Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
RIVM rapport 630940001/2004Vogelpest Epidemie 2003: gevolgen voor devolksgezondheidOnderzoek naar risicofactoren, gezondhe...
pag. 2 van 237 RIVM Rapport 630940001
RIVM Rapport 630940001 pag. 3 van 237Rapport in het kortVogelpest Epidemie 2003: gevolgen voor de volksgezondheid.Risicofa...
pag. 4 van 237 RIVM Rapport 630940001AbstractAvian flu epidemic 2003: public health consequences.Risk factors, health, wel...
RIVM Rapport 630940001 pag. 5 van 237VoorwoordTijdens de vogelpestepidemie in 2003 is een gezondheidsonderzoek gestart naa...
pag. 6 van 237 RIVM Rapport 630940001IT-ers, voorlichters, administratief medewerkers, secretariaten, laboratorium medewer...
RIVM Rapport 630940001 pag. 7 van 237InhoudRAPPORT IN HET KORT ..............................................................
pag. 8 van 237 RIVM Rapport 6309400014. ALGEMENE EN PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID.................................................
RIVM Rapport 630940001 pag. 9 van 2375.8 CONCLUSIES..........................................................................
pag. 10 van 237 RIVM Rapport 630940001
RIVM Rapport 630940001 pag. 11 van 237SamenvattingNaar schatting minimaal duizend mensen zijn tijdens de vogelpest epidemi...
pag. 12 van 237 RIVM Rapport 630940001Circa een kwart van de pluimveehouders met geruimde bedrijven heeft zorgen om hetvoo...
RIVM Rapport 630940001 pag. 13 van 237Leeswijzer rapport Gezondheidsonderzoek VogelpestGEZONDHEIDSONDERZOEK VOGELPEST EPID...
pag. 14 van 237 RIVM Rapport 630940001
RIVM Rapport 630940001 pag. 15 van 237BELEIDSSAMENVATTING
pag. 16 van 237 RIVM Rapport 630940001
RIVM Rapport 630940001 pag. 17 van 237Aanleiding gezondheidsonderzoekInleidingIn 2003 is een groot aantal pluimveebedrijve...
pag. 18 van 237 RIVM Rapport 630940001Figuur.1. Mogelijke routes van overdracht van vogelpest tussen diersoorten onderling...
RIVM Rapport 630940001 pag. 19 van 237neusmaskers en papieren mutsen gebruiken. Toen kort na het uitbreken van de crisis d...
pag. 20 van 237 RIVM Rapport 630940001
RIVM Rapport 630940001 pag. 21 van 237Wat is onderzocht?DoelstellingenDoel van het GOVE was inzicht te geven in het beloop...
pag. 22 van 237 RIVM Rapport 630940001Onderzoek 2: Risicofactoren voor overdracht van het AI virusDoel van dit onderzoek w...
RIVM Rapport 630940001 pag. 23 van 237Bij een ingrijpende gebeurtenis zoeken mensen in eerste instantie steun van personen...
pag. 24 van 237 RIVM Rapport 630940001besmette personen uit de case-finding (1a-c). Het contactonderzoek is uitgevoerd bij...
RIVM Rapport 630940001 pag. 25 van 237Extern ingehuurdOnderzoekspopulatie Cohortonderzoek (2) en Psychosociaal onderzoek (...
pag. 26 van 237 RIVM Rapport 630940001uitgebroken. Ook zijn honderden mensen ingezet die afkomstig waren uit het buitenlan...
RIVM Rapport 630940001 pag. 27 van 237ResultatenResultaten infectieziekten onderzoek (onderzoek 1 en 2)Het grote aantal in...
pag. 28 van 237 RIVM Rapport 630940001Tenslotte bleek uit de laboratoriumdiagnostiek dat viruspositieve ooguitstrijkjes vo...
RIVM Rapport 630940001 pag. 29 van 237Naleving van de beschermende maatregelenZowel bij pluimveehouders als bij bestrijder...
pag. 30 van 237 RIVM Rapport 630940001(Aziatische griep, circa één miljoen doden) en 1968 (Hong Kong griep, circa één milj...
RIVM Rapport 630940001 pag. 31 van 237Ad 3. Een derde en laatste mogelijke verklaring voor het grote aantal infecties bij ...
pag. 32 van 237 RIVM Rapport 630940001Deze gegevens onderstrepen het belang van preventieve maatregelen ter voorkoming van...
RIVM Rapport 630940001 pag. 33 van 237In het licht van de resultaten van het gezondheidsonderzoek bezien waren de geadvise...
pag. 34 van 237 RIVM Rapport 630940001Resultaten psychosociale gezondheid, communicatie, bejegeningen zorgbehoeftePsychoso...
RIVM Rapport 630940001 pag. 35 van 237Wat de bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen het meest bezighield in verband m...
pag. 36 van 237 RIVM Rapport 630940001Ruim de helft van de bij de ruimingen betrokken medewerkers meldde niet voorbereid t...
RIVM Rapport 630940001 pag. 37 van 237Voor de ondersteuning van de pluimveehouders stond, naast het RCC en de telefonische...
pag. 38 van 237 RIVM Rapport 630940001
RIVM Rapport 630940001 pag. 39 van 237ConclusiesInleidingDe conclusies die volgen, zijn gegroepeerd in de volgorde van de ...
pag. 40 van 237 RIVM Rapport 6309400016. Dat AI bij contact met besmet pluimvee kan worden overgedragen naar mensen wasvoo...
RIVM Rapport 630940001 pag. 41 van 23716. Besmetting met AI werd bevestigd bij enkele ruimers (uit Polen en België) die bu...
pag. 42 van 237 RIVM Rapport 6309400012. Wat sociale contacten betreft, zijn de conclusies vergelijkbaar. Beperkingen in s...
RIVM Rapport 630940001 pag. 43 van 237Conclusies naar aanleiding van Doelstelling 6: Vastleggen en evalueren van deervarin...
pag. 44 van 237 RIVM Rapport 630940001hebben gekregen over waar zij terecht kunnen met vragen over de vogelpest (81%).Uit ...
RIVM Rapport 630940001 pag. 45 van 23726. In vergelijking met pluimveehouders van een locatie met besmet pluimvee gavenplu...
pag. 46 van 237 RIVM Rapport 630940001
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.

1,563 views

Published on

Avian flu epidemic 2003: public health consequences. Risk factors, health, well-being, health care needs and preventive measures during the H7N7 avian flu outbreak control in the Netherlands.

An estimated thousand people, possibly more have been infected with avian flu during the outbreak in the Netherlands in 2003. One third of the poultry farmers whose holdings were cleared reported stress reactions, fatigue and depressive symptoms.

The large spread of the virus underscores the importance of the measures to prevent poultry- to-human transmission in people handling infected poultry. The possible uncertainty, stress and anxiety associated with the avian flu control demand specific health care attention.

A total of 453 people reported with health complaints, predominantly conjunctivitis. Antibodies were found in 59% of infected poultry workers’ family members. Of the 500 tested persons who had handled infected poultry, about 50% showed an antibody respons

Published in: Health & Medicine
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Avian flu epidemic 2003 in Holland: public health consequences.

  1. 1. RIVM rapport 630940001/2004Vogelpest Epidemie 2003: gevolgen voor devolksgezondheidOnderzoek naar risicofactoren, gezondheid,welbevinden, zorgbehoefte en preventievemaatregelen ten aanzien van pluimveehouders enpersonen betrokken bij de bestrijding vanAI H7N7 epidemie in NederlandA Bosman, YM Mulder, JRJ de Leeuw1, A Meijer,M Du Ry van Beest Holle, RA Kamst, PG van derVelden1, MAE Conyn – van Spaendonck,MPG Koopmans, MWMM Ruijten1Instituut voor PsychotraumaBij dit rapport behoort een bijlagenbundeling metrapportnummer 630940002/2004Dit onderzoek werd verricht in opdracht en ten laste van het ministerie van Volksgezondheid,Welzijn en Sport, Directie Publieke Gezondheid, in het kader van project V/630940/05/VP,GezondheidsOnderzoek Vogelpest EpidemieRIVM, Postbus 1, 3720 BA Bilthoven, telefoon 030 – 274 91 11
  2. 2. pag. 2 van 237 RIVM Rapport 630940001
  3. 3. RIVM Rapport 630940001 pag. 3 van 237Rapport in het kortVogelpest Epidemie 2003: gevolgen voor de volksgezondheid.Risicofactoren, gezondheid, welbevinden, zorgbehoefte en preventieve maatregelen tijdensde bestrijding van Aviaire Influenza H7N7 in Nederland.Naar schatting minimaal duizend mensen zijn tijdens de vogelpest epidemie in 2003 besmetmet het vogelpest virus. Eenderde van de pluimveehouders met een geruimd bedrijf melddestressreacties, vermoeidheid en depressieve klachten.De grootschalige verspreiding onderstreept het belang van maatregelen tegen overdracht vanhet vogelpestvirus van pluimvee naar de mens bij contact met besmet pluimvee. Demogelijke onzekerheid, stress en spanningsklachten samenhangend met de bestrijding van devogelpest epidemie vereisen specifieke zorg.Er meldden zich 453 personen zich met gezondheidsklachten, voornamelijkoogvliesontsteking. Antistoffen werden ook aangetroffen bij 59% van huisgenoten vanbestrijders die een infectie met vogelpestvirus doormaakten. Circa 50% van de 500onderzochte personen die tijdens de epidemie contact hadden met besmet pluimvee hadantistoffen tegen vogelpestvirus.Pluimveehouders en bestrijders leefden de preventieve maatregelen slecht na. Het antiviralemiddel oseltamivir bleek te beschermen tegen besmetting, mond-neus maskers niet.De aandacht voor de begeleiding van pluimveehouders en andere betrokkenen en voor deinformatie over en de bejegening tijdens de ruimingen hebben behoorlijk gewerkt. Externingehuurde dierenartsen ervoeren hun werkzaamheden vaker als emotioneel belastend danandere betrokken beroepsgroepen.Circa een kwart van de pluimveehouders met geruimde bedrijven heeft zorgen om hetvoortbestaan van het bedrijf en de sector, 16% had behoefte aan aanvullende ondersteuning,hulp of zorg vanwege de vogelpest. Daarvoor benaderden zij de agro-hulpverlening en dehuisarts, en minder vaak de geestelijke gezondheidszorg.
  4. 4. pag. 4 van 237 RIVM Rapport 630940001AbstractAvian flu epidemic 2003: public health consequences.Risk factors, health, well-being, health care needs and preventive measures during the H7N7avian flu outbreak control in the Netherlands.An estimated thousand people, possibly more have been infected with avian flu during theoutbreak in the Netherlands in 2003. One third of the poultry farmers whose holdings werecleared reported stress reactions, fatigue and depressive symptoms.The large spread of the virus underscores the importance of the measures to prevent poultry-to-human transmission in people handling infected poultry. The possible uncertainty, stressand anxiety associated with the avian flu control demand specific health care attention.A total of 453 people reported with health complaints, predominantly conjunctivitis.Antibodies were found in 59% of infected poultry workers’ family members. Of the 500tested persons who had handled infected poultry, about 50% showed an antibody response.The poultry farmers and workers complied insufficiently with the preventive measures. Theantiviral drug oseltamivir protected against infection, whereas mouth and nose masks did not.The attention for support, information and respectful treatment of poultry farmers andworkers during the clearances worked quite well. Externally hired veterinarians experiencedtheir activities as emotionally aggravating more often than other professionals.About a quarter of the poultry farmers worried about the survival of their holding and thesector as a whole; 16% felt a need for additional support, help or health care because of theavian flu. They consulted agricultural care providers and family doctors, and less frequentlymental health care providers.
  5. 5. RIVM Rapport 630940001 pag. 5 van 237VoorwoordTijdens de vogelpestepidemie in 2003 is een gezondheidsonderzoek gestart naar degezondheidsrisico’s voor pluimveehouders en voor mensen die rechtstreeks betrokken warenbij de bestrijding van de vogelpestepidemie. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van hetMinisterie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Voor u ligt het hoofdrapport, inclusiefeen beleidssamenvatting (de gele pagina’s). De bijbehorende bijlagen zijn ondergebrachtonder rapportnummer 630940002/2004. De beleidssamenvatting is eveneens als los rapportverschenen (rapportnummer 630940003/2004). De deelnemers aan het onderzoek ontvangeneen aparte samenvatting van de onderzoeksresultaten.Allereerst willen we een welgemeend woord van dank uitspreken voor de deelnemers aan hetonderzoek; zij hebben een zeer uitgebreide vragenlijst ingevuld, werkten mee aan interviews,of gaven bloed- en speekselmonster af voor dit onderzoek.Naast de beide onderzoeksinstituten, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu(RIVM) en het Instituut voor Psychotrauma (IVP) heeft een groot aantal partijen een bijdragegeleverd aan het onderzoek. Van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteithebben de Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees (VWA-RVV), de AlgemeneInspectiedienst (AID), LASER en de Juridische afdeling bijgedragen aan de totstandkomingvan dit onderzoek. Het management en vele medewerkers van het Regionaal Crisiscentrum(RCC) in Stroe hebben het mogelijk gemaakt om daar tijdens de crisis een onderzoeksunit inte richten. Daarnaast hebben meerdere GGD-en, streeklaboratoria, bureau LCI, de afdelingVirologie van het Erasmus MC, SEP, standorganisaties, huisartsen en medisch specialisten,pluimveeservicebedrijven, uitzendorganisaties, communicatie- en ICT deskundigen hunmedewerking verleend. Die inbreng, uiteenlopend van advies, aanleveren gegevensbestanden,becommentariëren van onderzoeksopzet en –methoden, beschikbaar stellen vancommunicatie kanalen, becommentariëren van conceptrapportages, optreden alsvertrouwensarts, enzovoorts, heeft in belangrijke mate bijgedragen aan het eindresultaat vandit onderzoek zoals het nu voor u ligt. Velen hebben die inbreng geleverd naast en bovenophun toch al drukke taken in de hectische tijd van de bestrijding van de epidemie. Deonderzoekers willen hen op deze plaats van harte bedanken voor hun inzet.Het onderzoek werd begeleid door een stuurgroep en een wetenschappelijke adviescommissie. Beide hebben belangrijke bijdragen geleverd aan de totstandkoming van hetonderzoek en de rapportage. De onderzoekers zijn hen erkentelijk voor hun bijdragen dievaak onder grote tijdsdruk geleverd werden.Een bijzonder woord van dank ook aan de vele medewerkers achter de schermen: de lijst metauteurs doet ook hier, zoals bij veel publicaties maar ten dele recht aan de ervaren praktijk.De inzet en steun van velen, van postkamerpersoneel, in- en uitpakkers, portiers, telefonistes,
  6. 6. pag. 6 van 237 RIVM Rapport 630940001IT-ers, voorlichters, administratief medewerkers, secretariaten, laboratorium medewerkers,epidemiologen, en leidinggevenden is essentieel geweest.Het onderzoek heeft een aantal belangrijke nieuwe bevindingen opgeleverd, die u in hetrapport kunt lezen. Deze bevindingen kunnen bijdragen aan verbetering van de bestrijdingvan een toekomstige vogelpestepidemie en beperking van de gezondheidsrisico’s die daarbijkunnen optreden.
  7. 7. RIVM Rapport 630940001 pag. 7 van 237InhoudRAPPORT IN HET KORT .................................................................................................................................3SAMENVATTING.............................................................................................................................................11LEESWIJZER RAPPORT GEZONDHEIDSONDERZOEK VOGELPEST ..............................................13BELEIDSSAMENVATTING............................................................................................................................15AANLEIDING GEZONDHEIDSONDERZOEK ..........................................................................................................17WAT IS ONDERZOCHT?......................................................................................................................................21RESULTATEN ....................................................................................................................................................27CONCLUSIES .....................................................................................................................................................39AANBEVELINGEN..............................................................................................................................................47HOOFDRAPPORT ............................................................................................................................................511. INLEIDING...............................................................................................................................................531.1 ACHTERGRONDINFORMATIE VOGELPESTEPIDEMIE .............................................................................531.2 VOLKSGEZONDHEIDSRISICO’S VAN DE VOGELPESTEPIDEMIE .............................................................571.3 GEZONDHEIDSONDERZOEK BIJ RAMPEN EN CRISES.............................................................................601.4 DOELSTELLINGEN GEZONDHEIDSONDERZOEK ...................................................................................611.5 LEESWIJZER........................................................................................................................................642. METHODEN GEZONDHEIDSONDERZOEK VOGELPEST ...........................................................672.1 ONDERZOEKSPOPULATIES ..................................................................................................................672.1.1 Surveillance oogvliesontsteking en influenza-achtig ziektebeeld..................................................672.1.2 Cohortonderzoek transmissie AI (onderzoek 2)............................................................................682.1.3 Onderzoek psychosociale gezondheid, welbevinden en zorg (3) ..................................................682.2 SELECTIE EN BENADERING VAN DEELNEMERS....................................................................................742.2.1 Selectie en benadering deelnemers onderzoek 1...........................................................................742.2.2 Selectie en benadering deelnemers onderzoek 2 en 3...................................................................742.3 INSTRUMENTEN..................................................................................................................................762.3.1 Vragenlijsten.................................................................................................................................762.3.2 Bloed- en speekselonderzoek ........................................................................................................792.3.3 Interviews......................................................................................................................................792.3.4 Data van het Regionaal Crisiscentrum.........................................................................................802.4 OPERATIONALISATIE BLOOTSTELLING................................................................................................812.5 VERZAMELING EN BEWERKING VAN DE GEGEVENS ............................................................................832.5.1 Dataverzameling...........................................................................................................................832.5.2 Privacybescherming......................................................................................................................832.6 ANALYSE VAN DE GEGEVENS .............................................................................................................842.6.1 Analyse gegevens uit casus – en contactonderzoek (onderzoek 1) ...............................................842.6.2 Analyse van gegevens uit het cohortonderzoek (onderzoek 2)......................................................852.6.3 Analyse gegevens uit onderzoek psychosociale gezondheid (3)....................................................863. ONDERZOEKSPOPULATIES EN RESPONS .....................................................................................873.1 ONDERZOEKSPOPULATIE: NADERE DETAILLERING .............................................................................873.2 DEELNEMERS EN RESPONS.................................................................................................................893.2.1 Deelnemers Casusregister en Contactonderzoek..........................................................................893.2.2 Deelnemers Cohort en Psychosociaal onderzoek: vragenlijst......................................................893.2.3 Deelnemers Cohort onderzoek: serologisch onderzoek................................................................933.2.4 Samenvattend overzicht deelonderzoeken.....................................................................................943.3 GEOGRAFISCHE VERDELING ONDERZOEKSPOPULATIE:.......................................................................963.4 CONCLUSIES RESPONS EN NON-RESPONS ..........................................................................................101
  8. 8. pag. 8 van 237 RIVM Rapport 6309400014. ALGEMENE EN PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID.....................................................................1034.1 ALGEMENE GEZONDHEID .................................................................................................................1034.1.1 Ervaren gezondheid....................................................................................................................1034.1.2 Medicijngebruik en vaccinaties ..................................................................................................1074.1.3 Samenvattende bevindingen algemene gezondheid ....................................................................1094.2 PSYCHOSOCIALE GEZONDHEID .........................................................................................................1104.2.1 Ervaren psychische belasting en zorgen omtrent gezondheid en bedrijfsvoering bijpluimveehouders en hun partners. ............................................................................................................1114.2.2 bevindingen bij de pluimveehouders en hun partners.................................................................1144.2.3 Ervaren (werk)spanningen, psychische belasting en zorgen over gezondheid bij de verderbetrokken beroepsgroepen ........................................................................................................................1154.2.4 Overige bevindingen bij beroepsgroepen ingezet bij bestrijding................................................1174.3 WAT HOUDT BETROKKENEN HET MEEST BEZIG NA DE VOGELPEST? .................................................1184.3.1 Wat houdt pluimveehouders het meest bezig? ............................................................................1184.3.2 Wat houdt de bestrijders het meest bezig?..................................................................................1194.4 DISCUSSIE ........................................................................................................................................1204.5 CONCLUSIES.....................................................................................................................................1225. ONDERZOEK INFECTIEZIEKTEN ..................................................................................................1255.1 INLEIDING ........................................................................................................................................1255.2 MEASUREMENT OF ANTIBODIES TO AVIAN INFLUENZA VIRUS A/H7N7 IN HUMANS BYHEMAGGLUTINATION INHIBITION ASSAY ........................................................................................................1275.2.1 Abstract.......................................................................................................................................1275.2.2 Background.................................................................................................................................1275.2.3 Materials and methods................................................................................................................1285.2.4 Results.........................................................................................................................................1305.2.5 Discussion...................................................................................................................................1365.3 TRANSMISSION OF H7N7 AVIAN INFLUENZA A VIRUSES TO HUMANS DURING A LARGE EPIZOOTIC INCOMMERCIAL POULTRY FARMS IN THE NETHERLANDS ...................................................................................1415.3.1 Summary.....................................................................................................................................1415.3.2 Introduction ................................................................................................................................1425.3.3 Methods ......................................................................................................................................1435.3.4 Results.........................................................................................................................................1465.3.5 Discussion...................................................................................................................................1515.4 AVIAN INFLUENZA A VIRUS SUBTYPE H7N7: TRANSMISSION FROM POULTRY TO HUMAN DURING ALARGE EPIZOOTIC IN COMMERCIAL POULTRY FARMS IN THE NETHERLANDS..................................................1565.4.1 Summary.....................................................................................................................................1565.4.2 Introduction ................................................................................................................................1575.4.3 Methods ......................................................................................................................................1585.4.4 Results.........................................................................................................................................1605.4.5 Discussion...................................................................................................................................1675.4.6 Conclusions and recommendations ............................................................................................1695.5 HUMAN TO HUMAN TRANSMISSION OF AVIAN INFLUENZA A/H7N7, THE NETHERLANDS, 2003 .......1725.5.1 Summary.....................................................................................................................................1725.5.2 Background.................................................................................................................................1735.5.3 Methods ......................................................................................................................................1745.5.4 Results.........................................................................................................................................1765.5.5 Discussion...................................................................................................................................1795.5.6 Conclusions.................................................................................................................................1805.5.7 Recommendations.......................................................................................................................1815.5.8 Acknowledgements......................................................................................................................1815.6 COMPLIANCE AMONG POULTRY WORKERS TO INFECTION CONTROL MEASURES DURING A LARGEEPIZOOTIC OF AVIAN INFLUENZA IN COMMERCIAL POULTRY FARMS IN THE NETHERLANDS..........................1835.6.1 Summary.....................................................................................................................................1835.6.2 Background.................................................................................................................................1845.6.3 Methods ......................................................................................................................................1845.6.4 Data handling.............................................................................................................................1855.6.5 Results.........................................................................................................................................1855.6.6 Discussion...................................................................................................................................1895.6.7 Recommendations.......................................................................................................................1915.7 DISCUSSIE ........................................................................................................................................192
  9. 9. RIVM Rapport 630940001 pag. 9 van 2375.8 CONCLUSIES.....................................................................................................................................1976. COMMUNICATIE EN BEJEGENING................................................................................................2016.1 PLUIMVEEHOUDERS .........................................................................................................................2016.1.1 Beoordeling communicatie met de pluimveehouders..................................................................2026.1.2 Beoordeling informatievoorziening aan de pluimveehouders ....................................................2036.1.3 Beoordeling bejegening van de pluimveehouders.......................................................................2046.2 BIJ DE RUIMINGEN BETROKKEN BEROEPSGROEPEN...........................................................................2056.3 INTERVIEWS OVER INFORMATIE, BEJEGENING EN COMMUNICATIE ...................................................2076.3.1 Interviews met de pluimveehouders............................................................................................2076.3.2 Interviews met contactpersonen voor pluimveehouders .............................................................2086.3.3 Interviews met contactpersonen voor ruimers............................................................................2096.4 DISCUSSIE ........................................................................................................................................2106.5 CONCLUSIES.....................................................................................................................................2117. ZORGBEHOEFTE EN BEOORDELING HULPVERLENING .......................................................2137.1 CONTACT MET EIGEN OMGEVING EN REGULIERE ZORGVERLENING ..................................................2137.2 SAMENHANG GEZONDHEIDSKLACHTEN EN ZORGGEBRUIK ...............................................................2157.3 BEHOEFTE AAN AANVULLENDE ONDERSTEUNING ............................................................................2167.4 GEBRUIK EN STEUN VAN OVERIGE HULPVERLENING.........................................................................2177.5 SAMENHANG GEZONDHEIDSKLACHTEN EN ZORGGEBRUIK OVERIGE HULPVERLENING .....................2197.6 SUGGESTIES VOOR VERBETERINGEN HUIDIGE ONDERSTEUNING.......................................................2207.7 DISCUSSIE ........................................................................................................................................2207.8 CONCLUSIES.....................................................................................................................................222LITERATUUR .................................................................................................................................................225ACRONYMEN .................................................................................................................................................235INHOUDSOPGAVE BIJLAGENRAPPORT*..............................................................................................237
  10. 10. pag. 10 van 237 RIVM Rapport 630940001
  11. 11. RIVM Rapport 630940001 pag. 11 van 237SamenvattingNaar schatting minimaal duizend mensen zijn tijdens de vogelpest epidemie in 2003 besmetmet het vogelpest virus. Dat waren zowel mensen die direct in contact kwamen met besmetpluimvee, als huisgenoten van besmette personen. Het antivirale middel oseltamivir bleek tebeschermen tegen besmetting, mond-neus maskers niet.Eenderde van de pluimveehouders met een geruimd bedrijf meldde stressreacties,vermoeidheid en depressieve klachten. De informatievoorziening over, en de wederzijdsebejegening tijdens de ruimingen is grotendeels goed verlopen.De grootschalige verspreiding onderstreept het belang van maatregelen tegen overdracht vanhet vogelpestvirus van pluimvee naar de mens bij contact met besmet pluimvee. Hoofddoeldaarvan is te voorkómen dat een nieuw virus ontstaat, dat beter in staat is om de mens teinfecteren en zich te verspreiden.De bestrijding van de vogelpest epidemie veroorzaakt voor veel betrokkenen onzekerheid enstress en spanningsklachten waarvoor specifieke zorg nodig is. Juiste en tijdige communicatienaar behoefte zijn daarbij cruciaal.Kort na de uitbraak van de vogelpest epidemie is een register geopend waar mensen zichkonden melden met gezondheidsklachten die hiermee mogelijk verband hielden. Inaanvulling daarop is een vragenlijstonderzoek gehouden. Hieraan hebben ruim 400pluimveehouders en hun familieleden en bijna 900 personen betrokken bij de bestrijding vande vogelpest deelgenomen. Bij 500 van hen is tevens bloed afgenomen om mogelijkebesmetting met vogelpestvirus te bepalen. Tevens zijn 23 interviews gehouden en isaanvullend onderzoek uitgevoerd bij 62 familieleden van 25 mensen met een vogelpestbesmetting.Er meldden zich 453 personen zich met gezondheidsklachten, voornamelijkoogvliesontsteking; bij 89 van hen werd het vogelpestvirus aangetoond, waarvan 3 geencontact hadden met pluimvee maar uitsluitend met besmette personen. Circa 50% van de 500onderzochte personen die tijdens de epidemie contact hadden met besmet pluimvee hadantistoffen tegen het vogelpestvirus. Antistoffen werden ook aangetroffen bij 59% vanhuisgenoten van bestrijders die een infectie met vogelpestvirus doormaakten.Pluimveehouders en bestrijders leefden de preventieve maatregelen slecht na. Het antiviralemiddel oseltamivir beschermt tegen vogelgriep infectie en klachten. Het onderzoek kon geenbeschermend effect van veiligheidsbrillen of mond-neusmaskers aantonen.De aandacht voor de begeleiding van pluimveehouders en andere betrokkenen, de informatieover en de bejegening tijdens de ruimingen hebben behoorlijk gewerkt. Extern ingehuurdedierenartsen ervoeren hun werkzaamheden vaker als emotioneel belastend dan de overige bijde bestrijding betrokken beroepsgroepen.
  12. 12. pag. 12 van 237 RIVM Rapport 630940001Circa een kwart van de pluimveehouders met geruimde bedrijven heeft zorgen om hetvoortbestaan van het bedrijf en de sector, 16% gaf aan behoefte te hebben aan aanvullendeondersteuning, hulp of zorg vanwege de vogelpest. Voor hulp benaderden zij de specifiekeagro-hulpverlening en de huisarts, en veel minder vaak de geestelijke gezondheidszorg.Het onderzoek geeft aanbevelingen voor betere bescherming en bewaking van de openbaregezondheid bij volgende dierziekte epidemieën. Hoofdaanbevelingen betreffen verbetering enafstemming van organisaties en draaiboeken voor menselijke en dierlijkeinfectieziektenbestrijding, en verbetering van juist gebruik van persoonlijkebeschermingsmiddelen en antivirale middelen.Het gehanteerde model voor begeleiding van getroffen pluimveehouders, communicatie overen bejegening tijdens ruimingen is een uitgangspunt voor volgende crises. Onderlingecoördinatie van verschillende hulpverlenende instanties is een aandachtspunt.
  13. 13. RIVM Rapport 630940001 pag. 13 van 237Leeswijzer rapport Gezondheidsonderzoek VogelpestGEZONDHEIDSONDERZOEK VOGELPEST EPIDEMIELeeswijzer onderzoeksrapportage2. COHORT ONDERZOEK AI VIRUSOVERDRACHT VAN DIEREN NAAR MENSEN(onderzoek 2 )Risicofactoren overdracht AIvan mens > mensRisicofactoren overdracht AIvan pluimvee > mensMethodiek serologische testhumane H7 antistoffen1. SURVEILLANCE OOGVLIESONTSTEKING EN INFLUENZA-ACHTIG ZIEKTEBEELD(onderzoek 1: in acute fase van Vogelpest crisis)C. Casus RegisterB. Case-findingA. Intensivering SurveillanceCompliance: mate waarinadviezen zijn opgevolgd3. ONDERZOEK (PSYCHOSOCIALE) GEZONDHEID, WELBEVINDEN EN ZORGBEHOEFTE(onderzoek 3)7. Zorgbehoefte enbeoordeling hulpverleningErvaringen: informatie encommunicatie t.a.v. crisisErvaren algemene en psycho-sociale gezondheidINLEIDINGHoofdstuk 1RESPONSHoofdstuk 3METHODENHoofdstuk 2D. Contact OnderzoekHoofdstuk 4Hoofdstuk 5.5Hoofdstuk 5.6Hoofdstuk 7Hoofdstuk 6Hoofdstuk 5.3Hoofdstuk 5.2Hoofdstuk 5.4Beleidssamenvatting met conclusies en aanbevelingen
  14. 14. pag. 14 van 237 RIVM Rapport 630940001
  15. 15. RIVM Rapport 630940001 pag. 15 van 237BELEIDSSAMENVATTING
  16. 16. pag. 16 van 237 RIVM Rapport 630940001
  17. 17. RIVM Rapport 630940001 pag. 17 van 237Aanleiding gezondheidsonderzoekInleidingIn 2003 is een groot aantal pluimveebedrijven in de Gelderse Vallei, Brabant en Limburggetroffen door klassieke vogelpest, ook wel Aviaire Influenza (AI) genoemd. Vanwegemogelijke gezondheidsrisico’s van AI voor de mens werd een gezondheidsonderzoekuitgevoerd onder (gezinnen van) pluimveehouders, en beroepsgroepen ingezet bij debestrijding van de vogelpestepidemie (zoals dierenartsen, taxateurs, personeel van deRijksdienst voor de keuring van Vlees en Vee (RVV) en Algemene Inspectiedienst (AID) eningehuurde ruimers).Dit onderzoek, het Gezondheidsonderzoek Vogelpestepidemie (GOVE), is uitgevoerd inopdracht van het Ministerie van VWS (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) door hetRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het Instituut voor Psychotrauma(IvP).Deze uitgebreide samenvatting is met name geschreven voor de opdrachtgever,beleidsmakers en personen betrokken bij de voorbereiding van bestrijding van crises enrampen (veterinair, gezondheid). Aan de orde komen de hoofdlijnen van de opzet, uitvoering,resultaten en interpretatie van het onderzoek. De nadruk ligt op de betekenis van deresultaten, alsmede op de conclusies en aanbevelingen. De geïnteresseerde die de volledigeinformatie wil lezen wordt verwezen naar de diverse hoofdstukken in het hoofdrapport(630940001/2004) en bijlagen (630940002/2004). Voor een overzicht van de geraadpleegdeliteratuur, zie hoofdstuk 8 van het hoofdrapport.Gezondheidsrisico: infectie en gevolgen voor de mensVogelpest wordt veroorzaakt door type A griepvirussen, of vogelgriepvirussen. Deze virussenworden op grond van karakteristieken van de eiwitten aan het virusoppervlak onderscheidenin H (Haemag-glutinine)- en N (Neuraminidase)- subtypen. Van het haemagglutinine zijn totop heden 16 subtypen bekend en van het neuraminidase 9. Watervogels worden beschouwdals reservoir voor deze virussen; ze worden er meestal niet ziek van. Door overdracht(transmissie) kunnen deze subtypen infecties in pluimvee veroorzaken. De uitbraak inNederland van 2003 werd veroorzaakt door een vogelgriepvirus type A subtype H7N7(A/H7N7).
  18. 18. pag. 18 van 237 RIVM Rapport 630940001Figuur.1. Mogelijke routes van overdracht van vogelpest tussen diersoorten onderling ende mens. Dichte en onderbroken pijlen geven respectievelijk wetenschappelijkbewezen en nog niet bewezen overdrachtroutes.AI kan een gezondheidsrisico voor de mens worden door aanpassing van een AI-virus aan demens, of door vermenging van een vogel en een menselijk griepvirus tot een nieuw virus. Alszich een virus ontwikkelt dat wél gemakkelijk mensen infecteert, maar waartegengroepsimmuniteit ontbreekt kan dit leiden tot een grootschalige griepepidemie (pandemie).Toen de vogelpest begin maart 2003 werd ontdekt in het Nederlandse pluimvee, moest hetrisico voor de mens afgewogen worden. Uit de literatuur waren infecties bekend van mensenmet AI, ook van het subtype A/H7N7, dus er was sprake van een risico.Op basis van de beschikbare gegevens in de literatuur werd geschat dat blootstelling aanA/H7N7 virus bij de mens slechts sporadisch tot infecties zou leiden (geringe verspreiding)en dat infectie gepaard zou gaan met milde ziekteverschijnselen (oogvliesontsteking). Anderslag het met betrekking tot het risico van vermenging van het vogelvirus met een circulerendmenselijk virus. Ook dit risico werd als bijzonder klein geschat, maar reëel, omdat deuitbraak van de vogelpest bij pluimvee samenviel met de jaarlijkse winterpiek van griep bijde mens. De eventuele gevolgen van vermenging van vogelvirus en menselijk virus warenniet te kwantificeren, maar konden enorm zijn.Het voornaamste doel in de crisisbestrijding vanuit volksgezondheidsperspectief was tevoorkomen dat de twee verschillende griepvirussen zich konden vermengen. Dit betekendedat men enerzijds moest verhinderen dat mensen door pluimvee geïnfecteerd raakten metA/H7N7 en anderzijds dat deze groep ook geen ‘normale’ griep (A/H3N2 of A/H1N1) mochtkrijgen.Tijdens de crisis konden mensen op verschillende manieren in contact komen met besmetpluimvee of met besmette pluimveeproducten. Om te beschermen tegen besmetting moestende pluimveewerkers aanvankelijk beschermende overalls, veiligheidsbrillen, mond-
  19. 19. RIVM Rapport 630940001 pag. 19 van 237neusmaskers en papieren mutsen gebruiken. Toen kort na het uitbreken van de crisis de eersteinfecties bij de mens optraden, volgde het advies om griepvaccinatie te geven aan iedereendie met pluimvee in aanraking zou komen, zodat de kans op het krijgen van ‘normale griep’werd verkleind. Na de ontdekking van A/H7N7 infecties bij enkele huisgenoten vanpluimveewerkers is daar het slikken van oseltamivir als beschermend middel (profylaxe) aantoegevoegd.Ten tijde van de crisis in 2003 was nog vrijwel niet bekend welke risicofactoren een rolspelen bij A/H7N7 infecties van de mens, noch welke preventieve maatregelen beschermingboden tegen infectie. Om deze redenen is het hier beschreven gezondheidsonderzoek gestartmet als doel meer inzicht te krijgen in risicofactoren van A/H7N7 infecties bij de mens, zodatmen eventueel effectievere beschermingsmaatregelen kon aanwijzen.Gezondheidsrisico: stress gerelateerde klachtenUit ervaringen met recente Nederlandse en internationale rampen en crises blijkt dat dezeingrijpende gebeurtenissen op zich zelf invloed kunnen hebben op de gezondheid van degetroffenen, zowel lichamelijk, geestelijk als sociaal. Dus naast gezondheidsklachten tengevolge van infectie met het virus zouden ook spanningsklachten en met stress gepaardgaande gezondheidsklachten kunnen optreden door bijvoorbeeld de (dreiging van)ontruiming en het isolement door het vervoersverbod. Immateriële en psychosociale gevolgenna een dierziekte-epidemie kunnen groot zijn en in sommige gevallen lang voortduren. Ookin materieel en financieel opzicht heeft een dierziekte-epidemie grote gevolgen. Bovendienheeft de agrarische bevolkingsgroep al langere tijd te maken met economische problemen. Inde afgelopen 10 jaar hebben zich verschillende dierziektes voorgedaan die hun tol hebbengeëist (zoals varkenspest, MKZ, BSE). Het is denkbaar dat een dergelijke stapeling vanproblemen betrokkenen kwetsbaar maakt in het geval van een nieuwe crisis.Vanaf het begin van de vogelpestepidemie is er vanuit verschillende geledingen aandachtbesteed aan de psychosociale problematiek. Veel aandacht is besteed aan de verbetering vande communicatie, de informatievoorziening en de contacten met betrokkenen bij deruimingen door onder meer het opzetten van een Regionaal Informatie Centrum, het instellenvan het LNV-loket en de Telefonische Hulpdienst Agrariërs. Verder is veel aandacht besteedaan de verbetering van de nazorg via het Sociaal Economisch Plan (Dierziektebeleid metdraagvlak) en zijn er regionale en lokale initiatieven ondernomen vanuit kerk(SEBA/pastoraal werk) en gemeenten. Binnen de VWA/RVV was direct het traumateam(zoals dat ook tijdens de MKZ heeft gefunctioneerd) operationeel. Dit traumateam heeftsteeds in nauw overleg met het IvP gewerkt en had als doelgroep de medewerkers die bij debestrijding betrokken waren met uitzondering van de AID.
  20. 20. pag. 20 van 237 RIVM Rapport 630940001
  21. 21. RIVM Rapport 630940001 pag. 21 van 237Wat is onderzocht?DoelstellingenDoel van het GOVE was inzicht te geven in het beloop van een AI-infectie bij de mens, hetrisico van (directe of indirecte) overdracht van het virus naar de mens en de (psychosociale)gezondheid, het welbevinden en de zorgbehoefte bij betrokkenen, door middel van:1. beschrijven van de gezondheidsklachten (oogvliesontsteking [conjunctivitis], Influenza-achtig Ziektebeeld [IAZ], overige gezondheidsproblemen) bij personen met blootstellingaan A/H7N7 besmet pluimvee;2. schatten van het infectierisico van het A/H7N7 virus bij de mens na blootstelling aanbesmet pluimvee;3. bestuderen van de invloed van aard en duur van blootstelling aan A/H7N7-besmetpluimvee op het infectierisico voor de mens;4. beschrijven van de implementatie en naleving van de genomen bestrijdingsmaatregelen;5. inventariseren van het welbevinden en de zorgbehoefte van betrokkenen;6. vastleggen en evalueren van de ervaringen tijdens de vogelpestepidemie;7. verzamelen van relevante informatie voor het optimaliseren van (na)zorg.Voor het beantwoorden van deze vragen zijn drie deelonderzoeken uitgevoerd:Onderzoek 1: Surveillance van oogvliesontsteking en griepachtigziektebeeldHet doel van dit deelonderzoek was het in kaart brengen van klachten of verschijnselenpassend bij griep (influenza) of oogvliesontsteking (conjunctivitis) bij personen die contactkonden hebben gehad met besmet pluimvee, het onderzoeken van de rol van AI bij hetontwikkelen van deze gezondheidsklachten, en het onderzoeken welke factoren bijdragen aande infectie van mensen met AI na contact met besmet pluimvee en met besmette personen.Het onderzoek bestond uit:a) intensivering van de surveillance van Influenza-Achtige Ziektebeelden (IAZ) zoals dieregulier plaats vindt bij de huisartsenpeilstations (NIVEL);b) actieve opsporing van nieuwe ziektegevallen (‘case finding’) op de besmettepluimveebedrijven;c) de inrichting van een casusregister (personen met mogelijk aan AI gerelateerdegezondheidsproblemen);d) naast de actieve opsporing van nieuwe ziektegevallen (1b) werd getracht om retrospectiefde omvang van overdracht van het AI-virus van persoon-tot-persoon te kwantificeren(contactonderzoek).
  22. 22. pag. 22 van 237 RIVM Rapport 630940001Onderzoek 2: Risicofactoren voor overdracht van het AI virusDoel van dit onderzoek was het inschatten van het risico van overdracht van het AI vanpluimvee naar de mens en de eventuele verdere verspreiding van mens naar mens.Om infecties van mensen met AI te kunnen aantonen zijn virologische en serologischemethoden nodig. Met virologisch onderzoek wordt bekeken of in oog- of keeluitstrijkjes viruskan worden aangetoond in personen met klachten. Met serologisch onderzoek wordt bekekenof een persoon antistoffen heeft gemaakt, in dit geval tegen het A/H7N7 virus. Hiermeekunnen ook infecties worden opgespoord die niet tot klachten hebben geleid, waardoor eenbetrouwbare maat verkregen wordt voor de totale omvang van de verspreiding vanvogelgriepvirus bij de mens. Omdat er nog geen goed werkende serologische testenbestonden voor het aantonen van antistoffen tegen A/H7N7 bij de mens, moesten deze eerstontwikkeld worden.Onderzoek 3: Psychosociale gezondheid, welbevinden enzorgbehoefteIn dit deel van het onderzoek is nagegaan in hoeverre zowel de betrokken pluimveehoudersen hun partners, als de personen die vanuit verschillende invalshoeken betrokken zijngeweest bij de bestrijding van de vogelpest, met stress gepaarde klachten (lichamelijk,geestelijk en sociaal) hebben ondervonden als gevolg van de vogelpestepidemie. Ook zijnvragen gesteld over de informatieverstrekking, de bejegening en de zorgbehoefte tijdens devogelpestepidemie. Steeds zijn hierbij de gegevens van pluimveehouders van besmette,preventief geruimde en niet geruimde bedrijven onderling vergeleken en met de algeheleberoepsbevolking. Daarnaast zijn de gegevens van de pluimveehouders in de Gelderse Valleivergeleken met die van pluimveehouders uit Brabant en Limburg.De vogelpestepidemie stelt hoge eisen aan de getroffen personen. Zij bedreigt heteconomische bestaan en het persoonlijke functioneren en vermindert de beheersing over heteigen leven. Uit eerder onderzoek is bekend dat dergelijk controleverlies gepaard gaat metdiverse psychische en somatische stressreacties op korte en lange termijn. Stress wordtdaarbij gezien als een verstoorde balans tussen de ervaren situatie van het individu en diensvaardigheden de problemen op te lossen. De stressreacties kunnen resulteren in uiteenlopendegezondheidsklachten.Ook hebben getroffen personen behoefte aan goede communicatie over de implicaties vaneen crisis. Ze willen weten wat er precies is gebeurd, welke oorzaken ten grondslag lagen aande crisis, hoe anderen zijn geraakt en welke schade er geleden is. Is dieinformatieverschaffing niet adequaat, dan ontstaan irritaties, twijfels en wantrouwen. Dezereacties kunnen lang aanhouden en kunnen het latere functioneren van individuen, maar ookhet succes van latere maatregelen danig verstoren. Een zorgvuldige bejegening van degetroffenen evenals een zorgvuldige informatieverschaffing zijn daarom cruciaal (hoemoeilijk die ook te realiseren zijn in tijden van crisis).
  23. 23. RIVM Rapport 630940001 pag. 23 van 237Bij een ingrijpende gebeurtenis zoeken mensen in eerste instantie steun van personen uit hunnaaste omgeving. Bij gezondheidsklachten zal in een aantal gevallen contact worden gezochtmet hulpverleners uit het reguliere of het agrarische circuit. Algemeen wordt aangenomen datagrariërs, en dus ook pluimveehouders, zich bij psychosociale problematiek minder voor hulpwenden tot reguliere zorgverleningsinstellingen als de GGZ en het maatschappelijk werk.Agrarische hulpverlening en advisering zoals SEP-veehouderij, LNV-loket, informatielijnenvan het SEP, SEBA/pastoraal werk en de lokale besturen van LTO/NOP is bedoeld voormeer specifieke hulpverlening aan de pluimveehouders. Hierbij heeft SEP een coördinerenderol. Verondersteld wordt dat contact met deze agrarische hulpverlening en advisering voor depluimveehouders laagdrempeliger is dan dat met de reguliere hulpverlening.Op welke manier zijn de gegevens verzameld?Gegevens voor het onderzoek zijn verzameld via vragenlijsten en interviews, bloed- enspeekselmonsters, beschikbare informatie uit de uitbraakbestrijding (vooral informatie overmate van contact met besmet pluimvee van de RVV) en bij het crisiscentrum beschikbareinformatie over getroffen pluimveebedrijven en indicatoren van blootstelling bij de overigebetrokken beroepsgroepen. Om de belasting van de betrokken personen zoveel mogelijk tebeperken zijn onderzoek 2 en 3 geïntegreerd en is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van debij het Regionaal Crisis Centrum beschikbare informatie.In de vragenlijst is informatie verzameld over persoonlijke en demografische gegevens,functie en uitgevoerde werkzaamheden tijdens de vogelpestepidemie, mogelijke blootstellingaan met AI besmet pluimvee of mest, informatievoorziening en voorbereiding op ruiming,ervaringen tijdens ruimingwerkzaamheden, stressverschijnselen, vermoeidheidsklachten enslaapkwaliteit, depressieve gedachten, zorggebruik, sociaal contact en ervaren steun,algemene gezondheid en het voorkomen van gezondheidsklachten, mate waarin gebruik isgemaakt van beschermingsmiddelen en gebruik en ervaringen met agrarische hulpverleningen advisering (laatste aspect alleen in Brabant en Limburg).Daarnaast zijn interviews gehouden om kwalitatieve informatie te verkrijgen die moeilijk kanworden verzameld via een vragenlijst. Belangrijke andere gegevensbronnen voor hetonderzoek waren: het Dierziekte Informatie Systeem van de RVV (DIEZIES), adresgegevensvan werknemers en digitale bestanden als het DIAS (elektronisch archiveringssysteem van deRVV).Wie hebben aan het onderzoek deelgenomen?Kort na de uitbraak van de vogelpest epidemie is een register geopend waar mensen zichkonden melden met gezondheidsklachten die hiermee mogelijk in verband stonden.Onderzoek 1 was gericht op alle personen uit de door vogelpest getroffen regio’s metklachten of verschijnselen passend bij griep of oogvliesontsteking, die contact konden hebbengehad met besmet pluimvee. In dat kader zijn 453 personen met klachten onderzocht. Hetcontactonderzoek (1d) heeft uitsluitend plaatsgevonden bij huisgenoten van met A/H7N7
  24. 24. pag. 24 van 237 RIVM Rapport 630940001besmette personen uit de case-finding (1a-c). Het contactonderzoek is uitgevoerd bij 62familieleden van mensen met een aangetoonde A/H7N7 infectie. In figuur 2 is deonderzoekspopulatie opzet van onderzoek 1 weergegeven.Onderzoekspopulatie Casus Register (1A)geen directcontactPluimveehouders & familiemet gezondheidsklachtenwel directcontactgeen directcontactMedisch personeel & overigen metgezondheidsklachtenwel directcontactgeen directcontactPersonen ingezet bij bestrijdingmet gezondheidsklachtenwel directcontactwel A/H7 virusaangetoondgeen A/H7 virusaangetoondFamilieleden van met A/H7 virus besmette personendie zijn ingezet bij de bestrijding(met direct contact met besmet pluimvee)Onderzoekspopulatie Contact Onderzoek (1D)Figuur 2. Onderzoekspopulatie surveillance en contact onderzoek (onderzoek 1)Voor de onderzoeken 2 en 3 is een brede groep betrokkenen benaderd. Dit zijn personen dieintensief contact hebben gehad met besmet pluimvee, mensen die betrokken zijn bij ofgetroffen zijn door preventieve ruiming en pluimveehouders die geconfronteerd werden metvervoersbeperkingen in de zogenaamde 10 km zone (toezichtsgebied Gelderse Vallei –Beneden Leeuwen). Figuur 3 geeft een overzicht van de betrokken groepen bij onderzoek 2en 3.
  25. 25. RIVM Rapport 630940001 pag. 25 van 237Extern ingehuurdOnderzoekspopulatie Cohortonderzoek (2) en Psychosociaal onderzoek (3)Personen ingezet bij bestrijding,mogelijk contact met besmet pluimveeRVV en AIDRVV-dierenartsenRVV-keurmeestersDoelgroepen:personen mogelijk blootgesteld aanA/H7 besmet pluimvee bij bestrijdingTaxateursDierenartsen &HulpkrachtenAID-medewerkersWel besmettepluimveebedrijvenPluimveehouders & familieDoelgroepen:pluimveehouders en partnersDoelgroepen:pluimveehouders, partners,kinderen en arbeidskrachtenNiet besmettepluimveebedrijvenNiet geruimdPreventief geruimdRuimers,Destructeurs &OntsmettersFiguur 3. Onderzoekspopulatie cohort- en psychosociaal onderzoek (onderzoek 2 en 3).In eerste instantie zijn de onderzoeken 2 en 3 uitgevoerd bij pluimveehouders binnen hetingestelde toezichtsgebied Gelderse Vallei-Beneden-Leeuwen. Toen de epidemie zichuitbreidde tot Brabant en Limburg is in oktober 2003 besloten om de onderzoeksgroep uit tebreiden naar deze gebieden. De belangrijkste reden was dat Brabant en Limburg en deGelderse Vallei op een aantal punten van elkaar verschilden (bedrijfsvoering, sociaaleconomische structuur, beschikbare hulpverlening) waardoor de bevindingen in de GelderseVallei niet representatief hoeven zijn voor de getroffen populatie in Brabant en Limburg.Voor onderzoek 2 en 3 zijn in totaal 1259 eigenaren van pluimveebedrijven aangeschrevenmet het verzoek om deel te nemen aan het gezondheidsonderzoek. Dit betrof met name alleeigenaren van als gevolg van de vogelpest geruimde pluimveebedrijven in Nederland en hunpartners. Van bijna eenderde van de aangeschreven eigenaren heeft tenminste één persoon(eigenaar en/of partner) aan het gezondheidsonderzoek deelgenomen (in totaal ruim 400personen). Hobbyhouders maakten geen deel uit van de onderzoekspopulatie.Van de 1747 uitgenodigde personen die betrokken waren bij de bestrijding van de vogelpestepidemie heeft de helft deelgenomen aan dit onderzoek. Bij 500 van hen is tevens bloed enspeeksel afgenomen om inzicht te krijgen in mogelijke besmetting met het vogelpest virus.Daarnaast zijn 23 interviews gehouden.Bij de bestrijding van de vogelpestepidemie zijn personen uit alle delen van het land ingezet.De meerderheid van hen was niet afkomstig uit de regio’s waar de vogelpestepidemie is
  26. 26. pag. 26 van 237 RIVM Rapport 630940001uitgebroken. Ook zijn honderden mensen ingezet die afkomstig waren uit het buitenland. Hetwas moeilijk om alle personen die mogelijk in aanraking zijn gekomen met het vogelpestvirus te betrekken bij het onderzoek. Dat gold met name voor ruimers en voor mensenafkomstig uit het buitenland (met name Oost-Europa en Afrika, waaronder een groepasielzoekers). Deze groepen zijn dan ook ondervertegenwoordigd in hetgezondheidsonderzoek
  27. 27. RIVM Rapport 630940001 pag. 27 van 237ResultatenResultaten infectieziekten onderzoek (onderzoek 1 en 2)Het grote aantal infecties met AI bij de mens en mogelijke verklaringen hiervoorIn de week na de aankondiging van de uitbraak van AI door het Ministerie van Landbouw,Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) maakten dierenartsen die betrokken waren bij descreening spontaan melding van oogklachten. Toen bij een van hen infectie met het AI-viruswerd aangetoond, werd besloten om een casus register open te stellen, om allegezondheidsklachten op een gestandaardiseerde manier te melden en te onderzoeken. Met 89gerapporteerde infecties bij de mens is dit het grootste aantal virologisch bevestigde AI-infecties bij mensen ooit beschreven in de medische literatuur. Daarbij nemen we aan dat hetaantal infecties bij de mens ten gevolge van de H5N1 epizoötie in Azië waarschijnlijkaanzienlijk hoger is geweest dan de gerapporteerde 89.Casefinding (onderzoek 1)Van de naar schatting 4.500 personen die contact hadden met pluimvee inde besmette gebieden, meldden zich 453 personen metgezondheidsklachten. Van hen hadden 349 personen eenoogvliesontsteking, 90 hadden griepverschijnselen (Influenza AchtigZiektebeeld: IAZ) en 67 hadden klachten die niet pasten binnen deze tweecategorieën.Griepvirus type A/H7N7 werd gevonden in traanvocht van 78 (26,4%)personen met uitsluitend conjunctivitis, bij 5 (9,4%) personen met zowelIAZ als conjunctivitis, bij 2 (5,4%) personen met uitsluitend IAZ, en4 (6%) personen met overige symptomen.De meeste positieve patiëntmonsters waren binnen 5 dagen na begin van deziekte afgenomen. Een A/H7N7 infectie werd bevestigd bij 3 huisgenoten(van 83 personen die zich hadden gemeld), waarvan er één ook IAZontwikkelde.Bij zes personen werd een gewone griepinfectie (humaan influenzaA/H3N2) vastgesteld. Vanaf de derde week, toen bij 19 personen infectiemet A/H7N7 was vastgesteld, werden alle pluimveewerkers gevaccineerdtegen griep en werd hen profylactische behandeling met het antiviralemiddel oseltamivir aangeboden. De meerderheid van de A/H7N7 patiënten(56%) werd ziek vóór introductie van deze maatregelen.Het percentage pluimveehouders dat oogklachten ontwikkelde was op besmette bedrijvenruim 5 maal hoger dan op niet-besmette bedrijven (14% versus 2,4%). Dit vormt een sterkeaanwijzing dat het merendeel van deze klachten veroorzaakt werd door AI. Ook bij menseningezet bij de bestrijding kwamen relatief veel oogklachten voor (gemiddeld 12,2%).
  28. 28. pag. 28 van 237 RIVM Rapport 630940001Tenslotte bleek uit de laboratoriumdiagnostiek dat viruspositieve ooguitstrijkjes voornamelijkgevonden werden binnen 1 week na het ontstaan van oogklachten, hetgeen eerder wijst opeen daadwerkelijke A/H7N7-infectie dan op oogirritatie door andere oorzaken (bijvoorbeeldstof in de stallen).Risicofactoren voor AI infectie (onderzoek 2)Conjunctivitis (oogvliesontsteking) werd vaker gezien bij pluimveehoudersen hun huisgenoten op besmette bedrijven (14%) dan op niet-besmettebedrijven (2,4%, RR=5,2, 95% CI 2,35 – 11,59). Antistoffen tegenA/H7N7 komen veel voor bij pluimveehouders (63%) en bestrijders(50,6%) die zijn blootgesteld aan besmet pluimvee.Een beschermend effect van het antivirale middel oseltamivir werd gezienbij pluimveehouders en personen betrokken bij bestrijding. Resultaten vanhet epidemiologisch onderzoek suggereren dat oseltamivir zowel beschermttegen oogvliesontsteking (OR=0,14; 95% CI=0,08 – 0,27) als tegen infectiezonder specifieke klachten (OR=0,47; 95% CI=0,25-0,88). Het onderzoekkon geen beschermend effect van veiligheidsbrillen of mond-neusmaskersaantonen. Contact met kippenmest was de enige factor die na correctie vooralle overige factoren een verhoogd risico opleverde voor conjunctivitis(OR=1,99; 95%CI=1,00-3,93). Personen die pluimvee screenden opbesmette bedrijven hadden een verhoogd risico op H7 antistoffen(OR=2,12; 95% CI=1,10-4,07), na correctie voor overige risicofactoren.Griepklachten kwamen beduidend minder voor bij personen die contact hadden met pluimveein de besmette gebieden. Er waren geen significante verschillen tussen de controle groep ende groepen personen die blootgesteld waren aan AI. Overigens viel het begin van deepidemie samen met de reguliere seizoenspiek van het griepvirus. Hierdoor zoudengriepklachten ten gevolge van de jaarlijkse griepgolf het beeld kunnen vertroebelden. Opbasis van bovenstaande argumenten concluderen wij dat het A/H7N7 virus primairoogvliesontsteking veroorzaakt.Eén persoon (dierenarts) echter, ontwikkelde een griepachtig ziektebeeld zonderoogvliesontsteking, maar met pneumonie en fatale afloop. Dit klinisch beeld lijkt erg op watbeschreven is voor het griepvirus type A subtype H5N1, de AI variant die sinds begin 2004 inAzië op grote schaal vogelpest heeft veroorzaakt, waarbij ook mensen werden geïnfecteerden inmiddels 29 personen zijn overleden aan de gevolgen van deze infectie. Het is echter nietbekend welke factoren bepalend zijn voor dit ernstige ziekteverloop.Uit de gecombineerde resultaten van serologisch onderzoek en risicofactor analyse leiden wij af datnaar schatting minimaal 1000 mensen die contact hadden met H7 besmet pluimvee (mensenbetrokken bij de bestrijding en pluimveehouders) een infectie met het vogelgriep virus hebbendoorgemaakt.
  29. 29. RIVM Rapport 630940001 pag. 29 van 237Naleving van de beschermende maatregelenZowel bij pluimveehouders als bij bestrijders was de naleving van de preventieve maatregelenlaag. Onder 124 pluimveehouders op besmette bedrijven gebruikten 22 (17,7%) mond-neusmaskers en 4 (3%) gebruikten brillen tijdens het werk. Slechts 8 (6%) van hen gebruiktemaskers consequent, en één persoon (0,8%) gebruikte altijd een beschermende bril. Van de495 bestrijders die werkten op besmette bedrijven in Gelderse Vallei-Beneden Leeuwengebruikten 366 (74%) maskers en 224 (45%) brillen bij het werk. Consequent gebruik hiervanbij bestrijders was 25% (n=124) en 13% (n=62) respectievelijk.Van 121 pluimveehouders op besmette bedrijven meldden er 46 (38%) tijdig informatie tehebben ontvangen over mogelijke gezondheidsrisico’s en preventieve maatregelen.Oseltamivir werd als medicijn gebruikt door 85 (48%) van de 185 pluimveehouders opbesmette bedrijven en door 456 (75,5%) van de 604 personen ingezet bij de bestrijding opbesmette bedrijven. Het gebruik daarvan werd door 324 (71%) onnodig onderbroken, volgensde betrokkenen voornamelijk vanwege vergeetachtigheid en verminderde beschikbaarheidvan de capsules.De vaccinatiegraad bij pluimveehouders bedroeg 48%, en 90% bij mensen ingezet bij debestrijding van de crisis. Van 428 personen ingezet op besmette bedrijven meenden 109(24%) dat de vereiste preventieve maatregelen niet haalbaar waren. Problemen in het gebruikvan persoonlijke beschermende middelen werden regelmatig (61 bestrijders) genoemd, vooralbeslaan en slecht aansluiten van brillen (42 bestrijders).Een belangrijke vraag is hoe het grote aantal infecties met AI bij de mens verklaard kanworden. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn:1. eigenschappen van het virus die ervoor zorgen dat het relatief makkelijk mensen kaninfecteren;2. de intensieve manier waarop tijdens deze epidemie gezocht is naar aanwijzingen voorinfectie bij de mens;3. activiteiten en eigenschappen van de blootgestelde populatie.Ad 1. De eerste van mogelijke verklaringen is dat de virussen bij deze epidemieeigenschappen hadden die ervoor zorgden dat zij relatief gemakkelijk mensen kondeninfecteren, in tegenstelling tot andere AI-virussen. Griepvirussen zijn bekend om hunaanpassingsvermogen. Dat heeft te maken met de samenstelling van hun genetische materiaal(RNA) en de manier waarop dat wordt gekopieerd bij het genereren van nakomelingen.Tijdens dit proces worden vaak fouten gemaakt, waardoor uit een geïnfecteerde cellen velenakomelingen ontstaan die enigszins van elkaar verschillen.Het ‘voordeel’ daarvan is dat als de omstandigheden veranderen (bijvoorbeeld als het virus ineen andere gastheersoort terechtkomt), de kans aanwezig is dat een van de nakomelingen eenbetere genetische samenstelling heeft voor deze situatie, en daarmee uitgeselecteerd wordt. Inde vorige eeuw zijn zo 3 nieuwe griepvirussen ontstaan, die hebben geleid tot de wereldwijdeepidemieën van 1918 (Spaanse griep, naar schatting 40 miljoen doden wereldwijd), 1957
  30. 30. pag. 30 van 237 RIVM Rapport 630940001(Aziatische griep, circa één miljoen doden) en 1968 (Hong Kong griep, circa één miljoendoden).De analyse van virus geïsoleerd uit oog- en keeluitstrijken van mensen met oogklachten doorAI liet zien dat er nauwelijks sprake was van wijziging van het erfelijk materiaal van hetvirus (mutaties) vergeleken met virussen die uit pluimvee werden geïsoleerd. Ook zijn tijdensde epidemie geen reassortant (gemuteerde of nieuw gevormde) virussen aangetoond. Dezebevindingen gaven geen aanleiding te veronderstellen dat het grote aantal infecties bij demens verklaard kan worden door eigenschappen van het virus.Het virus dat uit de fatale infectie van een dierenarts werd gekweekt, week echter wel sterk afvan dat in pluimvee, wat suggereert dat het ziektebeloop wel het gevolg was van veranderingvan het virus. Dit is echter niet met zekerheid te zeggen, aangezien het virus uit pluimvee vanhet bedrijf waar deze dierenarts besmet was geraakt niet beschikbaar was. De grote mate vanmutaties bij het virus van het fatale geval is echter zorgwekkend, en rechtvaardigt de actievebron- en contactopsporing en behandeling die is uitgevoerd bij de medewerkers van deziekenhuizen en de familieleden.Ad 2. Een tweede, en de meest waarschijnlijke verklaring voor het ongewoon grote aantalinfecties bij de mens, is de actieve surveillance en opsporing van ziektegevallen die tijdensdeze epidemie werd opgezet. Mensen betrokken bij de ruimingen werden actief benaderddoor de GGD-medewerkers die op het crisiscentrum aanwezig waren, en werdenaangemoedigd om zich te laten onderzoeken. Verder zijn in dit onderzoek, naast de keel enneusuitstrijkjes die standaard worden afgenomen voor grieponderzoek, ook ooguitstrijkjesgemaakt. Door deze actieve benadering en de afwijkende monstername was de kans ominfecties vast te stellen groter dan wanneer, zoals gebruikelijk in de griepsurveillance, mensenpas worden onderzocht als zij zich zelf melden met klachten, waarbij een keeluitstrijkje wordtgemaakt. Ooguitstrijkjes leverden significant vaker een positieve diagnose op dan destandaard keel en neusuitstrijkjes. Dit zou betekenen dat besmettingen van de mens met AIook in het verleden veel vaker zijn voorgekomen, maar niet herkend. Het moet nog blijken ofdit werkelijk zo is. Inmiddels is Canada geconfronteerd met een vogelpestepidemie door eenander subtype (A/H7N3), waarbij met gebruikmaking van de Nederlandse protocolleneveneens ooginfecties werden vastgesteld. Ook het afwezig zijn van antistoffen tegen AI(gebruikt in diverse onderzoeken naar gezondheidsrisico’s bij AI) is geen betrouwbare maatvoor de afwezigheid van infecties, nu gebleken is dat antistoffen tegen AI-virus bij de mensniet betrouwbaar kunnen worden aangetoond met de gangbare testen. Meer systematischonderzoek van personen betrokken bij ruimingen zal moeten leren in hoeverre onzebevindingen uniek waren voor de Nederlandse epidemie of (meer waarschijnlijk) veel vakerblijken voor te komen. Dit geldt ook voor contact met voor pluimvee laag pathogeeninfluenzavirus (LPAI), hoewel de mate van blootstelling gemiddeld genomen lager geachtwordt vanwege de geringere hoeveelheden virus die worden uitgescheiden bij infecties metLPAI. Een belangrijke conclusie is dat het gedrag van griepvirussen zich slecht laatvoorspellen, zodat adequate monitoring van groot belang is.
  31. 31. RIVM Rapport 630940001 pag. 31 van 237Ad 3. Een derde en laatste mogelijke verklaring voor het grote aantal infecties bij de mensvormen de activiteiten en eigenschappen van de blootgestelde populatie. In alle analyses vande vragenlijstgegevens kwam de mate van contact met besmette kippenmest als afzonderlijkerisicofactor voor oogvliesontsteking naar voren. Dit is gebaseerd op de vraag of dewerkkleding besmeurd was geraakt. Pluimveehouders die betrokken waren bij het screenenvan pluimvee en daarbij direct contact hadden met kippenmest hadden een sterk verhoogdekans op oogklachten. Bij andere personen, betrokken bij de bestrijding, was direct contactmet besmette kippenmest de enige risicofactor die uit alle analyses consequent naar vorenkwam.Risico op overdracht van het AI-virus van mens op mensDe gegevens over de overdracht van AI virus van pluimvee naar mens uit dit onderzoek zijnvergelijkbaar met gegevens uit epidemiologisch onderzoek naar risicofactoren vooroverdracht van A/H5N1-virus in Hong Kong in 1997. Daarbij was blootstelling aan levendpluimvee in de week voor het begin van de klachten geassocieerd met een significant groterrisico op ziekte, in tegenstelling tot het bereiden of eten van pluimvee. Op basis van dezestudies en onderzoek naar het voorkomen van AI in pluimvee op de markten werden dezogenaamde ‘wet markets’ (markten waar levende dieren worden verhandeld) geïdentificeerdals risicofactor.Met een door het RIVM aangepaste hemagglutinatie inhibitie methode (HI) voor het metenvan antistoffen in bloed werd reactiviteit gemeten in sera van een groot deel van de personenmet kweek of PCR bevestigde ooginfecties door A/H7N7 virus. Ter vergelijking werd eengroep gezonde proefpersonen onderzocht die in het kader van vaccinonderzoek recent warengevaccineerd met het griepvaccin dat ook door mensen betrokkenen bij de vogelpestepidemieis gebruikt. Hoewel de gemeten waarden beduidend lager zijn dan wat na infecties metmenselijke griepvirussen uit groep A gezien wordt, betekent het verschil in reactiviteit (0% inde controle groep, 85% van de personen met bewezen A/H7N7 infectie) dat we deserologische test als specifiek beschouwen. Dit wordt bevestigd door onze bevinding dat hetpreventief gebruik van oseltamivir onder bestrijders die op besmette boerderijen hebbengewerkt het voorkomen van antistoffen verminderde. Tevens hebben we aangetoond dat ereen statistisch significant verband bestaat tussen meetbare antistoffen en het hebben vanoogklachten. Het gebruik van profylactisch oseltamivir had op dat verband een invloed. Dezeresultaten ondersteunen de gedachte dat de aangetoonde antistoffen het gevolg zijn van eendoorgemaakte infectie met A/H7N7-vogelgriep. De sera zullen voor bevestiging onderzochtworden in het Nationaal Influenza Centrum in Collindale in Engeland waar testen aanwezigzijn die gebruikt zijn voor de analyse van sera van mensen die in aanraking geweest zijn methet A/H7N1 virus tijdens een AI-uitbraak in Italië in 1999. Deze testen moeten mogelijkaangepast worden voor het Nederlandse H7N7 virus. De resultaten worden daarom met enigeterughoudendheid geïnterpreteerd. Onze analyses geven echter aan dat een veel groterpercentage dan verwacht (63%) van de gezinscontacten van personen met directeblootstelling aan pluimvee een meetbare respons heeft in de HI test. Dit betekent datoverdracht van het virus van mens tot mens veel vaker is voorgekomen dan tot nu toe werdaangenomen.
  32. 32. pag. 32 van 237 RIVM Rapport 630940001Deze gegevens onderstrepen het belang van preventieve maatregelen ter voorkoming vanoverdracht van het virus (transmissie) van pluimvee naar de mens bij hanteren van besmetpluimvee. Met elke transmissie naar de mens en met elke secundaire transmissie is de kansaanwezig dat een variant wordt geselecteerd die beter in staat is om de mens te infecteren ente gaan verspreiden.Contactonderzoek (1d)Van de 62 personen uit 25 huishoudens van A/H7N7-besmette bestrijders meldden8 gezondheidsklachten. Vier personen hadden conjunctivitis, waarvan 2 tevens IAZ en2 personen hadden uitsluitend IAZ. H7-antistoffen werden bij 33 huisgenoten (58,9%)aangetroffen. Conjunctivitis kwam vaker voor bij huisgenoten met allergie in de medischevoorgeschiedenis (RR=10,3, 95% CI 1,2-91,0).A/H7N7-infecties kwamen vaker voor in huishoudens met siervogels als huisdier,huishoudens met twee of meer toiletten in huis en bij personen die stoffen zakdoekengebruikten. Gebruik van papieren zakdoeken leek te beschermen tegen H7-infectie (RR=0,695% CI 0,4-0,99).Gebruik en effectiviteit van beschermende maatregelenUitbraken van vogelpest worden steeds vaker gezien. De recente uitbraak van een sterkziekmakende variant (A/H5N1) in pluimvee in Azië is dermate omvangrijk dat ondenkbaar isgeworden dat voor alle potentiële betrokkenen algemene preventieve maatregelen zoalsmondmaskers, brillen en/of antivirale middelen kunnen worden ingezet. Er komt daaromsteeds meer behoefte aan informatie over specifieke risico activiteiten en effectiviteit vanbeschermende maatregelen om gerichter om te kunnen gaan met soms beperkt beschikbaremiddelen. Het onderzoek leverde ten aanzien van het gebruik en de effectiviteit vanbeschermingsmaatregelen enkele relevante bevindingen op. Allereerst hadden zowelpluimveehouders als bestrijders die het antivirale middel oseltamivir consequent gebruiktensignificant minder oogklachten en antistoffen tegen A/H7N7. Deze resultaten zijn belangrijkaangezien de effectiviteit van oseltamivir voor behandeling en preventie van AI tot nu toeuitsluitend in dierexperimenteel onderzoek was bewezen. Voorafgaand aan het gebruiktijdens de epidemie in Nederland werd wel onderzocht in celkweek of het A/H7N7 virusgevoelig was voor oseltamivir. Het belang daarvan werd onderstreept tijdens de Aziatischevogelpestepidemie begin 2004: hierbij bleek dat het circulerende virus niet gevoelig was vooreen van de antivirale middelen. Dit was overigens een andere klasse middel dan deneuraminidaseremmers waartoe het middel oseltamivir behoort dat in de H7N7 epidemie inNederland is gebruikt.
  33. 33. RIVM Rapport 630940001 pag. 33 van 237In het licht van de resultaten van het gezondheidsonderzoek bezien waren de geadviseerdemaatregelen in Nederland dus beslist niet overbodig. Op 14 april 2003 werd echter door hetOutbreak Management Team (OMT) melding gemaakt van de slechte naleving. Hoe geringdie naleving was kwam nadrukkelijk naar voren in het onderzoek. In de beginfase van deepidemie is regelmatig gesproken over de noodzaak van het gebruik van persoonlijkebeschermingsmaatregelen. Ook is het belang van handenwashygiëne onderstreept, voorpersonen met en zonder klachten, ook in de thuissituatie. Het OMT adviseerde toen om eenhygiënist te stationeren bij het crisiscentrum.Bijna niemand van de pluimveehouders heeft consequent gebruik gemaakt van brillen enmaskers. Ook bij de bestrijders zijn de brillen en maskers niet consequent gebruikt. Alsverklaring werden diverse redenen gegeven, variërend van ‘niet op de hoogte gesteld,materialen pasten niet, waren moeilijk te krijgen, vond het onzin’. Wat mogelijk heeftmeegespeeld is dat de boodschap over de gezondheidsrisico’s gaandeweg werd bijgesteld,hetgeen bij mensen tot verwarring kan leiden en de geloofwaardigheid van de uitgebrachteadviezen kan ondermijnen. Soms is dit echter onvermijdelijk bij een nieuw infectieziekterisico. Ook de verstrekking van antivirale middelen lijkt niet vlekkeloos te zijn verlopen,althans volgens een deel van de respondenten die aangaven dat capsules niet altijd op tijdbeschikbaar waren.In het onderzoek werd geen beschermend effect aangetoond van maskers en brillen. Dat isopmerkelijk, omdat de veronderstelling is dat bij goed gebruik de kans op infectie zou moetenafnemen. De vraag is dus of de juiste materialen zijn gebruikt, en of de instructies klopten.Ooginfecties zouden bijvoorbeeld ook kunnen optreden bij het uittrekken van een vuileoverall, zelfs als de betrokkene tijdens de werkzaamheden consequent gebruik heeft gemaaktvan oogbescherming.Op 14 april 2003 wordt door het OMT (Outbreak Management Team) melding gemaakt van deslechte naleving van de adviezen over het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Inhet licht van de resultaten van het onderzoek waren de maatregelen beslist niet overbodig.Helaas bleek echter dat ze in de praktijk nauwelijks werden opgevolgd en kon ook deeffectiviteit niet worden aangetoond. Dat is opmerkelijk, aangezien aangenomen mag wordendat bij goed gebruik van brillen en maskers het aantal infecties met AI kan wordenteruggedrongen. Het ontbreken van daadwerkelijk effectieve beschermingsmaatregelen heeftwaarschijnlijk geleid tot de grote mate van verspreiding van het vogelgriepvirus bij de mens.
  34. 34. pag. 34 van 237 RIVM Rapport 630940001Resultaten psychosociale gezondheid, communicatie, bejegeningen zorgbehoeftePsychosociale gezondheidEr is onderzocht wat de gevolgen waren van de vogelpestepidemie voor de psychosocialegezondheid van: 1) de verschillende groepen pluimveehouders van geruimde (besmet enpreventief geruimd) of niet-geruimde bedrijven (pluimveehouders uit het toezichtsgebied), en2) medewerkers van de verschillende bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen.a. PluimveehoudersPluimveehouders van geruimde bedrijven rapporteerden meer stressreacties (33%),vermoeidheid (29%) en depressieve klachten (32%) dan andere groepen werkenden uit deNederlandse beroepsbevolking (respectievelijk: 16, 16 en 20%). De groepenpluimveehouders van geruimde en niet-geruimde bedrijven verschillen onderling niet op deonderzochte gezondheidsaspecten, maar als geheel rapporteren zij dus meergezondheidsproblemen dan de andere groepen werkenden. Bijna 15% van depluimveehouders beoordeelt hun eigen gezondheid na de vogelpest (veel) slechter dandaarvoor. Deze bevinding geeft een globale indicatie dat de hogere percentages met klachtenverband houden met de vogelpest. Door het ontbreken van referentiegegevens voor dezeagrarische beroepsgroep is een betere vergelijking met het vóórkomen van dezegezondheidsproblemen voor de vogelpest niet goed mogelijk.De 30 pluimveehouders in Brabant en Limburg die aangaven zich zorgen te maken over detoekomst van hun bedrijf rapporteerden meer depressieve klachten, stressreacties,vermoeidheid en slaapklachten dan pluimveehouders die zich hierover geen zorgen maakten.In dit onderzoek komt naar voren dat ‘zich zorgen maken’ een belangrijker indicatie is voorpsychosociale problemen dan ‘wel of niet geruimd zijn/worden’.Van alle pluimveehouders gaf 10% aan zich zorgen te maken over besmetting met hetvogelpestvirus. Er zijn hierbij geen verschillen tussen pluimveehouders van besmette enpreventief geruimde bedrijven en niet geruimde bedrijven. De meest genoemde punten diepluimveehouders erg bezighielden in verband met de vogelpest waren de onzekerheid overwanneer het bedrijf weer kon worden opgestart en de onzekerheid over de toekomst van hetbedrijf en de sector.b. Bij de bestrijding betrokken beroepsgroepenDe beroepsgroepen betrokken bij de bestrijding van de vogelpestepidemie rapporteerdenmeer klachten van vermoeidheid dan de algemene beroepsbevolking. Stressreacties enslaapklachten kwamen niet significant vaker voor.Van de dierenartsen niet in dienst van de RVV (extern ingehuurde dierenartsen) gaf eengroter deel aan dat zij hun werkzaamheden als emotioneel belastend ervoeren dan de anderebij de bestrijding betrokken beroepsgroepen. Ook rapporteerden zij meer stressreacties.
  35. 35. RIVM Rapport 630940001 pag. 35 van 237Wat de bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen het meest bezighield in verband met devogelpestepidemie is de zorg voor de toekomst van de sector. Minder dan 10% van deverschillende bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen gaf aan zich zorgen te maken overde mogelijkheid zelf besmet te zijn met het vogelpestvirus.Er zijn geen aanwijzingen dat eerdere betrokkenheid bij de bestrijding van dierziekten totmeer dan wel juist minder stressgerelateerde gezondheidsklachten heeft geleid bij bestrijders.Communicatie en bejegeningUit eerder onderzoek onder veehouders getroffen door de Mond- en Klauwzeer (MKZ) crisisbleek veel ontevredenheid te bestaan over de bejegening tijdens de ruimingen. Bij devogelpest epidemie is daarom door verschillende instanties aan dit onderwerp expliciet veelaandacht besteed. De verbetering van communicatie en informatievoorziening in vergelijkingmet de MKZ en van contacten met betrokkenen bij de ruimingen werd onder meergerealiseerd door het opzetten van een Regionaal Informatie Centrum (RIC), het instellen vanhet LNV-loket en de Telefonische Hulpdienst Agrariërs. Verder werd veel aandacht besteedaan de verbetering van de nazorg via het Sociaal Economisch Plan (SEP) (Dierziektebeleidmet draagvlak) en werden er regionale en lokale initiatieven ondernomen vanuit kerk(SEBA/pastoraal werk) en gemeente.a. PluimveehoudersOndanks de hectische situaties ten tijde van de vogelpestepidemie, is het merendeel van deondervraagde pluimveehouders (90%) tevreden met de wijze waarop zij tijdens de ruimingenzijn bejegend.De meerderheid van alle pluimveehouders is van mening dat zij snel op de hoogte zijngebracht van de noodzaak tot ruiming en dat snel met de ruimingen is begonnen (beidegemiddeld 75%). Volgens 45% van de ondervraagde pluimveehouders kwam de informatieover hoe de ruiming in zijn werk zou gaan niet of niet geheel overeen met de feitelijke gangvan zaken. Dit ging gepaard met meer depressieve klachten en stressreacties (respectievelijk43% en 46%) dan bij hen die dit niet aangaven (22% en 24%). De groepen pluimveehoudersin de Gelderse Vallei en Brabant en Limburg verschilden onderling niet op deze punten.Vanuit verschillende invalshoeken zijn pluimveehouders geïnformeerd over diverse zaken(ruimingen, beschermende maatregelen, enzovoort). Van de pluimveehouders met eengeruimd bedrijf gaf 81% aan voldoende informatie te hebben gekregen over waar zij terechtkonden met vragen over de vogelpest.Na de ruimingen hadden de pluimveehouders met name behoefte aan praktische informatieover onder andere: wanneer weer kon worden opgestart met het bedrijf, in hoeverre degeleden schade zou worden vergoed en wat er met de mest moest gebeuren.b. Bij de ruimingen betrokken beroepsgroepenVan de bij de ruimingen betrokken beroepsgroepen (exclusief de medewerkers van de AIDen de taxateurs) gaf 71% aan geïnformeerd te zijn over de wijze waarop de ruimingen zoudenworden uitgevoerd. Wel rapporteerde de groep ruimers in vergelijking met de overige bij deruimingen betrokken beroepsgroepen vaker hierover niet te zijn geïnformeerd.
  36. 36. pag. 36 van 237 RIVM Rapport 630940001Ruim de helft van de bij de ruimingen betrokken medewerkers meldde niet voorbereid te zijnop het hanteren van heftige emoties bij getroffenen. De ruimers en de externe hulpkrachtenrapporteerden vaker hier niet op te zijn voorbereid (respectievelijk 74 en 77%).Extern ingehuurde dierenartsen rapporteerden vaker dat zij hun werkzaamheden alsemotioneel belastend ervoeren dan de overige bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen.De bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen zijn in het algemeen met respect behandelden er is serieus naar hen geluisterd. Een deel van de pluimveehouders reageerde verbaalagressief: circa 35% van de bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen gaf aan dat zijhiermee éénmaal (in een enkel geval meermaals) te maken kregen. Bij de ruimers is dat 20%.Zorgbehoefte en beoordeling hulpverleningOnderzocht is in hoeverre pluimveehouders van de verschillende bedrijven (besmet ofpreventief geruimd, niet geruimd) en hun partners gebruik hebben gemaakt van de reguliereen van de agrarische zorgverlening.In het reguliere gezondheidscircuit is de huisarts de eerste waar pluimveehouders zich toewenden bij veel gezondheidsklachten. Van alle pluimveehouders van geruimde bedrijvenneemt 19% contact op met de huisarts en 5% met het maatschappelijk werk. In de GelderseVallei hebben 52 pluimveehouders veel depressieve klachten, 62 pluimveehouders hebbenlast van stressreacties. In Brabant en Limburg hebben respectievelijk 33 en 38pluimveehouders last van deze klachten. Deze pluimveehouders zoeken vaker contact met dehuisarts (in zowel de Gelderse Vallei als in Brabant en Limburg rond de 30%) en hetmaatschappelijk werk (alleen in Brabant en Limburg rond de 15%) dan bij relatief weinig vandit soort klachten.Een aanzienlijk deel van de pluimveehouders en hun partners in Brabant en Limburg(respectievelijk 40% en 65%) geeft aan bij ernstige psychische problemen hulp te zullenzoeken van de GGZ of het maatschappelijk werk. Van de pluimveehouders van geruimdebedrijven in de Gelderse Vallei en in Brabant en Limburg heeft 5% gebruik gemaakt van hetmaatschappelijk werk en 4% van de GGZ.Van de pluimveehouders in Brabant en Limburg met veel gezondheidsklachten alsstressreacties, depressieve klachten, slaapklachten of vermoeidheid, heeft 40-60% contactopgenomen met voor hen bekende partijen uit de agrarische wereld zoals het LNV-loket,infolijnen LTO, SEP-info, regionale besturen van LTO/NOP (allemaal circa 40%) en SEPveehouderij (rond 60%).Van alle pluimveehouders van geruimde bedrijven gaf 16% aan behoefte te hebben aanaanvullende ondersteuning, hulp of zorg vanwege de vogelpest. Deze pluimveehoudershadden vooral behoefte aan financiële ondersteuning, en hadden minder behoefte aan steunvoor gezondheid en zaken die in het gezin spelen. Pluimveehouders van geruimde bedrijvenin de Gelderse Vallei en in Brabant en Limburg verschilden hierin niet.
  37. 37. RIVM Rapport 630940001 pag. 37 van 237Voor de ondersteuning van de pluimveehouders stond, naast het RCC en de telefonischehulpdienst voor agrariërs, het SEP ter beschikking. Ruim de helft van de pluimveehouders inBrabant en Limburg heeft gebruik gemaakt van het SEP (SEP info en/of SEP veehouderij).Wanneer de pluimveehouders spraken met iemand van de reguliere of agrarische adviseringen hulpverlening, ervoeren zij in de meeste gevallen hulp en steun van deze gesprekken.Van alle pluimveehouders van geruimde bedrijven rapporteerde 16% behoefte te hebben aanaanvullende ondersteuning, hulp of zorg vanwege de vogelpest. Pluimveehouders met eenbesmet en preventief geruimd bedrijf in de Gelderse Vallei en in Brabant en Limburgverschilden hierin niet. Bij deze pluimveehouders was vooral behoefte aan financiëleondersteuning.
  38. 38. pag. 38 van 237 RIVM Rapport 630940001
  39. 39. RIVM Rapport 630940001 pag. 39 van 237ConclusiesInleidingDe conclusies die volgen, zijn gegroepeerd in de volgorde van de al eerder weergegevenonderzoeksdoelstellingen:1. beschrijven van de gezondheidsklachten (oogvliesontsteking (conjunctivitis), Influenza-achtig Ziektebeeld [IAZ], overige gezondheidsproblemen) in personen met blootstellingaan AI H7N7 besmet pluimvee;2. schatten van het infectierisico van het AI H7N7 virus bij de mens na blootstelling aanbesmet pluimvee;3. bestuderen van de invloed van aard en duur van blootstelling aan AI H7N7 besmetpluimvee op het infectierisico voor de mens;4. beschrijven van de implementatie en naleving van de genomen bestrijdingsmaatregelen;5. inventariseren van het welbevinden en de zorgbehoefte van betrokkenen;6. vastleggen en evalueren van de ervaringen van betrokkenen tijdens de vogelpestepidemie;7. verzamelen van relevante informatie voor het optimaliseren van (na)zorg voorbetrokkenen.Conclusies InfectieziekteonderzoekConclusies naar aanleiding van Doelstelling 1 tot en met 3: Infectierisico’s1. De variant van vogelpest die in 2003 in Nederland uitbrak (Aviair influenza A virussubtype H7N7 (AI A/H7N7)) kan infecties veroorzaken bij personen na onbeschermdcontact met besmet pluimvee of uitwerpselen daarvan. Symptomen van AI A/H7N7 zijnoogvliesontstekingen, soms gepaard gaande met griepklachten. Een verband tussen AIH7N7-infectie en griepklachten kon niet worden aangetoond.2. Het grootste deel van de AI A/H7N7-infecties bij de onderzochte groepen verliepsymptoomloos. Uit de gecombineerde resultaten van serologisch onderzoek enrisicofactor analyse leiden wij af dat naar schatting minimaal 1000 mensen die contacthadden met H7 besmet pluimvee (mensen betrokken bij de bestrijding enpluimveehouders) een infectie met het vogelgriep virus hebben doorgemaakt.3. In één uitzonderlijk geval heeft de infectie een afwijkend verloop gehad, met fataleafloop. Het is niet bekend welke factoren bepalend zijn voor een ernstig ziekteverloop.4. A/H7N7 blijkt te kunnen worden overgedragen van mens op mens in de huiselijkesituatie.5. Huishoudens waarin siervogels als huisdier werden gehouden hadden een verhoogde kansop overdracht van vogelgriep van een besmet persoon naar huisgenoten. Het is nietduidelijk op welke manier siervogels als huisdier een rol spelen in de overdracht van virusnaar de mens. Gebruik van papieren zakdoekjes verkleint de kans op overdracht vanvogelgriep van mens naar mens.
  40. 40. pag. 40 van 237 RIVM Rapport 6309400016. Dat AI bij contact met besmet pluimvee kan worden overgedragen naar mensen wasvooraf te voorzien, maar de aard en omvang van de besmettingen en de overdracht vanmens op mens die zijn opgetreden tijdens de vogelpestepidemie in 2003 waren niet tevoorzien en bleken groter dan verwacht.7. Mensen die direct contact hebben gehad met besmet pluimvee kunnen het virusverspreiden, niet alleen door versleping van virus bijvoorbeeld via vuile kleding ofhanden, maar ook doordat zij zelf geïnfecteerd zijn geraakt.8. Personen met een symptomatische AI-infectie scheiden langer dan 3 dagen virus uit.Daarom zijn zij mogelijk langer besmettelijk voor pluimvee dan de drie dagen die nuworden gehanteerd als wachttijd waarbinnen contact met pluimvee is verboden na contactmet pluimvee of mest op een locatie met besmet pluimvee.9. Het A/H7N7-virus heeft tijdens de epidemie in Nederland in één persoon opvallend veelmutaties (wijzigingen in het erfelijk materiaal van het virus) ondergaan. Dit bevestigt dathet mechanisme waardoor griepvirussen kunnen veranderen (bijvoorbeeld tot eenpandemisch virus) al bij een primaire infectie kan optreden. Er zijn echter geenaanwijzingen dat het gemuteerde virus in dit geval gevaarlijker was voor de omgevingvan de patiënt.10. De routinematig gebruikte methoden voor het aantonen van menselijk griepvirus enantistoffen zijn niet geschikt voor het aantonen van infectie met AI.11. Met een nieuwe HAI-test worden bij 85% van de patiënten met ooginfectie door AI en bijgeen van de onderzochte controles antistoffen gevonden. Er is een statistisch significantverband aangetoond tussen oogklachten en detectie van H7-antistoffen bij de mens.Daarnaast heeft het antivirale middel oseltamivir een effect op het aantonen van dezeantistoffen. Door deze bevindingen is het zeer waarschijnlijk dat deze test betrouwbaarH7-antistoffen bij de mens meet. Dit maakt het een bruikbare test om recente A/H7N7-virus infecties bij de mens aan te tonen.12. Ook bij een hoog percentage gezinscontacten (51%) van patiënten met een bewezenA/H7N7-infectie werden H7-antistoffen gemeten, hetgeen wijst op een virusinfectie. Dehoge mate van virusverspreiding onder gezinscontacten was geheel onverwacht voor dittype vogelgriepvirus.13. Het profylactisch gebruik van het antivirale middel oseltamivir beschermt tegen AI-infectie en is opgenomen in het draaiboek aviaire influenza dat in een afrondende faseverkeert. Daarbij is wel essentieel om de gevoeligheid van de gevonden virussen tegen ditmiddel te blijven monitoren, aangezien ontwikkeling van resistentie van het griepvirustype A tegen neuraminidaseremmers is beschreven.14. In deze epidemiologische studie werd geen beschermend effect van brillen of mond-neusmaskers aangetoond. In de gehanteerde draaiboeken ontbrak de instructie overvolgorde van uittrekken van persoonlijke beschermingsmiddelen, hetgeen mogelijk heeftveroorzaakt dat men eerst de brillen en maskers afzette en dan pas de stoffige overall,waardoor slijmvliezen meer zouden kunnen zijn blootgesteld.15. De kans op het oplopen van AI is groter naarmate blootstelling aan kippenmest vanbesmet pluimvee toeneemt.
  41. 41. RIVM Rapport 630940001 pag. 41 van 23716. Besmetting met AI werd bevestigd bij enkele ruimers (uit Polen en België) die buiten dejurisdictie van de Nederlandse autoriteiten vielen vanwege hun terugkeer naar hunthuisland. Daardoor was er een kleine maar ongecontroleerde kans op verspreiding van AInaar deze landen. Bovendien is het waarschijnlijk dat eventuele complicaties van AI bijdeze personen niet als zodanig zouden worden herkend door lokale behandelaren.17. De inzet van personen met gebrekkige kennis van de Nederlandse taal vergroot de kansop infecties doordat instructies (zonder adequate vertaling) minder goed wordenbegrepen.18. Deelnemers aan dit onderzoek gaven aan dat zij de adviezen die gericht waren opvoorkomen van infectie met AI in de praktijk onvolledig hebben opgevolgd.19. De effecten van infecties van de mens met AI-virus op het klinische beloop en de kans opaanpassing van het virus door wijziging van het erfelijk materiaal (mutatie) ofvermenging van erfelijk materiaal van het vogelgriepvirus met dat van mensen(recombinatie) zijn met de huidige stand van kennis nog niet te voorspellen.Conclusies naar aanleiding van Doelstelling 4: Implementatie en naleving vanbeschermende maatregelen20. Antivirale middelen zijn gebruikt als beschermend middel (profylaxe) door 48% van depluimveehouders en 76% van de bestrijders. Meer dan twee derde van de onderzochtepersonen die antivirale profylaxe slikte, heeft deze tenminste eenmaal onderbroken. Bijnade helft van deze personen die profylaxe onderbraken gaf als reden dat ze te weinigcapsules hadden ontvangen of dat het lastig was om de middelen te krijgen.21. Deelnemers uit de groepen pluimveehouders en bestrijders die op besmette bedrijvenwaren hebben nauwelijks consequent gebruik gemaakt van de maskers en brillen, dievolgens de hygiëne instructie van LNV verplicht waren. Een kwart van de respondentenuit de groep bestrijders vond de maatregelen niet haalbaar, waarbij ruim de helft als redendat er praktische problemen optraden in het gebruik, bijvoorbeeld beslaan van brillen, ofslechte pasvorm.Conclusies psychosociale gezondheid, communicatie, bejegeningen zorgbehoefteConclusies naar aanleiding van Doelstelling 5: Inventariseren van het welbevindenen de zorgbehoefte van betrokkenenPsychosociale gezondheid1. Circa eenderde van de pluimveehouders van geruimde bedrijven kampte metstressreacties (zoals gespannenheid, somberheid, nervositeit), vermoeidheidveroorzaakt door spanningen en depressieve klachten. Uit het onderzoek blijkt datpluimveehouders uit het toezichtsgebied, waar dus niet is geruimd, in dezelfde matekampten met deze gezondheidsklachten als pluimveehouders waarvan het bedrijf welwas geruimd. Deze gezondheidsklachten komen bij de pluimveehouders ruwweganderhalf keer vaker voor dan in de algehele Nederlandse beroepsbevolking.
  42. 42. pag. 42 van 237 RIVM Rapport 6309400012. Wat sociale contacten betreft, zijn de conclusies vergelijkbaar. Beperkingen in socialecontacten door de vogelpest komen in dezelfde mate voor bij pluimveehouders vangeruimde en van niet-geruimde bedrijven.3. Pluimveehouders van een locatie met besmet pluimvee in de Gelderse Valleirapporteerden meer stressreacties dan pluimveehouders van preventief geruimdebedrijven en geruimde pluimveehouders in Brabant en Limburg (grotendeels ookpluimveehouders van preventief geruimde bedrijven).4. Er blijkt een significante samenhang te bestaan tussen zorgen over het bedrijf engezondheidsklachten. Brabantse en Limburgse pluimveehouders met zorgen over hetbedrijf ervoeren vaker depressieve klachten (86%), stressreacties (65%),vermoeidheid (71%) en slaapklachten (75%) dan pluimveehouders die zich hierovergeen zorgen maken (respectievelijk 16, 17, 16 en 11%).5. Van alle pluimveehouders en medewerkers van de bij de ruimingen betrokkenberoepsgroepen gaf 10% aan zich zorgen te maken over besmetting met hetvogelpestvirus. Er zijn hierbij geen verschillen tussen pluimveehouders van besmetteen preventief geruimde bedrijven en niet geruimde bedrijven.6. De bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen rapporteerden, net als depluimveehouders, circa twee maal zo vaak vermoeidheid als gemiddeld gesproken bijandere beroepsgroepen in de Nederlandse bevolking. De herstelbehoefte van demensen die bij deze epidemie zijn ingezet, is dus groter dan normaal. De bij debestrijding betrokken beroepsgroepen rapporteerden niet meer slaapproblemen ofmeer stressreacties (zoals gespannenheid, pessimistisch zijn, somberheid en zichnerveus voelen), dan andere beroepsgroepen in de Nederlandse bevolking.7. In vergelijking met de andere bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen, gavenextern ingehuurde dierenartsen vaker aan hun werkzaamheden als emotioneelbelastend te ervaren, rapporteerden ze veel stressreacties en ervoeren ze dat ze nietwaren voorbereid op emotionele reacties van pluimveehouders.8. Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat eerdere betrokkenheid bij de bestrijding vandierziekten samengaat met meer dan wel minder gezondheidsklachten. Eerdere inzetbij de bestrijding van een dierziekte epidemie vormt dus niet zonder meer eengezondheidsrisico.Materiële en financiële zorgen en ondersteuning van pluimveehouders9. Van de 94 pluimveehouders van geruimde bedrijven in Brabant en Limburg geeft24% aan vrij veel tot heel veel zorgen te hebben over het voortbestaan van het bedrijf.Ook bij de overige beroepsgroepen is deze zorg te bespeuren. Zo wordt de zorg voorde toekomst van de sector het vaakst genoemd als iets hen het meest bezighoudt.10. In vergelijking met pluimveehouders van een locatie met besmet pluimvee, gevenpluimveehouders van preventief geruimde bedrijven vaker aan de financiële gevolgenvan de vogelpest niet te kunnen dragen met de toegezegde financiële steun.
  43. 43. RIVM Rapport 630940001 pag. 43 van 237Conclusies naar aanleiding van Doelstelling 6: Vastleggen en evalueren van deervaringen van betrokkenen tijdens de vogelpestepidemieInformatie over en voorbereiding op de ruimingen11. De meerderheid van alle pluimveehouders is van mening dat zij snel op de hoogte zijngebracht van de noodzaak tot ruiming en dat snel met de ruimingen is begonnen(beide gemiddeld 75%). Ook zijn zij in het algemeen tevreden met de afhandeling vanhun vragen door het RIC (63%). Geconcludeerd kan worden dat de informatie-voorziening in grote lijnen goed is verlopen. Met name ten aanzien van hetverstrekken van de juiste informatie over de ruimingen is nog enige verbeteringmogelijk.12. Volgens 45% van de ondervraagde pluimveehouders kwam de informatie over deruimingen niet of niet geheel overeen met de feitelijk gang van zaken. Bij dezepluimveehouders zijn dus (gedeeltelijk) andere verwachtingen gewekt of was deinformatie voor meerdere interpretaties vatbaar. Pluimveehouders die aangaven dat deontvangen informatie niet overeenkwam met de feitelijke gang van zakenrapporteerden significant meer gezondheidsklachten als depressieve klachten,vermoeidheid, stressreacties en slaapklachten.13. Van de bij de ruimingen betrokken beroepsgroepen (personen met alle functies metuitzondering van medewerkers van de AID en taxateurs) geeft 71% aan geïnformeerdte zijn over de wijze waarop de ruimingen zouden worden uitgevoerd. Wel blijkt degroep ruimers minder vaak geïnformeerd te zijn dan de andere betrokkenberoepsgroepen (52%).14. Ruim de helft van de bij de bestrijding betrokken medewerkers geeft aan nietvoorbereid te zijn op heftige emoties bij getroffenen. De ruimers en de externehulpkrachten geven vaker aan hier niet op te zijn voorbereid (respectievelijk 74 en77%).Bejegening en reacties van betrokkenen tijdens de ruimingen15. Ondanks de hectische situaties ten tijde van de vogelpestepidemie, is het merendeelvan de ondervraagde pluimveehouders (90%) tevreden met de wijze waarop zijtijdens de ruimingen zijn bejegend. Hieruit kan de conclusie worden getrokken dat debij de ruimingen betrokken beroepsgroepen hierin veelal adequaat hebben gehandeld.16. De bij de bestrijding betrokken beroepsgroepen zijn over het algemeen met respectbehandeld en er is serieus naar hen geluisterd. Een deel van de pluimveehoudersreageerde verbaal agressief: circa 35% van de bij de bestrijding betrokkenberoepsgroepen gaf aan dat zij hiermee éénmaal (in een enkel geval meermaals) temaken kregen. Bij de ruimers is dat 20%.Algemene informatie17. Vanuit verschillende invalshoeken zijn pluimveehouders geïnformeerd over diversezaken (ruimingen, beschermende of financiële maatregelen, etc). Het merendeel vande pluimveehouders van geruimde bedrijven geeft aan voldoende informatie te
  44. 44. pag. 44 van 237 RIVM Rapport 630940001hebben gekregen over waar zij terecht kunnen met vragen over de vogelpest (81%).Uit deze en andere bevindingen kan de conclusie worden getrokken dat deinformatievoorziening over het algemeen goed verliep, maar dat er nog wel ruimtebestaat voor verbetering.18. Na de ruimingen hadden de pluimveehouders met name behoefte aan praktischeinformatie over onder andere: wanneer weer kon worden opgestart met het bedrijf, inhoeverre de geleden schade zou worden vergoed en wat er met de mest moestgebeurenConclusies naar aanleiding van Doelstelling 7: Verzamelen van informatie relevantvoor het optimaliseren van de (na)zorg voor betrokkenen19. Een groot deel van de pluimveehouders met veel gezondheidsklachten (depressieveklachten, vermoeidheid, slaapklachten en stressreacties) heeft contact gehad met voorhen bekende partijen uit de agrarische wereld, zoals het LNV-loket, infolijnen LTO,SEP-info, regionale besturen van LTO/NOP (alle voornoemde instanties circa 40%),de branchevereniging (circa 45%) en SEP veehouderij (rondom 60%).20. Voor de ondersteuning van de pluimveehouders stond, naast het RCC en detelefonische hulpdienst voor agrariërs, het SEP ter beschikking. Ruim de helft van depluimveehouders in Brabant en Limburg heeft gebruik gemaakt van het SEP (SEPinfo en/of SEP veehouderij). Bij veel problemen of zorgen als gevolg van devogelpest was dat zelfs 75%.21. Wanneer de pluimveehouders spraken met iemand van de reguliere of agrarischehulpverlening, ervoeren zij hulp en steun van deze gesprekken.22. Na de vogelpestepidemie heeft 5% van de pluimveehouders van geruimde bedrijvengebruik gemaakt van het maatschappelijk werk en 4% van de GGZ.23. Pluimveehouders en partners met veel gezondheidsklachten (depressieve klachten enstressreacties, gemeten met gevalideerde vragenlijsten) zochten vaker contact met dehuisarts (rond de 30%, in zowel de Gelderse Vallei als in Brabant en Limburg) en methet maatschappelijk werk (rond de 15%, alleen in Brabant en Limburg) danpluimveehouders en partners met relatief weinig van dergelijke klachten.Pluimveehouders met veel van dit soort gezondheidsklachten weten met name desomatische gezondheidszorg wel te vinden. Tot de geestelijke gezondheidszorgwenden zij zich echter minder.24. Daarentegen geeft een veel groter deel van de pluimveehouders en hun partners inBrabant en Limburg (respectievelijk 40 en 65%) aan bij toekomstige ernstigepsychische problemen hulp te zullen zoeken van de GGZ of het maatschappelijkwerk.25. Van alle pluimveehouders van geruimde bedrijven gaf 16% aan behoefte te hebbenaan aanvullende ondersteuning, hulp of zorg vanwege de vogelpest. Pluimveehoudersvan geruimde bedrijven in de Gelderse Vallei en in Brabant en Limburg verschildenhierin niet. Deze pluimveehouders hadden vooral behoefte aan financiëleondersteuning, en hadden minder behoefte aan steun voor gezondheid en zaken die inhet gezin spelen.
  45. 45. RIVM Rapport 630940001 pag. 45 van 23726. In vergelijking met pluimveehouders van een locatie met besmet pluimvee gavenpluimveehouders van preventief geruimde bedrijven vaker aan de financiële gevolgenvan de vogelpest niet te kunnen dragen met de toegezegde financiële steun.
  46. 46. pag. 46 van 237 RIVM Rapport 630940001

×