áà ãýð á¿ë, íàéç íºõºäõàìò îëîí, îéð äîòíûõîíòîé õàìòàð÷ àæèëëàäàã õýí á¿õýí íèéãìèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí õóâüäõàíãàëòòàé ãýäãýý õàðóóëíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿íäñýí 5 á¿ðýëäýõ¿í õýñã¿¿ä ººð õîîðîíäîî óÿëäààòàé. ªºðººð õýëáýëíýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí ¿ð íºëºº èõýíõäýý íºãºº á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãò íºëººëæ áàéäàã.Èéìýýñ á¿õèé ë àñóóäëûã öîãöîîð íü àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Эрүүлмэндбайхынтулддараахбагцмэдлэг, чадвар, дадал,хандлагыгхүнөөртөөболовсролынагуулгаардамжууланэзэмшижтөлөвшүүлэхучиртайюмбайна. Үүнийгбүрдэлхэсэгбүрээрньавчүзье. Ìýäëýã 1: Ýð¿¿ë áèåÌýäëýã 1: áèåèéí ºñºëò õºãæèëò Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð àãóóëãûã ñóäàëíàÀ. Ýðõòýí òîãòîëöîîíóóäûí óÿëäàà õîëáîîã òàéëáàðëàõ 17
  18. 18. Á. Àìüäðàëûí òóðøèä íàñíû ¿å÷ëýëòýé õîëáîîòîé áèå áîëîí ñýòãýë ñàíààíä ãàðàõººð÷ëºëò¿¿äèéí øàëòãààíûã òàéëáàðëàõÂ. Öóñíû äàðàëò, ñóäàñíû ëóãøèëòûí õýâèéí õýìæýýíä íºëººëäºã õ¿÷èí ç¿éëñèéãòàéëáàðëàõÃ. Áîäèñûí ñîëèëöîîíû åðºíõèé ç¿é òîãòëûã òàéëáàðëàõÄ. Ñýòãýë õºäëºë áà äîòîîä ø¿¿ðëèéí áóë÷èðõàéí ¿éë àæèëëàãààíû óÿëäàà õîëáîîãòàéëáàðëàõÅ. Õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàâüòàëä îðîõîä õ¿ðãýäýã õ¿÷èí ç¿éëñ .ò¿¿íýýñ ãàð÷ áîëîõñºðºã ¿ð äàãàâàðûã íýðëýõÆ. ÁÇÄ /ÕÄÕÂ/ÄÎÕ–ûí íèéòëýã øèíæ òýäãýýðýýñ ñýðãèéëýõ àðãà çàìûã òàéëáàðëàõ 2 . ¯ð õºíäºëò, ò¿¿íýýñ ãàðàõ ñºðºã ¿ð äàãàâðûã òàéëáàðëàõÈ . Æèðýìñíèé ¿åèéí õÿíàëòàíä õàìðàãäàõûí à÷ õîëáîãäëûã íýðëýõÉ. Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õºäºë㺺í,õóâöàñëàëò, õÿíàëòûí òàëààð îéëãîëòòîé áîëîõøààðäëàãàòàé ¿åä çîõèöóóëæ ñóðàõÊ. Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñîîñ õ¿íèé áèåä ¿ç¿¿ëýõ õîð õºíººëºëèéã áóñäàäòàéëáàðëàõ, ò¿¿íýýñ àíãèæðàõàä òóñàëäàã áàéõË. Áè ãýð á¿ëèéíõýý ñàéí ñàéõíû òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ ¸ñòîé ãýäãýý óõàìñàðëàõÌ. Áè íèéãìèéí íýãýí ãèø¿¿í ãýäãýý ìýäðýõ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà óõàìñàðëàõÍ. Ñýòãýë õºäëºëºº çºâ çîõèöóóëæ èëýðõèéëýõÎ. ªºðèéíõºº ñàíàà áîäëûã áóñäàä îéëãóóëàõÑòðåññ ò¿¿íèéã ¿¿ñãýäýã õ¿÷èí ç¿éëñ , ò¿¿íýýñ ãàðàõ àðãà çàìóóäûã òîî÷èõª. Ñòðåññ ¿¿ñýõ ýåðýã ñºðºã ìýäðýìæ¿¿äèéã íýðëýõ, ñºðºã ìýäðýìæèéã ýåðýã áîëãîõàðãàä ñóðàëöàõÏ. Èðýýä¿éí çîðèëãî çîðèëòîî òîäîðõîéëîõ ÷àäâàð ýçýìøèõ Ìýäëýã 2: Õ¿ì¿¿ñ õîîðîíäûí õàðèëöàà / ãàäààä /Ýíý ìýäëýãèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà.À. Ãýð á¿ëèéí õàðèëöààíû àñóóäëûã çîõèöóóëàõÁ. Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàõ, õàìòðàí àìüäðàõ ãýäýã îéëãîëòîîñÿëãàæ îéëãîõÂ. Ýöýã, ýõ áîëîõûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, ãýð á¿ë òºëºâëºëòºä õîñóóäûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéãóõàìñàðëàõÃ. Áóñäûí ýðõýìëýäýã ¿íýò ç¿éëñ, ÷àíàð, ¿çýë áîäëûã õ¿íäýòãýõ 18
  19. 19. Ä. Áóñäûí ¿çýë áîäîë, àðüñ ºíãº, øàøèí ø¿òëýã, áýëãèéí ÷èã õàíäëàãààð íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ Å. Íèéãýìä ãàð÷ áóé ñºðºã àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä áèåýð îðîëöîõ õóâü íýìðýý îðóóëàõ ¨. Àðõè, òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõã¿é áàéõ, ò¿¿íýýñ ãàðàõ àðãà çàìûã áóñäàä õýëæ ºãäºã áàéõ, ººðºº õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä ò¿¿íýýñ ãàðàõ Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ýð¿¿ë îð÷èíû çîðèëò íü ñóðàëöàã÷äàä äàðààõ öîãö ÷àäàìæèéã òºëºâø¿¿ëýõýä îðøèíî. Ìýäëýã 3: Ýð¿¿ë îð÷èí Ìýäëýã1. Ãýð-àõóéí ýð¿¿ë îð÷èí Ýíý ìýäýýëëèéí õ¿ðýýíä ñóðàëöàã÷èä äàðààõ ÷àäâàð ýçýìøñýí áàéõ àãóóëãûã ñóäàëíà. À. Ãýð á¿ë, íèéãýì, õàìò îëîí áîëîí ìýäýýëýëèéí îð÷èí õóâü õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº. Àþóëã¿é àæ òºðºõ, èðýýä¿éãýý òºëºâëºõèéí à÷ õîëáîãäîë Á. Ýð¿¿ë ìýíä. Áýëãèéí àìüäðàë ãîî ñàéõàíòàé õîëáîîòîé ººðòºº õýðýãöýýòýé ¿íýí áîäèò ìýäýýëëèéã îëæ àâàõ, ãýð á¿ëèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã óõàìñàðëàí , àþóë îñîëã¿é àìüäðàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ Â. Áèäíèé ýð¿¿ë ìýíä áîë îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéí íýãäýë áèëýý. ªºðººð õýëáýë ýð¿¿ë ìýíä íü áèå áÿëäàð, ñýòãýö, ñýòãýë õºäëºë, íèéãýì, îþóí ñàíààíû áàéäëûã á¿ðä¿¿ëæ áàéäàã. Ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ ãîë õ¿÷èí ç¿éëñ Ýð¿¿ë ìýíä, ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó áàéäàë íü õóâü õ¿íèé áà îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîîðîíäûí ø¿òýëöýýíèé öîãö íèéëáýð ìºí. Ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõ, õàìãààëàõ, ýì÷èëãýý, íºõºí ñýðãýýõ ¿éë÷èëãýý ÿâóóëñíààð ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéã ººð÷ëºõ áîëîìæòîé. Äýýðõ àðãà õýìæýýã çîõèñòîé ÿâóóëàõûí òóëä õ¿íèé íººöèéí (õ¿í õ¿÷íèé) áîëîí ñóäàëãàà, õÿíàëò ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ ìýäýýëýë çýðãèéã àãóóëñàí áóñàä ìàòåðèàëëàã íººö áîëîëöîî ìàø ÷óõàë þì. Æèøýý íü: òàëàðõàë èëýðõèéëýõ, óóð óöààð, õàéð ñýòãýë, èíýýä áàÿñàë, óéòãàð ãóíèã, áóõèìäàë, õîðñîë çýâ¿¿öýë, ñýòãýë õºäëºëºº èëýðõèéëýõ áàéäàë, ýäãýýð íü á¿ãä ñýòãýë õºäëºëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Çóðàã 1.2. Ýð¿¿ë ìýíäèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýãÝð¿¿ë ìýíäèéã Ýð¿¿ë ìýíä áà ñàéí ñàéõàí áàéäàë ͺºöòîäîðõîéëîã÷ ÁîëîëöîîÎð÷íû: 19 ÑóäàëãààÁèå áÿëäðûí ªâ÷ëºë õîðäëîãî, Òàõèð äóòóó (¿éë àæèë ¯íýëãýýÕèìèéí òàõèð äóòóó
  20. 20. Ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñ Áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéã ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëñ òîäîðõîéëäîã âý? ¯¿íä îëîí õ¿÷èí ç¿éë áàéõáºãººä öàã õóãàöàà ºíãºðºõ òóñàì áàñ ººð÷ëºãäñººð èðæýý. Çàðèì õ¿÷èí ç¿éëèéã õÿíàõáîëîìæòîé áàéõàä èõýíõ íü ãàäíû õ¿÷èí ç¿éëñ áàéäàã òóë òýð áîëãîíûã õÿíàõ áîëîìæã¿éáàéäàã. Ýð¿¿ë Ìýíäèéã Äýìæèõ Îòòàâàãèéí /ßïîí/ òóíõàãëàëûã áîëîâñðóóëñàí þì. Ýíýòóíõàãëàëààð ýð¿¿ë ìýíäèéã äýìæèõèéí òóëä õýðýãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí 5 ñòðàòåãè àðãàõýìæýýã òîäîðõîéëñîí. Òóíõàãëàëûí ýõíèé õýñýãò ýð¿¿ë ìýíäýä íýí øààðäëàãàòàé ãýõ ç¿éëñèéíæàãñààëòûã ãàðãàñàí áºãººä òýð íü: ýíõ òàéâàí, îðîí áàéð, ñî¸ë áîëîâñðîë, õîîë õ¿íñ, îðëîãîçàðëàãà, òîãòâîðòîé ýêîëîãè, íººö áîëîëöîî, íèéãìèéí øóäàðãà ¸ñ, òýãø ýðõ Ãýòýë äýýðõèéí èõýíõ íü ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðòàé øóóä õîëáîîã¿é áºãººä õºäºº àæàõóé, çàì òýýâýð, îð÷èí, îðîí ñóóö, áîëîâñðîë, õóóëü ýðõ ç¿é, àæèë ýðõëýëò çýðýã áóñàäñàëáàðóóäûí ãîë àñóóäàë áîëäîã. ̺í äýýðõ íºëººëºã÷ õ¿÷èí ç¿éëñ íü óëñ õîîðîíäûí áóþó á¿ñíóòãèéí õàðèëöàà õîëáîîíîîñ øàëòãààëæ, îð÷íû áà ìàðãààíòàé àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä îëîíóëñûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò èõýýõýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýð¿¿ë ìýíäèéí çàãâàð ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéã òîäîðõîéëñîí. Òýäãýýðíü ººð õîîðîíäîî èæèë òºñòýé òàëóóäòàé. 1974 îíä Êàíàä óëñûí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéä àãñàí Ìàðê 20
  21. 21. Ëàëîíäå ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñèéã àãóóëñàí 4 êàòåãîðè á¿õèé ýð¿¿ë ìýíäèéí çàãâàðûã áîëîâñðóóëæýý. (Ëàëîíäå, 1974) ¯¿íä: Õ¿íèé áèîëîãè : óäàìøëûí áà áèîëîãèéí øèíæ ÷àíàð Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã: îðøèí àìüäàð÷ áóé àðãà, çàì Îð÷èí: áèå áÿëäðûí áà íèéãìèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ: óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýì÷èëãýý, íºõºí ñýðãýýõ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ Õ¿íèé áèîëîãè íü ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãýí òîäîðõîéëîã÷ ìºí Ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîã÷ õàìãèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîë õ¿íèé óäàìøèë ç¿éí áàéäàë þì. Õàìãèéí èëýðõèé òîä æèøýý àâ÷ ¿çýõýä íýã òîäîðõîé ºâ÷ëºëèéã ¿¿ñãýõ ýñâýë õýä õýäýí õðîìîñîìûí ãàæèã áîëîõ óäàìøëûí ºâ÷ëºë¿¿ä áàéíà. Öóñ ãîîæèõ, óéëàíõàéí ôèáðîç ãýõ ìýò æèøýýí¿¿äèéã äóðüäàæ áîëíî. ¯¿íýýñ ãàäíà õ¿íèé óäàìøëûí ç¿é òîãòîë íü àëèâàà ºâ÷ëºëä ìýäðýìòãèé áàéäàëä õ¿ðãýäýã òàëààðõ áàðèìòûí ýõ ñóðâàëæ áàéäàã. Æèøýý íü: Ýöýã ýõ, ºâºº ýìýýãèéí àëü íýã íü ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷òýé áàéñàí áîë áèäíèéã ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷ëºëä ºðòºìòãèé áàéäàëä îðóóëäàã áàéíà. ¯¿íèé íýãýí àäèë ýöýã, ýõ, ýìýýãèéí àëü íýã íü õºõíèé õîðò õàâäðààð ºâäºæ áàéñàí áîë îõèí íü ìºí ýíý ºâ÷èíä ºíäºð ýðñäýëòýé áàéæ áîëçîøã¿é áàéíà. Òéèì ó÷ðààñ óäàìøëûí ç¿é òîãòîë íü áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãýí òîäîðõîéëîã÷ ìºí Àìüäðàëûíõàà òóðø ÿìàðõóó çàí ¿éëòýé áàéõ íü ýð¿¿ë ìýíäýä èõýýõýí íºëºº ¿ç¿¿ëíý. ªíãºðñºí 50 æèëèéí òóðø õèéãäñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë, áèäíèé çàí ¿éëèéí áàéäàë íü õîîðîíäîî íÿãò õîëáîîòîé áîëîõûã òîãòîîñîí. Ãýõäýý ýð¿¿ë ìýíä áà àìüäðàëûí õýâ ìàÿãèéí õîîðîíäûí õàðèëöàí óÿëäààã ÿíç á¿ðèéí ñî¸ë, çàí çàíøëûí áàéäàëòàé õîëáîæ ¿çäýã íü Ýðòíèé Ãðåêèéí ñî¸ë èðãýíøëèéí ¿åýñ ýõëýí íýãäñýí îéëãîëòîíä õ¿ðñýí àñóóäàë þì. Èõýíõ óëñ îðîíä çàí ¿éëèéí ýðñäýëòýé áàéäàë íü ºâ÷ëºë, òàõèð äóòóó, íàñ áàðàëòûí øàëòãààí áîëæ áàéíà. Æèøýýëáýë: Õ¿ñíýãò 1.2. ªÂ×˪Ë, ÒÀÕÈÐ ÄÓÒÓÓ,ÝÐÑÄÝËÒÝÉ Õ¯×ÈÍ Ç¯ÉËÑ ÝÍÄÝÃÄËÈÉÍ ØÀËÒÃÀÀÍÇ à í ¿ é ë è é í 21
  22. 22. Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, óóøèã, àì, óìàéí õ¿ç¿¿íèé õîðò õàâäàð,Òàìõè öóñ õàðâàëò, óóøèãíû àðõàã ºâ÷ëºë Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, ýëýã, íîéð áóë÷èðõàéí ºâ÷èí, öóñ õàðâàëò, öóñíû äàðàëò èõñýëò, õîîë áîëîâñðóóëàõÀðõè õýòð¿¿ëýí õýðýãëýõ òîãòîëöîîíû õîðò õàâäàð, îñîë ãýìòýë, ñýòãýöèéí ºâ÷ëºë, õ¿÷èðõèéëýë ÕÄÕÂÄÎÕ, ýëýãíèé ¿ðýâñýë, Ẻðíèé äóòàãäàë,Áóñàä õîðò çóðøèë ñýòãýöèéí ýìãýã, àìèà õîðëîõ, õ¿÷èðõèéëýë, îñîë ãýìòýëÀþóëã¿é áàéäàë õàíãàëòã¿é Çàì òýýâðèéí îñîë ãýìòýë, íàñ áàðàëò, òàõèð äóòóó áîëîõõàìãààëàëòûí á¿ñýý ç¿¿õã¿é áàéõ Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëò, õºõíèé áîëîí õîîë áîëîâñðóóëàõ òîãòîëöîîíû õîðò õàâäàð, èíñóëèíýýñÕîîë òýæýýëèéí õîìñäîë õàìààðàëã¿é øèæèí, á¿ä¿¿í ãýäýñíèé õîðò õàâäàð, ÿñíû ñèéðýãæèëò, ÿñíû õóãàðàëò, õîîëíû äóòàãäàë, àìíû õºíäèéí ýìãýã Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëò, èíñóëèíýýñ õàìààðàëã¿é øèæèí, á¿ä¿¿í ãýäýñíèé õîðò õàâäàð, ÿñíûÕºäºë㺺íèé õîìñäîë ñèéðýãæèëò, ÿñíû õóãàðàëò, ñýòãýöèéí ýìãýã, òàðãàëàëò ÕÄÕÂÄÎÕ, ýëýãíèé ¿ðýâñýë, óìàéí õ¿ç¿¿íèé õîðò õàâäàð,Õàìãààëàëòã¿é áýëãèéí õàðüöàà ¿ðã¿éäýë, áàãà ààðöãèéí õºíäèéí ¿ðýâñýëò ºâ÷í¿¿ä, àðüñ ºíãºíèé ºâ÷èíÍàðíû õýò íºëºº Àðüñíû õîðò õàâäàð, àðüñíû ýðò õºãøðºëòÔ è ç è î ë î ã è é í Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, èíñóëèíýýñ õàìààðàëã¿é øèæèí,Æèíãèéí èë¿¿äýë áà òàðãàëàëò õºõíèé õîðò õàâäàð, öºñ ÷óëóóæèëò, ¿å ìº÷íèé ºâ÷èí, õóðõèðàõÖóñíû äàðàëò ºíäºð Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëòÖóñàí äàõü õîëåñòåðîëûí õýìæýý Ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷èí, öóñ õàðâàëòºíäºð Îð÷èí àõóé íü ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãýí òîäîðõîéëîã÷ ìºí 22
  23. 23. Áèå áÿëäðûí áà íèéãìèéí îð÷èí ãýñýí 2 õ¿ðýýíä õóâààãääàã áàéíà. Áèå áÿëäðûí îð÷èí: Áèå áÿëäðûí îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä ÷óõàë ¿¿ðýãã¿éöýòãýäýã. Òîäîðõîé áàðèìò ìýäýýëëýýñ ¿çýõýä ãîë ìºðºí, óóë óñ, îé ìîä çýðýã îíãîíáàéãàëüòàé õîâîð õàðüöäàã òºâ ñóóðèí ãàçàð àìüäàðäàã õ¿ì¿¿ñòýé õàðüöóóëàõàä õºäººîðîí íóòãèéí àìüäðàõ îð÷èí ýð¿¿ë ìýíäýä ýåðýãýýð íºëººëäºã áîëîõûã òîãòîîñîí. Ãýòýë õºäºº îðîí íóòãèéí àìüäðàë, àõóé îð÷íîî îðõèîä õîòîä øèëæèí ñóóðüøèã÷èäòèéì ÷ öººí áóñ áàéäàã. Áàéãàëèéí öýâýð îð÷èí áèäíèé ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéãñàéæðóóëæ ç¿ðõ ñóäàñíû ºâ÷ëºëèéã áóóðóóëàõàä ÷óõàë íºëººòýé þì. Õàðèí àæ ¿éëäâýðëýëèéí îð÷èí òîéðîí, õîã õàÿãäàë íü ýð¿¿ë ìýíäýä ìóóãààð íºëººëíº.Æèøýý íü: Àãààðûí áîõèðäëûí óëìààñ àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷ëºë ¿¿ñýõ ìàãàäëàë ºíäºð Õîîë, õ¿íñíèé áîëîâñðóóëàëòàíä õýðýãëýãäýõ ÿíç á¿ðèéí õèìèéí áîäèñóóä õîðò õàâäðûí øàëòãààí áîëäîã. Èõ õîòûí äóó, ÷èìýý ñîíñãîëä íºëººëäºã Áîõèð óñ, õîã õàÿãäàë õàëäâàðò ºâ÷ëºëä õ¿ðãýäýã Õîðòîé ºâñ óðãàìàë, õîðòîí øàâüæèéã óñòãàñíààð í¿¿ðñ õ¿÷ëèéí õèé èõýýð ¿¿ñ÷, äýëõèéí äóëààðëûã áèé áîëãîæ áàéíà Àãààðæóóëàëò, á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëò ìóóòàé áàðèãäñàí áàéøèí áàðèëãà çàðèì õ¿ì¿¿ñò ÿëàíãóÿà òàõèð äóòóó õ¿ì¿¿ñò èõýýõýí áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã. ¯¿íýýñ ãàäíà îð÷íû äýýðõ õ¿÷èí ç¿éëñ ººð õîîðîíäîî áóþó áóñàä õ¿÷èí ç¿éëñòýé óÿëäààòàé áºãººä òýäãýýð íü ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áóé òàëààðõ àñóóäàëä õ¿ì¿¿ñèéí àíõààðëûã õàíäóóëàõàä òèéì ÷ õÿëáàð áóñ áàéäàã. ßàãààä ãýâýë áóñàä îëîí äàãàëäàõ õ¿÷èí ç¿éëñ òîäîðõîé áàéð ñóóðèéã ýçýëæ áàéíà. ªâ÷ëºë ¿¿ñãýõ îð÷íû õ¿÷èí ç¿éëñèéí õîð íºëºº, èëðýõ õóãàöàà 30-ààä æèë¿ðãýëæëýõ òîõèîëäîë áàéäàã íü îð÷íû ñºðºã íºëººã òýð á¿ð øóóä àíçààðàõã¿éä õ¿ðäýã íüõàðàìñàëòàé. Õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõàä òºð çàñãèéí ç¿ãýýñ òîäîðõîé õóóëü ýðõ ç¿éíîð÷èí, áóñàä æóðàì ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. ªºðººð õýëáýëçàñãèéí ãàçàð ¿éëäâýð, àæ àõóé íýãæèéí ¿éë àæèëëàãàà, àãààðûí öýâýðøèëò, òºðèéí áàòºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, õóâèéí õýâøëèéí òåõíèêèéí àþóëã¿é áàéäàë çýðýãò õÿíàëò 23
  24. 24. òàâèõ, õàíãàëòòàé íººö áîëîëöîî, çîõèõ õºø¿¿ðýã á¿õèé ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë.Õàðàìñàëòàé íü èõýíõ ä¿ðýì æóðàì , õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé ¿éë àæèëëàãàà ýð¿¿ë ìýíäèéí¿¿äíýýñ çîõèöóóëàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéñààð áàéíà. Íèéãìèéí îð÷èí: Îðîí ñóóö, óíäíû óñ, õîîë õ¿íñíèé ÷àíàð ñàéæèð÷, áîõèðäñîí óñ, õîãõàÿãäëûã çàéëóóëàõ ¿ð ä¿íòýé àðãà õýðýãñë¿¿ä áèé áîëñíîîð õàëäâàðò ºâ÷íèéòîõèîëäëóóä áóóðñàí áàéíà. Ýíý íü íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éëñèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ ¿ð íºëººíèéòàëààðõ ìýäëýã, ìýäýýëýë èõýýõýí à÷ òóñòàé áàéãààòàé õîëáîîòîé áîëíî. Ýð¿¿ë ìýíäýä íºëººëºõ íèéãìèéí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éëñèéí òàëààð àâ÷ ¿çüå.¯¿íä: Ñî¸ë çàí çàíøèë: Õ¿éñ: Ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä ººð ººð, èõýíõè óëñ îðîíä ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë àðàé ºíäºð íàñàëäàã. Áîëîâñðîë: Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë áà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí õîîðîíäîî øóóä õàðèëöàí õàìààðàëòàé. Àæèë ýðõëýëò: Àæèë ýðõýëñíýýð õ¿í ººðèé㺺 òàíèõ, ººðòºº èòãýëòýé áàéõ ÿâäàë íýìýãäýíý. ̺í àæëûí íºõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëàõ íü àæèëëàãñäûí ýð¿¿ë ìýíäýä ýåðýã íºëººòýé. Àìüäðàëûí ýõýí ¿å: Ýõèéí ýð¿¿ë ìýíä, çàí ¿éë (õºõººð õîîëëîõ, òàìõè òàòàõã¿é áàéõ) õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäýä ñàéíààð íºëººëíº. Ãýð á¿ëèéí ìàðãààí, õ¿÷èðõèéëýë õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûí ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæèëä ìóóíºëººòýé. Íèéãìèéí õàðèëöàà: ¯åðõýë íºõºðëºë, äýìæëýã á¿õèé ñ¿ëæýý, íèéãìèéí õàìãààëàë, îéð äîòíûõíû äóëààí óóð àìüñãàë çýðýã íü ýð¿¿ë ìýíäýä ìàø ÷óõàë Íèéãìèéí äýìæëýã, àíõààðàë, õàëàìæ äóòìàã õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä ñýòãýöèéí ººð÷ëºëòºíä 5 äàõèí èë¿¿ ºðòäºã. (Ìàðìîò 1999) Çàì òýýâýð  Îëîí íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëèéí àñóóäàë øèéäýãäñýí, çàìûí õºäºë㺺íèé àþóëã¿é áàéäàë õàíãàãäñàí íºõöºëä õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä ñàéí áàéõ òàëòàé.  Çàì òýýâýð õ¿ì¿¿ñèéã àæèëëàõ ñóðàëöàõ, àÿëàõ æóóë÷ëàõ áîëîìæèéã õàíãàíà. Áóõèìäàë 24
  25. 25.  Áóõèìäàë, óóð óöààð íü àëèâàà õ¿íèé õàëäâàð àâàõ, öóñíû äàðàëò èõñýõ, ñýòãýë ãóòðàë, öóñàí äàõü õîëåñòåðîëèéí õýìæýý íýìýãäýõ çýðýã áàéäàëä èë¿¿ ºðòºìòãèé áîëãîíî. Äýýðõ á¿õ õ¿÷èí ç¿éë áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæëèéí ÷èã áàðèìæààã áèé áîëãîíî.Èéìýýñ àëü ÷ ãàçàð íóòàãò àìüäàð÷ áóé á¿õ íàñíû õ¿ì¿¿ñò íèéãìèéí õàìãèéí òîõèðîìæòîéîð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõýä õàìò îëîí, õóâü õ¿í á¿ð õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà íýãòãýõ íü ç¿éòýé. 1.4. Эрүүлмэндõè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëàх,хичээлзаахаргазүйнүндэс Õè÷ýýëèéí àãóóëãà áîë ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ñèñòåìèéí íýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì.Äèäàêòèêèéí ¿¿äíýýñ õè÷ýýëèéí àãóóëãà íü ñóðãàí-ñýòãýë ç¿éí øààðäëàãóóäûã õàíãàñàíáàéõ ó÷èðòàé. Õè÷ýýëèéí àãóóëãûã áîëîâñðóóëàõäàà äàðààõ ¿å øàòòàé ¿éëàæèëëàãààã ÿâóóëàõ õýðýãòýé. Íýãä¿ãýýð øàò. Ìýðãýæèëòýí áýëòãýõýä òóõàéí õè÷ýýëèéí ýçëýõ áàéð ñóóðèéãòîäîðõîéëæ, ò¿¿íèéã ñóäëàõ çîðèëãûã òîãòîîæ ºãíº. ªºðººð õýëáýë, òºãñºí ãàðàõìýðãýæèëòíèé àæëûí áàéðíû òîäîðõîéëîëòûã ¿íäýñëýí òóõàéí õè÷ýýëèéã ¿çñýíýýð ÿìàðøààðäëàãûã õàíãàõ áîëîìæòîé áîëîõûã òîäîðõîéëíî. Èíãýñíýýð òóõàéí õè÷ýýëèéã ñóðãàëòûíòºëºâëºãººíä òóñãàõ øààðäëàãûã çààæ ºãíº. Õî¸ðäóãààð øàò. Òóõàéí õè÷ýýëèéí á¿òýö, á¿ðýëäýõ¿¿íèéã òîäîðõîéëíî. Õè÷ýýëèéíá¿òöèéã òîäîðõîéëîõäîî ñóäëàõ îáúåêò, ò¿¿íèéõýý ìýðãýæèëòíèé ìýðãýæëèéí ¿éëàæèëëàãààíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººã çºâ òîäîðõîéëîõîîñ ýõýëíý. Õýðýâ òóõàéí õè÷ýýë íüìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààíû øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã òîäîðõîéëæ áàéãàà áîë ò¿¿íèéá¿òýö íü õàðãàëçàõ øèíæëýõ óõààíû ëîãèêò òóëãóóðëàí òîäîðõîéëîãäîíî. Õýðýâ òóõàéíõè÷ýýë ÿìàð íýãýí îáúåêòûã òàéëáàðëàæ áàéãàà áîë ò¿¿íèé á¿òýö íü îáúåêòûí àíãèëàëäòóëãóóðëàíà. Íýã íýðòýé áîëîâ÷ ìýðãýæèëòýí áýëòãýõ çîðèëãîîñ õàìààð÷ ººð ººð á¿òýöòýéõè÷ýýë áàéõûã ¿ã¿éñãýæ áîëîõã¿é. Ãóðàâäóãààð øàò. Õè÷ýýëèéí ñýäýâ òóñ á¿ðýýð ìýäëýã, ÷àäâàð, äàäàëä òàâèõøààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ çàìààð áîëîâñðîëûí çîðèëãûã óëàì íàðèéñãàí òîäðóóëíà. Òóõàéíñýäâèéã ¿çñýíèé ýöýñò îþóòàí ýçýìøñýí ìýðãýæèëòýéãýý õàðãàëçàõ øààðäëàãàòàé÷àäâàðûã îëæ àâñíûã øàëãàõ áîëîìæòîé áàéõ ó÷èðòàé. Òóõàéí ñýäâýýð ýçýìøèõ ìýäëýã,÷àäâàðò òàâèõ øààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ íü òýäãýýðèéã øàëãàõ ôóíêöèéã òîäðóóëæºãºõèéí çýðýãöýý ëàáîðàòîðè, áèå äààõ àæëûí àãóóëãûã òºëºâëºõ ¿íäýñ áîëæ ºãíº. 25
  26. 26. ĺðºâä¿ãýýð øàò. Ëàáîðàòîðè, ïðàêòèêèéí õè÷ýýëèéã òºëºâëºõ人, òýäãýýð íü÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõýä ÷èãëýñíèéã îíöãîéëîí àíõààðàõ õýðýãòýé. Òàâäóãààð øàò. Îþóòíû áèå äààõ àæëûí õýìæýý, àãóóëãûã òîäîðõîéëíî. Çóðãààäóãààð øàò. Êóðñûí àæèë, òºñëèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëæ ºãíº. Êóðñûíàæèë, òºðºë íü ìýðãýæèëòýíä çàéëøã¿é îëãîõ ìýäëýã, ÷àäâàðûã õàíãàõàä ÷èãëýãäýíý. Òºãñãºëèéí øàò. Õè÷ýýëèéí õºòºëáºð çîõèîã÷èä õè÷ýýë õîîðîíäûí óÿëäàà, õîëáîîãäàõèí òîäðóóëæ, ¿¿íòýé óÿëäóóëàí õè÷ýýëèéí àãóóëãàä çîõèöóóëàëò õèéõ øààðäëàãàãàð÷ áîëíî. Ò¿¿íýýñ ãàäíà çààõ àðãà, òóðøëàãàäàà ¿íäýñëýí ëåêö, ñåìèíàð, ëàáîðàòîðè,ïðàêòèêèéí õè÷ýýëèéí õàðüöààã òîãòîîæ, òýäãýýðò íîîãäîõ öàã áóþó ìýäëýãèéíáàãòààìæèéã òîäîðõîéëíî. Ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí õè÷ýýë á¿ðèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëñíû ¿íäñýíäýýð ò¿¿íèé ñòàíäàðòûã òîãòîîæ, õè÷ýýëèéí òîäîðõîéëîëòûã áîëîâñðóóëíà. Õè÷ýýëèéí àãóóëãûã öàãààð õýìæèõèéí òóëä òóõàéí õè÷ýýëýýð îëãîõ ìýäëýãèéíáàãòààìæ, îþóòíû õºäºëìºð çàðöóóëàëòûã òîîöîí, ìýðãýæëèéí òýíõèì äýýð õýëýëöýæòîãòîîíî. Õè÷ýýëèéí àãóóëãûã òîäîðõîéëñíû äàðàà õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëíà. Õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûí òîäîðõîéëîëò, õºòºëáºðò õè÷ýýëèéí ñýäýâ÷èëñýíòºëºâëºãºº, îþóòíû áèå äààñàí àæëûí ãðàôèê çààâàë òóñãàãäàíà. Õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòûíòîäîðõîéëîëò áîëîâñðóóëæ ìºðäºõ íü áàãø áà îþóòíû óëèðëûí òóðø æèãä à÷ààëàëòàéáàéëãàõ, áàãø, îþóòàí ¿éë àæèëëàãààíäàà õàðèëöàí õÿíàëòòàé áàéõ, îþóòàíä áàãøààñàâàõ îíîî, ¿íýëãýý èë òîä áàéõ, èíãýñíýýð òîäîðõîé ìýäëýã ýçýìøèæ áàéãàà îþóòàíä áàãøèéíç¿ãýýñ ¿éë÷ëýõ ¿éë÷èëãýýã ÷àíàðæóóëàõ çýðýã îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé áîëäîã. Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàõ õè÷ýýëèéí ñóðãàëòûí àãóóëãà, ñòàíäàðòû㺺ð÷ëºõèéí òóëä äàðààõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéã õàìààðóóëàí àâ÷ ñóäàëñàí. Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä òàâèãäàõ áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, øààðäëàãà,ñóðãàëòûí àãóóëãà, õè÷ýýë¿¿äèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëñàí àðãà ç¿é. ¯¿íä ìàíàé Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëü íü Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 10, 11- ð àíãèéíñóðãàëòûí òºëºâëºãººòýé àäèë ïðîãðàììààð ñóðãàëòàà ÿâóóëààä äýýð íü ìýðãýæëèéíáîëîâñðîë îëãîäîã. Ãýòýë ìàíàé Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí òºëºâëºãººíä Ýð¿¿ëìýíäèéí õè÷ýýëèéí òºëºâëºãºº îãò òóñãàãäààã¿é áàéäàã áà çºâõºí ººðèéí äîòîîäçîõèöóóëàëòààð Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã 11-ð àíãèä íü ñ¿¿ëèéí óëèðàëä íèéò 18 öàã îðæáàéãàà íü ó÷èð äóòàãäàëòàé áàéãàà þì. 26
  27. 27. Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëüä çààãäàõ õè÷ýýë¿¿äèéã ÿâóóëàõ òóñ ñóðãóóëèéí áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí, ìàòåðèàëëàã áààçûí õàíãàìæèéí ñóäàëãààãààð: Äàðõàí-ªð㺺 ñóðãóóëü íü íèéò 1102 îþóòàí ñóðàã÷èäòàé, 53 áàãøòàé. ¯¿íýýñ Ýð¿¿ë ìýíä õè÷ýýëèéã 328 ñóðàã÷ 11-ð àíãèäàà ñóäàëäàã *Ýð¿¿ë ìýíäèéí êàáèíåò*-èéã 2006-2007 îíû õè÷ýýëèéí æèëä øèíýýð áàéãóóëñàí. Ýíý íüáîëîâñðîë òºâººñ îëãîäîã êàáèíåòèéí ãýð÷èëãýý àâñàí. Êàáèíåòàä 1 óäàà 28-30 îþóòàí çýðýã õè÷ýýëëýõ áîëîìæòîé áà ñóðãàëòàíä øààðäëàãàòàé ¿ç¿¿ëýí, òàðààõ ìàòåðèàë, íîì ñóðàõ áè÷èã, ä¿ðñ áè÷ëýã¿¿ä, DVD, CD, áèåò ¿ç¿¿ëýíã¿¿ä áàéãàà íü õàðüöàíãóé ñóðãàëòûí îð÷èí çºâ á¿ðäýæ áàéãàà ñàéí ýõëýë ìºí. “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí øèíý÷èëñýí õºòºëáºðèéã Ìýðãýæëèéí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàíä туршиж õýðýãëýñýí ä¿í, цаашидболовсронгуйболгохаргазам Õî¸ðäóãààð á¿ëýã 2. 1. Ñóäàëãààíû àæëûí ¿ð ä¿í Ìýðãýæëèéí 11-ð àíãèóäàä îðîõ “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí ñýäýâ÷èëñýí òºëºâëºãºº Õ¿ñíýãò 2.1. Ñýäâèéí Áàãö Áàãö öàã¹ Äýä ñýäýâ Öàã íýð öàã Ñåì Ëåêö Ëàá Áîäèñûí ñîëèëöîî, åðºíõèé ç¿é òîãòîë 2 2 Æèðýìñíèé ¿åèéí õîîëëîëò, õóâöàñëàëò, õºäºë㺺í, õÿíàëòàíä áàéõûí à÷ 4 2 2 Ýð¿¿ë áèå -1 õîëáîãäîë, Àþóëã¿é ñåêñ áà ÁÇÕª, ÄÎÕ- ûí òàëààð1 12 Àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë àõóé 2 2 Ãîî ñàéõíû á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýã ñîíãîæ, õýðýãëýõýä ø¿¿ìæëýëòýé 2 2 õàíäàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë 2 Èðýýä¿éí àìüäðàëàà òºëºâëºõ 2 2 Ýð¿¿ë Ãýðëýëò, ò¿¿íèé ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã2 6 2 õàðèëöàà óõàìñàðëàõ Ä¿ãíýëò õè÷ýýë-1 2 Ç¿ðõ, ñóäàñíû áîëîí àìüñãàëûí ýðõòýí Ýð¿¿ë áèå-3 18 òîãòîëöîîíû á¿òýö, ¿éë àæèëëàãààòàé 2 2 2 òàíèëöàõ 27

×