Luan van tien si kinh te quoc dan neu (4)

897 views

Published on

Published in: Education
1 Comment
1 Like
Statistics
Notes
  • Dịch vụ làm luận văn tốt nghiệp, làm báo cáo thực tập tốt nghiệp, chuyên đề tốt nghiệp, tiểu luận, khóa luận, đề án môn học trung cấp, cao đẳng, tại chức, đại học và cao học (ngành kế toán, ngân hàng, quản trị kinh doanh…) Mọi thông tin về đề tài các bạn vui lòng liên hệ theo địa chỉ SĐT: 0973.764.894 ( Miss. Huyền ) Email: dvluanvan@gmail.com ( Bạn hãy gửi thông tin bài làm, yêu cầu giáo viên qua mail) Chúng tôi nhận làm các chuyên ngành thuộc khối kinh tế, giá cho mỗi bài khoảng từ 100.000 vnđ đến 500.000 vnđ
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
No Downloads
Views
Total views
897
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
15
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
1
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Luan van tien si kinh te quoc dan neu (4)

  1. 1. M CL CL im u ..................................................................................................................1Chương 1: CƠ S LÝ LU N V VI C LÀM C A LAO NG QUA ÀOT O NGH .................................................................................................................7 1.1. M t s khái ni m v Vi c làm và vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh ........7 1.2. K t c u vi c làm và cung c u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh ............14 1.3. Vai trò và c i m c a lao ng qua ào t o ngh .........................................25 1.4. M i quan h gi a ào t o và vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh .............30 1.5. Các nhân t nh hư ng n vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh ..............37 1.6. Kinh nghi m c a m t s qu c gia v vi c làm c a L TN ...........................51 Tóm t t chương 1 ..................................................................................................56Chương 2: PHÂN TÍCH TH C TR NG VI C LÀM C A LAO NG QUA ÀO T O NGH VI T NAM ..............................................................................57 2.1. Phát tri n kinh t và v n vi c làm ...............................................................57 2.2. Phân tích th c tr ng vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh ..........................64 2.3. Các chính sách gi i quy t vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh ................109 2.4. Chính sách và ho t ng d y ngh ...............................................................121 Tóm t t chương 2.................................................................................................125Chương 3: M T S GI I PHÁP CH Y U PHÁT TRI N VI C LÀM C ALAO NG QUA ÀO T O NGH VI T NAM..............................................126 3.1. B i c nh và nh hư ng phát tri n vi c làm...................................................126 3.2. M t s gi i pháp ch y u phát tri n vi c làm c a L TN ............................137 Tóm t t chương 3.................................................................................................176K t lu n ..................................................................................................................178Danh m c m t s công trình c a tác giTài li u tham kh oPh l c
  2. 2. DANH M C CÁC B NG Stt Tên b ng TrangB ng 2.1 H s co giãn vi c làm giai o n 1996-2007 58B ng 2.2 H s co giãn và tăng trư ng vi c làm theo u tư 60B ng 2.3 Chuy n d ch cơ c u kinh t và cơ c u lao ng 61B ng 2.4 Trình chuyên môn k thu t c a lao ng qua ào t o ngh 64B ng 2.5 Cơ c u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh theo vùng 65B ng 2.6 Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh trong các ngành kinh t 68B ng 2.7 Cơ c u vi c làm c a lao ng theo thành ph n kinh t 70B ng 2.8 V th vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh 72B ng 2.9 Vi c làm phân theo ngh nghi p 74B ng 2.10 Tình tr ng thi u vi c làm và th t nghi p phân theo CMKT 76B ng 2.11 Cơ c u CMKT trong doanh nghi p 78B ng 2.12 Cơ c u CMKT c a lao ng trong doanh nghi p 80B ng 2.13 Trình CMKT c a lao ng trong nhóm công nghi p ch bi n 81B ng 2.14 Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh phân theo nhóm ngh 86B ng 2.15 Các ngh có nhi u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh 88B ng 2.16 Cách th c tuy n d ng và tìm vi c làm 90B ng 2.17 ánh giá c a doanh nghi p v ch t lư ng L TN 91B ng 2.18 Chi phí ào t o và ào t o l i trong doanh nghi p 94B ng 2.19 Xác su t tìm ư c vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh 97B ng 2.20 Tình tr ng h at ng kinh t c a HSTN 98B ng 2.21 Ti n lương theo h c v n và CMKT c a lao ng 101B ng 2.22 Kho ng cách ti n lương 102B ng 2.23 T l hoàn tr theo k năng 2002-2004-2006 106
  3. 3. B ng 2.24 Khác bi t ti n lương do các nhân t tác ng 107B ng 2.25 Chênh l ch ti n lương c a lao ng qua ào t o ngh 108B ng 2.26 K t qu t o vi c làm giai o n 2001-2007 110B ng 2.27 Vi c làm m i cho lao ng qua ào t o ngh 111B ng 2.28 Chuy n bi n cơ c u trong khu v c nông nghi p 112B ng 3.1 K t qu d báo vi c làm giai o n 2010-2020 129B ng 3.2 K t qu d báo s lư ng lao ng qua ào t o ngh 129 DANH M C CÁC BI U Stt Tên bi u TrangBi u 1.1 Quy t nh s lư ng vi c làm c a doanh nghi p 20Bi u 1.2 Cung c u k năng trên th trư ng lao ng 23Bi u 1.3 H c ngh có thu nh p cao hơn 34Bi u 2.1 Chuy n d ch cơ c u lao ng 67Bi u 2.2 Lao ng b th t nghi p phân theo trình CMKT 75Bi u 2.3 Xu hư ng dãn cách ti n lương gi 103Bi u 2.4 Phân b ti n lương theo tu i 105Bi u 3.1 Xu hư ng tăng lao ng qua ào t o ngh các c p trình 130 DANH M C CÁC SƠ Stt Tên sơ TrangSơ 1.1 Minh h a ph m vi lao ng qua ào t o ngh 13Sơ 1.2 K t c u m t vi c làm 17Sơ 1.3 Chu trình phát tri n ngu n nhân l c và tích lũy v n nhân l c 31Sơ 3.1 Gi i pháp phát tri n vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh 137
  4. 4. CÁC CH VI T T TVi t t t Xin c là :C Cao ngCMKT Chuyên môn k thu tCN Công nghi pCNKT Công nhân k thu tCNH-H H Công nghi p hóa – Hi n i hóaCNTB Ch nghĩa tư b nCS T Cơ s ào t oDN Doanh nghi p H ih c TN ào t o nghGDKT&DN Giáo d c K thu t và D y nghHSTN H c sinh t t nghi pHSSV H c sinh – sinh viênKCN- KCX Khu công nghi p, khu ch xu tL TN Lao ng qua ào t o nghN-L-N Nông Lâm Ngư nghi pTCDN T ng c c D y nghTHCN Trung h c chuyên nghi pTHCS Trung h c cơ sTHPT Trung h c ph thông
  5. 5. 1 L i nói u1. Lý do ch n tài Vi t nam, 20 năm i m i, n n kinh t ã phát tri n m nh m , i s ng nhândân ư c c i thi n, t l nghèo ói gi m nhanh, v th t nư c trên trư ng qu c t ư c nâng lên v.v.. N n kinh t tăng trư ng cao và tương i n nh, u tư vàxu t kh u hàng năm tăng u n và có chi u hư ng tích c c. Th i kỳ u i m i, nh ng thay i v chính sách vĩ mô và môi trư ng kinht trong nư c ã khơi d y ngu n l c và óng góp cho tăng trư ng, phát tri n.Nh ng thu n l i trư c ây không còn nhi u và nh ng khó khăn, thách th c angxu t hi n. n nay, các ngu n l c v n, tài nguyên, công ngh ang d n ư c sd ng hi u qu hơn và c nh tranh hơn trong m t n n kinh t m . Mu n tăng hi uqu và phát tri n b n v ng, n n kinh t ph i coi tr ng phát tri n ngu n nhân l c vàc th là l c lư ng lao ng có k năng. V n ng c a n n kinh t Vi t nam trong giai o n hi n nay làm cho l clư ng lao ng b xáo tr n thích nghi v i nh ng yêu c u m i. Nh ng thay inhanh chóng này làm thay i hình th c, n i dung và ngay c tên g i c a vi c làm.Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh (L TN) là m t b ph n trong t ng vi clàm c a n n kinh t nó góp ph n vào nhóm lao ng có CMKT và là ngu n nhânl c cơ b n hi n th c hóa quá trình công nghi p hóa, hi n i hóa t nư c. S thay i trên th trư ng lao ng cùng v i vi c i m i các ho t ng àot o ang làm cho s phù h p c a ào t o và vi c làm tr thành v n gây tranhcãi. ào t o làm vi c, n u ào t o không có vi c làm thì là u tư lãng phí,ngư c l i vi c làm mà không ư c ào t o, không "h c su t i" nâng cao thìvi c làm s kém óng góp và năng su t lao ng không cao. ào t o và vi c làmtương ng v i ý nghĩa c a u tư cho giáo d c, ào t o và s d ng là hai m t c aquá trình phát tri n ngu n nhân l c và nâng cao v n nhân l c c a n n kinh t . Th c ti n c a ho t ng ào t o ngh hi n nay ang là tâm i m c a nhi u ýki n liên quan nv n làm th nào áp ng nhu c u nhân l c cho n n kinh t .Vi c s d ng lao ng k thu t, lao ng qua ào t o ngh hi n nay cũng còn nhi u
  6. 6. 2b t c p, chưa th hi n vai trò là c u kéo , s c hút, u ra h p d n cho ào t o.V n vi c làm c a lao ng qua o ngh không ch ơn thu n là vi c làm hay ào t o ho c s d ng, mà c ba y u t này u góp ph n t o nên. V n t ra là ph i t o ra và gi i quy t vi c làm, v a ph i phát tri n i ngũlao ng cũng như có nh ng chính sách s d ng và t o môi trư ng cho phát tri nvi c làm c a lao ng qua ào t o ngh . V a gi i quy t vi c làm cho i tư ng nàytrong s cân i dài h n v a ph i i m i s d ng sao cho hi u qu ng th i v athúc y phát tri n ào t o áp ng , phù h p nhu c u là m t câu h i l n t racho c v n lý lu n và th c ti n Vi t nam. Cho n nay chưa có công trình nghiên c u khoa h c nào i sâu nghiên c uth c tr ng và xu t các gi i pháp phát tri n vi c làm cho lao ng qua ào t ongh . Xu t phát t nhu c u lý lu n và th c ti n trên, t ra s c n thi t l a ch n tài: "Nghiên c u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh Vi t nam".2. M c ích nghiên c u - H th ng hóa nh ng v n lý lu n v vi c làm c a L TN. - Phân tích, ánh giá th c tr ng, tìm hi u nh ng v n ch y u hi n nay v vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh . - xu t m t s gi i pháp nh m phát tri n vi c làm c a L TN Vi t Nam.3. i tư ng nghiên c u Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh , trong ó ch y u t p trung vào cácv n liên quan n vi c làm, s d ng và gi i quy t vi c làm c a L TN.4. T ng quan nghiên c u 4.1. Nghiên c u c a nư c ngoài Các nghiên c u c a nư c ngoài v v n lao ng qua ào t o ngh ư cnhìn nh n trên giác và tên g i khác. Nghiên c u có liên quan nv n này chy u c p n vi c c i cách h th ng ào t o ngh như m t li u pháp ch ch tgi i quy t v n cung lao ng qua ào t o ngh cho các n n kinh t .
  7. 7. 3 i n hình m t trong nh ng công trình ó là tác ph m c a Ngân Hàng Thgi i có tên g i: "C i cách Giáo d c và ào t o ngh "[128], công trình c pr tnhi u kinh nghi m c a các nư c phân ra làm các kh i khác nhau như các nư cch m phát tri n, các nư c phát tri n và các nư c ang chuy n i. Trong ó v nc t lõi ư c gi i quy t là làm th nào c i cách h th ng giáo d c ngh nghi phi n nay phù h p v i th trư ng lao ng. M i qu c gia, m i n n kinh t có nh ng i u ki n c th khác nhau nên có nh ng bài h c khác nhau v c i cách h th ngd y ngh . Trong ó công trình cũng có c p n nh ng chính sách, mô hình khácnhau c a các n n kinh t trong gi i quy t m i quan h gi a ào t o và th trư nglao ng, v n vi c làm cho i tư ng u ra c a h th ng ào t o trong tươngquan v i ho t ng kinh t . M t n ph m ư c coi là có nhi u liên quan n các v n vi c làm c a lao ng k thu t ngh nghi p c a Ngân hàng phát tri n Châu á (ADB): "Giáo d c kthu t và D y ngh " [115] xu t b n năm 1990, v các v n ào t o ngh cho ngư ilao ng, kinh nghi m c a các nư c. Trong n ph m này n i dung ch y u i sâuvào các ch c năng, c i m c a h th ng d y ngh , các chính sách c a các qu cgia trong vi c ào t o ngh . Ngoài ra có i sâu vào vi c ào t o ngh áp ng cácnhu c u c a các khu v c kinh t khác nhau trong n n kinh t . c i m cơ b n c an i dung n ph m này khác v i các n ph m khác là i sâu vào phân tích k t c u hth ng giáo d c và d y ngh v i kinh nghi m c a nhi u nư c có mô hình ào t ongh khác nhau. Nghiên c u c a nư c ngoài còn r t nhi u n ph m và công trình khác c p n nh ng tính toán hi u qu cá nhân thu ư c t vi c i h c và tìm vi c làm iv i i tư ng theo h c các chương trình giáo d c k thu t và d y ngh . ng th icó nh ng nghiên c u sâu liên quan n cơ h i vi c làm cho lao ng và phân tíchl a ch n cơ h i h c ngh cho ngư i h c. Tuy nhiên n nay, chưa có công trìnhnào nghiên c u sâu v vi c làm c a nhóm i tư ng là lao ng qua ào t o ngh . 4.2. M t s nghiên c u trong nư c M t s nghiên c u trong nư c có liên quan tr c ti p nv n lao ng kthu t ó là nghiên c u c a PGS.TS. Minh Cương có t a : “Phát tri n lao
  8. 8. 4 ng k thu t Vi t Nam- Lý lu n và th c ti n” [30]. Nghiên c u này ã i sâuvào phân tích l c lư ng lao ng k thu t nói chung trong ó có c p sâu nhth ng ào t o ngh hi n nay và s n ph m, k t qu c a quá trình ào t o. Nghiênc u này t p trung vào khía c nh cung lao ng k thu t trong n n kinh t và cácgi i pháp ch y u phát tri n ào t o ngh thúc y cung lao ng k thu t chon n kinh t , trong ó ã c p n vi c làm như k t qu c a quá trình ào t onhưng không t p trung vào L TN mà toàn b nhóm lao ng k thu t. Nghiên c u th hai có nhi u i m tương ng v i nghiên c u trên ó là tàiKX-05-10 do GS.TSKH. Nguy n Minh ư ng làm ch nhi m: "Th c tr ng và gi ipháp ào t o lao ng k thu t (T sơ c p n trên i h c) áp ng yêu c uchuy n d ch cơ c u lao ng trong i u ki n kinh t th trư ng, toàn c u hóa và h inh p qu c t " [38]. i tư ng nghiên c u c a tài này t p trung vào nhóm lao ng k thu t và n i dung cơ b n i sâu vào nghiên c u th c tr ng và năng l c àot o c a các cơ s ào t o, các chính sách ào t o lao ng k thu t và nh ng v nk thu t c a ho t ng ào t o (n i dung ào t o, cơ s v t ch t, chương trình, giáotrình, giáo viên v.v...). Nghiên c u này cũng ã c p n th c tr ng l c lư ng lao ng k thu t áp ng nhu c u cho công nghi p hóa, hi n i hóa nhưng không gi iquy t các v n liên quan n vi c làm. Nghiên c u khác có liên quan ó là Lu n án Ti n s c a TS. Phan ChínhTh c v i tài: "Nh ng gi i pháp phát tri n ào t o ngh góp ph n áp ng nhuc u nhân l c cho s nghi p công nghi p hóa, hi n i hóa" [85]. Công trình nàyc p n h th ng ào t o ngh trên giác h th ng cung ng nhân l c lao ngqua ào t o ngh cho n n kinh t và i sâu vào nghiên c u th c tr ng và các v nc a h th ng ào t o ngh c a Vi t nam. M t s gi i pháp mà công trình này ưa rat p trung vào phát tri n h th ng d y ngh áp ng nhu c u CNH-H H t nư c. M t n ph m khác c p nv n phát tri n ngu n nhân l c lao ng t tnghi p i h c c a tác gi Minh Cương và Nguy n Th Doan [29], trong óc p nhi u n các v n h th ng ào t o i h c hi n nay và các v n v chínhsách và ho t ng ào t o i h c nh m phát tri n i ngũ lao ng trí th c ph c
  9. 9. 5v quá trình công nghi p hóa, hi n i hóa t nư c và trong b i c nh h i nh pkinh t qu c t . M t công trình tr c ti p gi i quy t v n vi c làm ó là:"V chính sách gi iquy t vi c làm Vi t nam" c a tác gi Nguy n H u Dũng [32]. Nghiên c u này isâu và phân tích toàn di n các chính sách gi i quy t vi c làm trong n n kinh ttrong nh ng năm cu i th k 20. Tác gi ã trình bày ph r ng h u h t các v nliên quan n các chính sách gi i quy t vi c làm và xu t các gi i pháp gi i quy tvi c làm nư c ta. Tuy nhiên công trình này không c p riêng cho vi c làm c anhóm i tư ng lao ng qua ào t o ngh và các v n liên quan n nhóm itư ng này. Ngoài ra có m t s công trình nghiên c u khác cũng g n gũi v i ch vi clàm c a lao ng qua ào t o ngh là công trình "V xu hư ng công nhân hóanư c ta hi n nay" c a tác gi Nguy n An Ninh [60] t ra và gi i quy t các v nphát tri n mang tính giai c p c a i ngũ công nhân công nghi p nư c ta tronggiai o n hi n nay. Nghiên c u có c p n s lư ng, ch t lư ng, ào t o, và sd ng lao ng là i ngũ công nhân k thu t nhưng ch y u trên giác phát tri nvà c ng c i ngũ giai c p công nhân tr nên i ti n phong v ng m nh. Có th kh ng nh, cho n th i i m này chưa có công trình nào, g m cqu c t và trong nư c, c p c th nv n vi c làm c a lao ng qua ào t ongh . Nh ng nghiên c u ã có có th ho c là t p trung vào gi i quy t v n vi clàm nói chung ho c là gi i quy t v n ào t o ngh . S khác bi t c a nghiên c unày v i các nghiên c u trư c ây và ang có hi n nay hai c i m chính: (i) ti pc n sâu v c i m và c u trúc vi c làm c a nhóm i tư ng lao ng qua ào t ongh và (ii) nghiên c u v n vi c làm như m t k t qu u ra c a ào t o ngh .5. Ph m vi nghiên c u - N i dung: Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh Vi t nam. - Không gian: Trên ph m vi c nư c, có s d ng k t qu kh o sát th c ti n t i m t s t nh/thành ph , B /ngành, cơ s ào t o ngh và doanh nghi p. - Th i gian: Th c tr ng hi n nay và xu t gi i pháp cho th i kỳ 2011-2020.
  10. 10. 66. Phương pháp nghiên c u Lu n án s d ng m t s phương pháp sau ây: - Phương pháp nghiên c u duy v t bi n ch ng. - Phương pháp th ng kê, h i c u tài li u, k th a các k t qu nghiên c u trong và ngoài nư c v vi c làm, ào t o, th trư ng lao ng, ngu n nhân l c; - Phương pháp khái quát hóa, quy n p, n i suy, so sánh i chi u v.v.. - Phương pháp mô hình kinh t lư ng.7. óng góp c a lu n án 7.1. V lý lu n, lu n án: - trình bày m t cách h th ng lý lu n v vi c làm c a L TN; - phân tích, tính toán cơ h i vi c làm, khác bi t thu nh p c a L TN và lý gi i m i quan h bi n ch ng gi a vi c làm v i ào t o ngh ; v n d ng khái ni m v n nhân l c phân tích vi c làm c a L TN. 7.2. V th c ti n, lu n án: - phân tích và ch rõ th c tr ng vi c làm c a L TN, qua ó, vi c s d ng, ào t o và gi i quy t vi c làm cho i ngũ lao ng qua ào t o ngh h t s c có ý nghĩa v i s nghi p công nghi p hóa, hi n i hóa t nư c. - xu t nh ng gi i pháp mang tính t phá cho vi c ào t o và gi i quy t vi c làm cho L TN trong giai o n 2011-2020.8. C u trúc c a Lu n án Lu n án g m các ph n: L i nói u; n i dung; k t lu n, danh m c các côngtrình c a tác gi , tài li u tham kh o, ph l c. N i dung lu n án có 3 chương: - Chương 1: Cơ s lý lu n v vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh - Chương 2: Phân tích th c tr ng vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh Vi t Nam - Chương 3: M t s gi i pháp ch y u phát tri n vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh Vi t nam
  11. 11. 7 Chương 1 CƠ S LÝ LU N V VI C LÀM C A LAO NG QUA ÀO T O NGH1.1. M t s khái ni m liên quan n vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh 1.1.1. Vi c làm a. Khái ni m Theo khái ni m ư c ưa ra trong t i n ti ng Vi t "Vi c làm là công vi c ư c giao cho làm và ư c tr công" [65, tr.1076]. Khái ni m này tương i r ng,tuy nhiên còn m t thu t ng chưa mang tính ph bi n ó là tính ch t công vi c" ư c giao". Ngư i lao ng hoàn toàn có th t t o ra vi c làm có thu nh p màkhông c n ph i ai giao vi c cho. Theo giáo trình Kinh t lao ng c a Trư ng i h c Kinh t qu c dân Hàn i, khái ni m vi c làm ư c hi u là: "tr ng thái phù h p v m t s lư ng và ch tlư ng gi a tư li u s n xu t v i s c lao ng, t o ra hàng hóa theo nhu c u c ath trư ng". Hi u r ng ra có th g i vi c làm là ho t ng có ích (s n xu t, d ch v ,nghiên c u, giáo d c, văn hóa, ngh thu t qu n lý v.v..) t o ra/có thu nh p [71,tr.19]. Theo it i n Kinh t th trư ng: "Vi c làm là hành vi c a nhân viên, cónăng l c lao ng thông qua hình th c nh t nh k t h p v i tư li u s n xu t, ư c thù lao ho c thu nh p kinh doanh"[71]. Th c ch t là ngư i lao ng và tư li us n xu t k t h p. Trong ch Xã h i ch nghĩa, ngư i lao ng là ch tư li u s nxu t, vi c làm có nghĩa là th c hi n quy n làm ch , v a là lao ng cho cá nhânngư i lao ng, cũng l i là lao ng xã h i. Khu v c làm vi c có th là các cơ ss n xu t kinh doanh Nhà nư c, t p th , tư nhân, có v n u tư nư c ngoài v.v…Phân theo tính ch t công vi c có th chia ra nhân công n nh, nhân công h p ng, t m th i. Theo m t quan i m khá t ng quát v vi c làm: "…Vi c làm là m t ph m trùkinh t , t n t i t t c m i hình thái xã h i, ó là m t t p h p nh ng m i quan h
  12. 12. 8kinh t gi a con ngư i v vi c m b o ch làm vi c và tham gia c a h vào ho t ng kinh t …." [26, tr.313]. Vi c làm cũng là m t ph m trù c a th trư ng khithuê m t ch làm vi c nh t nh và chuy n ngư i th t nghi p thành ngư i lao ng. Theo B Lu t lao ng nư c C ng hòa Xã h i ch nghĩa Vi t nam thì vi clàm ư c xác nh là: "M i ho t ng lao ng t o ra ngu n thu nh p, không bpháp lu t c m u ư c th a nh n là vi c làm". T các quan i m trên, tác gi th ng nh t v i khái ni m: Vi c làm là ho t ng lao ng c a các cá nhân trong xã h i nh m m c ích t o ra thu nh p( ư c tr công b ng ti n, hi n v t, trao i công; t làm t o thu nh p, t o l iích cho gia ình không hư ng ti n công/lương). b. Phân lo i vi c làm Có nhi u cách nhìn nh n và phân lo i vi c làm, nhưng cơ b n là ng trêngóc ch th ho t ng c a vi c làm là ngư i lao ng. Nh ng ho t ng c angư i lao ng th hi n hình th c, tính ch t, c i m, yêu c u và c xu hư ng c avi c làm. Vi c làm vì th có th phân lo i theo ch th ho t ng lao ng là ngư ilao ng và ch th t o vi c làm trong n n kinh t . Ngư i có vi c làm, theo ILO: "ngư i có vi c làm là nh ng ngư i ang làmm t vi c gì ó ư c tr ti n công ho c nh ng ngư i tham gia vào các ho t ngmang tính ch t t th a mãn l i ích thay th thu nh p c a gia ình". Theo T ng c c th ng kê: "Ngư i có vi c làm là nh ng ngư i ang làm vi ctrong th i gian quan sát và nh ng ngư i trư c ó có vi c làm nhưng hi n ang nght m th i vì các lý do như m au, ình công, ngh hè, l , trong th i gian s p x p l is n xu t, do th i ti t x u, máy móc hư h ng…" Ngư i có vi c làm là ngư i 15 tu i tr lên ang làm vi c trong các ngànhkinh t qu c dân mà trong tu n l li n k trư c th i i m i u tra (g i t t là tu n ltham kh o) có th i gian làm vi c không ít hơn m c chu n qui nh (trư ng h p c aVi t nam, m c chu n này là 8 ti ng) i v i ngư i ư c coi là có vi c làm. Ngư icó vi c làm có th chia thành 2 nhóm là ngư i vi c làm và ngư i thi u vi c làm.
  13. 13. 9 Ngư i vi c làm là ngư i có s gi làm vi c trong tu n l tham kh o l nhơn ho c b ng 36 gi ; ho c nh ng ngư i có s gi làm vi c nh hơn 36 gi nhưngb ng ho c l n hơn gi ch qui nh i v i các công vi c n ng nh c, c h i.Ngư i thi u vi c làm là ngư i có s gi làm vi c trong tu n l tham kh o dư i 36gi ; ho c ít hơn gi theo ch qui nh i v i các công vi c n ng nh c, ch imà v n có nhu c u làm gi . Theo ho t ng c a m i cá th ngư i lao ng vi c làm có th chia ra thành:vi c làm chính, vi c làm ph . Vi c làm chính là công vi c mà ngư i th c hi n dànhnhi u th i gian nh t so v i công vi c khác. Vi c làm ph là công vi c mà ngư ith c hi n dành nhi u th i gian nh t sau công vi c chính. Trong trư ng h p vi clàm chính và ph có th i gian b ng nhau thì vi c làm nào có thu nh p cao hơn ư cxem là vi c làm chính. Xét v tính ch t vi c làm, vi c làm có th mang tính ch t n nh hay t m th i. Vi c làm n nh trong m t năm i v i ngư i lao ng có th igian làm vi c t 6 tháng tr lên. Vi c làm t m th i là nh ng công vi c dư i 6 tháng. Vi c làm cũng có th phân lo i theo nhi u hình th c như làm công ăn lương,t t o vi c làm. nư c ta, th ng kê lao ng có vi c làm phân ra thành 5 nhóm:Vi c làm ư c tr công khu v c công và khu v c tư nhân (ngư i ang làm vi c vàngư i h c vi c hi n ang làm vi c ư c tr công b ng ti n m t ho c hi n v t); vi clàm t t o (t t o vi c làm cho mình); nh ng ngư i làm vi c trong gia ình không ư c tr công; nh ng ngư i tham gia s n xu t cho tiêu dùng c a b n thân. Các n n kinh t khác nhau có hình th c t ch c khác nhau, nhưng thôngthư ng phân theo các t ch c thu c khu v c nhà nư c, khu v c doanh nghi p s nxu t kinh doanh, khu v c các t ch c c ng ng và khu v c có y u t nư c ngoài.Theo phân lo i c a cu c i u tra th c tr ng vi c làm và th t nghi p hàng năm c aB L -TB&XH phân ra, vi c làm trong [18, tr.27]: + Khu v c hành chính: cơ quan t ch c hành chính nhà nư c (các c p B /Ban/Ngành trung ương, t nh, huy n, xã…), + Khu v c s nghi p: các ơn v s nghi p (Giáo d c, y t , văn hóa, thông tin, truy n hình, th thao v.v..) g m c công l p, bán công, tư th c và dân l p;
  14. 14. 10 + Khu v c c ng ng: các cơ quan ng, oàn, t ch c chính tr , các hi p h i; + Khu v c s n xu t kinh doanh, doanh nghi p trong nư c: các doanh nghi p Nhà nư c, công ty c ph n, công ty trách nhi m h u h n, công ty h p danh và doanh nghi p tư nhân; + Khu v c h p tác xã: hi n ang ho t ng theo lu t h p tác xã; + Khu v c kinh t h : kinh t cá th , h gia ình; + Khu v c có y u t nư c ngoài: vi c làm trong các doanh nghi p có v n u tư nư c ngoài và trong các cơ quan, t ch c và cá nhân nư c ngoài khác. 1.1.2. Lao ng qua ào t o ngh a. ào t o ngh Khái ni m ào t o thư ng i li n v i giáo d c và thành m t c p ôi là giáod c - ào t o. Giáo d c ư c hi u là các ho t ng và tác ng hư ng vào s pháttri n và rèn luy n năng l c (bao g m tri th c, k năng, k x o...) và ph m ch t(ni m tin, tư cách, o c...) con ngư i có th phát tri n nhân cách ynh t và tr nên có giá tr tích c c i v i xã h i. Khái ni m ào t o, theo t i n ti ng Vi t ư c hi u là vi c: "làm cho trthành ngư i có năng l c theo nh ng tiêu chu n nh t nh" [65,tr.279]. C t nghĩa ng t ào t o này là ho t ng trang b cho ngư i lao ng năng l c (ki n th c,k năng, thái ) theo m t tiêu chu n nh trư c cho ngư i lao ng có năng l cvà tr nên h u ích trong m t s công vi c ho c ho t ng xã h i. T góc nhìn c a các nhà giáo d c và ào t o Vi t nam, khái ni m tương i y là: " ào t o là quá trình ho t ng có m c ích, có t ch c nh m t ư ccác ki n th c, k năng và k x o trong lý thuy t và th c ti n, t o ra năng l cth c hi n thành công m t ho t ng xã h i (ngh nghi p) c n thi t [39]. Theo giáo trình Kinh t lao ng c a Trư ng i h c Kinh t qu c dân Hàn i, khái ni m ào t o là: "Quá trình trang b ki n th c nh t nh v chuyên môn,nghi p v cho ngư i lao ng h có th m nh n ư c m t công vi c nh t nh" [83, tr.54]. Theo m t khái ni m khác v ào t o lao ng k thu t: "là quátrình ho t ng ào t o có m c ích, có t ch c và có k ho ch trong h th ng ào
  15. 15. 11t o k thu t th c hành nh m hình thành và phát tri n ki n th c, k năng, tháicho m i cá nhân ngư i lao ng các c p trình có th hành ngh , làm côngvi c ph c t p v i năng su t và hi u qu cao, ng th i có năng l c thích ng v i sbi n i nhanh chóng c a k thu t và công ngh trong th c t " [30, tr.29]. Theo ILO: "Nh ng ho t ng nh m cung c p ki n th c, k năng và tháic n có cho s th c hi n có năng su t và hi u qu trong pham vi m t ngh ho cnhóm ngh . Nó bao g m ào t o ban u, ào t o l i, ào t o nâng cao, c p nh t và ào t o liên quan n ngh nghi p chuyên sâu" [94, tr.174]. Lu t D y ngh ưa ra khái ni m như sau: "D y ngh là ho t ng d y và h cnh m trang b ki n th c, k năng và thái ngh nghi p c n thi t cho ngư i h cngh có th tìm ư c vi c làm ho c t t o vi c làm sau khi hoàn thành khóah c." [70, tr.9]. Lu t cũng qui nh có ba c p trình ào t o là sơ c p ngh , trungc p ngh , cao ng ngh và v hình th c c a ho t ng d y ngh bao g m c d yngh chính qui và d y ngh thư ng xuyên. Theo tác gi thì khái ni m ào t o ngh như sau: " ào t o ngh là ho t ngtrang b năng l c (tri th c, k năng và thái ) hành ngh cho ngư i lao ngngư i lao ng có th hành ngh ho c t t o vi c làm". b. Lao ng qua ào t o ngh Theo khái ni m ào t o ngh nói trên thì m t lao ng ư c tính là lao ng ã qua ào t o ngh khi lao ng ó ã hoàn thành/tr i qua ít nh t m t ho t ng ào t o ngh . Khi xem xét vi c lao ng ã t ng ư c ào t o ( ã t ng tr i qua),thì không xem xét v m t năng l c th c t , không xem n ng v n văn b ng ch ngch , mà ch y u trên góc ngư i ó ã t ng ư c/tham gia h c ngh . Thôngthư ng lao ng qua ào t o ngh là ngư i ã tr i qua ( ư c h c) l p/khóa/chươngtrình ào t o ngh v i ngh thu c danh m c ngh ào t o ư c ban hành. mb o t ư c ki n th c và k năng ngh c n thi t c n qui nh th igian t i thi u i v i m t khóa ào t o ngh ư c coi là ã qua ào t o ngh .Qua ý ki n c a các chuyên gia và các nhà qu n lý thì th i gian có th truy n tki n th c và k năng ngh ơn gi n ph i c n t i thi u m t tháng. K t thúc khóa
  16. 16. 12h c, ngư i h c ư c thi ho c ki m tra ánh giá v ki n th c và k năng ngh và ư c c p văn b ng, ch ng ch ngh theo qui nh. Thông thư ng có ba nhóm cung c p lao ng qua ào t o ngh ó là ào t ochính th c trong các trư ng thu c h th ng giáo d c k thu t và d y ngh , ào t ongh nghi p trư c khi làm vi c và ào t o t i ch c (t i ch ) cho công nhân [128,tr.15]. Vi c xác nh các khóa h c, chương trình ào t o không ch lo i hình àot o chính th c, mà t t c các lo i hình ào t o khác nhau (Lu t d y ngh công nh ncác cơ s d y ngh bao g m c các doanh nghi p, cơ s s n xu t kinh doanh). Lao ng qua ào t o ngh ư c cung c p t nhi u ngu n khác nhau và ư c hi u r nglà i tư ng ã ư c tr i qua h c ngh dư i nhi u hình th c khác nhau. Qua các tiêu chí trên, có th ưa ra khái ni m: "Lao ng qua ào t o nghlà nh ng ngư i ã hoàn thành ít nh t m t chương trình ào t o c a m t nght i m t cơ s d y ngh (g m c các cơ s s n xu t kinh doanh) và ư c c p vănb ng ch ng ch ngh ho c ư c th a nh n theo các qui nh hi n hành". Như v y, lao ng qua ào t o ngh hi n không ch có nhóm CNKT ư c àot o chính qui t trư ng, l p d y ngh (quan ni m cũ), mà bao g m lao ng ư c ào t o c ba c p trình (theo Lu t D y ngh ) trong nhà trư ng và ư c d yngh b i doanh nghi p, các cơ s d y ngh ngoài nhà trư ng ho c t h c, ư ctruy n ngh và ư c th a nh n b i các qui nh hi n hành. Nhóm lao ng chưa qua ào t o ư c hi u là nh ng ngư i chưa có b t kỳm t lo i văn b ng ho c ch ng ch ngh nào và th c t cũng không m nh n m tcông vi c nào òi h i chuyên môn/k thu t t 3 năm tr lên ho c công vi c òi h ichuyên môn/k thu t nhưng kinh nghi m chưa 3 năm [18, tr.21]. Nhóm CNKT không b ng thư ng là i tư ng khó xác nh. Theo th ng kêlao ng vi c làm hàng năm c a B L -TB&XH thì CNKT không b ng, ch ng chlà nh ng ngư i tuy chưa qua m t trư ng l p ào t o nào nhưng do t h c, do ư ctruy n ngh ho c v a làm v a h c nên h ã có ư c k năng, tay ngh tương ương v i b c 1 c a CNKT có b ng cùng ngh và th c t ã làm công vi c anglàm t 3 năm tr lên [18, tr.21].
  17. 17. 13 Ngh có Ngh tính ch t không có k thu t tính ch t k thu t NG i h c & trên ih c LAO NG Cao ng ngh Cao ng L C LƯ NG LAO L qua có Trung c p ngh THCN ào t o CMKT ngh Sơ c p ngh Lao ng ph thông Sơ 1.1: Minh h a ph m vi lao ng qua ào t o ngh Theo cách phân lo i trư c ây, xu t phát t ngu n g c ào t o, lao ng ư c ào t o ra g m hai nhóm là công nhân k thu t và cán b chuyên môn. Công nhânk thu t là ngư i ư c ào t o và ư c c p b ng, ch ng ch c a b c giáo d cngh nghi p trong h th ng giáo d c có năng l c th c hành, th c hi n cáccông vi c ph c t p do s n xu t yêu c u. Nh ng ngư i ư c ào t o c p trìnhkhác như trung h c chuyên nghi p, cao ng, i h c và sau i h c thì x p vàonhóm `cán b chuyên môn’. Cán b chuyên môn là nh ng ngư i ư c ào t ocác trư ng i h c, cao ng, trung h c chuyên nghi p, có trình h c v n cao,có kh năng lãnh o, qu n lý, ch o m t chuyên môn, nghi p v nào ó. Khi th ng kê lao ng, vi c làm thư ng phân ra làm hai nhóm l n là lao ngchưa qua ào t o (không có CMKT) và lao ng ã qua ào t o ( ng nghĩa v i cóCMKT). Lao ng có chuyên môn k thu t là cách g i chung trên th trư ng lao ng i v i lao ng ã qua ào t o bao g m lao ng qua ào t o ngh và lao ng là cán b chuyên môn. Lao ng có chuyên môn k thu t không trùng v i cánb chuyên môn mà r ng hơn và lao ng qua ào t o ngh không trùng v i côngnhân k thu t mà r ng hơn.
  18. 18. 14 Th ng kê lao ng qua ào t o ngh hi n nay v i nhi u qu c gia có nh ngcách th c khác nhau. a ph n các nư c g i là công nhân k thu t/công nhân lànhngh ch các i tư ng làm công vi c c a ngư i công nhân và có các trình ào t o ngh khác nhau. K thu t viên ch y u ch i tư ng lao ng là công nhânk thu t ư c ào t o ngh trình cao (tương t cao ng ngh ). nư c ta, lao ng qua ào t o ngh ư c th ng kê cho n năm 2007 ư c hi u là nh ng lao ng thu c l c lư ng lao ng có trình CNKT không b ng, ch ng ch ; CNKTcó ch ng ch và sơ c p, CNKT có b ng, ch ng ch . Hi n t i, s li u và nh ng tínhtoán ang d a trên cách phân lo i này mà chưa thay i d a trên phân lo i c p trình ào t o trong Lu t D y ngh . 1.2. K t c u vi c làm và cung-c u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh 1.2.1. Vi c làm trong các lý thuy t kinh t Khi xem xét quan h cung - c u và s bi n ng c a l c lư ng lao ng nóichung và lao ng qua ào t o ngh nói riêng có th v n d ng các mô hình vi clàm, cung c u, d ch chuy n lao ng, gia tăng và bi n ng vi c làm. Các mô hìnhkinh t có liên quan n vi c làm, th t nghi p n i ti ng như trư ng phái c i n (A.Smith và D. Ricardo), lý thuy t vi c làm và th t nghi p c a C. Mác, lý thuy t vi clàm c a J.M. Keynes mà ngày nay còn nh hư ng n các chính sách vi c làm c acác n n kinh t . A. Smith cho r ng trong i u ki n th trư ng c nh tranh t do, bàn tay vô hình m b o quân bình và hoàn h o trong xã h i, t ư c phúc l i cá nhân và phúc l ichung. Ricardo và A. Marshall cũng cùng quan i m khi cho r ng n n kinh t thtrư ng là n n kinh t t i u ti t và không th y s c n thi t i u ti t c a Nhà nư c[26, tr.256]. Mô hình c i n có 4 hư ng làm tăng vi c làm, ó là (i) c i ti n tch c, d báo t t tránh th t nghi p cơ c u; (ii) h th p phi th a d ng biên c alao ng qua ti n lương th c t ; (iii) tăng thêm năng su t biên v t ch t c a lao ngtrong các ngành s n xu t hàng hóa cho ngư i ăn lương; và (iv) tăng giá hàng hóakhông giành cho ngư i ăn lương so v i giá các hàng hóa khác [51, tr.43].
  19. 19. 15 Vi c làm chi m v trí quan tr ng và y ý nghĩa trong tác ph m "Tư b n" c aCác Mác. C.Mác d a trên các lý lu n căn b n v giá tr th ng dư, qui lu t dân s và c bi t là c u trúc h u cơ c a v n. Công th c cơ b n v giá tr hàng hóa (c + v +m), ư c c u thành t tư b n c nh (c), tư b n lưu ng (v) và giá tr th ng dư(m). C.Mác cho r ng c u trúc h u cơ c a tư b n thay i trong quá trình tích lũy lànguyên nhân căn b n c a gia tăng hay gi m d n vi c làm tương i (tư b n lưu ng), so v i tư b n c nh. Trong quá trình làm thay i c u trúc h u cơ c a tưb n, ngư i công nhân vô hình dung ang làm gi m vi c làm và ang t bi n mìnhthành nhân kh u th a tương i. Jonh Meynard Keynes ư c bi t n như m t nhà kinh t l i l c v i côngtrình n i ti ng là Lý thuy t t ng quát v vi c làm, lãi su t và ti n t , xu t b n năm1936 [51]. Keynes cho r ng tăng u tư làm tăng t ng c u tăng và vi c làm và Nhànư c có vai trò ch ng can thi p n t ng c u, s n lư ng và vi c làm c a n nkinh t . ng th i khuynh hư ng tiêu dùng biên và lãi su t cũng nh hư ng t i t ph p c u và xác nh m c vi c làm. D n n, kích thích kinh t , th nh t, gi mlãi su t cho phép tăng tín d ng; th hai, xã h i hóa u tư ( u tư r ng và úng);th ba, nh ng bi n pháp không ng ng tăng tiêu dùng (kích c u) [26, tr.273]. Mô hình Harrod - Domar xây d ng m i quan h gi a tăng trư ng s n lư ng, u tư và vi c làm. Gi a gia tăng vi c làm và s n lư ng có m i quan h ư c thhi n b ng h s lao ng-s n lư ng, s gia tăng vi c làm v b n ch t là m t hàm sc a các m c kh năng tăng s n xu t ph thu c vào v n u tư. Công th c ph bi nc a mô hình này là g=s/k, trong ó g là t l tăng trư ng s n lư ng, k t s gia tăngv n/s n lư ng, k ư c g i là h s ICOR (h s gia tăng v n u ra) [66, tr.83]. V tăng trư ng và s óng góp c a lao ng, trư ng phái tân c i n ( i di nchính là Robert Solow) ã l y hàm s n xu t c a Cobb-Gouglas làm cơ s (hàm s nxu t gi n ơn: Y= KαL1-α, trong ó Y, K và L l n lư t là s n lư ng, v n và lao ng). A. Samuelson cũng th ng nh t v i các nhà kinh t tân c i n khi cho r ngt ng m c cung c a n n kinh t ư c xác nh b i các y u t u vào c a s n xu tlà v n, lao ng, tài nguyên và công ngh .
  20. 20. 16 Mô hình n i ti ng nghiên c u s d ch chuy n vi c làm t khu v c nông thônnghèo, l c h u (khu v c truy n th ng) sang khu v c thành th , công nghi p (khuv c hi n i) là c a Arthur Lewis (sau này ư c Fei và Ranis hoàn thi n). Mô hìnhnày gi nh n n kinh t có hai khu v c chính là nông nghi p v i c trưng l c h uvà dư th a lao ng; và công nghi p i di n cho khu v c hi n i ang thu hút lao ng d ch chuy n t nông nghi p sang. Nh có quá trình d ch chuy n lao ng nàyvi c làm nông thôn gi m i, vi c làm trong ngành công nghi p hi n i tăng lên. Mô hình c a H.T. Oshima coi tr ng thúc y vi c làm c hai khu v c. Quátrình phát tri n chia thành ba giai o n phù h p v i các nư c ang phát tri n là giai o nb t u, giai o n hư ng t i vi c làm y và giai o n phát tri n kinh tchi u sâu. Xét v d ch chuy n lao ng t khu v c nông nghi p sang khu v c côngnghi p và d ch v , hai mô hình cùng mang n nh ng chính sách phát tri n kinh td a căn b n trên hai khu v c. Xu t phát t mô hình Lewis v i khu v c công nghi plà u kéo hút lao ng t nông nghi p sang, n mô hình Oshima v i giai o n u l y nông nghi p là u y làm cho lao ng dư th a khu v c này d n ns d ch chuy n sang khu v c công nghi p, khu v c d ch v . Kinh t h c hi n i sau này xu t hi n khái ni m m i v ngu n v n nhân l c.V n nhân l c là toàn b trình chuyên môn mà m t ngư i lao ng tích lũy ư c.Nó ư c ánh giá cao vì có ti m năng em l i thu nh p trong tương lai [31,tr.282]. Cung lao ng không ch ơn thu n là vi c ngư i lao ng có m t trên thtrư ng lao ng mà còn bao g m các k năng mà h có. Nh ng k năng này ngư ilao ng thu ư c t kh năng b m sinh, nh ng gì ngư i lao ng ư c ào t o vàkinh nghi m h ã tr i qua. V n nhân l c gi thi t r ng các m c chênh l ch c a ti n lương ph n nh schênh l ch v năng su t lao ng. Ngư i có năng su t lao ng cao hơn s có ư cthu nh p và ti n lương cao hơn. Và m t lý lu n cơ b n là giáo d c, ào t o t o ranăng su t lao ng cao hơn. Thu nh p và ti n lương ph thu c vào hai nhân tchính là tu i tác và trình ào t o. Nh ng ngư i có trình cao hơn có m c thunh p cao hơn và m c chênh l ch này càng l n cùng v i tu i tác và kinh nghi m.
  21. 21. 17 1.2.2. K t c u vi c làm và vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh Vi c làm là ph m trù ch s phù h p gi a s c lao ng v i tư li u s n xu tbao g m c v s lư ng, ch t lư ng và các c i m. M t ơn v s c lao ng cóth v n hành/th c hi n bao nhiêu ơn v tư li u s n xu t hay còn ư c ph n nhb ng quan h h u cơ C/V. Quan h h u cơ gi a tư b n b t bi n và tư b n kh bi ndư i s tác ng c a ti n b khoa h c k thu t d n n s thay i tr ng thái vàm c phù h p gi a trang b v n, công ngh , máy móc thi t b cho m t ch làmvi c, ngoài ra còn ph thu c vào vi c t ch c lao ng. Theo quan i m và gi thuy t c a Keynes khi tính s lư ng vi c làm: vi clàm tương ương v i ơn v vi c làm ư c chia nh b ng các ơn v công vi c c acông vi c gi n ơn (không có k năng) và ti n lương/ti n công xác nh b ng ơnv ti n công cho m t ơn v vi c làm gi n ơn (w). Khi ó công th c tính t ng ti nlương s là: W= N x w, trong ó N là kh i lư ng vi c làm. Gi thuy t như v y chophép o lư ng kh i lư ng vi c làm mà không quan tâm nv n ch t lư ng lao ng trình , k năng k thu t c a lao ng, m c ph c t p, trang b v n….. Vi c làm = Ch làm vi c (công vi c) + s c lao ng (lao ng) Ch làm vi c = v n u tư + công ngh + t ch c s n xu t + i u ki n khác S c lao ng = s c kh e th l c + năng l c (ki n th c, k năng, thái ...) T góc u tư T góc lao ng 1 vi c làm Ch làm vi c/công vi c Ngư i lao ng/S c L 1. V n u tư 1. Ngư i lao ng 2. Nhà xư ng 2. S c kh e 3. Máy móc 3. Tri th c/k 4. Công ngh năng/thái 5. T ch c SX 4. Ti n lương 6. Môi trư ng, 5. Th i gian i u ki n làm 6. i u ki n lao vi c ng Sơ 1.2: K t c u m t vi c làm
  22. 22. 18 Th ng kê vi c làm n u tính theo ch làm vi c, trong trư ng h p m t ch làmvi c có 2 lao ng tr lên làm thay ca. N u th ng kê theo ngư i lao ng có vi clàm có th d n n thi u vi c làm n u m t lao ng làm t 2 công vi c tr lên (tínhc s vi c làm bán th i gian). Tuy nhiên, các th ng kê u tính theo ngư i lao ng dù h làm 2 công vi c cùng m t lúc vì ch y u th ng kê theo lao ng chkhông th ng kê theo ch làm vi c. Do ó, tính s lư ng vi c làm theo lao ng m b o ư c các yêu c u (i) chính xác hơn khi so v i tính theo ch làm vi c, (ii)phù h p hơn vì nghiên c u ch y u v nhóm i tư ng có k năng c th và (iii)thu n l i hơn vì o theo ngư i lao ng v i các c tính kèm theo không ph c t pnhư tính các ch làm vi c. Ch t lư ng vi c làm dư i giác xã h i, y u t quan tr ng là vi c toàn d ngnhân công, m i ngư i u có vi c làm và có ư c vi c làm phù h p v i lu t pháp,vi c làm nhân văn, vi c làm t t v.v.... Ch t lư ng vi c làm dư i góc ngư i lao ng g m các y u t cơ b n là có thu nh p/ti n lương/ti n công cao (l i ích t vi clàm l n); các ch b o m vi c làm và linh ho t vi c làm (an ninh vi c làm); sphù h p v i năng l c và s thích cá nhân; và có các i u ki n phát tri n ( ào t o,thăng ti n ngh nghi p). C th v i m t ch vi c làm, v n u tư th p òi h i ngư i lao ng ph i cós c kh e, trình CMKT phù h p. V n u tư l n, công ngh cao, máy móc thi tb hi n i òi h i ngư i lao ng ph i có CMKT cao tương ng. Trong ng n h ns phù h p là tương i, có th có nh ng i m chưa phù h p ho c t phía ch vi clàm ho c t phía ngư i lao ng. S phù h p là tr ng thái cân b ng dài h n gi ayêu c u c a ch làm vi c và năng l c ngư i lao ng. Trong dài h n, chi phí ti n lương cho m t ch làm vi c theo l i ích c a ngư is d ng lao ng thì ch tr úng theo yêu c u CMKT và s c lao ng c n thi ttương ng và không tr cao hơn m b o thu ư c l i ích cho u tư l n nh t.N u lao ng không áp ng ư c yêu c u CMKT c a v trí vi c làm, ngư i ch ss m sa th i tìm ngư i lao ng khác phù h p v i chi phí ti n công, ti n lươngb ra cho ch làm vi c ó. Ngư c l i, n u ngư i lao ng có CMKT cao hơn yêuc u công vi c và ti n lương chi tr cho ch làm vi c (trong m t th trư ng lao ng
  23. 23. 19linh ho t), anh ta s s m r i b ch làm ó tìm vi c làm khác òi h i CMKT caohơn có ti n lương và thu nh p cao hơn. i m căn b n là tr ng thái phù h p trong k t h p x y ra khi ngư i t o ra vi clàm k t h p ư c t i ưu s d ng tri t kh năng c a ngư i lao ng v i các i u ki n trang b s n có/ ã u tư v i m c chi phí lao ng th p nh t. N u ngư ilao ng th a năng l c thì vi c làm không/chưa hi u qu ho c chưa t i ưu iv ingư i lao ng, nhưng ngư i ch v n t ư c hi u qu t i ưu n u chi phí ti nlương và các i u ki n chi tr khác không ph i tăng lên. Như v y v dài h n, vi c làm c a m t nhóm lao ng có k năng nh t nh cóth o b ng s lư ng lao ng có k năng ó hi n ang có vi c làm. Vi c làm c alao ng qua ào t o ngh là vi c làm c a lao ng có vi c làm thu c nhóm itư ng ã ư c ào t o ngh . i m khác bi t là k năng c a ngư i lao ng thu cv nhóm i tư ng ã ư c ào t o ngh . Các nghiên c u nói chung v lao ng và vi c làm u xu t phát/ti p c n tgóc lao ng. Nghiên c u vi c làm ch y u là trên cơ s nghiên c u các c i m làm vi c c a ngư i lao ng (s lư ng vi c làm, cơ c u, qui mô, ngành, ngh ,lĩnh v c, k năng, ti n lương, thu nh p, i u ki n lao ng,...). Nghiên c u vi clàm c a lao ng qua ào t o ngh vì th ch yêú g n v i khía c nh k năng và các i u ki n làm vi c c a ngư i lao ng, các n i dung ch y u là: + S lư ng/cơ c u theo c p trình , theo ngành ngh , vùng, khu v c s h u + Cơ h i vi c làm và vi c làm phù h p. + Chính sách và các v n trong s d ng lao ng qua ào t o ngh . + Ch t lư ng vi c làm: ti n lương, thu nh p, i u ki n làm vi c, + ào t o, phát tri n l c lư ng lao ng qua ào t o ngh ; 1.2.3. Cung – c u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh V b n ch t, cung c u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh bi u hi n trênth trư ng lao ng là cung c u k năng. S v n ng c a các y u t cung và c uk năng cũng ph i tuân theo qui lu t v n ng chung c a th trư ng.
  24. 24. 20 a) Cung vi c làm hay c u lao ng k năng và các nhân t nh hư ng Trên giác u tư s n xu t kinh doanh (t o ch làm vi c): u tư và t ch ct o ra các v trí, ch làm vi c. Bi u hi n là s v n/máymóc thi t b và các i u ki ncho m t ch làm vi c và các i u ki n khác như môi trư ng, t ch c, không gianvà các y u t i u ki n xã h i (h i, công oàn v.v..). Trong ó y u t v n u tưt o nên m t ch làm vi c (công vi c) thư ng ư c quan tâm và làm cơ s tính toán.Khi ó các bi u hi n, thông s xem xét v vi c làm s là: (i) lư ng v n u tưt o 1 ch vi c làm (su t u tư); (ii) các i u ki n t ch c s n xu t kinh doanh; (iii) i u ki n c n thi t có th thuê lao ng. i u ki n quan tr ng là các y u t t o nên s kích thích u tư t o ch làmvi c ó là l i ích c a ngư i s d ng lao ng (ch doanh nghi p). Vi c làm t o ratrên cơ s theo u i m c tiêu l i nhu n c a ngư i ch thu l i ư c t u tư và sk t h p v i lao ng (không tính toán các y u t thương m i bán s n ph m). Quy t nh t o thêm m t ch vi c làm c a doanh nghi p khi s k t h p t i ưugi a C và V và khi chi phí biên cho s c lao ng b ng doanh thu biên c a s nph m ng th i khi ó ti n công b ng s n ph m giá tr biên c a lao ng. Ti n công Ti n công Wo E NSL biên L* S lư ng nhân công Bi u 1.1: Quy t nh s lư ng vi c làm c a doanh nghi p Qui lu t năng su t lao ng biên gi m d n làm ư ng năng su t lao nggi m d n. Phía trái L*, vi c thuê thêm nhân công có l i cho hãng vì tăng doanh thucao hơn là chi phí cho lao ng. Phía ph i L*, vi c thuê thêm nhân công s làmtăng chi phí hơn là tăng doanh thu. L* là m c thuê nhân công t i ưu.
  25. 25. 21 V cơ b n t o ch vi c làm hay c u k năng trên th trư ng lao ng s doy u t kinh t quy t nh. Các ch th s n xu t là các doanh nghi p, ngư i s d nglao ng s là ngư i có nhu c u thuê/mua các k năng c a ngư i lao ng có knăng. Nhu c u ph thu c vào nhi u y u t khác nhau, nhưng cơ b n là ph thu ctăng trư ng kinh t và u tư s n xu t và c i m công ngh s n xu t. Các nhân t nh hư ng n t p h p cung vi c làm như: tăng trư ng và pháttri n kinh t , tăng u tư, thay i c u trúc s n xu t trong n n kinh t , thay ic utrúc ngành, d ch chuy n lao ng, thay i công ngh , các y u t chi phí s n xu t,tư li u s n xu t hay ti n lương thay i. T p h p cung vi c làm có th ư c bi udi n b ng hàm sau: Y = f (C, V, X, ....) trong ó các nhân t cơ b n là v n u tưvà công ngh quy t nh c v s lư ng và s k t h p gi a v n và lao ng ngth i v i các y u t t ng h p khác t o nên s lư ng và k t c u vi c làm. c) C u vi c làm hay cung lao ng có k năng và các nhân t nh hư ng Xu t phát t góc ngư i lao ng, nhu c u làm vi c c a các cá nhân thôngthư ng xu t phát t các nhu c u: t o và có thu nh p, phù h p v s c kh e, c i m và năng l c cá nhân (tri th c, ki n th c, k năng, thái ); i u ki n lao ng(môi trư ng/lu t pháp, quan h lao ng và t ch c lao ng). Các nhân t tác ng n t p h p c u vi c làm g m: S lư ng lao ng (L),ch t lư ng hay năng l c lao ng T (ki n th c, k năng, s c kh e...), ti n lương/thunh p (S) và các i u ki n làm vi c khác (O) ( i u ki n h c t p, thăng ti n, môitrư ng làm vi c, t ch c xã h i và các quy n c a ngư i lao ng). Khi ó t p h pc u vi c làm có th ư c bi u di n dư i d ng hàm sau: Y = f (L, T, S, O....). C u vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh v cơ b n không có s khác bi tvì cũng là c u vi c làm, nhưng ch khác nhóm i tư ng lao ng có CMKT c thlà ã qua ào t o ngh . Trong dài h n, c u vi c làm s tương ng v i lao ng cóvi c làm v i các c i m vi c làm hi n t i c a lao ng qua ào t o ngh tương ương cung lao ng qua ào t o ngh (không tính th t nghi p). V cơ b n cung lao ng qua ào t o ngh do ba b ph n ch y u trong n nkinh t (g m c h th ng giáo d c và khu v c s n xu t kinh doanh) m nh n, ó là
  26. 26. 22 ào t o chính th c trong các trư ng thu c h th ng giáo d c k thu t và d y ngh , ào t o ngh nghi p trư c khi làm vi c thư ng là ngoài nhà trư ng; và ào t o t ich c (t i ch ) cho ngư i lao ng. C ba b ph n c a h th ng cung c p có m c tiêu: (i) thu hút, h ng vành ng h c sinh không h c ư c lên hơn n a và h c sinh b h c không b ào th ira kh i h th ng giáo d c, ào t o; (ii) gi cho ngư i lao ng tránh kh i b l ch u, không b `b t kh i’ th trư ng lao ng do thi u k năng; và (iii) cung c p chongư i s d ng nh ng công nhân và k thu t viên có tay ngh , k thu t. Ngoài ra,còn có các m c tiêu khác như m b o cho h c sinh, sinh viên và ngư i h c nh ngk năng ngh nghi p ph bi n làm hành trang cho vi c h c t p su t i [128, tr.15].Các m c tiêu nói trên, nhìn chung là m b o cung c p k năng cho th trư nglao ng. Nhưng không ph i bao gi cũng m b o cung ng y , phù h p (slư ng, cơ c u, ch t lư ng) v i nhu c u th trư ng. Trên th trư ng lao ng v i m t lư ng lao ng hi n h u có cùng m t knăng ho c t p h p m t lư ng lao ng v i các k năng khác nhau s t o nên m tlư ng cung. Tương ng v i nó là t p h p lư ng c u k năng t khu v c s n xu t vàn n kinh t . Trong ng n h n và trung h n, s v n ng c a cung c u ph thu c chy u vào m c ti n lương, ti n công tr cho ngư i lao ng m i m c k năng khácnhau. Khi có s gia tăng v c u lao ng m t m c k năng c th , trong khilư ng cung dài h n trên th trư ng chưa có s thay i, ti n lương s là bi n i uch nh quan h tương quan cung c u này. V dài h n, kho ng cách và s khác bi tv ti n lương s d n n tăng lư ng cung cho m c và lo i k năng mà th trư ng ang có nhu c u cao. Trong m i tương quan v i s n xu t c a n n kinh t , khi năng l c s n xu t ư c m r ng, nh ng nhu c u lao ng ư c m r ng theo hư ng làm d ch chuy n ư ng c u t D1 sang D2 thay vì thay i ti n lương, ti n công i v i i u ch nht m th i trên th trư ng lao ng. Trong tương quan trên th trư ng lao ng v i phân khúc vi c làm có k năngthì ào t o là y u t cơ b n ch y u làm tăng cung lao ng có k năng m tm c
  27. 27. 23k năng và lo i k năng c th . Tuy nhiên ào t o là y u t cung mang tính dài h n,không ph n ng t c thì trên th trư ng lao ng mà ph i có quá trình và th i gian ào t o, th i gian ngư i lao ng trau d i k năng, th i gian chuy n ingh nghi p, công vi c và ào t o l i v.v..... Ti n lương D1 D2 S1 S2 W2 W1 0 L1 L2 Lao ng Bi u 1.2: Cung c u k năng trên th trư ng lao ng Trong dài h n khi ào t o tăng nhanh m c cung lao ng có k năng ra thtrư ng s làm d ch chuy n ư ng cung t S1 sang S2. Khi cân i cung c u mb o và ào t o áp ng t t nhu c u n n s n xu t thì v cơ b n ti n lương, ti n công(th c t ) không có s thay i l n. V cơ b n có th phân tích m i quan h ào t o, vi c làm trên th trư ng lao ng thông qua phân tích quan h cung c u lao ng có k năng. Xem xét vai tròch ng c a h th ng ào t o ngh trong cung ng lao ng có k năng, m t snhân t ch y u tác ng n cung lao ng qua ào t o ngh như: (i) u vào làh c sinh v i trình khác nhau (Ch t lư ng dân s , k t qu giáo d c và phân lu ng ào t o); và (ii) Năng l c cung ào t o c a h th ng ào t o ngh . Trong trư ng h p m t s n n kinh t chuy n i (trư ng h p c a C ng hòaSéc), có m t h th ng ào t o v i t l l n h c sinh trung h c (60-85%) vào lu ng ào t o ngh . Cung lao ng qua ào t o ngh quá nhi u t o s c ép l n v gi iquy t vi c làm cho ngư i lao ng. Các n n kinh t này s bu c ph i c i cáchthông qua các chính sách kinh t vĩ mô và c i cách th trư ng lao ng gia tăng
  28. 28. 24s c hút, t o vi c trong khu v c tư nhân nh m i u ch nh cơ c u lao ng. Sau ó ad ng hóa chương trình ào t o, giúp ngư i lao ng thay i k năng cho phù h p. Khi n n kinh t có t c tăng l c lư ng lao ng l n hơn nhi u so v i t cgia tăng vi c làm, áp l c t o vi c làm gia tăng, áp l c c nh tranh tìm ki m vi c làmcũng tăng, d n t i xu hư ng gia tăng th t nghi p. M t s qu c gia ã ph i i uch nh thông qua chính sách giáo d c, ào t o b ng cách tăng th i gian h c t pTHCS, THPT, tăng lư ng h c sinh h c ngh thay vì i làm ngay b ng cách gi mchi phí giáo d c, và tránh cho h c sinh b h c. Th i gian i h c kéo dài hơn iv itoàn b l c lư ng lao ng s gi m b t s lư ng h c sinh b h c, ngh h c và thamgia lao ng s m, làm gi m áp l c vi c làm. Tăng th i lư ng ào t o, kéo dài th i gian h c t p gi m áp l c cung lao ng và cung lao ng có trình th p là chính sách mà nhi u qu c gia ã áp d ng(Hy L p, Malaysia). M t s qu c gia i u ch nh cơ c u cung b ng cách t o i uki n tăng cung lao ng qua ào t o ngh mà gi m cung lao ng có trình ih c (Hy l p) b ng cách tăng chi phí ào t o ih c n n dòng ch y h c sinh vàoh c ngh . Cách th c chính ph m r ng ào t o ngh thông qua chính sách tàichính không ph i là m r ng tín d ng cho ào t o ngh , h c ngh mà th t ch t tínd ng i v i ào t o i h c [128, tr.16]. Có qu c gia l i s d ng chính sách t o cơh i t t hơn và tăng kỳ v ng vi c làm c a ngư i lao ng qua ào t o ngh . K t qulà tăng s ngư i i h c ngh và gi m b t áp l c vi c làm i v i lao ng tr . Thi u h t cung k năng cũng là trư ng h p ph bi n c a nhi u n n kinh t .Các nư c có t c tăng trư ng n n kinh t quá nhanh d n n tăng nhu c u lao ng qua ào t o ngh trong khi lư ng cung i tư ng này trong n n kinh t khôngk p áp ng. H qu là gia tăng m c ti n lương i v i lao ng có tay ngh cao,kho ng cách ti n lương gi a lao ng không có tay ngh và lao ng qua ào t ongh tăng m nh. Cung lao ng qua ào t o ngh và các k thu t viên trên thtrư ng tr nên không co dãn i v i ti n lương so v i nhóm chưa qua ào t o nghho c không có ngh . M t s qu c gia ã tr i qua tình tr ng này như Hàn qu c vàMalaysia nh ng năm 1980-1990, Chile nh ng năm 1980, khi nhu c u lao ng qua ào t o ngh r t l n so v i lao ng không ngh . Hàn qu c ã gi i quy t b ng cách
  29. 29. 25tăng cung c a h th ng ào t o ngh nghi p lên và ti n lương th c t tăng lên nhi utrong giai o n 1975-1993. Kho ng cách ti n lương gi a qua ào t o ngh và lao ng không ngh gi m t 2,5 l n xu ng còn 1,5 l n. áp ng c u lao ng qua ào t o ngh tăng nhanh như v y vi c quan tr ng là ph i làm sao khuy n khích, ng viên và thúc y ào t o c a doanh nghi p c bi t là lo i hình ào t o t ich c, kèm c p t i ch [128, tr.8]. 1.3. Vai trò và c i m c a lao ng qua ào t o ngh 1.3.1. Vai trò c a lao ng qua ào t o ngh Vi c làm bi u hi n ch , v trí, yêu c u k năng c a ngư i lao ng. M i chvi c làm xác nh b i t p h p các yêu c u v h t ng, máy móc thi t b , công ngh , i u ki n làm vi c, các chính sách, thi t ch ràng bu c và yêu c u v k năng c angư i lao ng. Cơ c u vi c làm v dài h n ư c ph n nh vào k t c u c a l clư ng lao ng có vi c làm trong n n kinh t . Các n n kinh t có trình s n xu t,trình công ngh khác nhau và m c công nghi p hóa khác nhau, qui mô và vaitrò c a i ngũ và vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh khác nhau. C u trúc trình CMKT c a l c lư ng lao ng có xu hư ng tăng d n t llao ng có CMKT b c cao so v i các c p trình CMKT th p hơn. Quá trìnhphân hóa CMKT c a l c lư ng lao ng d n d n hình thành và phát tri n nhanh ingũ lao ng là công nhân c tr ng so v i l p công nhân c xanh. Theo s li uc a ILO, các nư c phát tri n i ngũ công nhân bán lành ngh chi m kho ng 5-15%, công nhân lành ngh chi m kho ng 30-50%, k sư k thu t và công nghchi m kho ng 36-40%, lao ng qu n lý kho ng 22%, các nhà nghiên c u và phátminh kho ng 14%. Trong khi ó các nư c ang phát tri n t l tương ng là60%, 22%, 9%, 6,5% và 2,5% [38, tr.16]. Khác bi t l n là s thay i cơ c u ngaytrong nhóm lao ng qua ào t o ngh gi a hai trình phát tri n kinh t khácnhau. Các n n kinh t phát tri n thì t l công nhân lành ngh cao (50-70%) so v it l này các n n kinh t ang phát tri n (20-30%). Nh ng n n kinh t ang trongquá trình công nghi p hóa như Malaysia, Indonesia, Thái lan v.v... t tr ng lao ng qua ào t o ngh ang tăng lên nhanh chóng và chi m kho ng 50%.
  30. 30. 26 Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh óng vai trò quan tr ng trong t ngth vi c làm c a l c lư ng lao ng và trong k t c u lao ng có CMKT. Bi u hi nthông qua m c t p trung vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh các khu v ccông nghi p, d ch v , khu v c kinh t hi n i. Trong tương lai, khi khu v c nôngnghi p thu h p d n, lao ng qua ào t o ngh s là l c lư ng lao ng chính t o rac a c i v t ch t cho n n kinh t . Xét trên góc ngư i tiêu dùng trong n n kinh tthì l c lư ng lao ng qua ào t o ngh là nh ng công dân t ng l p trung lưu ông o và là nh ng ngư i tiêu dùng chính trên th trư ng hàng hóa, d ch v . L c lư ng lao ng ang tham gia s n xu t chính trong n n kinh t là i ngũcông nhân, nh ng ngư i tr c ti p s n xu t trong t t c các lĩnh v c, ngành ngh c an n kinh t . Lao ng qua ào t o ngh vì th s là l c lư ng tiên phong trong quátrình chuy n giao công ngh , n m b t các công ngh tiên ti n và là bi u tư ng c agiai c p công nhân trong quá trình công nghi p hóa, hi n i hóa t nư c. Lao ng qua ào t o ngh ang là nhóm ư c quan tâm nhi u trong c nhtranh ngu n nhân l c gi a các nư c trong khu v c có n n kinh t phát tri n tương ng. C nh tranh có th là gián ti p thông qua hàng hóa xu t nh p kh u ho c c nhtranh tr c ti p thông qua cung c p k năng trên th trư ng lao ng qu c t . Cácnư c phát tri n t tr ng lao ng làn ngh cao l n hơn so v i lao ng có trìnhtay ngh th p và không có tay ngh . nư c ta, t tr ng lao ng có trìnhCMKT b c trung s tăng nhanh. Trong ó, nhóm lao ng qua ào t o ngh s làl c lư ng ch o, bi u trung cho ch t lư ng ngu n nhân l c trong th i gian t i. 1.3.2. M t s c i m ch y u v vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh a) Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh mang tính ch t th c hành và g n v i ho t ng s n xu t tr c ti p Theo danh m c ngh nghi p làm vi c cho th y m t s c i m cơ b n là:vi c làm mang tính ch t th c hành, phân b v trí công vi c g n v i khu v c tr cti p s n xu t kinh doanh ho c cung ng d ch v , i b ph n vi c làm này là côngvi c làm thuê, trình k năng k thu t m c trung bình, thu nh p và i u ki n lao ng m c trung bình c a xã h i.
  31. 31. 27 Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh thư ng là nh ng công vi c trong cáccông xư ng, nhà máy ch bi n, ch t o, công nhân trong các công trư ng xây d ng,v n hành máy móc thi t b , lái xe trong các doanh nghi p v n t i, công nhân s ach a b o trì các thi t b máy cơ khí, công ngh k thu t i n, i n t v.v.... m t bph n khác n m trong nhóm lao ng ph c v như lái xe, k thu t viên s li u, ktoán, hành chính văn phòng, l tân tr c i n tho i v.v... Nhóm ngh nghi p vi c làm ch y u c a lao ng qua ào t o ngh t p trungvào nhóm vi c làm có trình CMKT b c trung. Trong s nh ng công vi c phânlo i (theo danh m c ngh nghi p do T ng c c Th ng kê) thì lao ng qua ào t ongh t p trung r t nhi u vào các công vi c thu c nhóm 6,7,8 (Nhóm6: nhóm lao ng có k thu t trong nông nghi p; nhóm 7: th th công có k thu t và các th cók thu t khác có liên quan và nhóm 8: th k thu t v n hành và l p ráp máy mócthi t b ). T t c nh ng lo i vi c làm thu c các nhóm này, ph n l n là lo i hình côngvi c th c hành úng như tên g i c a nó ví d : th sơn, th gia công kim lo i, thlàm khuôn úc, th rèn, th cơ khí và l p ráp v.v... Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh t p trung nhi u trong các khu v ccông nghi p v i các n n kinh t ang trong quá trình công nghi p hóa. Các nư cphát tri n càng ngày càng rút ư c nhi u lao ng ra kh i khu v c s n xu t côngnghi p nh công ngh t ng hóa, công ngh thông tin chuy n sang khu v cd ch v . Vi c làm trong khu v c d ch v òi h i nh ng giao ti p và s hi n di nc a con ngư i khó thay th . V i các n n kinh t ã phát tri n như các nư c M ,Anh, Pháp, c.... thì khu v c d ch v là khu v c thu hút nhi u lao ng qua àot o ngh (chi m trên 50% l c lư ng lao ng và 70% lao ng qua ào t o ngh ). Quá trình ào t o ngh cũng ph n nh tính ch t công vi c c a ngư i lao ngsau khi t t nghi p ó là th i lư ng ào t o lý thuy t thư ng ít so v i th c hành(th c hành kho ng 70-80% th i lư ng ào t o). V i các lo i hình ào t o kèm c p, ào t o t i doanh nghi p th i lư ng th c hành th m chí lên n 90-95% tùy lo ihình công vi c và m c yêu c u i v i ngư i lao ng. Nh ng ki n th c, trith c và k năng ngư i lao ng thu nh n ư c trong quá trình ào t o thông quaphương pháp quan sát, th c hành, th c t p, th làm là chính k t h p v i lý thuy t
  32. 32. 28cơ b n ư c trang b . M t trong nh ng tính ch t công vi c thư ng g n li n v i vi clàm c a lao ng qua ào t o ngh là nh ng vi c làm tr c ti p, gián ti p tham gias n xu t kinh doanh và thiên v th c hành (trong s n xu t, kinh doanh d ch v , kthu t ph c v i s ng v.v...). b) Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh g n v i k thu t và công ngh V i các n n kinh t hi n i, s n xu t công nghi p ã ư c t ng hóa nhi u,hàm lư ng công ngh và v n trong s n xu t l n thì yêu c u v s lư ng lao ng ítnhưng yêu c u v ch t lư ng, trình lao ng và năng su t lao ng cao. Nh nglĩnh v c thu hút lao ng qua ào t o ngh có k thu t cao như ch t o máy móc,l p ráp máy, k thu t viên cơ khí, i n t trong các ngành. Nh ng ngành ngh có vi c làm òi h i yêu c u k thu t th p hơn và s lư nglao ng qua ào t o ngh nhi u hơn i n hình như ngành xây d ng, các ngànhd ch v ph c v cá nhân. Tùy theo m c công ngh s d ng thiên v lao ng hayv n, t l lao ng qua ào t o ngh ư c s d ng là khác nhau. Trong nhómngành kinh t công nghi p ch bi n t tr ng s d ng lao ng qua ào t o nghthư ng l n nh t sau ó n các ngành d ch v . M c công ngh khác nhau ph n nh m c huy ng lao ng khác nhau. Cùngm t trình công ngh c a m t qu c gia thì s khác bi t v tương quan côngngh /lao ng cũng r t khác nhau gi a các ngành. Thông thư ng ngành côngnghi p và d ch v có n n công ngh cao hơn khu v c nông nghi p. Trong ó côngnghi p s n xu t, ch t o các thi t b i n, linh ki n i n t , vi n thông, tin h c v.v...có tương quan công ngh /lao ng l n hơn các ngành như xây d ng, ch bi n s nph m nông nghi p v.v... Khu v c, ngành nào có công ngh s n xu t m c trungbình, s d ng nhi u nhân công thư ng mang l i nhi u vi c làm cho lao ng qua ào t o ngh . Nh ng ngành s n xu t có trình công ngh cao òi h i ít lao ngqua ào t o ngh hơn, nhưng yêu c u v trình k năng, tay ngh cao hơn. M ts ngành thu hút nhi u lao ng qua ào t o ngh như công nghi p ch bi n (d tmay, giày da, ch bi n th y s n v.v...) công nghi p khai khoáng, công nghi p cht o máy móc thi t b , xây d ng và lao ng có k thu t trong nông nghi p.
  33. 33. 29 Nhi u qu c gia, h th ng ào t o ngh có tên g i là h th ng ào t o côngngh k thu t th c hành, các cơ s ào t o ngh có tên g i như trư ng k thu tho c trư ng cao ng công ngh v.v.... H th ng ào t o nh m vào m c tiêu là àot o ra m t i ngũ công nhân k thu t các b c khác nhau v k thu t, công ngh . i ngũ lao ng ư c ào t o ra phân ra là công nhân k thu t ’c xanh’ t p trungvào nhóm công vi c tr c ti p s n xu t, g n v i máy móc thi t b , g n v i nhàxư ng, công trư ng. i ngũ công nhân c tr ng g n v i các lo i hình vi c làm cóy u t công ngh cao, các dây chuy n s n xu t t ng, các h th ng công nghhi n i. G n ây có thu t ng công nhân ‘c vàng’ ch i ngũ lao ng kthu t tham gia vào quá trình nghiên c u và phát tri n (R&D). Ngoài vi c tr c ti ptham gia s n xu t các ch ph m cao c p, s n xu t ng th i nghiên c u thnghi m, i ngũ này thư ng là các k thu t viên cao c p, các k sư th c hành. c) Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh thu c nhóm d b t n thương c trưng chung c a vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh g n v i s n xu tkinh doanh c a doanh nghi p. B t c s bi n ng nào c a các th trư ng nhhư ng n s n xu t kinh doanh c a doanh nghi p u tác ng n vi c làm c alao ng qua ào t o ngh . Các tác ng, nh hư ng có th tr c ti p n qui mô, slư ng vi c làm ho c ch t lư ng vi c làm (th i gian, ti n lương, các i u ki n làmvi c). Các tác ng thông qua ba th trư ng cơ b n là th trư ng lao ng (tr cti p), th trư ng hàng hóa, d ch v và th trư ng tài chính (còn nhi u nhân t khácnhư th trư ng công ngh , th trư ng nguyên li u, các v n th ch , pháp lý). Khi có nh ng bi n ng trên th trư ng hàn hóa và d ch v làm cho ình trs n xu t, vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh b thu h p. Th trư ng lao ngvà th trư ng tài chính bi n ng d n n nh ng thu h p và sa th i lao ng cbi t lao ng có tính th i v . Trong t t c các cu c kh ng ho ng và ình tr s nxu t kinh doanh, lao ng có CMKT th p hơn luôn g p r i ro hơn, b t n thươngnhi u hơn. Ngoài ra lao ng qua ào t o ngh thư ng chi m m t t tr ng l ntrong l c lư ng lao ng công nghi p và t p trung vào các nhóm ngành ngh ch unhi u tác ng c a n n kinh t th gi i nên d b nh ng bi n ng l n mang tính xãh i và có nh hư ng n nhi u t ng l p trong xã h i.
  34. 34. 30 Bi n ng kinh t , tái c u trúc (CNH-H H, c i cách doanh nghi p nhà nư cv.v...) u tác ng n vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh . Nh ng tác ngch y u ó là s tăng/gi m hay d ch chuy n vi c làm t khu v c/ngành kinh t nàysang khu v c/ngành kinh t khác. Vi c làm có th ư c t o ra nhi u hơn m tskhu v c năng ng, nhưng nhìn chung các quá trình tái c u trúc thư ng d n n ào th i lao ng qua ào t o ngh . tái hòa nh p vi c làm, thư ng ph i thôngqua các chương trình vi c làm k t h p ào t o l i tay ngh cho ngư i lao ng. Xét trên giác lao ng, ây là nhóm lao ng làm công ăn lương ngu ns ng ph thu c ch y u vào thu nh p t vi c làm. Thu nh p và ti n lương s ngvà không giàu có, không nhi u tài s n tích lũy nên nh ng thay i vi c làm, thunh p d d n n nh ng t n thương, nh hư ng n cu c s ng c a h . 1.4. M i quan h gi a ào t o và vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh 1.4.1. M i quan h gi a ào t o, vi c làm và phát tri n ngu n nhân l c Ngu n nhân l c, không ph i là v n, không ph i thu nh p, không ph i làngu n l c v t ch t mà là s h p nh t mang tính n n t ng cơ b n c a tài nguyên c am t qu c gia. V n và tài nguyên là nh ng nhân t mang tính th ng c a quá trìnhs n xu t, con ngư i là nhân t tích c c s tích t v n, khai thác tài nguyên thiênnhiên, xây d ng xã h i, kinh t và t ch c xã h i hư ng t i s phát tri n và ph nth nh c a m t qu c gia. Quan ni m c a Liên h p qu c cho r ng, phát tri n ngu n nhân l c theo nghĩar ng, bao g m giáo d c, ào t o và s d ng ti m năng con ngư i nh m thúc yphát tri n kinh t – xã h i và nâng cao ch t lư ng cu c s ng. V i khái ni m này,gi a ào t o v i s d ng lao ng có quan h m t thi t v i nhau, mà k t qu làngư i lao ng có vi c làm có thu nh p m b o cu c s ng. Phát tri n ngu n nhân l c, th c ch t là quá trình làm thay i v s lư ng,ch t lư ng và cơ c u ngu n nhân l c áp ng t t hơn yêu c u c a xã h i. ào t ovà s d ng lao ng là c p b ôi trong m t th th ng nh t c a quá trình phát tri nngu n nhân l c. Các ho t ng phát tri n ngu n nhân l c, v n nhân l c u ph itr i qua chu trình khép kín như sau: con ngư i sinh ra, l n lên ph i có th i gian
  35. 35. 31h c t p, ây là quá trình kh i th y tích lũy v n nhân l c cho cá nhân ngư i lao ng. Khi trư ng thành con ngư i ph i lao ng và làm vi c. Thành qu lao ng,m t ph n ư c bù p tái s n xu t gi n ơn s c lao ng, ph n n a tái s nxu t m r ng và hư ng th c a ngư i lao ng. Quá trình u tư m r ng cho giáod c và h c t p, ti p t c tích lũy thêm năng l c và tham gia vào s n xu t bi nnăng l c thành thành qu lao ng cao hơn. V N NHÂN L C S d ng u tư VI C Cung c p ÀO LÀM T O Sơ 1.3: Chu trình phát tri n ngu n nhân l c và tích lũy v n nhân l c S d ng và ào t o là hai m t c a phát tri n ngu n nhân l c. Trên quan i mduy v t bi n ch ng ây là quá trình l p l i, phát tri n theo hình xoáy trôn c. Năng l c cá nhân (v n nhân l c) tích t qua ào t o ưa vào s n xu t, t othu nh p tái s n xu t gi n ơn và m r ng (ch t lư ng cu c s ng) và u tưthông qua ào t o ti p t c tích lũy vào thành v n nhân l c. ây là m i quan hh u cơ không th tách r i trong chu trình khép kín c a phát tri n ngu n nhân l c,v n nhân l c. Vi c làm òi h i ph i có s c kh e và năng l c, k năng  Năng l c làm vi c(ki n th c, k năng và thái )  Giáo d c và ào t o t o ra năng l c cho ngư ilao ng  Giáo d c và ào t o c n chi phí u tư  thu nh p t vi c làm.
  36. 36. 32 1.4.2. ào t o ngh và vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh ào t o là s k t h p cân i gi a các tri th c thu nh n ư c trong h th nggiáo d c ào t o chính quy, trong gia ình, trong doanh nghi p, thông qua các kênhthông tin khác nhau, mang n ki n th c chung và có th chuy n giao có l i nh tcho vi c làm [6, tr.220]. ào t o là công c , kênh tr c ti p tác ng vào năng l cc a các cá nhân, nh m trang b ki n th c, k năng cho ngư i h c.+ ào t o ngh t o ra năng l c th c hi n (competency) cho ngư i h c. Các nư c có nhi u kinh nghi m v phát tri n ngu n nhân l c thư ng coi tr ng vi c ào t o t o ra m t năng l c th c hi n cho ngư i lao ng. ào t o bao g m ào t o trong nhà trư ng, ngoài nhà trư ng, ào t o t i gia ình, xã h i và t ào t o, ã làm tăng vi c làm có k năng c a ngư i lao ng.+ ào t o làm vi c (training for employability). Ngư i lao ng có ư c năng l c th c hi n, c n ph i có ch vi c làm th hi n năng l c ó. ào t o là làm vi c thì m i tr nên có ích, t o ra c a c i v t ch t cho xã h i.+ ào t o ngh tr thành công c i u ch nh sâu cơ c u, ch t lư ng c a l c lư ng lao ng. Cung càng nhi u lao ng qua ào t o ngh càng làm t tr ng nhóm này tăng lên trong t ph n lao ng có CMKT trong l c lư ng lao ng. Lao ng qua ào t o ngh chi m t tr ng l n trong l c lư ng lao ng, làm gi m tương i t tr ng lao ng không có CMKT.+ ào t o ngh góp ph n chuy n d ch cơ c u lao ng. Trong quá trình công nghi p hóa, ào t o trang b k năng, năng l c cho ngư i lao ng d ch chuy n t khu v c nông nghi p sang khu v c công nghi p và d ch v . ào t o ngh làm tăng cơ h i tìm ki m vi c làm và tăng thu nh p có các cá nhân, t o kh năng thay i và d ch chuy n vi c làm, nhanh chóng thích nghi v i các bi n i v kinh t và xã h i.+ Trong m i quan h g n k t gi a ào t o v i s d ng và gi i quy t vi c làm ph i d a trên cơ s và xoay quanh “c u lao ng” trên th trư ng lao ng. ào t o ai, ào t o ngh gì, c p trình nào… ph i do c u lao ng (cung vi c làm) quy t nh.
  37. 37. 33 Vi c làm, nói chung b chi ph i b i nhi u y u t khác nhau trong ó t o ram t ch vi c làm c n ph i h i t các y u t tư li u s n xu t và lao ng. Cácnhân t t o nên vi c làm u thay i, do ó vi c làm cũng thư ng xuyên mangtính thay i. Vi c làm tác ng ch ng vào ào t o thông qua:+ Vi c làm t o ra nhu c u ào t o: Ngư i lao ng mu n có vi c làm, làm ư c vi c thì ph i qua ào t o, d n n vi c làm t ra yêu c u cho ào t o.+ Vi c làm là nơi th nghi m, th c nghi m và th c hành k t qu ào t o: H c i ôi v i hành. K t qu ào t o có giá tr nh t khi nó gi ng nh t/tương ng nh t/ úng nh t v i công vi c th c t di n ra. ào t o chính là quá trình chuy n giao mô ph ng yêu c u thao tác, ho t ng c a vi c làm.+ Vi c làm ng th i là quá trình t ào t o: ngư i lao ng v a làm vi c v a ang trong quá trình t ào t o b n thân. Nhi u k năng, ki n th c và c bi t các kinh nghi m có ư c là nh quá trình làm vi c.+ Vi c làm qui nh n i dung ào t o: ào t o là mô ph ng yêu c u và ho t ng c a vi c làm, do ó có th nói vi c làm qui nh n i dung ào t o.+ Vi c làm chi ph i c u trúc h th ng ào t o: c i m vi c làm trên th trư ng lao ng s ph n nh trong h th ng ào t o. H th ng này th c hi n ch c năng t t nh t khi áp ng úng k t c u vi c làm trong n n kinh t . Khi ó k t c u vi c làm s chi ph i k t c u c a h th ng ào t o. 1.4.3. H c ngh có vi c làm t t hơn Cũng như v n v t ch t, v n nhân l c là k t qu c a quá trình u tư trong quákh v i m c ích t o ra thu nh p trong tương lai. u tư vào v n nhân l c ch y uthông qua giáo d c và ào t o. c i m riêng c a v n nhân l c là có th u tưb ng b t kỳ ngu n l c nào (bao g m c th i gian) ngư i lao ng dành nâng caonăng su t lao ng, u tư vào s c kh e v.v... Cách c p i v i v n nhân l c gi thi t r ng các m c chênh l ch c a ti nlương ph n nh s chênh l ch v năng su t lao ng gi a các nhóm lao ng khác
  38. 38. 34nhau. Giáo d c và ào t o, t o ra năng su t lao ng cao hơn và ngư i lao ng cónăng su t lao ng cao hơn s có ư c thu nh p và ti n lương cao hơn. Gi nh r ng ngư i lao ng b t u i h c ngh tu i 18 và h c xong khingư i lao ng 20 tu i (không xem xét trư ng h p v a i h c v a i làm ho c ih c ngh sau t t nghi p THCS). ư ng aa th hi n dòng thu nh p c a lao ng qua ào t o ngh . ư ng bb là thu nh p c a ngư i lao ng v i m t t m b ng THPT. + Vùng 1 là chi phí ngư i lao ng ph i b ti n ra cho sách v và dùng h c t p, h c phí cũng như các kho n chi khác nhưng không ph i là các kho n phí sinh ho t (Gi nh không i h c cũng ph i chi tiêu cho ăn, ). + Vùng 2 là ph n thu nh p b m t (do không i làm dành th i gian cho h c t p), tương ương chi phí cơ h i c a th i gian ngư i lao ng b ra. + Vùng 3 là thu nh p ngư i lao ng có ư c v i t m b ng ngh . Thông thư ng, ngư i lao ng ã qua ào t o ngh ph i m t m t vài năm m icó th u i k p kinh nghi m làm vi c c a nh ng ngư i ch t t nghi p THPT ã ilàm trư c ó. Nh m thu ư c l i ích ròng t vi c i h c, giá tr hi n t i c a t ng l iích và chi phí cho vi c i h c ph i l n hơn không (giá tr hi n t i c a vùng 3 ph il n hơn giá tr hi n t i c a t ng vùng 1 và vùng 2). Ti n lương a H c ngh 3 a b THPT b 2 17-18 20-21 55-60 tu i 1 Bi u 1.3: H c ngh có thu nh p cao hơn
  39. 39. 35 Trong m i quan h v i vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh có th xem xéttrên góc so sánh theo bi u trên v i 3 giai o n u tư và thu h i v n u tưvào v n nhân l c. T su t l i nhu n là m t minh ch ng c th cho vai trò c a àot o cho tăng trư ng kinh t thông qua tác ng tr c ti p n năng su t lao ng c angư i lao ng và gián ti p mang l i cho xã h i nh ng l i ích ph bi n như trình dân trí, thói quen tr ng tri th c, phong trào t h c v.v... Công th c gi n ơn tính toán t su t l i nhu n như sau:1 L = (K/C)*100%(1.1) K = Thu nh p c a lao ng qua ào t o ngh - Thu nh p c a lao ng THPT C = Chi phí tr c ti p (C1) + Chi phí gián ti p (C2) Ngoài ra có th tính t l hoàn tr ào t o cho nhóm lao ng qua ào t ongh trên cơ s so sánh chi phí u tư và ti n lương thu ư c. Phương pháp phbi n tính t l thu h i (ROR) ư c s d ng là theo phương trình ti n lươngMincerian [132]. T l thu h i trong giáo d c ào t o ư c tính b ng cách l y ohàm riêng gi a ti n lương gi v i bi n i h c, giá tr tính ư c và d u c a nó (+/-)cho bi t n u có thêm m t năm i h c n a thì ti n công có cơ h i ư c tăng lên (+)hay gi m i (-) b y nhiêu ph n trăm (%) giá tr ti n công c a ngư i lao ng. Cth phương trình Mincerian ư c tính v i m t s bi n chu n như s năm i h c.Các bi n gi khác như gi i tính, thành th ư c ưa vào tìm hi u s khác bi tgi a các khu v c, vùng mi n và gi i tính có làm cho t l thu h i b khác bi t trongti n lương gi bình quân c a ngư i lao ng không. Phương trình semilog ti nlương như sau:  Lnwagei= ao+ a1yrschi + a2yrschi2 + a3*expi + a4expi2 + a5genderi  (1.2) +1 Ví d : Gi nh n u ti n lương c a h c sinh h c ngh m t năm thu ư c 18 tri u ng/năm (1,5 tri u ng/tháng), cònbình quân ngư i lao ng m c h c v n THPT thu ư c 12 tri u ng/năm, ph n nhi u hơn s là 6 tri u ng/năm. Chiphí u tư g m 2 ph n (C=C1+C2), chi phí tr c ti p (C1) là nh ng chi phí như h c phí và chi phí khác như ăn , i l i..Gi nh là 12 tri u ng/năm x 2 năm h c tương ương 24 tri u ng; và chi phí gián ti p (C2) là chi phí cơ h i có thunh p trong th i gian i h c ví d tính tương ương thu nh p c a ngư i lao ng có trình THPT (12 tri u ng/năm x2 năm = 24 tri u ng). T su t l i nhu n c a ào t o ngh trình trung c p ngh s là: L= K/(C1+C2) * 100% = (6tri u ng/48 tri u ng)*100% = 12,5%
  40. 40. 36  a6urbani Trong phương trình cơ b n (1.2), các bi n c trưng liên quan n vi c làmc a ngư i lao ng chưa ư c th hi n như: ngành kinh t , khu v c s h u, trình tay ngh v.v... Vì v y phương trình (1.2) ư c m r ng v i các bi n ngành kinht , trình CMKT, khu v c v.v.... như công th c (1.3) sau:  Lnwagei = ao+ a1Yrschi + a2Yrschi2 +a3*expi + a4expi2 + a5skilli +  a6genderi + a7urbani + a8indusi + các bi n tương tác khác  (1.3) + uiTrong ó:  i  Là ch s c a ngư i lao ng th i  Wage  Lương c a ngư i lao ng ã ư c qui i v lương gi  Yrsch  S năm i h c c a ngư i lao ng, s năm h c ư c tính b ng t ng s năm h c ph thông + t ng th i gian ào t o b c cao hơn  Exp  S năm kinh nghi m c a ngư i lao ng  Skill  Trình CMKTK c a ngư i lao ng  Gender  Gi i tính c a ngư i lao ng  Urban  Khu v c thành th Nông thôn  Indus  Ngành kinh t qu c dân c p 2 ư c phân lo i theo
  41. 41. 37 h th ng VSIC  Owner  Hình th c s h u c a lo i hình doanh nghi p có th tìm ra s khác bi t c a ti n lương gi a các nhóm lao ng, nghiênc u s d ng các bi n gi và bi n tương tác trong mô hình. S tương tác gi a m t sbi n v i bi n v trình CMKT trong mô hình hàm ý là có nh hư ng c a bi nCMKT n ti n lương gi a các nhóm khác nhau thì khác nhau. Mô hình này cho phép tính toán t l thu h i v n i v i vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh , cho phép phân tích s khác bi t ti n lương c a lao ng qua ào t o ngh v i các nhóm lao ng khác. Ngoài ra, mô hình s x lý và phân tíchs khác bi t ti n lương c a lao ng qua ào t o ngh các ngành kinh t khácnhau, khu v c s h u, v th vi c làm khác nhau v.v....1.5. Các nhân t nh hư ng n vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh Vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh ch u tác ng b i m t s y u t phânthành 2 nhóm, ó là: (i) các nhân t tác ng n vi c t o vi c làm cho i tư ng làlao ng qua ào t o ngh và (ii) các nhân t thu c chính sách s d ng, ào t o vàphát tri n i ngũ lao ng qua ào t o ngh .- Nhóm 1: Các nhân t ch y u tác ng n t o vi c làm cho lao ng qua ào t o ngh ; trong ó ch y u là: + Ngu n l c t nhiên, h t ng (V n, tài nguyên, dân s và lao ng); + Khoa h c k thu t và công ngh ; + u tư và chính sách u tư g n v i t o vi c làm; + Chính sách gi i quy t vi c làm- Nhóm 2: Các nhân t tác ng n vi c làm c a lao ng qua ào t o ngh thông qua các chính sách s d ng và phát tri n i ngũ , như sau: + Công nghi p hóa, hi n i hóa n n kinh t ; + Chuy n i n n kinh t sang kinh t th trư ng nh hư ng XHCN;

×