Ky nang tu duy logic

598 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
598
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
25
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Ky nang tu duy logic

  1. 1. TR NG I H C AN GIANG D ÁN P.H.EK N NG T DUY CÓ LOGIC(Tài li!u ph%c v% chuyên +, rèn luy!n k0 n1ng s4ng cho sinh viên thi!t thòi tr89ng HAG) Biên so n: TS. Võ V n Th ng Tháng 01/ 2007 1
  2. 2. L I NÓI ;U Trong quá trình t n t i c a mình, con ng$%i luôn khát v*ng hi+u bi-t v. t/nhiên và xã h3i. Do v5y, nh5n th7c hi8n th/c khách quan là m3t nhu c9u t:t y-uc a con ng$%i. Nh$ng làm th- nào con ng$%i có th+ nh5n th7c =úng = n hi8nth/c khách quan, tìm ra chân lý và hành =3ng có hi8u quA tBt? Nh5n th7c =úng là =i.u ki8n c9n giúp con ng$%i hành =3ng =úng, = t =$Echi8u quA mong muBn. Ng$Ec l i, nh5n th7c sai, không n m b t =$Ec bAn ch:t vàquy lu5t c a hi8n th/c khách quan thì con ng$%i sF hành =3ng phiêu l$u, m ohi+m, dH =i =-n th:t b i. Nh5n th7c =úng = n, t$ duy chính xác, l5p lu5n chJt chF, m ch l c, có s7cthuy-t phKc...là nhLng n3i dung quan tr*ng mà khoa h*c Logic h*c mang l i chocon ng$%i. VNi ý nghOa =ó, chúng tôi biên so n tài li8u này vNi mong mPi giúp các anhchQ sinh viên có =$Ec nhLng phRm ch:t c9n thi-t nh$ =ã nói trên. Chúc anh chQ sinh viên thành công. Tác giA TS. VÕ V N TH?NG 2
  3. 3. MAC LACCh8Bng I: DI T ENG VÀ Ý NGHHA CIA LOGIC H C ................................................ 4 I. LOGIC HXC VÀ Z[I T]NG NÓ .................................................................................... 4 II. LOGIC VÀ NGÔN NGa .................................................................................................... 6 III. Ý NGHdA CfA VIgC HXC ThP, NGHIÊN CkU LOGIC HXC.................................... 8Ch8Bng I: NHKNG QUY LUMT CN BPN CIA LOGIC H C HÌNH THRC................... 9 I. ZnC ZIoM CfA QUY LUhT LOGIC ............................................................................... 9 II. NHaNG QUI LUhT CfA LOGIC HÌNH THkC ........................................................... 10Ch8Bng III: KHÁI NITM........................................................................................................ 16 I. KHÁI NIgM LÀ GÌ? .......................................................................................................... 16 II. KHÁI NIgM VÀ Tw......................................................................................................... 16 III. CxU TRÚC CfA KHÁI NIgM ...................................................................................... 17 IV. QUAN Hg GIaA CÁC KHÁI NIgM ............................................................................. 18 V. Z{NH NGHdA KHÁI NIgM ............................................................................................. 21Ch8Bng IV: PHÁN OÁN ...................................................................................................... 27 I. ZnC TRNG CHUNG CfA PHÁN ZOÁN .................................................................... 28 II. PHÁN ZOÁN Z|N .......................................................................................................... 28 IV. PHÁN ZOÁN PHkC VÀ CÁC PHÉP LOGIC .............................................................. 37Ch8Bng V: SUY LUMN............................................................................................................ 49 I. KHÁI NIgM CHUNG V• SUY LUhN............................................................................. 49 II. SUY LUhN H]P LOGIC: ................................................................................................ 50 III. SUY LUhN NGHE CÓ LÝ ............................................................................................. 66TÀI LITU THAM KHPO ....................................................................................................... 68 3
  4. 4. Ch8Bng I DI T ENG VÀ Ý NGHHA CIA LOGIC H CI. LOGIC H C VÀ DI T ENG NÓ 1. LOGIC H C LÀ GÌ? Thu5t ngL “Logique” b t ngu n t… chL ((((( (LOGOS) trong ti-ng Hy-L p. T… này có nhi.u nghOa: t…, t$ t$‰ng, trí tu8, l%i nói, lý lF, ý nghOa, quy lu5t,...T… LOGOSxu:t hi8n =9u tiên trong tác phRm tri-t h*c c a Heraclite (khoAng 544 – 483 trCN) vNi nghOa là“quy lu5t c a th- giNi”. T… lâu, thu5t ngL “logic” ra =%i vNi ý nghOa là bi+u thQ t5p hEp các quy lu5t mà quátrình t$ duy c a con ng$%i phAi tuân theo nh‹m phAn ánh =úng = n hi8n th/c khách quan.Nh$ng =+ chŒ tính quy lu5t c a hi8n th/c khách quan, ng$%i ta hay dùng các khái ni8m “logicc a s/ v5t”, “logic c a các s/ ki8n”, “logic c a s/ phát tri+n xã h3i”... Zó chính là logic kháchquan. ChŽng h n, trong xã h3i, g n li.n vNi giai c:p là nhà n$Nc. Zây là mBi liên h8 t:t y-u, •n=Qnh mà con ng$%i không th+ xoá bP theo ý ch quan. Ngoài ra, ng$%i ta còn dùng khái ni8m “logic ch quan” =+ chŒ mBi liên h8 c a các y-utB c:u thành t$ duy tr…u t$Eng. Theo quan =i+m c a ch nghOa duy v5t bi8n ch7ng, logic chquan là s/ phAn ánh logic khách quan. ChŽng h n, khi th:y khói xu:t hi8n thì con ng$%i d/=oán r‹ng =ã có l‘a. B‰i vì, con ng$%i t$ duy r‹ng, n-u không có l‘a thì sao có khói. Trong cu3c sBng h‹ng ngày, chúng ta th$%ng nói: "Anh A nói chuy8n vô lý, khônglogic"; "chQ B nói có lý, suy lu5n hEp lý"...T… "có lý", "hEp lý..." ‰ =ây =$Ec hi+u theo nghOa làý t$‰ng rành m ch, chJt chF, không mâu thu”n, hEp vNi lF phAi, vNi s/ th5t. Logic h*c chính làmôn h*c d y ta nhLng quy t c suy lu5n hEp lý, t$ duy chính xác, chJt chF và không mâu thu”n.T… th%i c• = i Hy-L p, con ng$%i =ã hình thành m3t “khoa h*c v. t$ duy”. Và ng$%i ta =ãdùng thu5t ngL (((((( (logiké) =+ chŒ khái ni8m này. Thu5t ngL (((((( =i vào ti-ng La tinh =$Ecvi-t là logica. Các t… logika dùng ‰ Nga, Ba Lan, logic ‰ Anh, logique ‰ Pháp, logik ‰ Z7c =.ucó ngu n gBc t… logica. – Vi8t Nam, t… lôgích xu:t hi8n vào th- k— XIII, =$Ec dQch t… chLlogique trong ti-ng Pháp. VNi ý nghOa =ó, logic h*c =ã ra =%i t… th%i c• = i, g n li.n vNi tên tu•i c ahi.n tri-t Aristote (384 – 322 trCN) c a =:t n$Nc Hy-L p. Trong tác phRmORGANON, Aristote cho r‹ng, logic h*c nh$ là công cK giúp chúng ta t$ duy=úng = n, m ch l c. – =ây, Aristote =ã có ý nói =-n logic h*c hình th7c =+ chŒmôn h*c nghiên c7u v. nhLng hình th7c t$ duy (thu9n tuý), b:t lu5n n3i dung c a 4
  5. 5. t$ t$‰ng (t$ duy) là gì, t… =ó có th+ rút ra nhLng quy t c mà t$ t$‰ng phAi tuântheo =+ tránh mâu thu”n, phù hEp vNi hi8n th/c khách quan. Aristote =$a ra m3t ví dK r:t n•i ti-ng: M*i ng$%i =.u phAi ch-t. Mà Socrate là ng$%i. V5y, Socrate phAi ch-t. Suy lu5n này có cùng c:u trúc vNi suy lu5n: M*i kim lo i =.u d”n =i8n. Mà = ng là kim lo i. V5y, = ng d”n =i8n. CA hai suy lu5n này =.u có d ng t•ng quát: M*i M là P M*i S là M. M*i S là P Ta th:y, hai suy lu5n nói trên mang hai n3i dung khác nhau, nh$ng chúng=.u có m3t c:u t o chung, giBng nhau theo hình th7c tam =o n lu5n. Nh$ v5y, l9n =9u tiên trong lQch s‘, logic h*c hình th7c =$Ec xem nh$ làm3t khoa h*c v. t$ duy. Nh$ng khác vNi các khoa h*c khác, logic h*c là khoah*c nghiên c7u nhLng quy lu5t và hình th7c c a t$ duy nh‹m h$Nng nh5n th7ccon ng$%i = t =$Ec chân lý. André La Lande, giáo s$ tri-t h*c = i h*c Sorbonne(Pháp) cho r‹ng, logic h*c là khoa h*c có mKc =ích, xác =Qnh trong nhLng =3ngtác trí tu8 =+ ti-n tNi vi8c nh5n th7c chân lý, nhLng =3ng tác nào có giá trQ vànhLng =3ng tác nào không có giá trQ. Theo nghOa =ó, logic h*c v…a là khoa h*cv…a là ngh8 thu5t. Zây c™ng chính là quan ni8m c• =i+n c a phái PORT ROYAL‰ th- k— XVII: “Logic h*c là ngh8 thu5t t$ t$‰ng, nghOa là m3t khoa h*c quy t cd y ta cách suy nghO trong khi =i tìm chân lý”. Còn tri-t gia ng$%i Z7c WilhelmWUNDT cho r‹ng, khoa h*c quy t c d y ta ph$›ng ti8n và c7u cánh. VNi nhLng quan ni8m nh$ v5y, logic h*c hình th7c =ã t n t i suBt 20 th-k—, tuy nó =$Ec b• sung, nh$ng không thay =•i gì lNn. Do v5y, ng$%i ta g*i =âylà "LOGIC TRUY N TH NG". 5
  6. 6. Hi8n nay, ‰ ph$›ng Zông c™ng nh$ ‰ ph$›ng Tây, =ã có r:t nhi.u quan=i+m khác nhau v. logic h*c. Tuy v5y, nhi.u ng$%i thBng nh:t vNi =Qnh nghOa:Logic h c là khoa h c v nh ng quy lu t và hình th c c u t o c a t duychính xác. 2. DI T ENG CIA LOGIC HÌNH THRC: T$ duy không phAi chŒ là =Bi t$Eng nghiên c7u c a logic h*c mà là c anhi.u ngành khoa h*c: tâm lý h*c, ngôn ngL h*c, tri-t h*c, toán h*c, sinh lý h*cth9n kinh cao c:p.... Mœi ngành khoa h*c nghiên c7u t$ duy ‰ góc =3 khác nhau. Tâm lý h*c nghiên c7u t$ duy ‰ góc =3 ho t =3ng tâm lý c a nó; ngôn ngLh*c nghiên c7u t$ duy ‰ góc =3 quan h8; tri-t h*c nghiên c7u t$ duy trong quanh8 vNi t n t i. Còn logic h*c hình th7c nghiên c7u nhLng quy lu5t và hình th7cc:u t o c a t$ duy chính xác. Do v5y, !"i t #ng c a logic h c hình th c chínhlà nh ng quy lu t và hình th c c a t duy chính xác. NhLng quy lu5t c a Logic h*c Hình th7c là: quy lu5t = ng nh:t, quy lu5tc:m mâu thu”n, quy lu5t tri8t tam, quy lu5t túc lý. NhLng hình th7c logic c a t$ duy chính xác là: khái ni8m, phán =oán, suylu5n, ch7ng minh…II. LOGIC VÀ NGÔN NGK GiLa logic và ngôn ngL có nhLng =i+m chung: - Th7 nh:t, ngôn ngL và logic =.u có h8 thBng ký hi8u. Ký hi8u logic là kí hi8u nhân t o và hình th7c. Do v5y, nó g m nhLng kýhi8u thu9n nh:t, =›n trQ và b:t bi-n. Ký hi8u ngôn ngL là nhLng ký hi8u t/ nhiên. Do v5y, nó không thu9n nh:t,không b:t bi-n. (Xem Nguy_n `c Dân, Logic Ticng Vi!t, Nxb. Giáo d%c, tp. HCM,1996, tr.16) - Th7 hai, logic và ngôn ngL =.u có nhLng y-u tB, =›n vQ c› bAn chung. Các =›n vQ c› bAn c a logic h*c hình th7c là khái ni8m, phán =oán, suylu5n. T$›ng 7ng vNi các =›n vQ c› bAn này c a ngôn ngL là t…, câu, chuœi câu. 6
  7. 7. - Th7 ba, n-u nh$ logic có các tác t‘ logic hay còn g*i là liên t… logic thìtrong ngôn ngL, các liên t… này c™ng có ch7c n ng t$›ng t/. Tuy v5y, do nh5n th7c c a con ng$%i là m3t quá trình bi8n ch7ng. Quátrình này mœi ngày m3t ti-n g9n =-n chân lý tuy8t =Bi h›n. MJt khác, ngôn ngLc™ng luôn luôn phát tri+n. Cái chuRn ngày hôm nay có th+ hình thành t… nhLngcái phi chuRn ngày hôm qua. S‰ dO có hi8n t$Eng =ó là vì bAn thân ngôn ngL nóchQu tác =3ng c a nhi.u y-u tB: không gian, th%i gian, s/ phát tri+n c a t$ duy,c a xã h3i...Chính vì v5y, bên c nh nhLng =i+m chung, giLa logic và ngôn ngL t/nhiên có nhi.u =i+m khác nhau. - Th7 nh:t, ngôn ngL phong phú h›n logic. - Th7 hai, tuy khái ni8m và phán =oán là =›n vQ c› bAn c a logic và t$›ng7ng vNi nó là t… và câu trong ngôn ngL, nh$ng không phAi chúng hoàn toàn thBngnh:t vNi nhau. ChŽng h n, có khái ni8m =$Ec th+ hi8n b‰i m3t t… nh$ng có kháini8m th+ hi8n b‹ng cKm t… (có nhLng t… - h$ t… - không bi+u hi8n khái ni8m nàocA). Phán =oán =$Ec th+ hi8n b‹ng câu, nh$ng không phAi câu nào c™ng là phán=oán, =ó là câu cAm thán, câu hPi, câu m8nh l8nh. - Th7 ba, nhLng quy lu5t, quy t c trong logic =$Ec khái quát t… quy lu5t vàhình th7c t$ duy chính xác, cho nên, nó mang tính ph• bi-n và không thay =•i.Còn nhLng quy lu5t, quy t c c a ngôn ngL, nó không chŒ tính =-n nhLng y-u tB=ó mà còn phK thu3c vào n3i dung, =i.u ki8n lQch s‘, nét =Jc thù c a t…ng ngônngL. Sau =ây là m3t vài ví dK v. hi8n t$Eng khác nhau này. + Trong logic có quan h8 suy diHn giLa m3t hay m3t sB phán =oán khác.Trong ti-ng Vi8t c™ng có quan h8 này, tuy v5y, có nhLng suy diHn trong logickhông th+ áp dKng vào ngôn ngL t/ nhiên. + Hay trong logic có quan h8 so sánh: a b‹ng b, b b‹ng a, ta k-t lu5n a và bb‹ng nhau. Nh$ng trong ngôn ngL hàng ngày, không phAi lúc nào t… “nhau” c™ng=$Ec hi+u nh$ v5y. + Có nhLng phép suy diHn có th+ áp dKng =$Ec cho cA logic l”n ngôn ngL. 7
  8. 8. + Nh$ng c™ng có nhLng suy diHn chŒ th:y trong ngôn ngL, không áp dKngtrong logic. S‰ dO ng$%i ta suy diHn =$Ec nh$ v5y là do d/a vào 02 t…: "l i" và "=âm".Ng$%i ta g*i =ây là ti.n giA =Qnh. + Trong ngôn ngL, có hình th7c suy lu5n suy ý. Suy ý th$%ng =$Ec ápdKng trong =%i sBng hàng ngày, do v5y, nó mang tính ph• quát, ph• bi-n trongm*i ngôn ngL t/ nhiên. Tuy v5y, suy ý là m3t hình th7c suy lu5n g9n =úng, phKthu3c nhi.u vào ngôn cAnh, nó th$%ng không chJt chF nh$ nhLng quy t c suy lýtrong logic. Ngoài =Jc =i+m chung c a m*i ngôn ngL t/ nhiên, ti-ng Vi8t còn có logic=Jc thù c a nó. Vi8c giAi thích, phân tích các hi8n t$Eng ngôn ngL trong m3t sBtr$%ng hEp là r:t khó kh n, ph7c t p, th5m chí có tr$%ng hEp không th+ phântích, giAi thích. Sau =ây là m3t vài ví dK =i+n hình. Trong ngL pháp, có nhLng câu mang hình th7c nghi v:n nh$ng ch7a =/ngn3i dung khŽng =Qnh hoJc r:t nhi.u hi8n t$Eng khác nLa.III. Ý NGHHA CIA VITC H C TMP, NGHIÊN CRU LOGIC H C. Trong cu3c sBng h‹ng ngày, ng$%i ta có th+ nói =úng, vi-t =úng, l5p lu5nchJt chF, thuy-t phKc mà ch$a h. h*c t5p, nghiên c7u ngL pháp, logic h*c. Zi.u=ó không có nghOa là ng$%i ta không c9n h*c ngL pháp, logic h*c. B‰i vì, logich*c là môn khoa h*c giúp con ng$%i v5n dKng m3t cách t/ giác nhLng hình th7cvà quy t c t$ duy =úng = n. Nói cách khác, logic h*c giúp con ng$%i t$ duy m3t cách t/ giác, tránhnhLng ki+u suy nghO t/ phát, không chính xác. Và nh$ v5y, nó giúp con ng$%iphát hi8n =$Ec nhLng sai l9m trong quá trình t$ duy c a bAn thân mình và c ang$%i khác. Có th+ nói, l5p lu5n chJt chF, chính xác, có s7c thuy-t phKc, =ó là phRmch:t, là giá trQ lNn lao trong m*i kŸ lOnh v/c ho t =3ng khoa h*c và ho t =3ngth/c tiHn nào.Sa u =ây là m3t vài ví dK v. nhLng suy lu5n mà n-u không n mvLng quy t c suy lu5n thì chúng ta sF không phát hi8n =$Ec sai l9m c a nó. Logic h*c còn giúp chúng ta s‘ dKng chính xác h8 thBng ngôn ngL. 8
  9. 9. Zi.u này là r:t c9n thi-t cho m*i =Bi t$Eng, =Jc bi8t là nhLng ng$%i nghiênc7u khoa h*c, nghiên c7u, so n thAo v n bAn pháp lu5t... Hi8n nay, không chŒtrong =%i sBng hàng ngày mà còn ngay cA trên báo chí, =ài phát thanh - truy.nhình, công v n c a các c› quan... còn có r:t nhi.u sai sót, không chính xác khi s‘dKng t…. ChŽng h n, chúng ta hay nói: t:t cA m i ng i, =. c5p n, bách hoát ng h"p, sau c›n bão i qua, nhà tri-t gia, bi(n ZQa Trung HAi, chùa Long HoaT/,... Ch8Bng II CÁC QUI LUMT CN BPN CIA LOGIC H C HÌNH THRCI. iC IjM CIA QUY LUMT LOGIC 1. Khái ni!m v, quy lult logic hình th`c Trong hi8n th/c, quy lu5t là mBi liên h8 bAn ch:t, t:t nhiên, ph• bi-n và lJpl i giLa các s/ v5t, hi8n t$Eng, giLa các y-u tB, các thu3c tính c a các s/ v5t hayc a cùng m3t s/ v5t. Có nhi.u lo i quy lu5t. TuŸ theo ph m vi tác =3ng, ng$%i ta chia ra thành: - Quy lu5t riêng: chŒ tác =3ng trong lOnh v/c nào =ó và =$Ec m3t khoa h*cchuyên ngành nghiên c7u. - Quy lu5t chung: tác =3ng trong ph m vi r3ng lNn h›n và =$Ec m3t sB b3môn khoa h*c chuyên ngành nghiên c7u; - Quy lu5t ph• bi-n: tác =3ng trong cA t/ nhiên, xã h3i l”n t$ duy conng$%i. TuŸ theo tính ch:t =›n trQ hay =a trQ ng$%i ta chia quy lu5t thành: - Quy lu5t =3ng l/c: là quy lu5t mà 7ng vNi m3t nguyên nhân chŒ có m3tk-t quA xác =Qnh; - Quy lu5t thBng kê: 7ng vNi m3t nguyên nhân, k-t quA có th+ nh$ th- nàyc™ng nh$ th- khác. Ngoài ra, chúng ta còn chia thành: - Quy lu5t c a t/ nhiên, c a xã h3i và c a t$ duy; - Quy lu5t ho t =3ng và quy lu5t phát tri+n c a s/ v5t; 9
  10. 10. - Quy lu5t c a th- giNi bên ngoài và các quy lu5t c a khoa h*c,… Quy lu5t c a logic h*c là quy lu5t c a t$ duy, nó là m,i liên h. n/i t0i c2acác khái ni.m, ph0m trù, phán oán, nh ó trong t t 7ng c2a con ng i hìnhthành tri th9c v; s< v=t. 2. nc +iom cpa qui lult logic hình th`c 2.1. Tính khách quan: S/ v5t, hi8n t$Eng t n t i theo quy lu5t khách quan, do v5y, qui lu5t c a t$duy không th+ không tuân theo qui lu5t =ó. Nói cách khác, các hình th7c t$ duyvà các qui lu5t logic không phAi là cái “vP trBng rœng” mà là s/ phAn ánh th- giNikhách quan. Nh$ v5y, các qui lu5t c a t$ duy c™ng nh$ quy lu5t c a t/ nhiên khôngphAi do con ng$%i t/ ý t o ra mà chính là s/ phAn ánh mBi liên h8 t:t nhiên c ath- giNi khách quan vào trong óc con ng$%i. Chính nhLng mBi liên h8 =ó =$EclJp =i lJp l i nhi.u l9n =ã tác =3ng vào con ng$%i, thông qua =ó con ng$%i hìnhthành nên nhLng hình t$Eng logic. Nói nh$ V.I. Lénine: “Th/c tiHn c a conng$%i lJp =i lJp l i hàng nghìn l9n =$Ec in vào ý th7c c a con ng$%i b‹ng nhLnghình t$Eng logic. NhLng hình t$Eng này có tính vLng ch c c a m3t thiên ki-n, cótính ch:t công lý, chính vì (và chŒ vì) s/ lJp l i hàng nghìn tri8u l9n :y”(V.I.Lénine, Toàn t5p, T5p 29, Nxb Ti-n b3 Matxc›va, 1981, tr. 191) 2.2. Tính phs bicn: Tính ph• bi-n c a quy lu5t logic th+ hi8n ‰ s/ chi phBi c a các qui lu5t =-nquá trình t$ duy c a con ng$%i. Z+ = t =$Ec chân lý, m*i ng$%i phAi tuân th cácqui lu5t c a logic h*c hình th7c và các hình th7c c a t$ duy. NhLng qui lu5t này=úng vNi m*i ng$%i, không phân bi8t dân t3c nào hay giai c:p nào, cho dù có s/khác nhau v. ngôn ngL. Có th+ nói, các quy lu5t c a logic hình th7c tác =3ng vào m*i quá trình t$duy c a con ng$%i = ng th%i nó =Am bAo cho quá trình t$ duy =ó diHn ra m3tcách =úng = n: không mâu thu”n logic, không =7t =o n, xác =Qnh và phAi có c›s‰ vLng ch c.II. NHKNG QUI LUMT CIA LOGIC HÌNH THRC 1. Qui lult +tng nhut (Law of identity) 10
  11. 11. 1.1. Nxi dung quy lult: "T8 t8zng ph{n ánh v, +4i t8|ng z +i,u ki!n xác +}nh thì +tng nhutv~i chính nó v, mnt giá tr} logic". Lu5t = ng nh:t phAn ánh quan h8 = ng nh:t tr…u t$Eng c a các s/ v5t, hi8nt$Eng c a hi8n th/c, t7c là s/ = ng nh:t c a =Bi t$Eng vNi chính bAn thân mìnhkhi nó =$Ec xét ‰ phRm ch:t xác =Qnh. N-u dùng chL "a" =+ ký hi8u cho m3t t$ t$‰ng vNi giá trQ logic xác =Qnh c anó =ã =$Ec =Qnh hình trong t$ duy và dùng d:u " " =+ chŒ quan h8 = ng nh:t c acác t$ t$‰ng v. mJt giá trQ logic thì có th+ mô hình hoá lu5t = ng nh:t b‹ng s› =sau: a a Z*c là: "a = ng nh:t vNi a v. mJt giá trQ logíc" HoJc có th+ bi+u diHn lu5t = ng nh:t b‹ng công th7c sau: a a Z*c là: "N-u a là chân th/c thì a là chân th/c". 1.2. Yêu c€u Th` nhut: PhAi xác =Qnh n3i hàm và ngo i diên c a khái ni8m =$Ec dùngtrong ý ki-n =$a ra v. b:t c7 v:n =. gì. N-u không thBng nh:t =$Ec =i.u này sF d”n =-n chœ tranh cãi không c9nthi-t hoJc không có h i k-t, b‰i lF mœi ng$%i hi+u khái ni8m theo m3t nghOa khácnhau. V.I.Lénine =ã t…ng cho vi8c tranh lu5n mà không xác =Qnh nghOa danh t… là=i.u ngu xuRn. Th` hai: Không =$Ec =ánh tráo =Bi t$Eng c a t$ t$‰ng. Th/c ch:t yêu c9u này là =òi hPi t$ duy phAi phAn ánh chân th/c =Bi t$Eng‰ m3t phRm ch:t xác =Qnh. Ví dK: V5t ch:t là ph m trù tri-t h*c (1) Cái bàn là v5t ch:t (1) __________________________________ 11
  12. 12. Cái bàn là ph m trù tri-t h*c (0) Th` ba: Không =$Ec =ánh tráo ngôn t… diHn = t t$ t$‰ng (=ánh tráo kháini8m) Ví dK: Cái mà anh m:t, t7c là anh không có. Anh không m:t s…ng. Chonên, anh có s…ng. Th` t8: Ý nghO, t$ t$‰ng tái t o phAi = ng nh:t v. ý nghO, vNi t$ t$‰ngban =9u. Có nghOa là, khi nh c l i ý nghO c a mình, hoJc ti-p thu, tái t o ý nghOc a ng$%i khác, =òi hPi phAi =$Ec = ng nh:t vNi ý nghO =ó, không =$Ec thay =•ituŸ ti8n. Nh$ v5y, lu5t = ng nh:t là s/ phAn Anh hi8n th/c khách quan trong tínht$›ng =Bi •n =Qnh và tính xác =Qnh c a s/ v5t. Trong cu3c sBng và trong h*c t5p,công tác, n-u không tuân th lu5t = ng nh:t chúng ta sF gJp l ng c ng. 2. Qui lult phi mâu thu•n (Law of noncontradiction) 2.1. Nxi dung “T8 t8zng ph{n ánh v, +4i t8|ng trong cùng +i,u ki!n xác +}nhkhông tho +tng th9i mang hai giá tr} logic trái ng8|c nhau”. Nói cách khác, hai phán =oán mâu thu”n nhau không th+ cùng chân th/c. Công th7c: a a Z*c là: “Không th+ có chuy8n, t$ t$‰ng a v…a chân th/c l i v…agiA dBi”. HoJc “Không th+ có chuy8n, a v…a là a v…a không là a”. Ví dK: Ta nói, “T:t cA sinh viên lNp này =.u là =oàn viên”. Sau =ó, ta l i nói: “Có m3t sB sinh viên lNp này không là =oàn viên”. 2.2. Yêu c€u Th` nhut: Không =$Ec dung ch7a mâu thu”n logic tr/c ti-p trong t$ duynh$ phAn ánh v. =Bi t$Eng ‰ =i.u ki8n xác =Qnh. T7c là, =Bi vNi m3t =Bi t$Engnào =ó không th+ = ng th%i v…a khŽng =Qnh =i.u gì =ó, v…a ph =Qnh ngay chính=i.u =ó. Ví dK: A là th9y giáo và A không là th9y giáo. 12
  13. 13. Th` hai: Không =$Ec dung ch7a mâu thu”n gián ti-p trong t$ duy. Th+ hi8n ‰ hai d ng: - M3t là, không =$Ec khŽng =Qnh cho =Bi t$Eng m3t =i.u gì =ó r i l i ph=Qnh chính nhLng h8 quA t:t y-u =$Ec rút ra t… =i.u v…a khŽng =Qnh. Ví dK: M*i kim lo i =.u (khŽng =Qnh) d”n =i8n. S t là kim lo i. S t không d”n =i8n - Hai là, không =$Ec = ng th%i khŽng =Qnh cho =Bi t$Eng hai =i.u tronghi8n th/c là lo i tr… l”n nhau ‰ =i.u ki8n xác =Qnh. Ví dK: - A là anh hùng. - A là k¡ hèn nhát. Hai phán =oán trên là hai phán =oán khŽng =Qnh nh$ng lo i tr… l”n nhau. Trong th/c t-, có r:t r:t nhi.u ng$%i vi ph m quy lu5t = ng nh:t. Tuân thquy lu5t này chúng ta sF tránh =$Ec s/ không nh:t quán, không mâu thu”n trongt$ duy khi trình bày, tranh cãi v:n =. nào =ó. 3. Qui lult tri!t tam (Law of excluded middle) 3.1. Nxi dung: “T8 t8zng ph{n ánh v, +4i t8|ng z +i,u ki!n xác +}nh ph{i mang giátr} logic xác +}nh, honc là chân th‡c honc là gi{ d4i, ch` không có kh{ n1ngth` ba”. Ví dK: Con ng/a màu tr ng hoJc không phAi màu tr ng ch7 không th+ v…atr ng v…a không tr ng. Công th7c: a a Z*c là: HoJc t$ t$‰ng a chân th/c, hoJc t$ t$‰ng a là giA dBi. 3.2. Yêu c€u: Th` I: PhAi xác =Qnh t$ t$‰ng =úng trong hai t$ t$‰ng mâu thu”n nhau. 13
  14. 14. Trong th/c t-, giLa hai phán =oán ph =Qnh nhau, n-u m3t phán =oán là=úng thì phán =oán kia phAi sai và ng$Ec l i, không có tr$%ng hEp cA hai cùngsai. Th` II: PhAi =Qnh hình n3i dung c a các danh t… logic ch7a trong các t$t$‰ng mâu thu”n :y. 4. Quy lult túc lý 4.1. Nxi dung: “T t &ng ph(n ánh v !"i t #ng & !i u ki)n xác !*nh ch+ ! #c côngnh n là chân th.c khi có !0y ! c1n c xác minh ho3c ch ng minh cho tínhchân th.c y”. Quy lu5t này do nhà toán h*c Leibniz =$a ra. 4.2. Yêu c€u: - Lý do =$a ra =+ th…a nh5n hay không th…a nh5n m3t v:n =. nào =ó phAichân th/c. NghOa là, nó phAi =$Ec ki+m nghi8m, ch7ng minh trong th/c t-. Ví dK: Chuy8n k+ r‹ng, ‰ Nh5t BAn, có m3t chàng trai =i bán rùa. Anh raobán: “Rùa =ây! Rùa =ây! Ai mua rùa? H c sBng ngàn n m, rùa sBng v n n m.Rùa sBng m3t v n n m, giá r:t r¡”. M3t ng$%i trung niên nghe nói rùa sBng =$Ec v n n m, li.n mua v. m3tcon, nh$ng chŽng may, hôm sau rùa ch-t. Ông li.n ch y ra chE tìm l i ng$%i bánrùa và b/c t7c nói” “Này, th‹ng l…a =Ao! Mày bAo rùa sBng =$Ec v n n m, sao tao mua v. mNiqua =êm =ã ch-t?” Chàng trai bán rùa c$%i ha hA, trA l%i: “Th$a ông, nh$ v5y thì xem ra =úng vào =êm qua rùa v…a tròn m3t v nn m tu•i”. Ta th:y, lu5n c7 anh chàng bán rùa =$a ra là hoàn toàn vô c n c7, khôngth+ ki+m ch7ng trong th/c t-. - Lý do =$a ra không chŒ chân th/c mà còn phAi =9y = . T:t cA lý do =$a ra=.u phAi tuân th quy t c suy lu5n, ch7ng minh, nghOa là chúng phAi có liên h8chJt chF, t:t y-u. 14
  15. 15. Các quy lu5t trên =ây có liên h8 vNi nhau. Vi ph m b:t kŸ quy lu5t nàotrong bBn quy lu5t có th+ d”n =-n vi ph m nhLng quy lu5t khác. Và nh$ v5y sFd”n =-n mâu thu”n logic. Cho nên, vi8c tuân th các quy lu5t logic là =i.u ki8nc9n =+ = t =$Ec chân lý. TH C HÀNH1. S/ khác nhau giLa quy lu5t c a t$ duy và quy lu5t c a t/ nhiên và xã h3i?2. N3i dung, yêu c9u c a các quy lu5t: = ng nh:t, phi mâu thu”n, tri8t tam, túc lý.3. Tìm ví dK v. tr$%ng hEp vi ph m các quy lu5t logic.4. Tìm lœi logic trong các suy lu5n và các m”u chuy8n sau =ây: 4.1. 4 và 5 là sB ch¥n và sB l¡. 4 và 5 là 9. V5y, 9 là sB ch¥n và sB l¡. 4.2. Bà già =i chE c9u Zông Gieo m3t qu¡ bói l:y ch ng lEi ch ng? Th9y bói gieo qu¡ nói r‹ng LEi thì có lEi nh$ng r ng không còn. 4.3. Giai tho i Einstein không bi-t chL. “M3t l9n, Einstein vào quán n, nh$ng ông quên mang theo kính nên =ãphAi nh% h9u bàn =*c giùm th/c =›n. Ngu%i h9u bàn ghé vào tai Einstein thìth9m: Xin ngài th7 lœi. R:t ti-c tôi c™ng không bi-t chL nh$ ông. 4.4. NgK ngôn “VE ch ng qu—” (La Fonteine) “M3t khách b3 hành, =ang =i giLa r…ng thì =êm xuBng. Th:y xa xa ‰ thungl™ng có ánh =èn bèn l9n xuBng xin ng qua =êm. Nh$ng =ó là nhà c a qu—. VEch ng qu— r:t m…ng vì t$‰ng gJp m3t dQp may. Gia =ình qu— s‘a so n n tBi. Qu— vE m%i khách cùng ng i vào bàn. VQkhách ng i vào bàn và =$a hai bàn tay lên mi8ng th•i. - Ông làm gì v5y? Qu— cái hPi. - Tr%i l nh cóng tay; ta th•i cho nó :m lên. 15
  16. 16. - Qu— vE múc cho khách m3t bát xúp, h›i nóng bBc lên nghi ngút. Ng$%ikhách l i ghé mi8ng vào bát xúp th•i. Qu— cái th:y l , hPi: - “Ông ›i, ông làm gì v5y?” - Ta th•i cho nó ngu3i =i! VE ch ng qu— nghe th:y v5y hBt hoAng: - “§i, ông ›i! Xin ông =i =âu thì =i. Ngay b*n qu— chúng tôi c™ng khônglàm =$Ec chuy8n m3t cái th•i v…a làm cho nóng lên l i v…a làm cho l nh =i!” Ch8Bng III KHÁI NITMI. KHÁI NITM LÀ GÌ? Khái ni)m là hình th c c6 b(n c a t duy, ph(n ánh nh ng thu9c tínhb(n ch t c a s. v t, hi)n t #ng, phân bi)t s. v t, hi)n t #ng này v;i s. v t,hi)n t #ng khác. Khái ni8m phAn ánh s/ v5t, hi8n t$Eng thông qua các thu3c tính c a nó, dov5y, m7c =3 phù hEp c a n3i dung khái ni8m vNi các thu3c tính c a s/ v5t, hi8nt$Eng phK thu3c vào nhi.u y-u tB: trình =3 phát tri+n c a th/c tiHn, c a th%i = i,c a n ng l/c nh5n th7c c a con ng$%i. Có th+ nói, mœi khái ni8m khoa h*c màcon ng$%i = t =$Ec là m3t b$Nc ti-n c a nhân lo i, nó =ánh d:u b$Nc phát tri+nc a con ng$%i v. khA n ng thâm nh5p vào th- giNi khách quan, ti-n g9n =-n chânlý.II. KHÁI NITM VÀ TŠ Con ng$%i t$ duy b‹ng khái ni8m, nh$ng =+ bi+u = t nhLng khái ni8m =ócon ng$%i phAi nh% =-n t… hay cKm t…. Không có t… hay cKm t… con ng$%i khôngth+ bi+u thQ khái ni8m và s‘ dKng khái ni8m. Có th+ nói, t… hay cKm t… là cái “vPv5t ch:t” c a khái ni8m. Chính vì v5y, khái ni8m và t… có quan h8 m5t thi-t vNinhau. Tuy t… g n li.n vNi khái ni8m nh$ng chúng không hoàn toàn = ng nh:t vNinhau. B‰i lF: 16
  17. 17. - T… là ph m trù c a ngôn ngL, là s/ thBng nh:t giLa âm và nghOa, còn kháini8m là hình th7c c a t$ duy, là s/ thBng nh:t giLa n3i hàm và ngo i diên, nh$ngchúng ta không th+ thay n3i hàm và ngo i diên c a khái ni8m b‹ng giá trQ âm vànghOa c a t…. - Khái ni8m v. m3t s/ v5t, hi8n t$Eng giBng nhau, nh$ng trong nhLngngôn ngL khác nhau, nó =$Ec bi+u thQ b‰i nhLng t… khác nhau. Ví dK: m¨ (Ti-ng Vi8t), maman (Ti-ng Pháp), mother (Ti-ng Anh)... - Ngay trong cùng m3t ngôn ngL t n t i m3t khái ni8m có th+ bi+u hi8nb‹ng nhi.u t… (t… = ng nghOa). - Có hi8n t$Eng, cùng m3t t… nh$ng chŒ nhLng khái ni8m khác nhau (t…= ng âm). Chúng ta th:y r‹ng, khi bi+u thQ m3t khái ni8m b‹ng t… hay trong l5p lu5nlogic sF xAy ra nhLng tr$%ng hEp hi+u theo nghOa khác nhau do nh9m l”n, nh$ngc™ng có khi do cB tình, =Jc bi8t là lEi dKng nó =+ ngu© bi8n. C™ng vì v5y, trongmœi ngành khoa h*c khác nhau, ng$%i ta phAi xác =Qnh nhLng khái ni8m, ph mtrù ngay t… =9u cho nh:t quán, nh‹m bi+u thQ rõ ràng, chính xác các khái ni8m.III. C‹U TRÚC CIA KHÁI NITM Mœi khái ni8m =.u có hai mJt: n3i hàm và ngo i diên. 1. Nxi hàm (Compréhension) N9i hàm c a khái ni)m là t p h#p t t c( các d u hi)u chung c a l;p !"it #ng ! #c ph(n ánh trong khái ni)m. Ví dK : Khái ni8m "con ng$%i" nói chung sF có n3i hàm: a - Là =3ng v5t có x$›ng sBng, có vú; b - Bi-t ch- t o công cK lao =3ng và s‘ dKng công cK lao =3ng; c - Có mBi quan h8 xã h3i; d - Có ngôn ngL; e - Có ý th7c. NhLng d:u hi8u sau =ây không phAi là n3i hàm c a khái ni8m "con ng$%i": f - Tóc =en; g - Cao 1,8m; h – G9y. 17
  18. 18. 2. Ngo•i diên (Extension) Ngo i diên c a khái ni)m là t p h#p t t c( !"i t #ng có các d u hi)uchung ! #c ph(n ánh trong khái ni)m. – ví dK trên, ta =. c5p n3i hàm c a khái ni8m con ng$%i, con ngo i diênc a khái ni8m này là t5p hEp =Bi t$Eng nào có =9y = các d:u hi8u: a, b, c, d, e;=Bi t$Eng nào không có = các d:u hi8u =ó thì không thu3c ngo i diên c a kháini8m con ng$%i. Nh$ v5y, trong quá trình nh5n th7c, con ng$%i hình thành nhLng khái ni8mcó ngo i diên r3ng, h¨p khác nhau, th5m chí có khái ni8m không ch7a =Bi t$Engnào. 3. Quan h! giŽa nxi hàm và ngo•i diên cpa khái ni!m N3i hàm và ngo i diên c a khái ni8m thBng nh:t, quy =Qnh chJt chF l”nnhau. N3i hàm quy =Qnh nhLng =Bi t$Eng nào có =9y = nhLng d:u hi8u chungmà nó phAn ánh thu3c ngo i diên c a khái ni8m =ó. Ng$Ec l i, ngo i diên c akhái ni8m quy =Qnh nhLng =Bi t$Eng nào có =9y = d:u hi8u chung mNi thu3cngo i diên c a nó. N3i hàm và ngo i diên có quan h8 trái ng$Ec nhau. N3i hàm càng chi ti-tthì ngo i diên càng h¨p; ng$Ec l i, n3i hàm càng ít chi ti-t thì ngo i diên càngr3ng.IV. QUAN HT GIKA CÁC KHÁI NITM C n c7 vào quan h8 v. ngo i diên c a các khái ni8m, có th+ chia quan h8giLa các khái ni8m thành 6 lo i quan h8: = ng nh:t, phK thu3c, giao nhau, táchr%i, =Bi l5p, mâu thu”n. 1. Quan h! +tng nhut Quan h) !@ng nh t là quan h) gi a các khái ni)m có ngo i diên hoàntoàn trùng nhau. Ta nói, hai khái ni8m S và P có ngo i diên b‹ng nhau, =ó là hai khái ni8m= ng nh:t. Ta vi-t: S = P Ta có th+ bi+u diHn b‹ng s› = Euler – Venn: S, P 18
  19. 19. Ví dK: Xét hai khái ni8m: S: “Tác giA BAn án ch- =3 th/c dân Pháp” có ngo i diên S P: “Tác giA Tuyên ngôn =3c l5p Vi8t Nam” có ngo i diên P 2. Quan h! ph% thuxc Quan h) phB thu9c là quan h) gi a các khái ni)m mà ngo i diên c acác khái ni)m này hoàn toàn nCm trong và ch+ là m9t b9 ph n c a khái ni)mkia. Xét hai khái ni8m: S: “Sinh viên” có ngo i diên S P: “Con ng$%i” có ngo i diên P Ta có: - M*i sinh viên =.u là con ng$%i. - Có nhLng ng$%i không là sinh viên. Ta nói, khái ni8m "sinh viên" phK thu3c khái ni8m "con ng$%i" và chŒ làm3t b3 ph5n c a khái ni8m "con ng$%i". B‰i vì, t:t cA nhLng sinh viên =.u có=9y = d:u hi8u c a con ng$%i. Ta vi-t: S P Ta có th+ bi+u diHn b‹ng s› = Euler – Venn: S P - Khái ni8m S h¨p h›n khái ni8m P, ta g*i là khái ni8m ch ng hay h ng(espèce) so vNi P. - P là khái ni8m r3ng h›n S, ta g*i là khái ni8m lo i (genre) so vNi S. 3. Quan h! giao nhau Quan h8 giao nhau là quan h8 giLa khái ni8m mà ngo i diên c a chúng chŒcó m3t ph9n trùng nhau. Xét hai khái ni8m: S: “Nh c sO” có ngo i diên S 19
  20. 20. P: “Ho sO” có ngo i diên P Ta có các phán =oán =úng sau: - M3t sB nh c sO là ho sO (ph9n giao) - Có nhLng nh c sO không là ho sO. - Có nhLng ho sO không là nh c sO. Nh$ v5y, S và P có m3t sB ph9n t‘ giao nhau, nh$ng cA S l”n P =.u khônglà t5p con th/c s/ c a nhau. Ta nói, hai khái ni8m "nh c sO" và "ho sO" có quan h8 giao nhau. Có th+ bi+u diHn b‹ng s› = Euler – Venn: S P 4. Quan h! tách r9i Quan h8 tách r%i là quan h8 giLa các khái ni8m mà ngo i diên c a chúngkhông có ph9n nào trùng nhau. Ví dK: Xét hai khái ni8m: S: “Nhi = ng” có ngo i diên S P: “GiAng viên = i h*c” có ngo i diên P. Ta có phán =oán: “Không có nhi = ng nào là giAng viên = i h*c và khôngcó giAng viên = i h*c nào là nhi = ng”. Ta nói, S và P có quan h8 tách r%i. P S S P = 5. Quan h! +4i llp 20
  21. 21. Quan h8 =Bi l5p là quan h8 giLa hai khái ni8m có n3i hàm lo i tr… nhau;n3i hàm khái ni8m này chŽng nhLng ph =Qnh n3i hàm khái ni8m kia mà cònkhŽng =Qnh m3t thu3c tính =Bi l5p vNi khái ni8m =ó. Ngo i diên c a hai kháini8m =Bi l5p không bao quát h-t ngo i diên c a khái ni8m lo i r3ng h›n. Ví dK: Xét các khái ni8m: S: “Màu tr ng” có ngo i diên S P: “Màu =en” có ngo i diên P M: “Màu” có ngo i diên M S+P<M S P Nh$ v5y, quan h8 =Bi l5p th/c ch:t là m3t lo i quan h8 tách r%i. 6. Quan h! mâu thu•n Quan h8 mâu thu”n là quan h8 giLa hai khái ni8m tách r%i, có n3i hàm ph=Qnh nhau và ngo i diên c a chúng hEp l i b‹ng ngo i diên c a khái ni8m lo ir3ng h›n. Ví dK: S: “Chi-n tranh chính nghOa” có ngo i diên S P: “Chi-n tranh phi nghOa” có ngo i diên P Q: “Chi-n tranh” có ngo i diên Q Ta có: S + P = Q Ta nói, khái ni8m “Chi-n tranh chính nghOa” "và “Chi-n tranh phi nghOa”có quan h8 mâu thu”n.V. •NH NGHHA KHÁI NITM 1. }nh ngh‘a khái ni!m là gì? 21
  22. 22. D*nh nghEa khái ni)m là thao tác logic v ch rõ n9i hàm c a khái ni)mnhCm phân bi)t ! #c l;p !"i t #ng ! #c ph(n ánh trong khái ni)m v;i các !"it #ng tiGp c n v;i nó. V ch rõ n3i hàm c a khái ni8m là v ch rõ d:u hi8u chung, bAn ch:t, =Jctr$ng c a khái ni8m. Ví d%: a. Ng$%i là =3ng v5t chính trQ (Aristote). b. Con ng$%i là th/c th+ t/ nhiên có tính ch:t ng$%i (Các-Mác) Hi8n nay, ng$%i ta chia thành nhi.u cách =Qnh nghOa: =Qnh nghOa n3i hàm,=Qnh nghOa ngo i diên, =Qnh nghOa tác t‘, =Qnh nghOa trP ra, =Qnh nghOa phân tích,=Qnh nghOa t•ng hEp, =Qnh nghOa t$%ng minh, =Qnh nghOa không t$%ng minh... 2. Cuu trúc logic cpa +}nh ngh‘a khái ni!m Mœi =Qnh nghOa th$%ng =$Ec c:u thành b‰i hai v-: V- 1: Khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa (DENFINIENDUM) V- 2: Khái ni8m =Qnh nghOa hay khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa(DEFINIENS). Hai v- =$Ec liên k-t b‰i t… “là”. Nh$ v5y, m3t =Qnh nghOa th$%ng có d ng: “...................... ..................... là ..................................................” (Khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa) – (Khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa) Ví d%: ThQ tr$%ng là toàn b3 quan h8 kinh t- hình thành trong lOnh v/c trao=•i v. tiêu thK hàng hoá. Trong =Qnh nghOa này, “ThQ tr$%ng” là khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa –Definiendum. “Toàn b3 quan h8 kinh t- hình thành trong lOnh v/c trao =•i v. tiêuthK hàng hoá” là khái ni8m dùng =+ =Qnh nghOa - Definiens. Thay cho t… “là” ng$%i ta còn dùng ký hi8u: = def hay = dn. Z*c “là”,“b‹ng”, “theo =Qnh nghOa”. Nh$ v5y, khi =Qnh nghOa, ta thi-t l5p m3t phán =oán khŽng =Qnh, trong =ó,ngo i diên c a khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa phAi = ng nh:t vNi ngo i diên kháini8m dùng =+ =Qnh nghOa. 3. Các quy t’c +}nh ngh‘a khái ni!m: 22
  23. 23. 3.1. Quy t’c 1: Khái ni)m ! #c !*nh nghEa và khái ni)m dùng !H !*nhnghEa ph(i có ngo i diên bCng nhau. Có th+ khái quát quy t c này b‹ng công th7c: S( x ) = P( x ) Ví dK: Hình thoi (S( x ) là hình bình hành có các c nh b‹ng nhau ((P( x )). Vi ph m quy t c này sF d”n =-n nhLng sai l9m: 3.1.1. }nh ngh‘a quá rxng: D*nh nghEa quá r9ng là kiHu !*nh nghEa mà ngo i diên c a khái ni)mdùng !H !*nh nghEa l;n h6n ngo i diên c a khái ni)m ! #c !*nh nghEa. Ví dK: Sinh viên là nhLng ng$%i =ang h*c t i các tr$%ng chuyên nghi8p,cao =Žng và = i h*c. ZQnh nghOa quá r3ng, vì “nhLng ng$%i =ang h*c t i các tr$%ng chuyênnghi8p, cao =Žng và = i h*c” có ngo i diên lNn h›n ngo i diên khái ni8m “sinhviên”. Nh$ v5y, =Qnh nghOa này có d ng: S( x ) < P( x ). 3.1.2. }nh ngh‘a quá h“p: D*nh nghEa quá hIp là kiHu !*nh nghEa mà ngo i diên c a khái ni)mdùng !H !*nh nghEa nhJ h6n ngo i diên c a khái ni)m ! #c !*nh nghEa. Ví dK: Sinh viên là nhLng ng$%i =ang h*c t i các tr$%ng = i h*c. ZQnh nghOa này quá h¨p, b‰i lF, ngo i diên c a khái ni8m dùng =+ =QnhnghOa “nhLng ng$%i =ang h*c t i các tr$%ng = i h*c” h¨p h›n ngo i diên kháini8m =$Ec =Qnh nghOa “sinh viên”. ChŽng h n, ngoài tr$%ng = i h*c, nhLngng$%i h*c trong các tr$%ng cao =Žng c™ng =$Ec g*i là sinh viên. Nh$ v5y, =QnhnghOa này có d ng: S( x ) > P( x ). 3.2. Quy t’c 2: }nh ngh‘a không +8|c lu”n qu”n (vòng quanh) NghOa là, khi =Qnh nghOa m3t khái ni8m, không =$Ec phép dùng khái ni8mP( x ) =+ =Qnh nghOa cho khái ni8m S( x ), sau =ó l i dùng S( x ) =+ =Qnh nghOa choP( x ). ZJc bi8t là, khi =Qnh nghOa, ng$%i ta phAi tránh tr$%ng hEp dùng khái ni8mch$a bi-t, ch$a =$Ec công nh5n =+ =Qnh nghOa cho khái ni8m mNi, khái ni8m c9n=Qnh nghOa. 23
  24. 24. Ví d%: "Ch$›ng trình khung (Curriculum standard) là v n bAn Nhà n$Ncban hành cho t…ng ngành =ào t o cK th+, trong =ó quy =Qnh c› c:u n3i dung mônh*c, th%i gian =ào t o, t— l8 phân b• th%i gian =ào t o giLa các môn h*c c› bAn vàchuyên môn; giLa lý thuy-t vNi th/c hành, th/c t5p. Nó bao g m khung ch8Bngtrình cùng vNi nhLng n3i dung cBt lõi, chuRn m/c, t$›ng =Bi •n =Qnh theo th%igian và b t bu3c phAi có trong ch$›ng trình =ào t o c a t:t cA các tr$%ng = i h*choJc cao =Žng..." "Khung ch$›ng trình (Curriculum framework) là v n bAn Nhà n$Nc quy=Qnh khBi l$Eng tBi thi+u và c› c:u ki-n th7c cho các ch$›ng trình =ào t o.Khung ch$›ng trình xác =Qnh s/ khác bi8t v. ch$›ng trình t$›ng 7ng vNi cáctrình =3 =ào t o khác nhau". Nh$ v5y, trong =Qnh nghOa khái ni8m "Ch$›ng trình khung", n-u ng$%i =*ckhông bi-t khái ni8m "Khung ch$›ng trình" thì sF không hi+u "ch$›ng trìnhkhung" là gì. (Trích tài li)u h ;ng dLn "Xây d.ng b9 ch 6ng trình khung cho cácngành !ào t o ! i h c và cao !Ong" c a VB D i h c B9 Giáo dBc và Dào t o) Tuy v5y, trên th/c t-, khi ta =Qnh nghOa S( x ), ng$%i ta d/a vào P( x ); =+=Qnh nghOa P( x ) ta d/a vào R( x ); =+ =Qnh nghOa R( x ) ta d/a vào T( x )... Có th+ khái quát b‹ng s› = : S( x ) P( x ) R( x ) T( x ) U( x ) .... N-u =Qnh nghOa nh$ th- này, chúng ta không th+ kéo dài mãi mà phAi cókhái ni8m xu:t phát; =ó là khái ni8m ch$a =$Ec =Qnh nghOa. T… =ây, ng$%i ta xâyd/ng các khái ni8m khác. Khoa h*c nào c™ng có nhLng khái ni8m xu:t phát, nó=$Ec xây d/ng trên c› s‰ các quan h8 giLa các khái ni8m hoJc mô tA khái ni8m. Ví dK: Trong hình h*c, =i+m, =$%ng thŽng, mJt phŽng,... là nhLng kháini8m không =Qnh nghOa =$Ec. 3.3. Quy t’c 3: }nh ngh‘a ph{i ng’n g•n, rõ ràng. Z+ =Qnh nghOa ng n g*n, rõ ràng, ta phAi lo i bP nhLng d:u hi8u có th+=$Ec suy ra t… nhLng d:u hi8u =ã =$Ec nêu trong =Qnh nghOa. M3t =Qnh nghOa không ng n g*n có th+ gây m› h , trùng l p d:u hi8u vành$ v5y, ng$%i ta dH nh9m l”n, khó phân bi8t =Bi t$Eng mà ta =. c5p. 24
  25. 25. Ví dK: Hình tam giác =.u là hình tam giác có 3 c nh b‹ng nhau và 3 gócb‹ng nhau. 3.4. Quy t’c 4: Không dùng cách +}nh ngh‘a php +}nh. Nh$ =ã =. c5p, =Qnh nghOa khái ni8m là v ch rõ n3i hàm c a khái ni8m =+phân bi8t lNp =Bi t$Eng =$Ec phAn ánh trong khái ni8m vNi các =Bi t$Eng ti-p c5nvNi nó, cho nên, n-u =Qnh nghOa là ph =Qnh thì ta không v ch ra =$Ec d:u hi8uchung thu3c n3i hàm c a khái ni8m. Và nh$ v5y, ta không th+ t o =$Ec s/ = ngnh:t v. ngo i diên giLa khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa và ngo i diên khái ni8m dùng=+ =Qnh nghOa. H›n nLa, khi ta ph =Qnh khái ni8m này ch$a ch c là khŽng =Qnh khái ni8mkia. Ví dK: Màu tr ng là màu không =en. “Màu không =en” không có nghOa là “màu tr ng”, mà có th+ là nhLng màukhác. 4. Các hình th`c +}nh ngh‘a khái ni!m 4.1. }nh ngh‘a thông qua khái ni!m chpng và s‡ khác bi!t v, lo•i VNi hình th7c =Qnh nghOa này, khi =Qnh nghOa, ng$%i ta =$a ra khái ni8m coinh$ bi-t rõ (công nh5n), r3ng h›n khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa, sau =ó thêm vàonhLng d:u hi8u =Jc tr$ng (n3i hàm) =+ thu h¨p ngo i diên khái ni8m =ó l i chotrùng khNp (= ng nh:t) vNi ngo i diên khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa. Có th+ khái quát công th7c ki+u =Qnh nghOa thông qua khái ni8m lo i và s/khác bi8t v. ch ng: x P( x ) Q( x ) / R( x ) Ví dK: Hàng hoá là v5t phRm do lao =3ng con ng$%i làm ra và =$Ec trao =•imua bán trên thQ tr$%ng. 4.2 }nh ngh‘a li!t kê ZQnh nghOa li8t kê là ki+u =Qnh nghOa nêu ra các khái ni8m có ngo i diênh¨p h›n thu3c ngo i diên khái ni8m =$Ec =Qnh nghOa. 25
  26. 26. Hình th7c =Qnh nghOa này nh‹m s‘ dKng nhLng khái ni8m =ã bi-t, có ngo idiên h¨p =+ =Qnh nghOa khái ni8m r3ng h›n. Nh$ v5y, nó không nh‹m nêu ra d:uhi8u bAn ch:t c a =Bi t$Eng mà nó chŒ rõ nhLng khái ni8m h¨p h›n. Ví dK: Thành viên c a tr$%ng = i h*c g m th9y cô, cán b3, công nhân viên,sinh viên. * L8u ý: Ki+u =Qnh nghOa này chŒ =$Ec áp dKng khi sB l$Eng =Bi t$Eng li8tkê có giNi h n, không quá nhi.u, b‰i vì, n-u sB l$Eng =Bi t$Eng quá nhi.u, chúngta không th+ li8t kê h-t. 4.3. }nh ngh‘a thông qua quan h! Khi =Qnh nghOa nhLng khái ni8m r3ng nh:t, chung nh:t, ng$%i ta không th+=Qnh nghOa b‹ng cách =$a nó v. khái ni8m r3ng h›n (thông qua khái ni8m lo i vàs/ khác bi8t v. ch ng) mà ng$%i ta xác l5p m3t quan h8 giLa khái ni8m =$Ec=Qnh nghOa vNi m3t khái ni8m khác. Ví dK: Trong tri-t h*c, có nhi.u =Qnh nghOa thông qua quan h8. ChŽng h n,V.I.Lénine =Qnh nghOa khái ni8m "v5t ch:t" thông qua vi8c =Bi l5p vNi khái ni8mý th7c. Các cJp ph m trù hi8n t$Eng và bAn ch:t, nguyên nhân và k-t quA,... c™ng=$Ec =Qnh nghOa theo ki+u này. 4.4. }nh ngh‘a kicn thict (xây d‡ng) ZQnh nghOa ki-n thi-t là ki+u =Qnh nghOa chŒ rõ ngu n gBc ra =%i, ph$›ngth7c t o thành c a =Bi t$Eng hoJc c:u t o c a =Bi t$Eng =$Ec =Qnh nghOa. Ví dK 1: Z$%ng tròn là =$%ng cong khép kín =$Ec t o thành b‰i m3t =i+mchuy+n =3ng trong m3t mJt phŽng và luôn luôn cách =.u m3t =i+m cB =Qnh. Ví dK 2: Phán =oán là hình th7c c› bAn c a t$ duy, =$Ec t o thành t… s/liên k-t giLa các khái ni8m. TH C HÀNH1. Các =Qnh nghOa sau =ây có =úng không? Vì sao? 1.1. Logic h*c hình th7c là khoa h*c nghiên c7u t$ duy c a con ng$%i. 1.2. Hàng hoá là sAn phRm do lao =3ng c a con ng$%i làm ra. 26
  27. 27. 1.3. Tri-t h*c là khoa h*c v. nhLng quy lu5t c a t/ nhiên, xã h3i và t$ duycon ng$%i. 1.4. Xã h3i c3ng sAn ch nghOa là xã h3i không t n t i giai c:p. 1.5. - Th- nào là phK nL =¨p? - PhK nL =¨p là phK nL có s7c quy-n r™. - Th- nào là phK nL có s7c quy-n r™? - PhK nL có s7c quy-n r™ là phK nL có s c =¨p.2. Dùng vòng tròn t5p hEp =+ mô tA quan h8 ngo i diên giLa các khái ni8m sau=ây: 2.1. Sinh viên, bí th$ chi =oàn, sinh viên $u tú. 2.2. Sinh viên, =oàn viên, c9u th bóng =á. 2.3. T3i ph m, t3i ph m hình s/, t3i ph m tham ô, t3i ph m gi-t ng$%i. 2.4. Khái ni8m, phán =oán, suy lu5n, ch7ng minh, hình th7c c a t$ duy. 2.5. Nh c sO, ho sO, nhà báo, trí th7c, ng$%i Vi8t Nam.3. Hãy cho bi-t, cách phân chia sau =ây có =úng không? Vì sao? 3.1. GiNi t/ nhiên chia thành giNi vô sinh, giNi hLu sinh, =3ng v5t, th/cv5t. 3.2. C› c:u công quy.n =$Ec chia ra thành l5p pháp, hành pháp, t$ pháp vàZAng. 3.3. T5p hEp sB chia thành sB thành sB t/ nhiên, sB d$›ng, sB âm, sB hLu tŒ. 3.4. Chi-n tranh chia thành chi-n tranh chính nghOa, chi-n tranh phi nghOa,chi-n tranh bAo v8 t• quBc. 3.5. V n h*c chia thành v n h*c Vi8t Nam, v n h*c Anh, v n h*c Pháp,v n h*c M°, v n h*c châu Âu. Ch8Bng IV PHÁN OÁN 27
  28. 28. I. iC TR NG CHUNG CIA PHÁN OÁN 1. Khái ni!m phán +oán: Phán !oán là m9t hình th c t duy, ! #c hình thành nhU s. liên kGtgi a các khái ni)m, nó khOng !*nh ho3c ph !*nh m9t !3c !iHm, m9t tính ch thay m9t m"i liên h) nào !ó c a !"i t #ng. 2. Giá tr} chân lý cpa phán +oán - Phán =oán có giá trQ chân lý =úng =$Ec g*i là phán =oán =úng. Ký hi8u: 1 hoJc “=” – =úng; "c" – chân th/c. - Phán =oán có giá trQ chân lý sai =$Ec g*i là phán =oán sai. Kí hi8u: 0 hoJc “s” – sai; “g” - giA dBi. - Giá trQ =úng, sai g*i là giá trQ chân lý c a phán =oán. Ví dK: - Karl Marx là ng$%i Z7c = 1. - Karl Marx là ng$%i Nga = 0. 3. Phán +oán và câu: Phán =oán và câu có quan h8 m5t thi-t vNi nhau. Trong quá trình phAn ánh,vi8c hình thành câu và phán =oán = ng th%i xAy ra. Phán =oán =$Ec bi+u = t d$Ni d ng ngôn ngL thành m3t câu (m8nh =.),phAn ánh =úng hoJc sai hi8n th/c khách quan. Còn câu là cái “vP v5t ch:t” c aphán =oán. Vì câu là s/ liên k-t giLa các t… nên t… c™ng có liên h8 vNi phán =oán. –nhLng ngôn ngL khác nhau, ta có nhLng t… khác nhau =+ th+ hi8n khái ni8m. Tuyv5y, c:u trúc logic c a phán =oán v”n giBng nhau. Tuy phán =oán và câu có s/ thBng nh:t, nh$ng giLa chúng không phAihoàn toàn = ng nh:t. B‰i vì, phán =oán =$Ec bi+u hi8n b‹ng câu, nh$ng khôngphAi câu nào c™ng là phán =oán, =ó là câu hPi, câu cAm thán, câu m8nh l8nh,...II. PHÁN OÁN NN 1. Liên t˜ logic và các phép logic: Nh$ =ã trình bày trên =ây, phán =oán là m3t câu (=›n, ph7c) c:u t o =úngngL pháp. Trong nhLng phán =oán =ó, ta th$%ng gJp các t…: và, hay, hoJc, n-u…thì…, vì… nên,… Logic h*c g*i =ó là nhLng liên t… logic. 28
  29. 29. Các liên t… logic này 7ng vNi các phép logic. ChŽng h n: - Phép ph =Qnh 7ng vNi phK t… “không” (C™ng =$Ec g*i chung là liên t…logic). - Phép h3i 7ng vNi liên t… “và”. - Phép tuy+n 7ng vNi liên t… “hoJc”, “hay là”. - Phép kéo theo 7ng vNi liên t… “n-u…thì…”. Các phép logic trên =$Ec ký hi8u: - Phép ph =Qnh: “ ” hoJc “7” hoJc “~” - Phép h3i: “/”. - Phép tuy+n: “/”. - Phép kéo theo: “ ” hay (³). - Phép t$›ng =$›ng: “ ” hoJc “ ´ ” hoJc “ = ”. 2. Phán +oán +Bn và các hình thái phán +oán +Bn 2.1. Phán +oán +Bn: Phán +oán +Bn là phán +oán +8|c t•o thành t˜ m4i liên h! giŽa haikhái ni!m bzi h! t˜ “LÀ” honc “KHÔNG LÀ”. Ví dK: - Vi8t Nam là thành viên th7 150 c a WTO (a). - M*i công nhân không là k¡ bóc l3t (b). Khái ni8m chŒ =Bi t$Eng c a s/ suy nghO “Vi8t Nam” và “công nhân” g*ilà CHf Tw (Subjectum) c a phán =oán. Kí hi8u: S (Subjectum). Khái ni8m chŒ tính ch:t, quan h8 c a =Bi t$Eng c a s/ suy nghO “thành viênth7 150 c a WTO”, “k¡ bóc l3t” g*i là V{ Tw hay TÂN Tw. Kí hi8u: P (Praedicatum) Ch t… và vQ t… (tân t…) g*i là thu5t ngL c a phán =oán. Nh$ v5y, ta có th+ khái quát công th7c c a phán =oán =›n: S là P Ho c S không là P 29
  30. 30. Do v5y, ng$%i ta còn cho r‹ng, phán =oán =›n là phán =oán không ch7aliên t… logic. C n c7 vào l$Eng t…, ng$%i ta chia phán =oán thành nhLng lo i khác nhau. 2.2. Các hình thái phán +oán +Bn C n c7 vào l$Eng t… và h8 t… (là, không là) ng$%i ta chia phán =oán =›nthành 4 lo i: 2.2.1. Phán +oán khšng +}nh chung (toàn x$ng - khŽng =Qnh) Công th7c: M*i S là P Kí hi8u: A – Affirmotio Ví dK: M*i dân t3c =.u có quy.n bình =Žng. 2.2.2. Phán +oán php +}nh chung (toàn x8ng – php +}nh) Công th7c: M*i S không là P Kí hi8u: E - (Négo) Ví dK: M*i ng$%i Vi8t Nam =.u không thích chi-n tranh. 2.2.3. Phán +oán khšng +}nh riêng (+nc x8ng – khšng +}nh) Công th7c: M3t sB S là P Kí hi8u: I - (Affirmotio). Ví dK: M3t sB sinh viên là =oàn viên TNCS HCM. 2.2.4. Phán +oán php +}nh riêng (+nc x8ng - php +}nh) Công th7c: M3t sB S không là P Kí hi8u: O (Négo) 30
  31. 31. Ví dK: M3t sB sinh viên không thích h*c logic h*c. * Chú ý: ZBi vNi nhLng phán =oán =›n, =Bi t$Eng =$Ec =. c5p là m3tph9n t‘ duy nh:t và th/c t- v”n có m3t thì ta có th+ xem =ó là phán =oán toàn th+. 3. Tính chu diên cpa các khái ni!m trong phán +oán +Bn 3.1. Khái ni!m ngo•i diên Tlp h|p các ph€n t•, các +4i t8|ng trong khái ni!m g•i là ngo•i diêncpa khái ni!m. Nh$ v5y, ngo i diên c a khái ni8m nói lên quy mô, trình =3 khái quát c akhái ni8m. Ví dK: Xét khái ni8m “con ng$%i”. Khái ni8m này có ngo i diên r:t r3ng,vì nó ch7a t:t cA ph9n t‘ ng$%i (con ng$%i cK th+) trên th- giNi. 3.2. Khái ni!m chu diên M9t khái ni)m ! #c g i là chu diên khi ngo i diên c a nó ! #c ! c p!0y ! trong phán !oán. Nh$ v5y, m3t khái ni8m chu diên, khi ngo i diên c a nó hoàn toàn n‹mtrong hoJc hoàn toàn n‹m ngoài ngo i diên c a khái ni8m khác; m3t khái ni8mkhông chu diên, khi ngo i diên c a nó chŒ có m3t b3 ph5n n‹m trong hoJc n‹mngoài ngo i diên c a khái ni8m khác. Ký hi8u khái ni8m ngo i diên: “+”. Ta ký hi8u khái ni8m không chu diên: “ ”. Ví dK: Xét phán =oán “M*i công nhân =.u là ng$%i lao =3ng”. G*i: S là công nhân; P là ng$%i lao =3ng. Ta có s› = Euler - Venn bi+u diHn quan h8 ngo i diên giLa 02 khái ni8mnày: P S+ 31
  32. 32. Ta th:y, khái ni8m “công nhân” chu diên trong phán =oán trên. B‰i vì, trêns› = , ngo i diên c a khái ni8m “công nhân” hoàn toàn n‹m trong ngo i diên c akhái ni8m “ng$%i lao =3ng”; khái ni8m "ng$%i lao =3ng" trong phán =oán trên làkhông chu diên, b‰i vì, ngo i diên c a nó có m3t ph9n trùng vNi ngo i diên kháini8m “công nhân”. Nói cách khác, do khái ni8m "công nhân" =$Ec =. c5p vNi =9y = ngo idiên nên nó chu diên, còn khái ni8m "ng$%i lao =3ng" =$Ec =. c5p không =9y =ngo i diên nên nó không chu diên. 3.3. Kh{o sát tính chu diên cpa khái ni!m trong phán +oán +Bn 3.3.1. Phán +oán khšng +}nh chung (SaP) M*i S là P M*i ph9n t‘ thu3c S =.u thu3c P. Có hai khA n ng xAy ra: - M3t là, n-u ngo i diên c a ch t… S nhP h›n ngo i diên c a vQ t… P thì Schu diên và P không chu diên. Ví dK: M*i công nhân =.u là ng$%i lao =3ng. Ta có s› = Euler – Venn: P S+: Công nhân S P-: Ng$%i lao =3ng - Hai là, n-u ngo i diên c a ch t… S b‹ng ngo i diên c a vQ t… P thì S chudiên và P c™ng chu diên. Ví dK: M*i tam giác =.u =.u là tam giác có ba c nh b‹ng nhau. S=P S+: Tam giác =.u 32
  33. 33. P+: Tam giác có ba c nh b‹ng nhau 3.3.2. Phán +oán php +}nh chung (SeP) M*i S không là P M*i ph9n t‘ thu3c S =.u không thu3c P. Tr$%ng hEp này chŒ có m3t khA n ng xAy ra. Ví dK: M*i k¡ n bám =.u không có ích. S+: K¡ n bám. S P P+: Không có ích 3.3.3. Phán +oán khšng +}nh chung (SiP) M3t sB S là P Có m3t sB ph9n t‘ S thu3c P Có hai khA n ng xAy ra: - M3t là, n-u ch t… S và vQ t… P có quan h8 giao nhau thì S không chu diênvà P c™ng không chu diên. Ví dK: M3t sB sinh viên mê bóng =á. S P S-: Sinh viên P+: Mê bóng =á - Hai là, n-u ch t… S và vQ t… P có quan h8 phK thu3c thì S không chu diênvà P chu diên. – ví dK trên, n-u t:t cA nhLng “ng$%i mê bóng =á” =.u là “sinh viên”, ta cós› = : S-: Sinh viên P S P+: Mê bóng =á 33
  34. 34. 3.3.4. Phán +oán php +}nh riêng (SoP) M3t sB S không là P Có m3t sB ph9n t‘ S không thu3c P Có hai khA n ng xAy ra: - M3t là, n-u m3t sB ph9n t‘ S n‹m ngoài P, m3t sB ph9n t‘ còn l i khôngxác =Qnh có thu3c P hay không và tân t… P n‹m ngoài ch t… S thì S không chudiên và P chu diên. Ví dK: M3t sB câu không là phán =oán. S P S-: Câu P+: Phán =oán - Hai là, n-u vQ t… P hoàn toàn n‹m trong ch t… S thì S không chu diên vàP chu diên. Trong ví dK trên, n-u m*i phán =oán =.u là câu (=úng) thì ta có s› =Venn: S P S-: Câu P+: Phán =oán * Nhln xét: Qua khAo sát các các tr$%ng hEp trên, ta có th+ rút ra k-t lu5n: - Ch t… (S) chu diên trong phán =oán chung (toàn x$ng) và không chudiên trong phán =oán riêng (=Jc x$ng). - VQ t… (P) chu diên trong phán =oán ph =Qnh và có th+ chu diên hoJckhông chu diên trong phán =oán khŽng =Qnh.4. Quan h! giŽa các phán +oán 34
  35. 35. ZJt 04 phán =oán =›n A, E, I, O trên 04 =Œnh hình vuông, ta có hình hìnhvuông logic (the traditional square). A ZBi ch*i trên E b5c Th7 I ZBi ch*i d$Ni O 4.1. Quan h! mâu thu•n (Contradictory) Quan h! mâu thu•n là quan h! giŽa các phán +oán +Bn có cùng kháini!m S, P, nh8ng trái ng8|c nhau v, l8|ng t˜ và h! t˜. Theo hình vuông logic, quan h8 mâu thu”n g m quan h8: A - O; E – I. - Xét quan h8 A - O: A: M*i S là P O: M3t sB S không là P Ví dK: A: M*i sinh viên =.u là =oàn viên. O: M3t sB sinh viên không là =oàn viên. Ta có, n-u: A=1 O=0 A=0 O=1 O=1 A=0 O=0 A=1 - Xét quan h8 giLa E - I E: M*i S không là P I: M3t sB S là P Ví dK: 35
  36. 36. E: M*i sinh viên không là =oàn viên. I: M3t sB sinh viên là =oàn viên. Ta có, n-u: E=1 I=0 E=0 I=1 I=1 E=0 I=0 E=1 4.2. Quan h! l! thuxc (subalternation) Quan h! l! thuxc là quan h! giŽa các phán +oán có cùng khái ni!m S,P, cùng h! t˜ nh8ng khác nhau v, l8|ng t˜. Theo hình vuông logic, quan h8 l8 thu3c g m các quan h8: A – I; E - O Xét quan h8: A – I A: M*i S =.u là P I: M3t sB S là P Ví dK: A: M*i sinh viên =.u là =oàn viên. I: M3t sB sinh viên là =oàn viên. Ta có, n-u: A=1 I=1 A=0 I = || (Không xác =Qnh) I=1 A = || I=0 A=0 4.3. Quan h! +4i ch•i (Contrary) Quan h! +4i ch•i là quan h! giŽa các phán +oán có cùng khái ni!m S,P, cùng l8|ng t˜ nh8ng trái ng8|c v, h! t˜. Theo hình vuông logic, ta có 02 lo i quan h8 =Bi ch*i: 4.3.1. Quan h! +ói ch•i trên ó là quan h! giŽa hai phán +oán A - E. A: VNi m*i S =.u là P E: M*i S không là P 36
  37. 37. Ví dK: A: M*i sinh viên =.u là =oàn viên. E: M*i sinh viên =.u không là =oàn viên. Ta có, n-u: A=1 E=0 A = 0 => E = || E=1 A=0 E=0 A = || 4.3.2. Quan h! +4i ch•i d8~i (Subcontrary) ó là quan h! giŽa hai phán +oán I - O I: M3t sB S là P O: M3t sB S không là P Ví dK: I: M3t sB sinh viên là =oàn viên. O: M3t sB sinh viên không là =oàn viên. Ta có, n-u: I=1 O = || I=0 O=1 O=1 I = || O=0 I=1IV. PHÁN OÁN PHRC VÀ CÁC PHÉP LOGIC 1. Khái ni!m phán +oán ph`c Phán +oán ph`c là phán +oán +8|c t•o thành t˜ mxt hay nhi,u phán+oán thành ph€n nh9 các liên t˜ logic. 2. Các phép logic: 2.1. Phép php +}nh 2.1.1. }nh ngh‘a Php +}nh cpa mxt phán +oán là thao tác logic nh m t˜ mxt phán +oán+ã có, ta t•o ra mxt phán +oán m~i có giá tr} chân lý trái ng8|c v~i nó b ngt˜ php +}nh "không ph{i”. 37
  38. 38. Ví dK: - Karl Marx là ng$%i Z7c = 1 Ph =Qnh phán =oán trên, ta có: - Không phAi Karl Marx là ng$%i Z7c = 0 Nh$ v5y, t… m3t phán =oán P b:t kŸ, ta có th+ t o ra phán =oán ph =Qnh làkhông phAi P. Ký hi8u: P Ta có th+ l5p bAng chân – trQ c a phép ph =Qnh nh$ sau: P P 1 0 0 1 2.1.2. Php +}nh kép – ph9n trên, ph =Qnh m3t phán =oán P ta có phán =oán P . N-u ta ti-p tKcph =Qnh phán =oán P thì ta sF có phán =oán ph =Qnh c a ph =Qnh P . Xét phán =oán: P – Tháng hai có 31 ngày = 0 - Ph =Qnh l9n I: P – Không phAi tháng hai có 31 ngày = 1 - Ph =Qnh l9n II: P – Nói r‹ng, không phAi tháng hai có 31 ngày là sai = 0. (NghOa là, tháng hai có 31 ngày). Ta th:y, qua hai l9n ph =Qnh ta có phán =oán mNi có cùng giá trQ chân lývNi phán =oán ban =9u. Ký hi8u: P= P hoJc ~ ( ~ P) = P hoJc · ( · P) = P Ta nói, P và P t$›ng =$›ng logic vNi nhau. Z*c là: Không phAi không P t$›ng =$›ng logic vNi P. H8 th7c t$›ng =$›ng này giBng nh$ trong = i sB h*c có cùng h‹ng =Žngth7c: a = a. 38
  39. 39. Có th+ l5p bAng chân - trQ phép ph =Qnh kép nh$ sau: P P P 1 0 1 0 1 0 Ta th:y, P và P cùng giá trQ chân lý. Do v5y: P = P 2.2. Phép hxi 2.2.1. }nh ngh‘a phép hxi Phán +oán hxi là phép liên kct hai honc nhi,u phán +oán thành ph€nbzi liên t˜ logic “VÀ”. Xét hai phán =oán: P = Ân thích xem phim. Q = Ân thích xem ca nh c. Ta thi-t l5p phán =oán h3i: Ân thích xem phim và (Ân thích xem) ca nh c. Ta vi-t: P / Q Z*c là: P h3i Q hay P và Q Ta có bAng giá trQ chân lý: P Q P / Q 1 1 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0 Do v5y, ta có th+ =Qnh nghOa, phán =oán P / Q =úng khi cA P và Q cùng=úng và sai trong m*i tr$%ng hEp khác. Do v5y, ng$%i ta g*i phán =oán h3i là phán =oán tích. 39
  40. 40. * L8u ý: Khi nBi hai phán =oán b‰i t… “và” =+ diHn = t phép h3i, ng$%i tath$%ng bP bNt m3t sB t… trùng l p hoJc s‘a =•i =ôi chút. 2.2.2. NhŽng liên t˜ khác t˜ “và” nh8ng có ý ngh‘a phép hxi Ngoài t… “và”, trong nhi.u tr$%ng hEp, ta gJp các t… khác cùng chŒ phéph3i nh$: = ng th%i, nh$ng, mà, r i, song, v”n, c™ng, tuy… nh$ng, mJc dù...nh$ng,... hoJc chŒ b‹ng m3t d:u phRy “,”. * Chú ý: 1. Có nhLng tr$%ng hEp, t… “và” không mang ý nghOa phép h3i. ChŽng h n: “Nói và làm =i =ôi vNi nhau”. T… “và” trong câu này khôngmang ý nghOa phép h3i, b‰i vì, ta không th+ tách câu trên thành 02 phán =oán: “Nói =i =ôi vNi nhau”; Và: “Làm =i =ôi vNi nhau”. 2. Trong ngôn ngL, có nhLng tr$%ng hEp t… “và” =$Ec dùng không rõnghOa. Hãy xem ví dK sau =ây: “Napoleon thích uBng n$Nc và r$Eu”. (Napoleon liked water and wine) (Xem Samuel Guttenplan, The Languages of Logic, Oxford PublishingServices, 1986, P.112) Ta có th+ hi+u câu này: “Napoleon thích uBng n$Nc” và “Napoleon thích uBng r$Eu”. Nh$ v5y, v:n =. là không rõ. B‰i lF, có th+ Napoleon thích uBng cA haihoJc thích pha n$Nc vNi r$Eu. Tr$%ng hEp này, t… “và” =$Ec hi+u là “vNi” mNi=úng. 2.3. Phép tuyon (tsng logic) 2.3.1. }nh ngh‘a Phép tuyon là phép liên kct hai hay nhi,u phán +oán thành ph€n bziliên t˜ logic “honc”, “hay là”. Ví dK: Xét hai phán =oán: P: Anh :y là giáo viên. Q: Anh :y là nh c sO. 40
  41. 41. Ta thi-t l5p phép tuy+n: Anh :y là giáo viên hoJc (anh :y là) nh c sO. Kí hi8u: P Q Z*c là: P hoJc Q, hay P hay Q, hoJc tuy+n c a P và Q. Ta có th+ l5p bAng chân - trQ c a phép tuy+n nh$ sau: P Q P Q 1 1 1 1 0 1 0 1 1 0 0 0 Qua bAng chân - trQ, ta th:y, phán =oán P Q chŒ sai khi các phán =oánthành ph9n =.u sai và nó =úng trong các tr$%ng hEp khác. Do v5y, ng$%i ta còng*i phép tuy+n là phép t•ng logic. 2.3.2. Phép tuyon chnt và phép tuyon không chnt Phép tuy+n mà ta =. c5p ‰ mKc 2.3.1, logic h*c g*i là phép tuy+n khôngchJt (còn g*i là phép tuy+n lPng, tuy+n r3ng hay phép tuy+n không lo i). Nót$›ng =$›ng vNi t… “hoJc” theo nghOa “và/hoJc”. Ngoài phép tuy+n này, ng$%i ta còn dùng phép tuy+n chJt (tuy+n lo i). Nót$›ng =$›ng vNi t… “hoJc” theo nghOa “hoJc…hoJc”. Ví dK: Xét hai phán =oán; P = Vi8t Nam gia nh5p WTO n m 2006. Q = Vi8t Nam gia nh5p WTO n m 2007. Th/c hi8n phép tuy+n ta có: Vi8t Nam gia nh5p WTO n m 2006 hoJc 2007. Ký hi8u: P V Q hay P + Q Z*c là: P tuy+n chJt (tuy+n lo i) Q. Ta có th+ l5p bAng chân - trQ phép tuy+n chJt nh$ sau: P Q PVQ 41
  42. 42. 1 1 0 1 0 1 0 1 1 0 0 0 Nhìn vào bAng chân trQ, ta th:y, phép tuy+n chJt chŒ =úng khi có m3t tronghai phán =oán thành ph9n là =úng và sai trong các tr$%ng hEp khác. 2.4. Phép kéo theo 2.4.1. }nh ngh‘a phép kéo theo: Phép kéo theo là phép liên kct hai phán +oán thành ph€n bzi liên t˜logic “ncu… thì…” GiA s‘ ta có hai phán =oán thành ph9n: P: Tr%i n ng. Q: Tôi sF =-n th m b n. Ta có th+ l5p phán =oán kéo theo: N-u tr%i n ng thì tôi sF =-n th m b n. Phán =oán này có d ng: N-u P thì Q Kí hi8u: P Q P: Ti.n =.; Q: H5u =. (k-t =.) Z*c là: N-u P thì Q, hoJc t… P suy ra Q, hoJc P kéo theo Q Phép kéo theo có th+ xác =Qnh qua bAng chân - trQ: P Q P Q 1 1 1 1 0 0 42
  43. 43. 0 1 1 0 0 1 Nhìn vào bAng chân - trQ ta th:y, phán =oán P Q chŒ sai khi “tr%i n ng”mà “tôi không =-n th m b n”; còn n-u “tr%i không n ng” (có th+ tr%i m$a) mà“tôi v”n =-n th m b n” hoJc ‰ nhà =.u =$Ec. Do v5y, ta có th+ =Qnh nghOa: Phán =oán P Q sai khi P =úng mà Q sai và =úng trong các tr$%ng hEpcòn l i. 2.4.2 Các phán +oán t8Bng +8Bng v~i P Q Xét phán =oán: N-u tr%i m$a thì =$%ng phB sF $Nt. G*i: - Tr%i m$a là P; - Z$%ng phB $Nt là Q. Phán =oán trên có d ng: P Q Phán =oán này =úng, vì khi P =úng thì Q c™ng =úng. Vì v5y, khi “Z$%ngphB không $Nt” (không Q) thì ta có th+ suy ra “Tr%i không m$a” (không P) (vìn-u m$a thì =$%ng phB =ã $Nt). Do =ó, ta phán =oán t$›ng =$›ng =úng: “N-u =$%ng phB không $Nt thì suy ra tr%i không m$a” Kí hi8u: Q P P Q= Q P Ta th:y, phán =oán “N-u tr%i m$a thì =$%ng phB sF $Nt” còn t$›ng =$›ngvNi các phán =oán sau: - “Nói r‹ng, tr%i m$a mà =$%ng phB không $Nt là sai”.HoJc: - “Không th+ có chuy8n, tr%i m$a mà =$%ng phB không $Nt”. P Q Nh$ v5y, ta có phán =oán t$›ng =$›ng: P Q= Q P = P Q 43
  44. 44. Ta có th+ ch7ng minh h8 th7c trên b‹ng cách l5p bAng chân – trQ: P Q P Q P Q Q P P Q P Q (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) 1 1 0 0 1 1 0 1 1 0 0 1 0 0 1 0 0 1 1 0 1 1 0 1 0 0 1 1 1 1 0 1 Ta th:y c3t 5, 6, 8 có cùng giá trQ chân lý. V5y, P Q= Q P = P Q 2.4.3. Các tính chut cpa phép kéo theo 2.4.3.1. Tính chut ph{n x•: a a 2.4.3.2. Tính chut ph{n +{o (a b) = b a 2.4.3.3. Tính chut chuyon v} (b’c c€u) [(a b) (b c)] (a c) 2.4.3.3. Quan h! v~i phép php +}nh, phép hxi, phép tuyon (a b) = ( a ) b= a b 2.4.4. i,u ki!n c€n, +i,u ki!n +p - Xét phán =oán: P Q Ta nói, P là =i.u ki8n = =Bi vNi Q, còn Q là =i.u ki8n c9n =Bi vNi P. Ví dK: N-u tr%i m$a thì =$%ng phB $Nt (P Q). Ta nói: “Tr%i m$a” – P: là =i.u ki8n = =+ có “Z$%ng phB $Nt” – Q: là=i.u ki8n c9n =+ suy ra có tr%i m$a (P) - Xét phán =oán: P Q Ví dK: “N-u ai không giPi toán thì =…ng vào =ây” (Heraclite) 44
  45. 45. G*i: - P: Ai giPi toán; - Q: Ai vào =ây Phán =oán trên có d ng: P Q Ta nói, P là =i.u ki8n c9n =Bi vNi Q; có Q là = =+ suy ra có P. Nh$ v5y, “giPi toán” là =i.u ki8n c9n =+ “vào =ây”. Còn n-u “không giPitoán” = =+ suy ra “không vào =ây” =$Ec. Nh$ng, n-u “Ai không vào =ây” khôngth+ suy ra r‹ng, h* “không giPi toán”. Có th+ =Qnh nghOa: - G i P là !i u ki)n ! !"i v;i Q là khi có P thì chZc chZn có Q. Còn Qlà c0n !H có P. - G i P là !i u ki)n c0n !"i v;i Q là khi không có P thì chZc chZn khôngcó Q. Còn có P thì ch a chZc (ch a ! !H suy ra) có Q hay không có Q. 2.5. Phép t8Bng +8Bng Xét phán =oán: P Q Có th+ phát bi+u: N-u có P thì có Q và ng$Ec l i, n-u có Q thì có P. Ta c™ng có th+ diHn = t phán =oán P Q b‹ng cách khác: P là =i.u ki8n c9n và = =+ có Q. Có P khi và chŒ khi có Q (n-u và chŒn-u). Ký hi8u: P Q hay Q P. Ta nói phán =oán P và phán =oán Q là 02 phán =oán t$›ng =$›ng. Nh$ v5y, phép t 6ng ! 6ng chính là phép logic h9i hai phán !oán cód ng P Q và Q P. Ví dK: N-u t7 giác ABCD là hình vuông thì t7 giác ABCD có 4 c nh b‹ngnhau và có 4 góc vuông. Và ng$Ec l i, n-u t7 giác có 4 c nh b‹ng nhau và có 4góc vuông thì t7 giác =ó là hình vuông. Ta l5p bAng chân – trQ c a phán =oán P Q P Q P Q Q P (P Q) (Q P) 1 1 1 1 1 45
  46. 46. 1 0 0 1 0 0 1 1 0 0 0 0 1 1 1 Ta th:y, phán =oán t$›ng =$›ng chŒ =úng khi hai phán =oán thành ph9ncùng =úng hoJc cùng sai. TH C HÀNH1. NhLng câu sau =ây, câu nào là phán =oán: 1.1. Có nhLng sinh viên h*c giPi. 1.2. Hãy nhanh lên! 1.3. H Chí Minh là m3t danh nhân v n hóa. 1.4. Logic tình thái là gi? 1.5. Z¨p quá! 1.6. X thích xem phim. 1.7. N-u tr%i m$a thì 2 + 2 = 4.2. Cho P: Nó thích h*c Tri-t h*c. Q: Nó thích h*c Logic h*c. Vi-t phán =oán sau =ây d$Ni d ng kí hi8u: 2.1. Nó không thích h*c Tri-t h*c mà c™ng không thích h*c Logic h*c. 2.2. Không phAi nó v…a thích h*c Tri-t h*c v…a thích h*c Logic h*c. 2.3. Nó chŒ thích h*c m3t trong nhLng môn (Tri-t h*c, Logic h*c). 2.4. Nó thích h*c ít nh:t m3t trong nhLng môn. 2.5. Nó không thích h*c ít nh:t m3t trong hai môn. 2.6. Nó thích h*c nhi.u nh:t là m3t môn.3. Cho phán =oán: “Trong lNp này, có m3t sB sinh viên h*c giPi”. N-u phán =oán náy =úng thì các phán =oán sau =ây nh$ th- nào: 3.1. Trong lNp này, có vài sinh viên h*c giPi. 3.2. Trong lNp này, chŒ có m3t sinh viên h*c giPi. 3.3. Trong lNp này, không có sinh viên nào h*c gPi. 3.4. Trong lNp này, không phAi không có sinh viên h*c gPi. 3.5. Trong lNp này, sinh viên nào c™ng h*c giPi. 46
  47. 47. 3.6. Không phAi m*i sinh viên trong lNp này =.u h*c giPi. 3.7. Trong lNp này, không phAi không có sinh viên không h*c giPi. 3.8. Trong lNp này, m*i sinh viên =.u không h*c giPi.4. Vi-t công th7c các phán =oán sau =ây: 4.1. SB cô có vE có ch ng. Sinh con =9u lòng chŽng gái thì trai. 4.2. Chó =âu có s a trBng không. Không th‹ng n tr3m, c™ng ông =i =$%ng. 4.3. N-u không có lòng yêu lao =3ng =-n cu ng nhi8t thì sF không có tàin ng, không có thiên tài. (Mendeleep) 4.4. Ch-t thì bP con, bP cháu SBng thì không bP mùng sáu tháng giêng. 4.5. Nên thE nên th9y vì lo h*c No n, no mJc b‰i hay làm. 4.6. N-u b n muBn giàu có thì chŽng nhLng phAi h*c cách làm ra ti.n màcòn phAi h*c cách s‘ dKng = ng ti.n (B. Franklin)5. Các t… “và”, d:u “,” trong phán =oán sau =ây có mang ý nghOa c a phép logickhông? N-u có thì =ó là phép logic gì? 5.1. An và Bình d t nhau =i ch›i. 5.2. Công nhân, viên ch7c khi v. h$u, già y-u, b8nh t5t hoJc m:t s7c lao=3ng =$Ec h$‰ng quy.n lEi bAo hi+m xã h3i.6. Các t… “hoJc”, “hay là” trong các phán =oán sau =ây mang ý nghOa phép tuy+nnào: 6.1. HoJc chúng ta =i lên ch nghOa xã h3i hoJc chúng ta =i theo con =$%ngt$ bAn ch nghOa. 6.2. B:t kì hi8n t$Eng nào c™ng thu3c v. hi8n t$Eng v5t ch:t hoJc hi8nt$Eng tinh th9n. 6.3. Sinh viên các tr$%ng cao =Žng, = i h*c phAi h*c Logic h*c hoJc Tri-th*c. 6.4. LEi nhu5n c a nhà t$ bAn t ng nh% n ng su:t lao =3ng t ng hoJc giáthành sàn phRm giAm. 47
  48. 48. 6.5. Karl Marx sinh n m 1818 hoJc 1819; muBn bi-t rõ, hãy xem trong “T…=i+n tri-t h*c” hoJc cuBn “LQch s‘ tri-t h*c Mác – Lênin”.7. Ch7ng minh các công th7c và tìm n3i dung cK th+ theo công th7c sau =ây: 7.1. a b = (a b) (b a) (a b) 7.2. a b = (a b) (b a) 7.3. [ (a b) (b) ] a 7.4. (a b) [a b] 7.5. [ a b] (a b) 7.6. a b = (a b) (a b)8. Trên c› s‰ xác =Qnh =i.u ki8n c9n và =i.u ki8n = , vi-t l i phán =oán sau =âyd$Ni d ng “N-u… thì…” hoJc “N-u không… thì không…”. 8.1. ChŒ có khoa h*c khi có t•ng quát. (Anstote). 8.2. N.n kinh t- hàng hóa chŒ phát tri+n m nh mF khi có = các d ng thQtr$%ng. 8.3. ChŒ có ch nghOa xã h3i, ch nghOa c3ng sAn mNi giAi phóng =$Ec dânt3c bQ áp b7c và nhLng ng$%i lao =3ng trên th- giNi khPi ách nô l8. (H ChíMinh). 8.4. MuBn th7c tŒnh m3t dân t3c, tr$Nc h-t phAi th7c tŒnh thanh niên. 8.5. Z+ =Am =$›ng =$Ec vai trò lãnh = o, ZAng phAi vLng m nh v. chínhtrQ và t• ch7c, phAi th$%ng xuyên t/ =•i mNi, t/ chŒnh =Bn, ra s7c nâng cao trình=3, trí tu8, n ng l/c lãnh = o. 8.6. Không có gi:c m› nào tr‰ thành hi8n th/c, n-u b n không th7c d5ylàm vi8c (Banking) 8.7. Suy nghO xa sF không lo bu n g9n (Kh•ng T‘). 8.8. Ng*c chŽng mài chŽng sáng. Ng$%i không suy xét, không thêm trí khôn (Kh•ng T‘). 8.9. ChŒ nhLng nhân cách có = o =7c cao cA và trí tu8 sâu s c thì mNi cAmth:y bi kQch do ý th7c =$Ec s/ phân cách c a mình. (A.Xpikin) 8.10. SF không có t$›ng lai, n-u không có ch nghOa Mác (JacquesDerrida). 48
  49. 49. 8.11. MuBn th/c s/ hi+u =$Ec phRm ch:t và tài n ng c a dân t3c, c9n phAi=i sâu vào nhLng diHn bi-n lQch s‘ và phát hi8n ra nhLng nét =3c =áo =$Ec Rn sâutrong lòng hi8n v5t. (Tr9n V n Giàu). 8.12. Ch…ng nào ng$%i Tây nh• h-t cP n$Nc Nam thì mNi h-t ng$%i Nam=ánh Tây. (NguyHn Trung Tr/c). 8.13. V n hóa, n-u =+ phát tri+n m3t cách t/ phát, không có s/ h$Nng d”nt/ giác, sF =+ l i sau l$ng m3t bãi sa m c (Karl Marx).9. Tìm các phán =oán t$›ng =$›ng vNi các phán =oán 8.1, 8.3, 8.4, 8.5, 8.6, 8.10,8.12. Ch8Bng V SUY LUMNI. KHÁI NITM CHUNG V¥ SUY LUMN 1. Suy luln là gì? “Suy luln là thao tác t8 duy logic, thông qua +ó ng89i ta rút ra +8|cphán +oán m~i t˜ mxt hay nhi,u phán +oán +ã có” Phán =oán =ã cho g*i là TI•N Z•. Phán =oán mNi =$Ec g*i là K»T LUhN. 2. Các lo•i suy luln Nghiên c7u suy lu5n, ng$%i ta chia thành hai lo i: suy lu5n hEp logic vàsuy lu5n không hEp logic. 2.1. Suy luln h|p logic: Suy lu5n hEp logic là suy lu5n, n-u các ti.n =. =.u =úng và tuân th theocác quy t c c a suy lu5n thì k-t lu5n rút ra c™ng =úng. M3t =:t n$Nc muBn phát tri+n v. nhi.u mJt thì phAi h3i nh5p quBc t- Vi8t Nam muBn phát tri+n v. nhi.u mJt V5y, Vi8t Nam phAi h3i nh5p quBc t-. 2.2. Suy luln nghe có lý: 49
  50. 50. Suy lu5n nghe có lý là ki+u suy lu5n không tuân th các quy t c suy lu5n,=+ t… nhLng ti.n =. =ã có rút ra k-t lu5n, do v5y, n-u các ti.n =. =.u =úng thì k-tlu5n rút ra có th+ =úng mà c™ng có th+ sai. ChŽng h n, trong truy8n vui truy.n hình “Th ph m là ai?”: - Ông A bQ m:t chi-c xe = p và ông nghi là anh B hàng xóm l:y. Ông Asuy lu5n: 1. Trong xóm này =ã nhi.u l9n m:t tr3m. 2. Anh B là th ph m các vK m:t =ó và =ã t…ng bQ tù v. t3i n tr3m. 3. L9n này tôi m:t xe = p. V5y, th ph m không ai khác là anh B. Trong câu chuy8n này, k-t lu5n rút ra c a ông A là có th+ =úng mà c™ng cóth+ sai (vì th ph m là con ông :y bán =+ tiêu xài).II. SUY LUMN HEP LOGIC: 1. Suy luln t˜ ti,n +, là phán +oán +Bn 1.1. Suy luln t˜ mxt ti,n +, (suy luln tr‡c ticp) Phép suy lu5n nào chŒ có m3t ti.n =. =$Ec g*i là phép suy lu5n t… m3t ti.n=. hay suy lu5n tr/c ti-p. Quy t’c chung: Khái ni)m nào không chu diên & ti n ! thì không ! #cchu diên & kGt lu n. 1.1.1. Phép +{o ng8|c (+si ch¦) Mu4n +si ch¦, ta +si v} trí cpa chp t˜ và v} t˜. - Có ba tr$%ng hEp suy lu5n hEp logic t… phép =•i chœ (=Ao ng$Ec -Conversio). 1.1.1.1. Phép +{o ng8|c h•n +}nh Zây là phép suy lu5n chuy+n t… phán =oán toàn x$ng khŽng =Qnh sang =Jc x$ng khŽng =Qnh. - Ti.n =.: M*i S là P (SaP) - K-t lu5n: M3t sB P là S (PiS) Ví dK: - Ti.n =.: M*i thanh niên =.u mê bóng =á” - K-t lu5n: M3t sB ng$%i mê bóng =á là thanh niên. 50
  51. 51. 1.1.1.2. Phép +{o ng8|c +Bn gi{n Zây là phép suy lu5n chuy+n t… phán =oán ph =Qnh toàn x$ng hJc khŽng =Qnh =Jc x$ng sang phán =oán mNi. - Ti.n =.: M3t sB S là P (SiP) - K-t lu5n: M3t sB P là S (PiS) Ví dI: - Ti.n =.: M3t sB thanh niên là c9u th bóng =á - K-t lu5n: M3t sB c9u th bóng =á là thanh niên. - Ti.n =.: M*i S không là P (SeP) - K-t lu5n: M*i P không là S (PeS) Ví dI: - Ti.n =.: M*i k¡ c› h3i =.u không có lòng t/ trong - K-t lu5n: M*i ng$%i có lòng t/ tr*ng =.u không là k¡ c› h3i. 1.1.1.3. Chú ý T… ti.n =. là phán =oán “M3t sB S không là P”, ta không th+ suy ra “M3tsB P không là S”. Ví dI: T… ti.n =. “M3t sB =3ng v5t không phAi là con ng$%i” ta không th+suy ra “M3t sB con ng$%i không phAi là =3ng v5t”. B‰i vì, xét hai tr$%ng hEp c a phán =oán “M3t sB S không là P”, khái ni8mS =.u không chu diên, nh$ng n-u k-t lu5n rút ra là “M3t sB P không là S” thì Schu diên. Nh$ v5y, suy lu5n này sF vi ph m quy t c =ã =$Ec =. c5p. 1.1.2. Phép +si chut Mu4n +si chut, ta +si tân t˜ P thành khái ni!m mâu thu•n v~i nó, t`clà không P ; thay +si h! t˜ - phán +oán khšng +}nh +si thành phán +oánphp +}nh và ng8|c l•i. Có 4 d ng phán =oán =›n rút ra theo ph$›ng pháp =•i ch:t: 1.1.2.1. - Ti.n =.: M*i S là P - K-t lu5n: M*i S không là P Ví dI: - Ti.n =.: M*i công dân =.u phAi ch:p hành pháp lu5t - K-t lu5n: M*i công dân không th+ không ch:p hành pháp lu5t. 51
  52. 52. 1.1.2.2. - Ti.n =.: M3t sB S là P - K-t lu5n: M3t sB S không là P Ví dI: - Ti.n =.: M3t sB loài n:m có ch:t =3c - K-t lu5n: M3t sB loài n:m không phAi không có ch:t =3c. 1.1.2.3. - Ti.n =.: M*i S không là P - K-t lu5n: M*i S là P Ví dI: T… “M*i công nhân không là k¡ bóc l3t” ta suy ra “M*i công nhânlà ng$%i không bóc l3t” 1.1.2.4. - Ti.n =.: M3t sB S không là P - K-t lu5n: M3t sB S là P Ví dK: - Ti.n =.: M3t sB sinh viên không là =oàn viên - K-t lu5n: M3t sB sinh viên không phAi là =oàn viên 1.1.3. Kct h|p +si chut và +si ch¦: Có th+ th/c hi8n =•i ch:t tr$Nc, =•i chœ sau hoJc ng$Ec l i. - Ti.n =.: M*i S là P - Z•i ch:t: M*i S không là P - Z•i chœ: M*i P là không S Ví dK: - Ti.n =.: M*i thanh niên =.u mê bóng =á. - Z•i ch:t: M*i thanh niên không phAi không mê bóng =á. - Z•i chœ: M*i ng$%i không mê bóng =á không là thanh niên. 1.1.4. Suy luln d‡a vào quan h! v, giá tr} chân lí giŽa các phán +oán+Bn (Hình vuông logic). 1.1.4.1. D‡a vào quan h! mâu thu•n Rút ra kct luln b ng cách php +}nh phán +oán mâu thu•n v~i ti,n +,. Do v5y, ng$%i ta còn g*i quan h8 này là quan h8 ph =Qnh. Zó là quan h8 giLa A - O và E – I. Nh$ v5y, n-u ti.n =. là A thì k-t lu5n rút ra sF là O . Ví dK: 52
  53. 53. A: M*i quy lu5t =.u mang tính khách quan. O : Không phAi có m3t sB quy lu5t không mang tính khách quan. Tóm t t: Ti.n =. K-t lu5n A O E I I E O A A O E I I E O A 1.1.4.2. D‡a vào quan h! l! thuxc Ncu ti,n +, là phán +oán chung (khšng +}nh honc php +}nh) +úng thìkct luln rút ra là phán +oán bx phln (khšng +}nh honc php +}nh) s¨ +úng. Do v5y, ng$%i ta g*i quan h8 này là quan h8 l8 thu3c. Ví dI: A: M*i ng$%i =.u muBn sBng h nh phúc. N-u phán =oán này =úng thì k-t lu5n sau =ây sF =úng: I: Có m3t sB ng$%i muBn sBng h nh phúc. Tóm t t: 53
  54. 54. Ti.n =. K-t lu5n A I E O 1.1.4.3. D‡a vào quan h! +4i ch•i trên Rút ra kct luln b ng cách php +}nh phán +oán có quan h! +4i ch•i. Ví dI: “M*i ng$%i Vi8t Nam =.u yêu n$Nc” (A). Ta rút ra k-t lu5n =úng: “Không phAi m*i ng$%i Vi8t Nam =.u không yêu n$Nc” ( E ). T•ng quát: Ti.n =. K-t lu5n A E E A 1.1.4.4. Suy luln d‡a vào quan h! +4i ch•i d8~i N-u ti.n =. là ph =Qnh phán =oán b3 ph5n khŽng =Qnh hoJc ph =Qnh thìk-t lu5n là phán =oán b3 ph5n ph =Qnh hoJc khŽng =Qnh. Ví dI: “Không phAi có m3t sB sinh viên không thích h*c logic h*c” ( O ). Ta rút ra k-t lu5n =úng: “Có m3t sB sinh viên thích h*c logic h*c” (I). T•ng quát: Ti.n =. K-t lu5n I O O I Nh$ v5y, vNi m3t phán =oán b:t kŸ làm ti.n =., ta có th+ có nhi.u k-t lu5n=úng =$Ec rút ra t… ti.n =. =ó. 1.2. Tam +o•n luln (suy luln t˜ hai ti,n +, là phán +oán +Bn – suyluln gián ticp) 1.2.1. Khái ni!m v, tam +o•n luln 54
  55. 55. Tam =o n lu5n là h8 thBng suy diHn tiên =. c• x$a nh:t, do nhà tri-t h*c,logic h*c Hy L p Aristote xây d/ng nên. Theo Aristote, tam =o n lu5n là lo i suy lu5n g m ba m8nh =., trong =ó cóhai m8nh =. =Jt ra tr$Nc, m8nh =. th7 ba do chúng mà rút ra (k-t lu5n) m3t cácht:t nhiên; m8nh =. th7 ba =ã ng9m ch7a trong hai m8nh =. =ã cho. Trong tam =o n lu5n, hai phán =oán ti.n =. có mBi liên h8 vNi nhau b‰i s/lJp l i c a cùng m3t khái ni8m. Khái ni8m =ó =$Ec g*i là “thu5t ngL giLa” hay“trung danh t…”. Kí hi8u là M (Médium). K-t =. c a suy lu5n chŒ ch7a hai thu5t ngL S và P. Khái ni8m =óng vai trò ch t… trong k-t lu5n g*i là “ti+u danh t…” hoJc“thu5t ngL nhP”. Kí hi8u là S. Khái ni8m =óng vai trò tân t… trong k-t lu5n g*i là “thu5t ngL lNn” hay g*ilà “= i danh t…”. Kí hi8u là P. Trong 2 ti.n =., ti.n =. nào ch7a = i danh t… thì g*i là = i ti.n =.; ti.n =.nào ch7a ti+u danh t… thì g*i là ti+u ti.n =.. Ví dK n•i ti-ng do Aristote =$a ra: - Z i ti.n =.: M*i ng$%i =.u phAi ch-t. - Ti+u ti.n =.: Socrate là ng$%i. - K-t lu5n: V5y, Socrate phAi ch-t. Suy lu5n trên có d ng t•ng quát: - Z i ti.n =.: M*i M là P (= i ti.n =.) - Ti+u ti.n =.: (M*i) S là M (ti+u ti.n =.) - K-t lu5n: (M*i) S là P (k-t =.) DiHn = t b‹ng ngôn ngL, ng$%i ta dùng hàm “và” =+ liên k-t hai ti.n =. vàdùng hàm “n-u…. thì…” =+ liên k-t hai ti.n =. vNi k-t =.. 1.2.2. Các lo•i hình tam +o•n luln Trong tam =o n lu5n, có hai cách s p x-p th7 t/ theo thu5t ngL P và Mtrong = i ti.n =. và hai cách s p x-p th7 t/ các thu5t ngL S và M trong ti.n =.nhP. T• hEp l i, chúng ta có 4 cách s p x-p hai ti.n =.. Do =ó, có 4 lo i hình tam=o n lu5n. 55
  56. 56. Lo•i hình I Lo•i hình II Lo•i hình III Lo•i hình IV MP PM MP PM SM SM MS MS SP SP SP SP Z+ giúp chúng ta dH nhN 4 lo i hình, ta hình dung 4 s/ s p x-p c a thu5tngL giLa theo s› = m3t “c• áo s› mi” (a shirt collar). I IV II III Xem Hurley, Logic, Seventh Editon, Page 255 Các phán =oán trong các lo i hình trên có th+ nh5n m3t trong 4 d ng: A, E,I, O. Mà mœi lo i hình có 3 phán =oán, nh$ th-, mœi lo i hình sF có 43 = 64 ki+u.Do v5y, cA 4 lo i hình sF có 4 x 64 = 256 ki+u. Nh$ng =ó là lý thuy-t. Th/c t-, mœi lo i hình chŒ có 6 ki+u =úng. Và nh$v5y, 4 lo i hình sF có 4 x 6 = 24 ki+u =úng. Tuy v5y, do t… m3t ti.n =. là phán =oán =›n – toàn x$ng khŽng =Qnh hoJcph =Qnh ta có th+ suy ra tr/c ti-p nhLng phán =oán =Jc x$ng t$›ng 7ng =úng,nên trong 24 ki+u nói trên, có 5 ki+u =$Ec suy tr/c ti-p t… các ki+u khác. 1.2.3.Các quy t’c cpa tam +o•n luln Nhóm quy t’c liên quan +cn thult ngŽ - Quy t’c I: Trong tam !o n lu n ch+ có 3 khái ni)m và ch+ 3 khái ni)mc u thành. Ví dI: - TZ1: V5t ch:t là ph m trù tri-t h*c - TZ2: Cái bàn là v5t ch:t - KZ: Cái bàn là ph m trù tri-t h*c. Trong suy lu5n này, khái ni8m “v5t ch:t” trong hai ti.n =. không cùng m3tnghOa (không = ng nh:t). 56
  57. 57. Theo quy t c =ã nêu, suy lu5n này không hEp logic. - Quy t’c 2: Trung danh t_ (M) ph(i ! #c chu diên ít nh t m9t l0ntrong hai ti n ! . NghOa là, M phAi là ch t… c a phán =oán chung hoJc tân t… c a phán =oánph =Qnh. Ví dI: Có m3t sB ng$%i lao =3ng trí óc là giáo viên. T:t cA nhà th› là ng$%i lao =3ng trí óc. V5y, t:t cA các nhà th› là giáo viên. Suy lu5n trên có d ng t•ng quát: M3t sB M- là P- M*i S+ là M- M*i S+ là P- Suy lu5n này không hEp logic vì trung danh t… M không chu diên 01 l9nnào trong hai ti.n =.. Ch7ng minh b‹ng s› = Euler-venn: M S3 P S1 S2 - N-u S ‰ S1 thì k-t lu5n bi+u diHn =$Ec trên s› = . - N-u S ‰ S2, S3 thì k-t lu5n không bi+u diHn =$Ec trên s› = . V5y, suy lu5n trên không hEp logic. Chú ý: Z+ xét xem m3t suy lu5n có hEp logic hay không b‹ng s› = Euler- Venn, ta phAi vF s› = theo các khA n ng có th+ xAy ra c a hai ti.n =.. Sau =ó,ta quan sát, n-u k-t lu5n c a suy lu5n bi+u diHn =$Ec trên s› = thì suy lu5n =óhEp logic; n-u xu:t hi8n ít nh:t m3t tr$%ng hEp mà k-t lu5n không bi+u diHn=$Ec trên s› = thì ta k-t lu5n r‹ng suy lu5n =ó không hEp logic. - Quy t’c 3: Ch t_ S ho3c tân t_ P, nGu không chu diên & ti n ! thìkhông ! #c chu diên & kGt lu n. Ví dI: M*i sinh viên chuyên ngành tri-t h*c =.u h*c logic h*c. 57

×