Ìîíãîë Óëñ äàõü ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõ
(ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí
Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í)
Óëààíáààòàð 2009
Äýëõèéí ...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í
Ìîíãîë ýõèéã õÿíàñàí:
Ãàíáààòàðûí Ãýðýëò-Îä
Òàéëáàð: Ýíý òàéë...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í 
Àãóóëãà
Ãàð÷èã	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 	 3
Õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò	 	...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í
Àøèãëàñàí ìàòåðèàë  								 57
Õàâñðàëò À. ªðõèéí íèéãýì ýäè...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í 
Õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò
1.1	 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí ...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í
Ã.4 	 Íèéò õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâü, ºðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 10 á¿ëã...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í 
Ã.44 	 ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóðüøëààð,...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í
Çóðãèéí æàãñààëò
1.1	 Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãä...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í 
ªÌÍªÕ ¯Ã
Ñ¿¿ëèéí ¿åä äýëõèé äàÿàð ÿäóóðàëòàé õîëáîîòîé àñóóä...
10 ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í
ÒÀËÀÐÕÀË
Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèí, ÿäóóðëû...
ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í 11
Òîâ×èëñîí ¯ãñèéí Æàãñààëò
ÀÒÒÑ	 Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð...
12 ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í
ÎÐØÈË
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Õîðîî ÿäóóðëûí ìî...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë1. Ýíý á¿ëýã äàðààõ äºðâºí çîðèëãûã àãóóëæ áàéãàà áîëíî.
Íýãä¿ãýýðò, ßäóóðëûí ºíººãèéí öàð õýìæý...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë14
1.1. ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð
Ìîíãîë Óëñàä ÿäóóðëûí ò¿âøèí áóþó
ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý 35.2 õóâü (Õ¿ñí...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 15
õýðýãëýýíèé àëèâàà íýã ò¿âøèíä ò¿¿íòýé òýíö¿¿
áóþó áàãà õýðýãëýýòýé õ¿í àìûí õóâèéí æèíã
ýíý...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë16
Õ¿ñíýãò 1.2. ßäóóðëûí øóãàìûí ÿëãàâàðòàé ò¿âøèíã¿¿ä äýõ
ÿäóóðëûí ¿íäñýí õýìæ¿¿ð¿¿ä
ßäóóðëûí
ø...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 17
Õ¿ñíýãò 1.3. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, á¿ñýýð
             
Óëñûí
äóíäàæ
Áàðóóí Õàíãàé Òº...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë18
Õ¿ñíýãò 1.4. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóðüøëààð
                 
Óëñûí äóíäàæ   Õîò    ...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 19
1.4. ßäóóðëûí ÷èã õàíäëàãà
Ýíý óäààãèéí ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýíä
2002-2003 îíû ñóäàëãààòàé à...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë20
Ãýõäýý ñóóðüøëààðõ ººð÷ëºëòèéã çºâõºí äýýðõ
òîîí áàðèìòààð ä¿ãíýõ áîëîìæã¿é áèëýý. Õîòîä
ÿäóó...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 21
Õ¿ñíýãò1.5.ßäóóðëûí¿íäñýí¿ç¿¿ëýëò¿¿ä,2002-2003;2007-2008îí
            
  
2002-2003
îí    
...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë22
1.5. Öàã õóãàöààíû õàðüöóóëàëò ÿäóóðëûí
øóãàìûí ò¿âøíýýñ õàìààðàõ íü
Äýýðõ ¿ð ä¿íã ÿäóóðëûí ø...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 23
Õ¿ñíýãò 1.6. Òýãø áóñ áàéäàë áà äóíäàæ õýðýãëýý, 2002-2003; 2007-2008 îí
                   ...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë24
1.7. ßäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí
áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í
õýñã¿¿äýä õóâààõ íü
Äóí...
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 25
Õ¿ñíýãò 1.7. ßäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä õóâà...
26
Õîòûí õóâüä íèéò óëñûí õýìæýýíèé ¿ð ä¿íòýé
áàðàã èæèë áàéãàà áîëîâ÷ òýãø áóñ áàéäëûí
á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü àðàé áàãà íºë...
2727
ÀÆ ÁÀÉÄËÛÍ Ä¯Ð ÒªÐÕ2.
Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ íü õ¿í àìûí ÿíç á¿ðèéí
á¿ëã¿¿äýä àìüæèðãààíû ò¿âøèí ÿìàð áàéãààã
õàðóóëäàã....
ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë28 ÀÆ ÁÀÉÄËÛÍ Ä¯Ð ÒªÐÕ28
2.1. Õýðýãëýýíèé õýâ øèíæ
ßäóóðëûí ä¿ð òºðõèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä
þóíû ...
29ÀÆ ÁÀÉÄËÛÍ Ä¯Ð ÒªÐÕ 29
Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé á¿òöèéã ýíý
õ¿ñíýãòèéí äîîä õýñýãò õàðóóëæ áàéíà. Õ¿íñ íü
íèéò õýðýãëýýíèé 3...
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх

619 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

монгол улс дахь ядуурлын дүр төрх

  1. 1. Ìîíãîë Óëñ äàõü ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõ (ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í) Óëààíáààòàð 2009 Äýëõèéí áàíêÌîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé ñòàòèñèêèéí õîðîî
  2. 2. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í Ìîíãîë ýõèéã õÿíàñàí: Ãàíáààòàðûí Ãýðýëò-Îä Òàéëáàð: Ýíý òàéëàí íü àíãëè, ìîíãîë õýëýýð õýâëýãäñýí áºãººä òàéëàíä ãàð÷ áàéãàà ¿íýëýëò, ä¿ãíýëò¿¿ä íü çºâõºí òàéëàí áè÷ñýí õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë áîëíî. Ñàíàë, õ¿ñýëò áàéâàë äîîðõ õàÿãààð õîëáîî áàðèíà óó. ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Õîðîî Çàñãèéí Ãàçðûí III áàéð Áàãà òîéðóó 44, Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã Óëààíáààòàð Ìîíãîë Óëñ Öàõèì øóóäàí: nso@magicnet.mn Ôàêñ: 976-1-324518 ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Õîðîîíîîñ ýðõëýí ãàðãàâ. Óëààíáààòàð õîò, Ìîíãîë Óëñ 2009 îí
  3. 3. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í Àãóóëãà Ãàð÷èã 3 Õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò 5 Çóðãèéí æàãñààëò 8 ªìíºõ ¿ã 9 Òàëàðõàë 10 Òîâ÷èëñîí ¿ãñèéí æàãñààëò 11 Îðøèë 12 1. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 13 1.1. ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð 14 1.2. ßäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøíèé ìýäðýìæ 14 1.3. ßäóóðëûí ãàçàðç¿éí òàðõàëò 16 1.4. ßäóóðëûí ÷èã õàíäëàãà 19 1.5. Öàã õóãàöààíû õàðüöóóëàëò ÿäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøíýýñ õàìààðàõ íü 22 1.6. Òýãø áóñ áàéäàë 22 1.7. ßäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä õóâààõ íü 24 2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ 27 2.1 Õýðýãëýýíèé õýâ øèíæ 28 2.2 ßäóóðàë óëèðëûí õýëáýëçëýýñ õàìààðàõ íü 30 2.3 ªðõèéí àì á¿ëèéí á¿òýö 31 2.4 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäàë 33 2.4.1 Íàñ 33 2.4.2 Õ¿éñ 34 2.4.3 Áîëîâñðîë 35 2.4.4 Àæèë ýðõëýëò 37 2.4.5 Øèëæèõ õºäºë㺺íèé áàéäàë 40 2.5 Õºðºí㺠41 2.5.1 Ìàë 41 2.5.2 Ãàçàð 45 2.5.3 Ñàíõ¿¿ãèéí õºðºí㺠46 2.6 Ñóóö 47 2.6.1 Ñóóöíû òºðºë 47 2.6.2 Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýý 49 2.7. Íèéãìèéí õàìãààëàë 53 2.7.1 ̺íãºí øèëæ¿¿ëýã, òóñëàìæèéí õýìæýý, ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë 53 2.7.2 ªðõèéí õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæ 55 2.7.3 ªíäºð íàñíû òýòãýâýð 56
  4. 4. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í Àøèãëàñàí ìàòåðèàë 57 Õàâñðàëò À. ªðõèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí 2007-2008 îíû ñóäàëãàà 58 À.1 ªÍÝÇÑ-íû òàíèëöóóëãà 59 A.2 Ò¿¿âýðëýëòèéí çîõèîìæ 59 À.3 Ìýäýýëëèéí ÷àíàð 60 Õàâñðàëò Á. ßäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýíèé àðãà ç¿é 61 Á.1. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ñîíãîëò 62 Á.2. Õýðýãëýýíèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã òîãòîîõ íü 63 Á.3 ¯íèéí çàñâàðëàëò 68 Á.4 ªðõèéí á¿òöèéí çàñâàðëàëò 70ò Á.5 ßäóóðëûí øóãàì 71 Á.6 ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿ä 75 Õàâñðàëò Â. Äîîä, äýýä ÿäóóðëûí òîîöîîíóóä 79 Õàâñðàëò Ã. Ñòàòèñòèêèéí íýìýëò õ¿ñíýãò 82 Ã.1 Õýðýãëýý áà òýãø áóñ áàéäàë 83 Ã.2 ßäóóðàë 86 Ã.3 Áîëîâñðîë 94 Ã.4 Ýð¿¿ë ìýíä 116 Ã.5 Õºäºëìºðèéí çàõ çýýë 132 Õàâñðàëò Ä. ßäóóðëûí òîîöîîíû ñòàíäàðò àëäàà áà èòãýìæëýëò èíòåðâàëóóä 138 Õàâñðàëò Å. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èä 153
  5. 5. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í Õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò 1.1 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí äóíäæààð 14 1.2 ßäóóðëûí øóãàìûí ÿëãàâàðòàé ò¿âøèíã¿¿ä äýõ ÿäóóðëûí ¿íäñýí õýìæ¿¿ð¿¿ä 16 1.3 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, á¿ñýýð 17 1.4 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóðüøëààð 18 1.5 ßäóóðëûí òîîöîî, 2002-2003, 2007-2008 îí 21 1.6 Òýãø áóñ áàéäàë áà äóíäàæ õýðýãëýý, 2002-2003, 2007-2008 îí 23 1.7 ßäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä õóâààõ íü, 2002-2003, 2007-2008 îí 25 2.1 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý, ¿íäñýí íýð òºð뺺ð, òºãðºãººð 28 2.2 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý, ¿íäñýí íýð òºð뺺ð, ÿäóóðëûí áàéäëààð, õîò õºäººãººð 30 2.3 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëèðëààð 31 2.4 ßäóóðàë áà ºðõèéí àì á¿ëèéí òîî 32 2.5 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñààð 34 2.6 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí õ¿éñýýð 34 2.7 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèíãýýð 36 2.8 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû áàéäëààð 38 2.9 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí àæèë ýðõëýëòèéí ñàëáàðààð 39 2.10 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèëæèí ñóóðüøñàí áàéäëààð 40 2.11 Ìàë àæ àõóé ýðõëýëò 42 2.12 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ìàë àæ àõóé ýðõëýëòèéí áàéäëààð 44 2.13 ßäóóðàë áà ãàçàð ºì÷ëºë 45 2.14 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, õàäãàëàìæ ýçýìøñýí áàéäëààð 46 2.15 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóöíû òºð뺺ð 48 2.16 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð 50 2.17 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºð뺺ð, õîò õºäººãººð 52 2.18 ªðõèéí õ¿ëýýí àâñàí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã, òóñëàìæ 54 2.19 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí áîëîí õóâèéí øèëæ¿¿ëýã, áýëýã òóñëàìæààð 55 2.20 ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ºíäºð íàñíû òýòãýâýð 56 À.1 ªÍÝÇÑ 2007-2008 îíû ò¿¿âýð, ÒÀØÍ-ýýð, ÿðèëöëàãà àâñàí ñàðààð 60 Á.1 ÒÀØÍ-èéí Ïààøèéí èíäåêñ, ÒÀØÍ-ýýð, ÿðèëöëàãà àâñàí ñàðààð 70 Á.2 Íýã õ¿íä õîíîãò íîãäîõ õ¿íñíèé ñàãñ, õ¿íñíèé ãîë íýðèéí á¿ëãýýð 73 Á.3 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ ÿäóóðëûí øóãàì 75 Á.4 Íýã õ¿íä íîãäîõ õîíîãèéí õ¿íñíèé ñàãñ 76 Â.1 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ ÿäóóðëûí øóãàì, 2002-2003; 2007-2008 îí 80 Â.2 Äîîä ÿäóóðëûí òîîöîîíóóä, 2002-2003; 2007-2008 îí 80 Â.3 Äýýä ÿäóóðëûí òîîöîîíóóä, 2002-2003; 2007-2008 îí 81 Ã.1 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý,ÿäóóðëûí áàéäëààð, ñóóðüøëààð 83 Ã.2 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý, á¿ñýýð 84 Ã.3 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý, ºðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 10 á¿ëãýýð 85
  6. 6. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í Ã.4 Íèéò õýðýãëýýíä ýçëýõ õóâü, ºðõèéí òîîíû òýíö¿¿ 10 á¿ëãýýð, 2007-2008 îí 85 Ã.5 ßäóóðëûí ä¿ð òºðõ, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, õîò õºäººãººð 88 Ã.6 ßäóóðëûí ä¿ð òºðõ, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, ñóóðüøëààð 89 Ã.7 ßäóóðëûí ä¿ð òºðõ, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäëààð, á¿ñýýð 90 Ã.8 ßäóóðëûí ä¿ð òºðõ ñóóöíû øèíæ áàéäëààð, õîò õºäººãººð 91 Ã.9 ßäóóðëûí ä¿ð òºðõ, ñóóöíû øèíæ áàéäëààð, ñóóðüøëààð 92 Ã.10 ßäóóðëûí ä¿ð òºðõ, ñóóöíû øèíæ áàéäëààð, á¿ñýýð 93 Ã.11 Íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí (õóâèàð) 94 Ã.12 Íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð (õóâèàð) 95 Ã.13 Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àì, áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèíãýýð (õóâèàð) 96 Ã.14 Íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àì, áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèíãýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð (õóâèàð) 97 Ã.15 Áàãà áîëîí á¿ðýí áóñ áîëîâñðîëûí äóíä ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøèí (õóâèàð) 98 Ã.16 Ñóðàëöàã÷äûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí (õóâèàð) 100 Ã.17 Ñóðàëöàã÷äûí ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð (õóâèàð) 101 Ã.18 Ñóðàëöàã÷äûí øèíæ áàéäàë, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð, õóâèàð 102 Ã.19 Ñóðàëöàã÷äûí øèíæ áàéäàë, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 103 Ã.20 Óëñûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷äûí õóâèéí æèí, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð 104 Ã.21 Óëñûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷äûí õóâèéí æèí, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð (õóâèàð) 105 Ã.22 Ñóðãóóëü õ¿ðòýëõ çàé, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð, êì-ýýð 106 Ã.23 Ñóðãóóëü õ¿ðòýëõ çàé, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð, êì-ýýð 107 Ã.24 Ñóðãóóëüä î÷èõ õóãàöàà, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð, ìèíóòààð 108 Ã.25 Ñóðãóóëüä î÷èõ õóãàöàà, ñóð÷ áóé áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð, ìèíóòààð 109 Ã.26 Óëñûí ñóðãóóëèéí áàãà àíãèéí íýã ñóðàëöàã÷èä ñàðä íîãäîõ çàðäàë, (2007-2008 îíû, òºãðºãººð) 110 Ã.27 Óëñûí ñóðãóóëèéí áàãà àíãèéí íýã ñóðàëöàã÷èä ñàðä íîãäîõ çàðäàë, ÿäóóðëûí áàéäëààð (2007-2008 îíû, òºãðºãººð) 111 Ã.28 Á¿ðýí áóñ äóíä áîëîâñðîëûí óëñûí ñóðãóóëèéí íýã ñóðàëöàã÷èä íîãäîõ çàðäàë 112 Ã.29 Á¿ðýí áóñ äóíä áîëîâñðîëûí óëñûí ñóðãóóëèéí íýã ñóðàëöàã÷èä ñàðä íîãäîõ çàðäàë, ÿäóóðëûí áàéäëààð (2007-2008 îíû, òºãðºãººð) 113 Ã.30 Óëñûí ñóðãóóëèéí àõëàõ àíãèéí íýã ñóðàëöàã÷èä ñàðä íîãäîõ çàðäàë (2007-2008 îíû, òºãðºãººð) 114 Ã.31 Óëñûí ñóðãóóëèéí àõëàõ àíãèéí íýã ñóðàëöàã÷èä ñàðä íîãäîõ çàðäàë, ÿäóóðëûí áàéäëààð (2007-2008 îíû, òºãðºãººð) 115 Ã.32 õ¿í àìûí ºâ÷ëºë áà ãýìòýë 116 Ã.33 õ¿í àìûí ºâ÷ëºë áà ãýìòýë, õîò õºäººãººð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 117 Ã.34 õ¿í àìûí ºâ÷ëºë áà ãýìòýë, ñóóðüøëààð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 118 Ã.35 Õ¿í àìûí ºâ÷ëºë áà ãýìòýë, á¿ñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 119 Ã.36 Õ¿í àìûí ºâ÷ëºë áà ãýìòýë, õ¿éñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 120 Ã.37 ªâ÷ëºë áà õºãæëèéí áýðõøýýë 121 Ã.38 ªâ÷ëºë áà õºãæëèéí áýðõøýýë, õîò õºäººãººð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 122 Ã.39 ªâ÷ëºë áà õºãæëèéí áýðõøýýë, ñóóðüøëààð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 123 Ã.40 ªâ÷ëºë áà õºãæëèéí áýðõøýýë, á¿ñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 124 Ã.41 ªâ÷ëºë áà õºãæëèéí áýðõøýýë, õ¿éñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 125 Ã.42 ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä 126 Ã.43 ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, õîò õºäººãººð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 127
  7. 7. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í Ã.44 ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóðüøëààð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 128 Ã.45 ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, á¿ñýýð, ÿäóóðëûí áàéäëààð 129 Ã.46 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë (2007-2008 îíû, òºãðºãººð) 130 Ã.47 Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë, ÿäóóðëûí áàéäëààð (2007-2008 áîäèò, òºãðºãººð) 131 Ã.48. Õ¿í àìûí òîî, àæèëëàõ õ¿÷íèé áàéäëààð 132 Ã.49 Õ¿í àìûí òîî, àæèëëàõ õ¿÷íèé áàéäëààð 133 Ã.50 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí áà àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëààð 134 Ã.51 Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí áà àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, õ¿éñýýð 135 Ã.52 ¯éëäâýðëýë, ñàëáàð àæèë ìýðãýæèë, ÿäóóðëûí áàéäëààð 136 Ã.53 ¯éëäâýðëýë, ñàëáàð àæèë ìýðãýæèë, õ¿éñýýð 137 Ä.1 ßäóóðëûí áàéäàë, õîò õºäººãººð 139 Ä.2 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóðüøëààð 139 Ä.3 ßäóóðëûí áàéäàë, á¿ñ íóòãààð 140 Ä.4 ßäóóðëûí áàéäàë, óëèðëààð 141 Ä.5 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñààð 142 Ä.6 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí õ¿éñýýð 143 Ä.7 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí ýçýìøñýí áîëîâñðîëûí äýýä ò¿âøèíãýýð 144 Ä.8 ßäóóðëûí áàéäàë, ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèëæèí ñóóðüøñàí áàéäëààð 145 Ä.9 ßäóóðàë áà ìàë àæ àõóé 146 Ä.10 ßäóóðàë áà õàäãàëàìæ ýçýìøèëò 147 Ä.11 ßäóóðëûí áàéäàë, ñóóöíû òºð뺺ð 148 Ä.12 ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ 149 Ä.13 ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ 150 Ä.14 ßäóóðàë áà öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé õàíãàìæ 151 Ä.15 ßäóóðàë áà ñàéæðóóëñàí óñàí õàíãàìæ, ñàéæðóóëñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ 152
  8. 8. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í Çóðãèéí æàãñààëò 1.1 Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò 15 1.2 Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé íÿãòðàëûí ôóíêö 15 1.3 Íýãä¿ãýýð ýðýìáèéí ñòîõàñòèê õàìààðàë, Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò 19 1.4 Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò, 2002-2003, 2007-2008 îí 22 1.5 Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ, îíóóäààð 24 2.1 ßäóóðàë áà õ¿í àì ç¿éí à÷ààëëûí õàðüöàà 33 2.2 ßäóóðàë áà ìàëûí òîî 45 2.3 Äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÿäóóðëûí áàéäëààð 51 Ã.1. Íýãä¿ãýýð ýðýìáèéí ñòîõàñòèê õàìààðàë: Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò, õîò õºäººãººð, 2002-2003, 2007-2008 îí 86 Ã.2. Íýãä¿ãýýð ýðýìáèéí ñòîõàñòèê õàìààðàë: Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò, ñóóðüøëààð, 2002-2003, 2007-2008 îí 87 Ã.3. Íýãä¿ãýýð ýðýìáèéí ñòîõàñòèê õàìààðàë: Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò, á¿ñ íóòãààð, 2002-2003, 2007-2008 îí 87 Ã.4 Ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí ò¿âøèí 99
  9. 9. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í ªÌÍªÕ ¯Ã Ñ¿¿ëèéí ¿åä äýëõèé äàÿàð ÿäóóðàëòàé õîëáîîòîé àñóóäëóóä õóðöààð òàâèãäàæ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, ÿäóóðëààñ ãàðàõ ÷èãëýëýýð óëñ îðíóóä, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä õàìòðàí àæèëëàñààð áàéíà. ¯¿íèé íýã æèøýý íü Ìÿíãàíû Õºãæëèéí Çîðèëòóóäûí 1 ä¿ãýýð çîðèëòûã ÿäóóðàë, ºëñãºëºíò áàéäëûã óñãòàõàä ÷èãë¿¿ëæ áóé ÿâäàë áèëýý. Ìîíãîë óëñûí òºð çàñàã äýëõèéí íèéòèéí ýíýõ¿¿ óðèàëãàä íýãäýí îðæ, ÿäóóðëûí ýñðýã, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõûí òºëºº òóóøòàé àæèëëàæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãààã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ÿäóóðëûí òàëààðõ áîäèòîé òîî, ìýäýýëëèéã îëîí óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí àðãà÷ëàëààð òîîöîæ, ìýäýýëëèéã øèíý÷ëýõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áàéíãà ãàð÷ áàéäàã. ¯¿íèé äàãóó ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñ àìüæèðãààíû ò¿âøèí, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð áàÿæóóëñàí ºðõèéí ñóäàëãààã Äýëõèéí áàíêíû òåõíèê, ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãòýéãýý𠓪ðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà”(ªÍÝÇÑ) íýðèéí äîð îðîí äàÿàð 2007 îíû 7 äóãààð ñàðûí 1-íýýñ ýõëýí ÿâóóëæ ýõëýýä áàéíà. Óã ñóäàëãàà íü òóñ Õîðîîíîîñ óðüä ºìíº íü çîõèîí áàéãóóëæ áàéñàí ò¿¿âýð ñóäàëãààíû (“Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ¿íýëãýý“ 1995 îí, “Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà” 1998 îí, “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà“ 2002-2003 îí) ¿ðãýëæëýë áîëæ áàéãàà áºãººä óëñûí õýìæýýíä 1966 îíîîñ ýõëýí òàñðàëòã¿é ÿâàãäàæ áàéãàà “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãàà”-òàé á¿ðýí õýìæýýãýýð íýãòãýãäýæ, öààøèä æèë á¿ð òîãòìîë ÿâàãäàæ áàéõààð àðãà ç¿éí õóâüä øèíý÷ëýãäýí ººð÷ëºã人ä áàéãàà áîëíî. Ñóäëàãäàõ ñýäâèéã øààðäëàãà, à÷ õîëáîãäîë, ñóäëàõ äàâòàìæèéí õóâüä àíãèëæ (çààâàë ñóäëàõ, íýìæ ñóäëàõ, ñîíãîëòòîé ñóäëàõ) àâ÷ ¿çýõ îëîí óëñûí æèøèã áàéäãèéã õàðãàëçàí ªÍÝÇÑ-ã öààøèä 3 æèë òóòàì äýëãýðýíã¿é õýëáýðýýð, æèë òóòàì õóðààíã¿é õýëáýðýýð ÿâóóëàõààð òîãòîîä áàéíà. Èíãýñíýýðýý ÿäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã æèë á¿ð òîäîðõîéëîõ, ÄÍÁ, ÌÕÇ, ßäóóðëûí ãàçðûí çóðàãëàë çýðýãò øààðäëàãàòàé ¿ç¿¿ëýëò, òîîöîîíóóäûã ãàðãàõûí çýðýãöýý, çàðèì ñýäâèéã òºðººñ ÿâóóëæ áóé áîäëîãîòîé, çàðèì ñýäâèéã ººð÷ëºëòèéí õàíäëàãàòàé íü óÿëäóóëàí òóõàé á¿ð ñóäëàõ áîëîìæòîé áîëñîí. ̺í òóõàéí öàã ¿åèéí øààðäëàãààð ªÍÝÇÑ-íä õàâñàðãàõ õýëáýðýýð ñîíãîæ ñóäëàõ ñýäâ¿¿ä áàéæ áîëîõûã ìºí íýýëòòýé ¿ëäýýñýí áîëíî. Äýýð äóðüäñàí ººð÷ëºëò¿¿ä íü Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí òºäèéã¿é îëîí óëñûí ñóäàëãààíû ïðàêòèêò øèíýëýã ç¿éë áîëîí õýðýãæèæ áàéãààã ýíä äóðüäàõ íü ç¿éòýé. Ò¿¿í÷ëýí ýíý óäààãèéí ñóäàëãààíä óäàà äàðààãèéí ñóðãàëòóóäààð áýëòãýãäýæ, ìýðãýøñýí îðîí òîîíû ÿðèëöëàãà àâàã÷ íàðûã àæèëëóóëñàí áºãººä ºðõººñ ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèëä áàéíãûí ìîíèòîðèíã òàâüæ àæèëëàñàí íü ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí áóñ àëäààã áàãàñãàõàä äîðâèòîé àëõàì áîëñîí. Ýíýõ¿¿ òàéëàíä 2007 îíû 7 äóãààð ñàðûí 1-íýýñ 2008 îíû 6 äóãààð ñàðûí 30-íû õîîðîíä á¿òýí æèëèéí õóãàöààíä õèéãäñýí ªÍÝÇÑ-íû ä¿íä õèéñýí ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýã òîëèëóóëæ áàéíà. Òàéëàíãèéí ýõíèé á¿ëýãò ÿäóóðëûí ºíººãèéí ò¿âøèí áîëîí ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä ãàðñàí ººð÷ëºëò¿¿äèéã, õî¸ðäóãààð á¿ëýãò õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé õýâ øèíæèéã ¿íýëýí, ÿäóóðàë íü ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí øèíæ áàéäàë, ºðõèéí ýçýìøèæ áóé õºðºíãº, àìüäàð÷ áóé ñóóöíû òºðºë áîëîí õ¿í àìûí õ¿ëýýí àâ÷ áóé íèéãìèéí õàìãààëàëòàé õýðõýí õîëáîãäîæ áóéã ¿ç¿¿ëýí ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõèéã äýëãýðýíã¿éãýýð òîëèëóóëëàà. ªìíºõ ñóäàëãààíóóäàä õàðüöàíãóé äóòìàã áàéñàí èë¿¿ äýëãýðýíã¿é, ìýðãýæëèéí øèíæ ÷àíàðòàé íýìýëò õ¿ñíýãò¿¿äèéã ÿäóóðëûí øèíæèëãýý õèéõ àðãà ç¿éí äýëãýðýíã¿é òàéëáàðòàéãààð Õàâñðàëòààð îðóóëæ ºãñºí. Íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éëòýé óÿëäàí òîäîðõîéëîãäîõ õ¿í àìûí àìüæèðãààíû áàéäàë íü äàí ãàíö ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð õýìæèãäýõýýðã¿é ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé àñóóäàë ãýäýã íü òîäîðõîé áèëýý. Èéìä Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí àæ áàéäëûã íàðèéâ÷ëàí ¿íýëýõèéí òóëä ªÍÝÇÑ-ãààð öóãëóóëñàí áàÿëàã ìýäýýëëèéã àøèãëàí öààøäûí ä¿í øèíæèëãýýã ã¿éöýòãýõ øààðäëàãà áèäíèé ºìíº òàâèãäàæ áàéãàà ãýäãèéã îíöëîí òýìäýãëýå. Òèéìýýñ ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû òîî ìýäýýëýë, ¿ð ä¿íãèéí òàéëàí íü çºâõºí òºðèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷, øèéäâýð ãàðãàã÷ íàðò òºäèéã¿é ÿäóóðàë, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí àñóóäëûã ñóäëàà÷, ýðäýìòýä áîëîí ñîíèðõñîí õýí á¿õýíä ÿäóóðëûí òàëààðõ õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí áîäèò øèíý ìýäýýëýë áîëíî ãýäýãò èòãýëòýé áàéíà. Ñàéí ¿éëñ äýëãýðýõ áîëòóãàé. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ÕÎÐÎÎÍÛ ÄÀÐÃÀ Ñ.ÌÝÍÄÑÀÉÕÀÍ
  10. 10. 10 ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í ÒÀËÀÐÕÀË Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèí, ÿäóóðëûí áàéäëûã òîäîðõîéëñîí “Ìîíãîë Óëñ äàõü ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõ” òàéëàíã 2007-2008 îíä óëñûí õýìæýýíä õèéãäñýí “ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà”-íû ¿ð ä¿íä ¿íäýñëýí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Õîðîîíîîîñ ãàðãààä áàéíà. Ýíý óäààãèéí ò¿¿âýð ñóäàëãàà íü ¿íäýñíèé õýìæýýíèé òîìîîõîí ñóäàëãààíóóäûí íýã áºãººä ýíý óòãààðàà ñóäàëãààíû á¿õèé ë ¿å øàòíû àæèëä îðîëöñîí ¿íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí áàéãóóëëàãûí òºâ, îðîí íóòãèéí ìýðãýæèëòýí, àëáàí õààã÷äûí õàìòûí õºäºëìºð, ñóäàëãààíä îðîëöîæ ìýäýýëëýý ºã÷ áàéñàí ìàíàé îðíû 11 ìÿíãà ãàðóé ºðõèéí èðãýäèéí õè÷ýýë ç¿òãýëèéí ¿ð ä¿í øèíãýñýí ãýäãèéã þóíû ºìíº îíöëîí òýìäýãëýæ áàéíà. Ñóäàëãààã îëîí óëñûí àðãà÷ëàëûí äàãóó ÷àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä ÿâóóëàõàä ñàíõ¿¿, òåõíèêèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí Äýëõèéí Áàíê, “Çàñàãëàëûã äýìæèõ òºñºë” áîëîí ò¿¿íèé á¿õ øàòíû àæèëòíóóäàä òàëàðõëàà èëýðõèéëüå. Ò¿¿í÷ëýí ñóäàëãààã ãàðäàí çîõèîí áàéãóóëæ àìæèëòòàé ÿâóóëñàí ¯ÑÕ-íû ÕÀÍÑÃ-ûí àæèëòíóóä, ñóäàëãààíû ¿íäñýí áàãèéí õàìò îëîí, ìýäýýëëèéã ºðõ, õ¿í àìààñ öóãëóóëàõ àìàðã¿é àæëûã õèéæ ã¿éöýòãýñýí ñóäàëãààíû ÿðèëöëàãà àâàã÷, õÿíàã÷, øèâýã÷ íàðò áîëîí ñóäàëãààíû ò¿¿âýðëýëòèéí çîõèîìæ, àñóóëãûí õóóäàñ áîëîâñðóóëàõ, òîîí ìýäýýëëèéí áîëîâñðóóëàëòûí àæèëä õàìòðàí àæèëëàñàí îëîí óëñûí çºâëºõ õàòàãòàé Á.Ãîäîå, íî¸í Õ.Ìóíîç íàðò òàëàðõëàà èëýðõèéëæ áàéíà. Óã ñóäàëãààíû ìýäýýëëèéí áîëîâñðóóëàëò, ä¿í øèíæèëãýýã îëîí óëñûí àðãà ç¿é, òåõíîëîãèéí äàãóó áîãèíî õóãàöààíä ã¿éöýòãýæ, ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãèéí òàéëàíã áè÷èõýä ñóäàëãààíû ¿íäñýí áàãèéí ãèø¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàñàí îëîí óëñûí çºâëºõ íî¸í Ì.Êóìïà, ñóäàëãààíû çàãâàð, òîîí ìýäýýëëèéí ÷àíàð, ä¿í øèíæèëãýý õèéõ àæèëä ººðèéí ñàíàë çºâëºìæèéã ºã÷ àæèëëàñàí Äýëõèéí áàíêíû àæèëòàí õàòàãòàé Ä.Ñòèèë, õàòàãòàé ×.Ãîõ áîëîí òóñ ñóäàëãààíû ¿íäýñíèé çºâëºõ õàòàãòàé Í.Åðººãýðýë íàðò òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. Ñóäàëãààíû çàãâàð òîäîðõîéëîõ, àñóóëãà áîëîâñðóóëàõ àæèëä ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ºã÷ àæèëëàñàí ¯ÑÕ-íûàðãà÷ëàëûíáîëîíäàðãûíçºâëºëèéíãèø¿¿ä,ñóäàëãààãîðîííóòàãòçîõèîíáàéãóóëàõ,ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèëä èäýâõ ç¿òãýëòýé îðîëöîæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí àéìàã, íèéñëýëèéí ñòàòèñòèêèéí õýëòýñ, ãàçðûí õàìò îëîí ìºí àéìàã, ñóì, áàãèéí óäèðäëàãóóä, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí àæèëòíóóä, õóâü õ¿ì¿¿ñò ìºí òàëàðõëàà èëýðõèéëæ, ñàéí ñàéõàí á¿õíèéã õ¿ñýí åðººå. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ÕÎÐÎÎÍÛ ÄÀÐÃÀ Ñ.ÌÝÍÄÑÀÉÕÀÍ
  11. 11. ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í 11 Òîâ×èëñîí ¯ãñèéí Æàãñààëò ÀÒÒÑ Àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà ÄÍÁ Äîòîîäûí Íèéò Á¿òýýãäýõ¿¿í ªÍÝÇÑ ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà ªÎÇÀÒÒÑ ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà, àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ò¿¿âýð ñóäàëãàà ªÎÇÑ ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí ñóäàëãàà ÒÀØÍ Ò¿¿âýðëýëòèéí àíõàí øàòíû íýãæ ¯ÑÕ ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Õîðîî ÕÀÍÑà տí àì, íèéãìèéí ñòàòèñòèêèéí ãàçàð GE Åðºíõèé Ýíòðîïè
  12. 12. 12 ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãààíû 2007-2008 îíû ¿ð ä¿í ÎÐØÈË Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí Õîðîî ÿäóóðëûí ìîíèòîðèíã õèéõ, Ìÿíãàíû Õºãæëèéí Çîðèëòóóäûã õàíãàõ ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöûã ¿íýëýõ çîðèëãîîð 2007 îíû 7 ñàðààñ ªðõèéí Íèéãýì, Ýäèéí Çàñãèéí Ñóäàëãàà (ªÍÝÇÑ)-ã ýõë¿¿ëñýí áèëýý. ªÍÝÇÑ íü ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä ÿäóóðëûí áàéäàë õýðõýí õóâüñàí ººð÷ëºãäñºíèéã õàðàõ, õ¿í àìûí ºíººãèéí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã ¿íýëýõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ öààøäûí ¿éë àæèëëàãààíä òóëãàðàõ ñîðèëòóóäûí òàëààð áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷äàä ìýäýýëýë ºãºõ îíöãîé áîëîìæ îëãîæ áàéíà. Ýíý òàéëàíä ªÍÝÇÑ-íû 2007-2008 îíû ä¿íã àøèãëàí õèéñýí ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýã òîëèëóóëæ áàéíà. ªìíºõ áóþó 2002-2003 îíû “ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãà àìüæèðãààíû ò¿âøíèé ñóäàëãàà“-òàé õàðüöóóëàëò õèéõ áîëîìæèéã àëü áîëîõ ºíäºð áàéëãàõûí òóëä àäèëõàí àðãà ç¿é àøèãëàëàà. Ãýõäýý èéíõ¿¿ ÿäóóðëûí àñóóäàëä ä¿í øèíæèëãýýã õàíäóóëæ áàéãàà íü ÿäóóðàë çºâõºí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë¿¿äýýð èëýðõèéëýãäýõ õ¿í àìûí àæ áàéäàë, ñàéí ñàéõíûã õýìæèõ á¿õ õýìæýýñèéã á¿ðä¿¿ëäýã ãýæ ºðººñãºë îéëãîõ ¿íäýñëýë áîëîõ ¸ñã¿é. Ìîíãîë óëñûí õ¿í àìûí àæ áàéäëûã íàðèéâ÷ëàí ¿íýëýõèéí òóëä ªÍÝÇÑ-íû ºðãºí õ¿ðýýòýé ñýäâ¿¿äýýð öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã àøèãëàí öààøäûí ä¿í øèíæèëãýýã ã¿éöýòãýõ øààðäëàãàòàé. Ýíýõ¿¿ òàéëàí äàðààõ á¿òýöòýé. Á¿ëýã 1-ä ÿäóóðëûí ºíººãèéí ò¿âøèí áîëîí ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëä ãàðñàí ººð÷ëºëò¿¿äèéã, Á¿ëýã 2-ò õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé õýâ øèíæèéã øàëãàí ¿çýæ ÿäóóðàë íü ºðõèéí òýðã¿¿íèé øèíæ áàéäàë, ºðõèéí ýçýìøèæ áóé õºðºíãº, àìüäàð÷ áóé ñóóöíû òºðºë, áîëîí õ¿í àìûí àâ÷ áóé íèéãìèéí õàìãààëàëòàé õýðõýí õîëáîãäîæ áóéã õàðóóëæ ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõèéã äýëãýðýíã¿éãýýð òîëèëóóëëàà. Òàéëàíä àøèãòàé áîëîâ÷ èë¿¿ ìýðãýæëèéí øèíæ ÷àíàðòàé çàðèì õàâñðàëòûã äàãàëäóóëëàà. Õàâñðàëò À-ä ªÍÝÇÑ-íû òóõàé åðºíõèé òàíèëöóóëãà, Õàâñðàëò Á-ä ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýíèé àðãà ç¿é, Õàâñðàëò Â-ä ÿäóóðëûí øóãàìûí õóâèëáàðóóäûí õàðüöóóëàëò, Õàâñðàëò Ã-ä ãîëëîí áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, õºäºëìºðèéí çàõ çýýë çýðýã ñýäâ¿¿äýýð íýìýëò ¿ð ä¿í, ìýäýýëýë, Õàâñðàëò Ä-ä ÿäóóðëûí òîîöîîòîé õîëáîîòîé ñòàíäàðò àëäàà, èòãýìæëýãäýõ èíòåðâàëóóäûã òóñãàñàí áîëíî.
  13. 13. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë1. Ýíý á¿ëýã äàðààõ äºðâºí çîðèëãûã àãóóëæ áàéãàà áîëíî. Íýãä¿ãýýðò, ßäóóðëûí ºíººãèéí öàð õýìæýýã òîäîðõîéëæ òýð íü ÿäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøíýýñ õýðõýí õàìààð÷ áàéãààã ¿íýëíý. Õî¸ðäóãààðò, ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëèéí õóãàöààíä ÿäóóðàë õýðõýí õóâüñàí ººð÷ëºãäñºíèéã òîäîðõîéëîõûí õàìò õàðãàëçàõ õàðüöóóëàëòóóäûí ¿íýí çºâ áàéäëûã òîîöîîëíî. Ãóðàâäóãààðò, òýãø áóñ áàéäëûí ÷èã õàíäëàãûã òîäîðõîéëíî. ĺðºâä¿ãýýðò, ÿäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýýð àâ÷ ¿çýæ ä¿íã õàðóóëíà. Ýíý óäààãèéí ä¿í øèíæèëãýýíä õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèí, ÿäóóðëûã òîäîðõîéëîõäîî ìºí㺺ð èëýðõèéëýãäýõ ¿ç¿¿ëýëòýýð áóþó õ¿í àìûí õýðýãëýýíä ¿íäýñëýí òîîöîõ àðãà ç¿éã áàðèìòëàñàí.1 ßäóóðëûí øóãàì íü õ¿í àìûí ÿäóó ýñýõèéã òîãòîîõ áîñãî ¿ç¿¿ëýëò áºãººä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýý íü ÿäóóðëûí øóãàìíààñ äîîãóóð õ¿íèéã ÿäóó ãýæ ¿çäýã. ¯íäñýí õýðýãöýýíèé çàðäëûí àðãààð òîîöîõîä ÿäóóðëûí øóãàì 62.5 ìÿíãàí òºãðºã áîëæ áàéíà. 1 Àðãà ç¿éí òàéëáàðûã Õàâñðàëò Á-ýýñ õàðíà óó.
  14. 14. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë14 1.1. ßäóóðëûí õýìæ¿¿ð Ìîíãîë Óëñàä ÿäóóðëûí ò¿âøèí áóþó ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý 35.2 õóâü (Õ¿ñíýãò 1.1) áîëñîí áàéãàà áºãººä 930.0 ìÿíãà îð÷èì õ¿í ÿäóóðàëä ºðòñºí áàéíà.2 ªºðººð õýëáýë, 100 õ¿í òóòìûí 35 íü çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé õ¿íñíèé áîëîí õ¿íñíèé áóñ õýðýãëýýíèé ç¿éëèéã õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðã¿é áàéíà. Õýäèéãýýð ÿäóóðëûí ò¿âøèíã èëýðõèéëæ áàéãàà ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéí àãóóëãûã îéëãîõîä õÿëáàðõàí áîëîâ÷ óã ¿ç¿¿ëýëò ÿäóó÷óóäàä ¿íäñýí õýðýãöýýãýý õàíãàõàä þó (ìºíãºí ä¿íãýýð) äóòàãäàëòàé áàéãàà, ýñâýë ÿäóó÷óóäûí äóíä õýðýãëýý íü õýðõýí õóâààðèëàãäñàí òàëààðõ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ºãäºãã¿é. Ýíý íü áîäëîãûí õóâèëáàðóóäûã ¿íýëýõýä íîöòîé ñóë òàë áîëîõ ìàãàäëàëòàé. Æèøýýëáýë, òîäîðõîé íýãýí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëñíýýð ÿäóó õ¿í àìûí àæ áàéäàë äýýøëýõ áîëîâ÷ ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý ººð÷ëºãäºõã¿é ¿ëäýæ áîëíî. ßäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý õýìýýõ ¿ç¿¿ëýëòèéí ñóë òàëûã íºõºæ ÿäóóðëûí áàéäëûí òàëààð èë¿¿ òîäîðõîé îéëãîëò àâàõûí òóëä ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò áà ÿäóóðëûí ìýäðýìæ õýìýýõ ººð õî¸ð õýìæ¿¿ðèéã àøèãëàäàã. Õ¿ñíýãò 1.1. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, óëñûí äóíäæààð   Õàìðàëòûí õ¿ðýý   ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò     ßäóóðëûí ìýäðýìæ   35.2 (0.8) 10.1 (0.3) 4.0 (0.2) Ñàíàìæ: Ñóäàëãààíû çîõèîìæîîñ õàìààðñàí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä õàðóóëàâ Ýõ ñóðâàëæ: ªÍÝÇÑ 2007-2008 ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò íü õýðýãëýý ÿäóóðëûí øóãàìààñõýðäîîãóóðáàéãààãòîäîðõîéëäãîîðîî ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíýýñ äàâóó òàëòàé. ýíý ¿ç¿¿ëýëò 10 õóâüòàé áàéãàà òóë ÿäóó áóñ õ¿í àìûã ÿäóóðëûí øóãàìààñ 0 õóâèéí çºðººòýé ãýæ ¿çâýë äóíäæààð õ¿í òóñ á¿ð ÿäóóðëûí øóãàìààñ 10 õóâèàð äîîø õýðýãëýýòýé áîëæ áàéíà. çºâõºí ÿäóó õ¿í àìûí äóíä ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéã òîîöîõîä 29 õóâü áàéãàà íü ÿäóó÷óóäûí äóíäàæ õýðýãëýý ÿäóóðëûí øóãàìààñ 29 õóâü áóþó ñàðä äóíäæààð 17.9 ìÿíãàí òºãðºãººð äîîãóóð áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4 õóâü áàéíà.3 ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý áîëîí ã¿íçãèéðýëòýýñ ÿëãààòàé íü ýíý õýìæ¿¿ð ÿäóó÷óóäûí õýðýãëýýíèé òàðõàëòààñ õàìààðäàã. Æèøýýëáýë, íýã ÿäóó ºðõèéí õýðýãëýý áàãàñ÷ õàðèí òýð ºðõººñ àðàé ÷èíýýëýã ººð ºðõèéí õýðýãëýý ÿã òýð õýìæýýãýýð èõýñâýë ÿäóóðàë íýìýãäýæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî. Ãýòýë õýðýãëýý íü íýìýãäýæ áàéãàà òýð ºðõ ÿäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð õýðýãëýýòýé õýâýýðýý ¿ëäâýë ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý áîëîí ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò ººð÷ëºãäºõã¿é áîëîâ÷ õàðèí ÿäóóðëûí ìýäðýìæ íü íýìýãäýíý. Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã ýíãèéíýýð òàéëáàðëàõàä õ¿íäðýëòýé áºãººä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý áîëîí ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò íü èæèë áàéãàà á¿ëã¿¿äèéí ÿäóóðëûã õàðüöóóëàõàä ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàäàã. 1.2. ßäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøíèé ìýäðýìæ ßäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøèí ººð÷ëºãäºõºä ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿ä õýð çýðýã ìýäðýìæòýé áàéãààã òîäîðõîéëîõ íü ÿäóóðëûã á¿ðýí îéëãîõîä çàéëøã¿é ÷óõàë áèëýý. Àðãà÷ëàëûí äàãóó ÿäóóðëûí øóãàìûã òîäîðõîéëîõ òîîöîîíû ÿâöàä ãàðàõ ñàíàìñàðã¿é áýðõøýýë¿¿äýýñ àëü áîëîõîîð çàéëñõèéõèéí çýðýãöýý àøèãëàñàí àðãà÷ëàë, ìýäýýëëèéã èë òîä, áîäèòîéãîîð õàðóóëàõûãçîðèâ.òîîöîîõèéõÿâöàääýâø¿¿ëñýí øóóä áîëîí øóóä áóñ òààìàãëàëóóäòàé çàðèì õ¿ì¿¿ñ ñàíàë íèéëýõã¿é áàéæ áîëîõ þì. ßäóóðëûí øóãàìóóäûí áóñàä õóâèëáàðóóäûã ÷ ýíý óäààãèéí ä¿í øèíæèëãýýíä àøèãëàñàí ÿäóóðëûí øóãàìòàé àäèëààð òàéëáàðëàæ àøèãëàõ á¿ðýí áîëîëöîîòîé.4 ßäóóðëûí øóãàìûã ºñãºõ þì óó áóóðóóëàõàä (äýýø äîîø 纺õºä) ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý õýð çýðýã ººð÷ëºãäºõèéã òîîöîîëîõûí òóëä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëòûí ôóíêöèéã ãðàôèê äýýð ä¿ðñýëæ õàðúÿ. (Çóðàã 1.1.) Õýðýãëýýã õýâòýý òýíõëýã, õýðýãëýýíèé òóõàéí ò¿âøèíä õàðãàëçàõ õ¿í àìûí òîîíû ºñºí íýìýãäýõ õóâü õýìæýýã áîñîî òýíõëýãýýð èëýðõèéëæ, ººðººð õýëáýë 2 Өрхийн судалгаа явагдсан хугацааны дунд үе буюу 2007 оны æèëèéí ýöñèéí áàéäëààðõ засаг захиргааны мэдээллээр Монгол улсын нийт хүн ам 2.635.169 байна. 3 Ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýð àëèâàà õ¿íèé õýðýãëýý ÿäóóðëûí øóãàìààñ äîîø àëñëàõ òóñàì èë¿¿ æèí íîãääîã.. . 4 Харьцуулж үзэхийн тулд бусад ядуурлын шугамын тухай Хавсралт Â-ãээс харна уу.
  15. 15. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 15 õýðýãëýýíèé àëèâàà íýã ò¿âøèíä ò¿¿íòýé òýíö¿¿ áóþó áàãà õýðýãëýýòýé õ¿í àìûí õóâèéí æèíã ýíý ìóðóé õàðóóëäàã. Õýðýãëýýíèé ÿìàð íýã ò¿âøèíã ñîíãîîä ÿäóóðëûí øóãàì ãýæ ¿çýõ þì áîë óã øóãàìààð òîäîðõîéëîãäîõ ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé ò¿âøèíã ýíý ìóðóé èëýðõèéëýõ ó÷èð ¿¿íèéã “ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýíèé ìóðóé” ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Ýíäýýñ íýã õ¿íèé ñàðûí õýðýãëýýíèé õýìæýý 62494 òºãðºã áàéõ íºõöºëèéã ÿäóóðëûí øóãàì ãýæ àâáàë íèéò õ¿í àìûí 35 õóâü íü ÿäóó áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ, äýýðõ ò¿âøíèé îð÷èíä òàðõàëòûí ìóðóé õàðüöàíãóé ýãö áàéãàà íü ÿäóóðëûí ýíý øóãàìûã áàãà çýðýã ººð÷ëºõºä ë ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý íýëýýí õýìæýýãýý𠺺ð÷ëºãäºõ ìàãàäëàëòàéã õàðóóëæ áàéíà. Çóðàã 1.1. Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò ßäóóðëûí øóãàìûí îéðîëöîî áàéãàà ºðõ¿¿äèéí òºâëºðëèéã íÿãòðàëûí ôóíêö õýìýýõ ººð íýãýí îéëãîëò àøèãëàí òàéëáàðëàÿ.5 Çóðàã 1.2-ò íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé õýìæýýãýýð òîîöñîí íÿãòðàëûã ä¿ðñëýí õàðóóëëàà. Ýíä ÿäóóðëûí øóãàìûí îéðîëöîî áàéãàà òàðõàëòûí 2 ÷óõàë îíöëîã øèíæèéã õàðóóëæ áàéíà. ¯¿íä: Íýãä¿ãýýðò, ýíý öýãèéí (ÿäóóðëûí øóãàìûí) îéðîëöîî èõ õýìæýýíèé òºâëºðºë áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, õ¿í àìûí äèéëýíõèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí íü ÿäóóðëûí øóãàìíààñ äîîø áàéõ ìàãàäëàë èõ áàéãàà íü ÿäóóðëûí øóãàìûã íýìýãä¿¿ëýõ òîõèîëäîëä ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿äýä ãàð÷ áàéãàà ººð÷ëºëòèéí õýìæýý íü òóõàéí øóãàìûã áóóðóóëàõàä ãàðàõ ººð÷ëºëòººñ áàãà áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 5 Íÿãòðàëûí ôóíêöûí îéëãîëò íü åðºíõèé人 ãèñòîãðàììûí îéëãîëòòîé îéðîëöîî. Ýíãèéí ãèñòîãðàììóóä ñîíãîæ àâñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òýíö¿¿ óðòòàé õýä õýäýí çàâñàðò õóâààí çàâñàð á¿ðò õàðãàëçàõ äàâòàìæòàé íü òýíö¿¿ ºíäºðòýé áîñîî òýãø ºíöºãò¿¿äèéã áàéãóóëíà. Íÿãòðàëûí ôóíêöûã “òýãøèòãýñýí” ãèñòîãðàìì ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Ýíý íü íÿãòðàë áóþó õàðãàëçàõ äàâòàìæèéã çàâñàð á¿ð äýýð áèø öýã á¿ð äýýð òîîöäîã. Òèéìýýñ õýðýãëýýíèé õóâüä ¿çâýë õýðýãëýýíèé ò¿âøèí á¿ðèéí õîîðîíäîõ çàé áîë òýð çàâñàðò áàéãàà õ¿í àìûí õóâü þì. (ìóðóéãààñ äîîø áàéãàà íèéò çàéã õ¿í àìûí 1 áóþó 100 õóâü ãýæ ¿çíý. Çóðàã 1.2. Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé íÿãòðàëûí ôóíêö ßäóóðëûí øóãàìûã ºñãºæ, áóóðóóëæ àâñàí ÿäóóðëûí3õýìæ¿¿ðèéíòîîöîîãòóñãàñàíÕ¿ñíýãò 1.2-ò äýýðõèéã íîòëîíî. Òóõàéëáàë, ÿäóóðëûí øóãàìûã 10 õóâèàð íýìýãä¿¿ëæ ìºí õýìæýýãýýð áóóðóóëñàí èíòåðâàëûí õîîðîíä õ¿í àìûí áàðàã 13 õóâü íü îðøèæ áàéõàä, ÿäóóðëûí øóãàìûã 20 õóâèàð ºñãºæ, áóóðóóëñàí èíòåðâàëûí õîîðîíä õ¿í àìûí áàðàã äºðºâíèé íýã íü íîãäîæ áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ ÿäóóðëûí øóãàìûã áóóðóóëàõàä ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý íü ÿäóóðëûí øóãàìûã ºñãºñíººñ èë¿¿ èõýý𠺺ð÷ëºãäºæ áàéíà.
  16. 16. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë16 Õ¿ñíýãò 1.2. ßäóóðëûí øóãàìûí ÿëãàâàðòàé ò¿âøèíã¿¿ä äýõ ÿäóóðëûí ¿íäñýí õýìæ¿¿ð¿¿ä ßäóóðëûí øóãàìûã õóâèëñàíààð ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý ã¿íçãèéðýëò ìýäðýìæ       150 60.8 23.0 11.2 140 56.3 20.4 9.7 130 51.5 17.8 8.1 120 46.4 15.3 6.7 110 41.4 12.7 5.3 100 35.2 10.1 4.0 90 28.8 7.7 2.9 80 22.4 5.4 1.9 70 16.0 3.4 1.1 60 9.8 1.9 0.6 50 4.9 0.8 0.2         Эх сурвалж: ӨНЭЗС 2007-2008. 1.3. ßäóóðëûí ãàçàðç¿éí òàðõàëò Óëñ îðíû õýìæýýíä ÿäóóðàë õýðõýí òàðõñàí áàéíà âý? Ýíýõ¿¿ òàéëàíä Ìîíãîë óëñûã ãóðâàí àíãèëëààð áóþó á¿ñ íóòãààð, õîò áà õºäººãººð, ñóóðüøëààð àâ÷ ¿çëýý. Çàñãèéí ãàçðààñ á¿ñ íóòãóóäûí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéã õóðäàñãàõ îíîâ÷òîé áîäëîãóóäûã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëñ îðíîî ýäèéí çàñãèéí òàâàí á¿ñ áîëãîí àâ÷ ¿çýæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 1.3-ä ÿäóóðëûí õýìæ¿¿ð¿¿äèéã Áàðóóí, Õàíãàéí, Òºâèéí, Ç¿¿í áîëîí Óëààíáààòàð ãýñýí òàâàí á¿ñ íóòãààð õàðóóëàâ6 . ßäóóðàë íèéñëýë õîòîä õàìãèéí áàãà áóþó õ¿í àìûí òàâíû íýã õóâü íü ÿäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð àìüæèðãààòàé áàéíà. ¯¿íèé äàðàà Òºâèéí á¿ñ îðæ áàéãàà áºãººä òóñ á¿ñýä àðâàí õ¿íèé ãóðàâ íü ÿäóó áàéíà. Áàðóóí, Õàíãàéí, Ç¿¿í á¿ñ íóòãóóäàä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý îéðîëöîî áóþó õ¿í àìûíõ íü áàðàã òàë õóâü íü ÿäóóðàëä ºðòººä áàéíà. ßäóó õ¿ì¿¿ñ õààãóóð àìüäàð÷ áóéã ñóäàëæ ¿çýõýä Õàíãàéí á¿ñýä õ¿í àìûí òàâíû íýã íü îðøèí ñóóäàã áîëîâ÷ ÿäóó÷óóäûí ãóðàâíû íýã àìüäàðäàã íü õàðàãäàæ áàéíà. Õàðèí Óëààíáààòàð õîòîä íèéò õ¿í àìûí ãóðàâíû íýãýýñ èë¿¿ íü, ÿäóó÷óóäûí òàâíû íýã íü àìüäàð÷ áàéíà. Áàðóóí á¿ñýä ÿäóó÷óóäûí òàâíû íýã, Ç¿¿í á¿ñýä àðàâíû íýã, ¿ëäñýí õýñýã íü Òºâèéí á¿ñýä àìüäàð÷ áàéíà. 6 Баруун бүсэд Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймгууд, Хангайн бүсэд Архангай, Баянхонгор, Булган, Өвөрхангай, Хөвсгөл, Орхон аймгууд, Төвийн бүсэд Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь, Говьсүмбэр, Сэлэнгэ, Төв, Дархан-Уул, Ç¿үн бүсэд Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймгууд багтдаг.
  17. 17. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 17 Õ¿ñíýãò 1.3. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, á¿ñýýð               Óëñûí äóíäàæ Áàðóóí Õàíãàé Òºâ Ç¿¿í Óëààíáààòàð               ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 35.2 47.1 46.6 30.7 46.7 21.9 (0.8) (2.0) (1.8) (1.7) (2.8) (1.4) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 10.1 12.8 13.6 8.4 14.9 6.3 (0.3) (0.7) (0.7) (0.6) (1.3) (0.5) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.0 4.7 5.3 3.3 6.6 2.6 (0.2) (0.3) (0.3) (0.3) (0.7) (0.2) Íýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: Õ¿í àìûí õóâü (%) 100.0 15.6 21.1 16.6 7.6 39.1 Õ¿í àì (‘000) 2 635.2 411.1 555.7 437.9 199.3 1031.2 Íèéò ÿäóó÷óóä (%) 100.0 22.1 30.5 14.7 10.5 22.2 ßäóó÷óóä (‘000) 928.5 205.4 283.6 136.3 97.4 205.7 ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 3.9 4.1 3.9 3.7 3.8 3.9 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 38.9 43.3 39.7 37.8 41.0 36.4 Õ¿¿õýä (ºðõºä ýçëýõ õóâü) 26.4 30.8 27.7 25.1 27.8 24.0 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.9 44.1 44.3 44.5 44.4 45.9 Ýðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ 78.0 84.8 82.5 78.4 78.7 71.7 Õîòæèëò (%) 57.6 30.0 34.8 36.3 36.1 100.0               Ñàíàìæ: 2007-2008 îíû íèéò õ¿í àìûí òîî íü çàñàã çàõèðãààíû ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýñýí áºãººä 2007 îíû ýöñèéí áàéäëààðõ òîîöîî þì. Ñóäàëãààíû çîõèîìæîîñ õàìààðñàí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä õàðóóëàâ Ýõ ñóðâàëæ: ªÍÝÇÑ 2007-2008. Õîòæèëò ÿäóóðëûí áàéäàëä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éë áàéõ ýñýõ íü ñóäàëãààíû ä¿íãýýð (íèéñëýëýýñ áóñàä á¿ñ íóòãóóäàä) òîäîðõîé õàðàãäàõã¿é áàéíà. Æèøýýëáýë, Òºâèéí á¿ñèéí õîòæèëòûí ò¿âøèí íü Ç¿¿í á¿ñèéíõòýé èæèë, Õàíãàéí á¿ñèéíõòýé îéðîëöîî áîëîâ÷ ÿäóóðàë íü ýíý õî¸ð á¿ñèéã áîäâîë íýëýýí áàãà áàéíà. Õàðèí õîò, õºäºº ãýæ õóâààñàí àíãèëëààð øèíæèëãýý õèéõ íü èë¿¿ ìýäýýëëèéã áèé áîëãîæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 1.4-ä ÿäóóðëûí áàéäëûã äºðâºí ¿íäñýí ñóóðüøëààð õàðóóëëàà. Õîòîä ÿäóóðàë õºäººãººñ íýëýýí áàãà áóþó õàìðàëòûí õ¿ðýý íü 27 õóâü (õºäººä 47 õóâü) áàéíà. Õîòûã ñóóðüøëààð íü àâ÷ ¿çâýë ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý Óëààíáààòàð õîòîä àéìãèéí òºâ¿¿äèéíõýýñ áàãà áàéíà. պ人ã ñóóðüøëààð íü àâ÷ ¿çâýë ñóìûí òºâä õºäºº íóòãèéã áîäâîë ÿäóóðàë áàãà áàéíà. Íèéñëýë áà àéìãèéí òºâä ãýñýí õî¸ð ñóóðüøèëä õóâààãääàã. õîòîä íèéò õ¿í àìûí 61 õóâü íü àìüäàð÷ áàéãàà áîëîâ÷ ÿäóó÷óóäûí 44 õóâü íü áàéíà. Õàðèí ñóìûí òºâ¿¿äýä ÿäóó÷óóäûí òàâíû íýã, õºäºº íóòàãò ãóðàâíû íýãýýñ èë¿¿ íü àìüäàð÷ áàéíà.
  18. 18. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë18 Õ¿ñíýãò 1.4. ßäóóðëûí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ñóóðüøëààð                   Óëñûí äóíäàæ   Õîò     պ人   Íèéò Óëààíáààòàð Àéìãèéí Íèéò Ñóìûí պ人 òºâ òºâ íóòàã ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 35.2 26.9 21.9 34.9 46.6 42.0 49.7 (0.8) (1.1) (1.4) (1.8) (1.2) (1.8) (1.6) ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò 10.1 7.7 6.3 9.9 13.4 12.7 13.9 (0.3) (0.4) (0.5) (0.7) (0.5) (0.7) (0.6) ßäóóðëûí ìýäðýìæ 4.0 3.1 2.6 3.9 5.2 5.2 5.3 (0.2) (0.2) (0.2) (0.3) (0.2) (0.3) (0.3) Íýìýëò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: Õ¿í àìûí õóâü (%) 100.0 60.8 39.1 21.7 39.2 13.4 25.8 Õ¿í àì (‘000) 2 635.2 1601.0 1031.2 569.8 1034.2 354.3 679.9 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð õ¿í àìûí õóâèéí æèí(%) 100.0 43.9 22.2 21.8 56.1 20.7 35.4 ßäóóðëûí øóãàìààñ äîîãóóð õ¿í àìûí òîî (‘000) 928.5 407.7 205.7 202.0 520.8 192.1 328.7 ªðõèéí àì á¿ëèéí òîî 3.9 3.9 3.9 3.9 3.9 3.9 3.8 Õ¿í àì ç¿éí à÷ààëàë (%) 38.9 37.5 36.4 39.2 40.8 39.5 41.7 Õ¿¿õýä (ºðõºä ýçëýõ õóâü) 26.4 25.0 24.0 26.8 28.2 27.8 28.5 ªðõèéí òýðã¿¿ëýã÷èéí íàñ 44.9 45.7 45.9 45.4 43.8 44.7 43.1 Ýðýãòýé òýðã¿¿ëýã÷òýé ºðõ 78.0 73.7 71.7 77.0 83.8 79.5 86.8                   Ñàíàìæ: 2007-2008 îíû íèéò õ¿í àìûí òîî íü çàñàã çàõèðãààíû ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýñýí áºãººä 2007 îíû æèëèéí ýöñèéí áàéäëààðõ òîîöîî þì. Ñóäàëãààíû çîõèîìæîîñ õàìààðñàí ñòàíäàðò àëäààã õààëòàíä õàðóóëàâ Ýõ ñóðâàëæ: ªÍÝÇÑ 2007-2008. Ýäãýýð ¿ð ä¿í ÿäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøèíãýýñ õýð çýðýã õàìààð÷ áàéíà âý? Òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé àðãûã àøèãëàí õàðüöóóëàõ áîëîìæòîé ÿäóóðëûí øóãàìóóäûã ãàðãàæ àâäàã. Ãðàôèê àøèãëàí óã õýðýãëýýíèé òàðõàëòûã á¿õýëä íü àâ÷ ¿çäýã.7 Á¿ñ íóòãààð àâ÷ ¿çâýë Áàðóóí á¿ñ, Õàíãàéí á¿ñ, Ç¿¿í á¿ñýä ÿäóóðàë õàìãèéí èõ áàéíà. Ãýâ÷ ýíý ãóðâàí á¿ñèéí ãóðâàí ìóðóé íü òàðõàëòûí èõýíõ õýñýãò õîîðîíäîî äàâõöàæ áàéãàà ó÷ðààñ òýäãýýðèéã õàðüöóóëæ ¿çýõ áîëîìæã¿é þì. ªºðººð õýëáýë, ÿäóóðëûí øóãàìûã ººð ººðººð ñîíãîñîí ÷ ýäãýýðèéí ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýýí¿¿ä õîîðîíäîî òóí îéðîëöîî ãàð÷ áàéíà. ßäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý Óëààíáààòàð õîòîä õàìãèéí áàãà, õî¸ðäóãààðò Òºâèéí á¿ñ îðæ áàéíà. (Çóðàã 1.3) Õîò, պ人 ãýñýí áàéðøëààð íü õàðüöóóëàõàä äàðààõ ãóðâàí ä¿ãíýëò ãàðíà. Íýãä¿ãýýðò,õîòûíõîíõºäººíèéõíººñàìüæèðãàà ñàéòàé áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, Óëààíáààòàð õîòîä ÿäóóðàë àéìãèéí òºâ¿¿äèéíõýýñ áàãà áàéíà. Ãóðàâäóãààðò, õýðýâ ÿäóóðëûí øóãàìûã ìàø äîîãóóð òîîöîõã¿é ë áîë ñóìûí òºâèéíõíèé àìüæèðãàà õºäºº íóòãèéíõàíààñ èë¿¿ áàéñààð áàéíà. Ä¿ãíýæ ¿çâýë, íèéñëýë õîòîä àìüæèðãàà õàìãèéí ñàéí, õî¸ðäóãààðò àéìãèéí òºâ, ãóðàâäóãààðò ñóìûí òºâ, õàìãèéí ñ¿¿ëä õºäºº íóòàã îðæ áàéíà. 7 Íýã ãðàôèêò 2 áà ò¿¿íýýñ äýýø ñóóðüøëààð íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýã ä¿ðñýëñýíýýð õàìãèéí äàâóó òàëòàé áàéãàà ñóóðüøëûã òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Õýðýâ íýã õ¿íä íîãäîõ ÿìàð ÷ õýðýãëýýíèé õóâüä áàãà áóþó òýíö¿¿ õýðýãëýýíèé ò¿âøèíòýé õ¿í àìûí õóâü ¿ðãýëæ  òàðõàëòààñ äîîãóóð áàéãàà òîõèîëäîëä À òàðõàëòûã èë¿¿ äàâóó òàëòàé ãýæ ¿çíý. ªºðººð õýëáýë, À ìóðóé  ìóðóéí äýýð ¿ðãýëæ áàéäàã áîë  òàðõàëò èë¿¿ ýä áàÿëàãòàé áàéõ òóë ÿäóóðàë áàãàòàé áàéíà. Ãýõäýý ìóðóéíóóä îãòîëöñîí òîõèîëäîëä ýíý øèíæ ÷àíàð òîõèðîõã¿é áºãººä àëü òàðõàëò íü èë¿¿ ýä áàÿëàãòàéã íü òîäîðõîéëîõ áîëîìæã¿é.
  19. 19. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 19 1.4. ßäóóðëûí ÷èã õàíäëàãà Ýíý óäààãèéí ÿäóóðëûí ä¿í øèíæèëãýýíä 2002-2003 îíû ñóäàëãààòàé àäèë àðãà ç¿éã àøèãëàëàà. Ýäãýýð ñóäàëãààíû ò¿¿âðèéí çîõèîìæ áà õýðýãëýýíèé ìîäóëèóäûã õàðüöóóëàõ áîëîìæòîé ó÷èð öàã õóãàöààíû ÿâöàä ãàðñàí ººð÷ëºëòèéã áîäèòîéãîîð ¿íýëýõ áîëîìæòîé þì.8 Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÿäóóðëûí òºëºâ áàéäàë õýðõýí õóâüñàí ººð÷ëºãäñºíèéã Õ¿ñíýãò 1.5- ä õàðóóëàâ. Ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëèéí õóãàöààíä ÿäóóðàëáàãàçýðýãáóóðñíûãýíýãóðâàíòîîöîîíû ä¿í õàðóóëæ áàéíà. Æèøýý íü ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý 36.1 õóâü áàéñíàà 35.2 õóâüä õ¿ð÷ áóóð÷ýý. 8 Хавсралт Б-д хэрэглэсэн арга зүйг дэлгэрэнгүй тайлбарлав. Çóðàã 1.3. Íýãä¿ãýýð ýðýìáèéí ñòîõàñòèê õàìààðàë: íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò
  20. 20. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë20 Ãýõäýý ñóóðüøëààðõ ººð÷ëºëòèéã çºâõºí äýýðõ òîîí áàðèìòààð ä¿ãíýõ áîëîìæã¿é áèëýý. Õîòîä ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýý 30.3 õóâèàñ 26.9 õóâü áîëæ èëò áóóðñàí áàéõàä õàðèí õºäººä 43.4 õóâèàñ 46.6 õóâü áîëæ ºññºí óðâóó ä¿ð çóðàã õàðàãäàæ áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà ñóóðüøëûí ýíý õî¸ð òîìîîõîí àíãèëàë òóñ á¿ðò íü õàðèëöàí àäèëã¿é ººð÷ëºëò¿¿ä ÿâàãäæýý. Óëààíáààòàð õîòîä ÿäóóðàë 5 ãàðóé ïóíêòýýð áóóðñàí áàéõàä àéìãèéí òºâ¿¿äýä áàãà çýðýã ºññºí áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ ñóìûí òºâ¿¿äýä ÿäóóðàë áàãà çýðýã áóóðñàí áàéõàä õàðèí õºäºº íóòàãò ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý 7 ïóíêòýýð ºñ÷ýý. Á¿õ á¿ñ íóòàãò ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý èõýýõýí ººð÷ëºãäñºí áàéíà. ßäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý Áàðóóí á¿ñýä 51.1 õóâèàñ 47.1 õóâü, Òºâèéí á¿ñýä 34.4 õóâèàñ 30.7 õóâü áîëæ áóóðñàí áîë Õàíãàéí á¿ñýä 38.7 õóâèàñ 46.6 õóâü, Ç¿¿í á¿ñýä 34.5 õóâèàñ 46.7 õóâü áîëæ ºññºí óðâóó ¿ð ä¿í ãàð÷ýý. ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýë, ÿäóóðëûí ìýäðýìæ íü ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýýòýé íýã ÷èãëýëä ººð÷ëºãäæýý. ßäóóðëûí áóñàä ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ýíý õóãàöààíä õýðõýí ººð÷ëºãäñºíèéã ñîíèðõî¸. Õîò, õºäººãèéí õàðüöàà õýâýýð áóþó ÿäóóðàë õîòîä õºäººãººñ áàãà áàéíà. ßäóóðàë Óëààíáààòàð õîòîä õàìãèéí áàãà áºãººä ¿¿íèé äàðàà àéìãèéí òºâ¿¿ä îðæ áàéíà. 2002-2003 îíä õºäººãèéí õî¸ð ñóóðüøèëä ÿäóóðàë åðºíõèé人 îéðîëöîî áàéñàí. Õàðèí 2007-2008 îíä ñóìûí òºâ¿¿ä õºäºº íóòãààñ ÿäóóðàë áàãàòàé áîëæýý. Á¿ñ¿¿äýä ÿäóóðëûí áàéäàë ººð÷ëºãäñºí íü òîäîðõîé õàðàãäàæ áàéíà. Óðüä íü ÿäóóðàë Ç¿¿í áîëîí Òºâèéí á¿ñýä õàìãèéí áàãà áàéñàí áºãººä äàðàà íü Õàíãàéí á¿ñ îðæ, Áàðóóí á¿ñ õàìãèéí ÿäóó áàéæýý. Îäîî ÿäóóðàë Òºâèéí á¿ñýä õàìãèéí áàãà õýâýýðýý áîëîâ÷ á¿ñ¿¿äèéí ÿäóóðàë îéðîëöîî ò¿âøèíä õ¿ð÷ýý. Äýýðõ ººð÷ëºëò¿¿ä íü ÿäóó õ¿í àìûí òîîíû õîò, õºäººãèéí òàðõàëòàíä íîöòîé íºëººëººã¿é áºãººä õîòîä õ¿í àìûí èõýíõ, õàðèí õºäººä ÿäóó÷óóäûí èõýíõ íü àìüäàðñàí õýâýýð áàéíà. Ãýõäýý òàâàí æèëèéí ºìíºõòýé õàðüöóóëàõàä õºäººä àðàé èë¿¿ îëîí ÿäóó õ¿í àìüäðàõ áîëñîí áºãººä 53.5 õóâèàñ 56 õóâü áîëæ íýìýãäñýí áàéíà. Õàðèí ÿäóó÷óóäûí òîîíû òàðõàëò á¿ñ¿¿äýä íýëýýí ººð÷ëºãäñºí áàéíà. 2002-2003 îíä ÿäóó÷óóäûí äºðºâíèé íýã íü Õàíãàéí á¿ñýä àìüäàð÷ áàéñàí áîë îäîî ãóðàâíû íýãä õ¿ð÷ ºñ÷ýý. ¯¿íòýé óðâóóãààð Òºâèéí á¿ñýä òàâàí æèëèéí ºìíº ÿäóó÷óóäûí 18.6 õóâü àìüäàð÷ áàéñàí áîë îäîî 14.7 õóâü áîëæ 3.9 ïóíêòýýð áóóð÷ýý.
  21. 21. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 21 Õ¿ñíýãò1.5.ßäóóðëûí¿íäñýí¿ç¿¿ëýëò¿¿ä,2002-2003;2007-2008îí                 2002-2003 îí     2007-2008 îí    ßäóóðëûí  Õ¿íàìûí õóâèéíæèí ßäóóðëûíøóãàìààñ äîîãóóðõ¿íàìûí õóâèéíæèí ßäóóðëûí  Õ¿í àìûí õóâèéí æèí ßäóóðëûíøóãàìààñ äîîãóóðõ¿íàìûí õóâèéíæèí Õàìðàëòûí õ¿ðýýÿíçãèéðýëòÌýäðýìæ(%)(%) Õàìðàëòûí õ¿ðýýÿíçãèéðýëòÌýäðýìæ(%)(%)              Óëñûíäóíäàæ36.111.04.7100.0100.035.210.14.0100.0100.0 Õîò30.39.24.055.446.526.97.73.160.843.9 պ人43.413.25.644.653.546.613.45.239.256.1 Óëààíáààòàð27.38.13.330.222.821.96.32.639.122.2 Àéìãèéíòºâ33.910.54.725.223.734.99.93.921.721.8 Ñóìûíòºâ44.514.46.416.220.042.012.75.213.420.7 պ人íóòàã42.712.65.128.433.649.713.95.325.835.4 Áàðóóí51.114.65.717.024.047.112.84.715.622.1 Õàíãàé38.712.35.224.125.846.613.65.321.130.5 Òºâa)34.410.14.319.518.630.78.43.316.614.7 Ç¿¿í34.512.46.69.38.946.714.96.67.610.5              a/Óëààíáààòàðûãîðóóëààã¿é. Ýõñóðâàëæ:ªÎÇÀÒÑ2002-2003,ªÍÝÇÑ2007-2008.
  22. 22. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë22 1.5. Öàã õóãàöààíû õàðüöóóëàëò ÿäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøíýýñ õàìààðàõ íü Äýýðõ ¿ð ä¿íã ÿäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøèíãýýñ õýðõýí õàìààð÷ áàéãààã òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ øèíæèëãýýíèé àðãààð òîäðóóëæ áîëíî. Çóðàã 1.4- ººñ õàðàõàä 2007-2008 îíû õýðýãëýýíèé òàðõàëò íü 2002-2003 îíû òàðõàëòààñ îãòõîí ÷ äîðäîîã¿é, ººðººð õýëáýë 2007-2008 îíû ÿäóóðàë 2002- 2003 îíûõîîñ èõ áèø áàéíà. Òàðõàëòûí äýýä õàãàñò 2007-2008 îíû ìóðóé íü 2002-2003 îíû øóãàìàí äýýã¿¿ð ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéãàà áîë õàðèí äîîä õàãàñò ýíý õî¸ð ìóðóé øóãàì èõýíõ õýñãýýðýý äàâõöàæ áàéíà. ̺í òàðõàëòûí õàìãèéí äîîä õýñãèéã õàðàõàä 2007-2008 îíä àìüæèðãàà 2002-2003 îíûõîîñ ñàéæèðñàí íü èëò õàðàãäàæ áàéíà. Õîòîä ÿäóóðëûí øóãàìûí ò¿âøèíã õýðõýí ñîíãîõîîñ ¿ë õàìààðàí ÿäóóðàë 2007-2008 îíä òàâàí æèëèéí ºìíºõººñ áóóð÷ýý.9 Õàðèí õºäººä ýíý õî¸ð ìóðóé øóãàì îãòëîëöîæ áàéãàà ó÷ðààñ ººð ä¿ð çóðàã ãàðíà. Ýíý õî¸ð ìóðóé øóãàì îãòëîëöîîä ñàëæ ýõýëæ áàéãàà òàðõàëòûí òýð öýãò ÿäóóðëûí øóãàìòàé îãòëîëöîæ áàéíà. ßäóóðëûí äîîä øóãàìóóäûí õóâüä ÿäóóðàë ººð÷ëºã人ã¿é õýâýýðýý, õàðèí ÿäóóðëûí äýýä øóãàìóóäûí õóâüä 2007-2008 îíä 2002-2003 îíûõîîñ àìüæèðãàà ìóóäñàí áàéíà. Çóðàã 1.4. Íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé ºñºí íýìýãäýõ òàðõàëò 2002-2003; 2007-2008 îí 9 Хот, хөдөө, суурьшил болон бүс нутгаар гаргасан үр дүнг хавсралт Г-ээс харна уу. 10 Тэгш бус байдлын Ерөнхий Энтропи ангийн хэмжүүрүүдийг GE(α) гэж тэмдэглэдэг. α утга ихсэх (багасах) тусам тархалтын дээд (доод) хэсэг дэх хэрэглээний өөрчөлтөөс энэ үзүүлэлт илүү хүчтэй хамаардаг. Жини коэффициент нь тархалтын дунд хэсэг дэх хэрэглээний өөрчлөлтөөс илүү хамаардаг. Энэ гурван индекс гурвуулаа тэгээс нэг хүртэл утга авах бөгөөд утга нь өсөх тусам тэгш бус байдал их байна. Ñóóðüøëààð íü àâ÷ ¿çýõýä äýýðõ ¿ð ä¿íã¿¿ä ìºí áàòëàãäàæ áàéíà. Àìüæèðãààíû ò¿âøèí Óëààíáààòàð õîòîä áóñàä ñóóðüøëààñ ºíäºð áóþó ÿäóóðëûí øóãàìûã ÿàæ ñîíãîñíîîñ ¿ë õàìààðàí ÿäóóðàë õàìãèéí áàãàòàé áàéíà. Àéìãèéí òºâ¿¿äýä õî¸ð ìóðóé øóãàì ñ¿ëæèëäñýí áàéãàà ó÷ðààñ òîäîðõîé ä¿ãíýëò õèéõ ÿìàð ÷ áîëîìæã¿é áºãººä ÿäóóðëûí øóãàìûí ñîíãîëòîîñ õàìààðàõã¿éãýýð áàéäàë õýâýýð áàéíà. Ñóìûí òºâ¿¿äýä õ¿í àìûí àìüæèðãàà òàâàí æèëèéí ºìíºõòýé õàðüöóóëàõàä äýýøèëæ ÿäóóðàë ¿ë ÿëèã áóóð÷ýý. պ人 íóòàãò ÿäóóðëûí øóãàìûã íýëýýí äîîãóóð àâàõã¿é ë áîë 2007-2008 îíä ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý ºññºí áºãººä ººðººð õýëáýë òàðõàëòûí äîîä õýñãýýð õýðýãëýý íü 2002-2003 îíûõòîé îéðîëöîî õàðèí áóñàä áóþó èõýíõ õýñýãò íü 2002-2003 îíûõîîñ áóóðñàí áàéíà. պ人ä ÿâàãäñàí ýíý ººð÷ëºëòººð àìüæèðãàà ñóìûí òºâä ñàéæèð÷ õàðèí õºäºº íóòàãò áóóðñàí òóë ýíý õî¸ð ñóóðüøëûí ÿäóóðëûí ýðýìáý ñîëèãäæýý. Ãàðñàí ¿ð ä¿í á¿ñ íóòãèéí õóâüä ÷ ìºí áàòàëãààæèæ áàéíà. Òºâèéí á¿ñýä ýíý õóãàöààíä õýðýãëýý íýìýãäñýí ó÷ðààñ ÿäóóðëûí øóãàìûí ñîíãîëòîîñ ¿ë õàìààðàí ÿäóóðàë áóóðñàí ä¿íòýé ãàð÷ áàéíà. Õàíãàé áîëîí Ç¿¿í á¿ñýä òàðõàëòûí èõýíõ õýñýãò àìüæèðãààíû ò¿âøèí áóóðñàí íü èëýðõèéõàðàãäàæáàéãààó÷ðààñÿäóóðëûíõàìðàõ õ¿ðýý èõýññýí áàéíà. Áàðóóí á¿ñýä õýðýãëýý áàãà çýðýã ºñ÷, óëñûí äóíäàæòàé îéðîëöîî áîëæýý. Èéìä õàìãèéí çîõèñòîé ÿäóóðëûí øóãàìóóäûí õóâüä ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý áóóðñàí áàéõ ìàãàäëàëòàé þì. Ýäãýýð íü á¿ñ¿¿äèéí ÿäóóðëûí øèíý ýðýìáèéã áàòàòãàæ áàéíà. Òºâèéí á¿ñ ýõíèé áàéðàà áàòàòãàñàí áîë õàðèí Áàðóóí á¿ñýä àìüæèðãàà ñàéæèð÷, Õàíãàéí áîëîí Ç¿¿í á¿ñýä áóóðñíààð ýíý ãóðâàí á¿ñ íóòãèéí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí îéðîëöîî ò¿âøèíä î÷æýý. 1.6. Òýãø áóñ áàéäàë ªíãºðñºí õóãàöààíä òýãø áóñ áàéäàë äààìæèðñàí áàéíà. Õ¿ñíýãò 1.6-ä Æèíè êîýôôèöèåíò, áîëîí Åðºíõèé Ýíòðîïèéí èíäåêñ¿¿äèéí ºíãºðñºí õóãàöààíä (2002-2003 îíä õèéãäñýí ªÎÇÀÒÒÑ-íààñ õîéøõè) ãàðñàí ººð÷ëºëòèéã õàðóóëàâ. Óëñûí õýìæýýíä íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíèé òýãø áóñ áàéäàë íýëýýí èõýññýíèéã ãóðâàí ¿ç¿¿ëýëò õàðóóëæ áàéíà.
  23. 23. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 23 Õ¿ñíýãò 1.6. Òýãø áóñ áàéäàë áà äóíäàæ õýðýãëýý, 2002-2003; 2007-2008 îí                           Òåéëèéí èíäåêñ Æèíè êîýôôèöèåíò GE(2) Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý òºãðºã 2002- 2003 2007- 2008 2002- 2003 2007- 2008 2002- 2003 2007- 2008 2002- 2003 2007- 2008 ªºð÷ëºëò Óëñûí äóíäàæ 0.18 0.23 0.33 0.36 0.23 0.35 92 814 100 865 8.7 Õîò 0.18 0.23 0.33 0.36 0.23 0.33 101 909 115 501 13.3 պ人 0.17 0.19 0.31 0.32 0.21 0.30 81 504 81 010 -0.6 Óëààíáààòàð 0.19 0.23 0.33 0.36 0.24 0.34 108 612 126 494 16.5 Àéìãèéí òºâ 0.17 0.20 0.32 0.34 0.21 0.28 93 894 97 680 4.0 Ñóìûí òºâ 0.17 0.22 0.32 0.35 0.21 0.30 80 523 89 197 10.8 պ人 íóòàã 0.16 0.16 0.31 0.30 0.21 0.29 82 064 75 344 -8.2 Áàðóóí 0.17 0.16 0.31 0.30 0.22 0.22 75 077 78 683 4.8 Õàíãàé 0.17 0.19 0.32 0.32 0.21 0.26 86 851 80 412 -7.4 Òºâ a) 0.16 0.22 0.31 0.35 0.19 0.36 92 901 105 505 13.6 Ç¿¿í 0.17 0.20 0.32 0.34 0.21 0.25 89 118 81 812 -8.2                           a/ Óëààíáààòàð õîòûã îðóóëààã¿é. Ñàíàìæ: Õî¸ð ¿åèéí ÿäóóðëûí øóãàìûí õàðüöààí äýýð ¿íäýñëýí 2002-2003 îíûã 2007-2008 îíû ¿íýýð èëýðõèéëýâ. GE(a) èíäåêñýýð òýãø áóñ áàéäëûí õýìæ¿¿ð¿¿äèéí Åðºíõèé Ýíòðîïè àíãèéã òýìäýãëýñýí áºãººä a-èéí óòãà èõ (áàãà) áàéõ òóñàì òàðõàëòûí äóíä õýñýãò õýðýãëýýíèé ÿëãàâðààñ á¿ð èõ õàìààðàëòàé áîëäîã. Ýõ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002-2003, ªÍÝÇÑ 2007-2008. Æèøýý íü, óëñûí õýìæýýíä Æèíè êîýôôèöèåíò 0.33-ààñ 0.36 áîëæ ºññºí áºãººä ¿¿íèé äîòîð õîòîä õºäººíººñ èë¿¿ èõ ºññºí áàéíà. Òýãø áóñ áàéäàë íü áàðàã á¿õ ñóóðüøèë, á¿ñ¿¿äýä ºññºí íü õàðàãäàæ áàéíà. Áóñàä õî¸ð ¿ç¿¿ëýëò ÷ ìºí ºññºí áàéãàà íü äýýðõ ä¿ãíýëòèéã íîòîëæ áàéíà. Õàðèí ñóóðüøëûí õ¿ðýýíä çºâõºí õºäºº íóòàãò, á¿ñ íóòãààñ çºâõºí Áàðóóí á¿ñýä ë äýýðõýýñ ººð õàíäëàãàòàé áàéíà. պ人ä ãóðâàí èíäåêñèéí õî¸ðûí ä¿í òýãø áóñ áàéäàë õýâýýðýý áàéãàà áóþó áóóðñàí áîëîõûã èëòãýæ áàéãàà áîë ãóðàâäàõü èíäåêñ íü íýëýýí ºññºíèéã õàðóóëæ áàéíà. Áàðóóí á¿ñýä àëü ÷ èíäåêñýýð òîîöîõîä òýãø áóñ áàéäàë ºñººã¿é áóþó õî¸ð èíäåêñèéí òîîöîî áóóð÷ õàðèí ãóðàâäàõü èíäåêñèéí ä¿í ººð÷ëºã人ã¿é ºìíºõ ò¿âøèíäýý áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí, øèíæèëãýýíä õàìààðàõ õóãàöààíä äóíäàæ õýðýãëýýíä ãàðñàí ººð÷ëºëò¿¿äèéãñóäëàñíààðçàðèìä¿ãíýëòõèéæ áîëíî. (Õ¿ñíýãò 1.6-ãèéí áàðóóí õàãàñ). Íýã õ¿íä íîãäîõ áîäèò õýðýãëýý 2002-2003 áîëîí 2007-2008 îíû õîîðîíä 9 õóâèàð ºññºí áàéíà. Õîòîä, ÿëàíãóÿà Óëààíáààòàð õîòîä õýðýãëýý ¿ëýìæ ºññºí áàéíà. պ人ãèéí ñóóðüøëûí õ¿ðýýíä ñóìûí òºâèéíõíèé õýðýãëýý ºññºí áîëîâ÷ õºäºº íóòàãò áóóðñàí áàéíà. Á¿ñ¿¿äýýð òîîöîîëæ ¿çâýë, äóíäàæ õýðýãëýý Òºâèéí á¿ñýä èõýýõýí, Áàðóóí á¿ñýä àðàé áàãà íýìýãäñýí áîë Õàíãàé áîëîí Ç¿¿í á¿ñýä ìýäýãäýõ¿éö áóóðñàí áàéíà. Èéíõ¿¿ àæ áàéäàë ñàéæèð÷ áàéãàà íü ýíýõ¿¿ øèíæèëãýýíä õàìààðàõ õóãàöààíä õàðãàëçàõ ÄÍÁ-èé æèëèéí ºñºëòèéí òîîöîîãîîð íîòëîãäîæ áàéíà. Çóðàã 1.5-ä íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-èéã ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí ãóðâàí ñàëáàðààð õàðóóëæ áàéíà. Ýíý ãóðâàí ñàëáàðûí ºñºëòèéí õóâü îéðîëöîî áàéñàí ó÷ðààñ íèéò ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâèéí æèí íü õýâýýð ¿ëäýæ, ºñºëò íü íèéò ýäèéí çàñãààð æèãä òàðõàëòòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà.11 10 Өрхийн судалгаанаас тооцсон өрхийн хэрэглээг үндэсний тооцооны дүнтэй харьцуулж үзвэл сонирхолтой дүгнэлт гарч болох юм.
  24. 24. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë24 1.7. ßäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä õóâààõ íü Äóíäàæ õýðýãëýý ºñºõ, õýðýãëýýíèé òýãø áóñ áàéäàë èõñýõ íü ÿäóóðàëä õýðõýí íºëººëäºã âý? Áóñàä õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä ººð÷ëºã人ã¿é áàéõàä õýðýãëýý ºññºíººð ÿäóóðàë áóóð÷, õàðèí òýãø áóñ áàéäàë ºññºíººð ÿäóóðàë íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéäàã. ßäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä õóâààí ¿çñýíýýð äýýðõè õàíäëàãûã á¿ð òîäîðõîé õàðæ áîëíî.12 Áîäèò äóíäàæ õýðýãëýý ººð÷ëºãäºæ, õàðèí õàðüöàíãóé òýãø áóñ áàéäàë ººð÷ëºã人ã¿é íºõöºëä ¿¿ñýõ ººð÷ëºëò íü ÿäóóðëûí ººð÷ëºëòèéí ºñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Õàðèí õàðüöàíãóé òýãø áóñ áàéäàë ººð÷ëºãäºæ, áîäèò äóíäàæ õýðýãëýý ººð÷ëºã人ã¿é ¿åä ¿¿ñýõ ººð÷ëºëòèéã ÿäóóðëûí ººð÷ëºëòèéíòýãøáóñáàéäëûíá¿ðýëäýõ¿¿íõýñýã ãýæ ¿çíý. Õ¿ñíýãò 1.7-ä ÿäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã äýýðõ á¿ðýëäýõ¿¿íèé á¿òöýýð õàðóóëëàà. Óëñûí õýìæýýíä ºñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü ÿäóóðàë áóóðàõàä íºëººëñºí áîëîâ÷ ýíý íºëººëëèéí èõýíõíüòýãøáóñáàéäëûíºñºëòººñõàìààð÷¿ã¿é áîëæýý. Æèøýý íü, 2002-2003 îí áîëîí 2007- 2008 îíû õîîðîíä ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý óëñûí õýìæýýíä 0.9 ïóíêòýýð áóóðñàí áàéíà. Õýðýâ ýíý õóãàöààíä õàðüöàíãóé òýãø áóñ áàéäëóóä ººð÷ëºã人ã¿é áîë õýðýãëýýíèé ºñºëòèéí óëìààñ ÿäóóðàë 5.0 ïóíêòýýð áóóðàõ áàéëàà. Õýðýâ ýíý õóãàöààíä áîäèò äóíäàæ õýðýãëýý ºñººã¿é áîë òýãø áóñ áàéäàë äààìæèðñíààñ áîëæ ÿäóóðàë 4.1 ïóíêòýýð íýìýãäýõ áàéæýý. Ýäãýýð õî¸ð ýñðýã õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººë뺺ð ÿäóóðëûí öýâýð áóóðàëò íü 0.9 ïóíêò áîëæýý. ßäóóðëûí áóñàä õî¸ð èíäåêñèéí õóâüä ÷ ¿¿íòýé òºñòýé ¿ð ä¿í ãàð÷ áàéíà. 12 Äàòò.Ã, Ðàâàëëèîí.Ì (1992) Çóðàã 1.5. Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ, îíóóäààð Ýõ ñóðâàëæ: ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí õîðîî Ìÿíãàíòºãðºãººð(2005îíû¿íýýð) 1.500 1.000 500 0 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 պ人 àæ àõóé Àæ ¿éëäâýð ¯éë÷èëãýý
  25. 25. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë 25 Õ¿ñíýãò 1.7. ßäóóðëûí ººð÷ëºëòèéã ºñºëòèéí áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äýä õóâààõ íü, 2002-2003; 2007-2008 îí Óëñûí äóíäàæ Õàìðàëòûí õ¿ðýý ÿíçãèéðýëò Ìýäðýìæ ßäóóðëûí ººð÷ëºëò -0.9 -0.9 -0.7 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -5.0 -2.1 -1.0 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 4.1 1.2 0.4 Õîò ßäóóðëûí ººð÷ëºëò -3.4 -1.5 -0.9 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -6.7 -2.5 -1.2 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 3.3 1.0 0.4 պ人 ßäóóðëûí ººð÷ëºëò 3.2 0.2 -0.3 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 0.3 0.2 0.1 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 2.9 0.0 -0.4 Óëààíáààòàð ßäóóðëûí ººð÷ëºëò -5.3 -1.8 -0.7 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -7.3 -2.7 -1.3 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 2.0 0.9 0.6 Àéìãèéí òºâ ßäóóðëûí ººð÷ëºëò 1.0 -0.6 -0.8 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -2.6 -1.0 -0.5 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 3.7 0.3 -0.4 Ñóìûí òºâ ßäóóðëûí ººð÷ëºëò -2.5 -1.7 -1.2 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -6.7 -3.0 -1.6 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 4.2 1.3 0.4 պ人 íóòàã ßäóóðëûí ººð÷ëºëò 7.0 1.3 0.2 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 6.2 2.8 1.4 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 0.8 -1.5 -1.2           Áàðóóí ßäóóðëûí ººð÷ëºëò -4.0 -1.8 -1.1 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -3.5 -1.7 -0.8 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -0.5 -0.1 -0.3 Õàíãàé ßäóóðëûí ººð÷ëºëò 7.9 1.4 0.2 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 4.8 2.3 1.2 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 3.1 -0.9 -1.0 Òºâ a/ ßäóóðëûí ººð÷ëºëò -3.7 -1.8 -1.0 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã -7.9 -2.9 -1.4 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 4.2 1.2 0.4 Ç¿¿í ßäóóðëûí ººð÷ëºëò 12.2 2.6 0.0 ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 4.7 2.3 1.2 Òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã 7.4 0.3 -1.2           a/ Óëààíáààòàðûã îðóóëààã¿é. Ýõ ñóðâàëæ: ªÎÇÀÒÑ 2002-2003, ªÍÝÇÑ 2007-2008.
  26. 26. 26 Õîòûí õóâüä íèéò óëñûí õýìæýýíèé ¿ð ä¿íòýé áàðàã èæèë áàéãàà áîëîâ÷ òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü àðàé áàãà íºëººòýé áàéíà. պ人ä ÿäóóðàë ºñºõºä ýäãýýð õ¿÷èí ç¿éë õî¸óë íºëººëñºí áºãººä ¿¿íýýñ òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü äàâàìãàéëæýý. Õàðèí õºäººãèéí ÿäóóðëûí ìýäðýìæèíä ýäãýýð õî¸ð á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ýñðýãýýð íºëººëæýý. Ñóóðüøëóóäààð òîîöîæ ¿çýõýä áàðàã á¿õ äºðâºí àíãèëàëä áîëîí ÿäóóðëûí ãóðâàí ¿ç¿¿ëýëòýíä ºñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí ¿éë÷ëýë òýãø áóñ áàéäëûí ¿éë÷ëýëèéã äàâæ áàéíà. ßäóóðàë çºâõºí àéìãèéí òºâä ë òýãø áóñ áàéäëûí ºñºëòèéí äàâàìãàéëëààñ øàëòãààëàí ºññºí áàéíà. Õýðýãëýýíèé ºñºëò íü Ç¿¿í á¿ñýýñ áóñàä á¿õ á¿ñýä òýãø áóñ áàéäëûí íºëººë뺺ñ äàâæ áàéíà. ªñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëîí òýãø áóñ áàéäëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã àëü àëü íü á¿õ ñóóðüøèë áîëîí Òºâèéí á¿ñýýñ áóñàä á¿õ á¿ñýä ýåðýã, àäèë ÷èãëýëä ¿éë÷èëæ áàéíà. Ǻâõºí Òºâèéí á¿ñýä ë ºñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýýã áóóðóóëæ áàéõàä õàðèí òýãø áóñ áàéäàë íü ÿäóóðëûí õàìðàëòûí õ¿ðýýã èõýñãýæ ýñðýã ÷èãëýëä ¿éë÷èëæ áàéíà. Åðºíõèé人 ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýýíèé ººð÷ëºëò íü ºñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí íºëººë뺺𠿿ññýí áàéíà ãýäãèéã äýýðõ ¿ð ä¿íã¿¿ä õàðóóëæ áàéíà. Õàðèí òýãø áóñ áàéäàë íü åðºíõèé ººð÷ëºëòººðºº ºñºëòèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéí óðâóó ÷èãëýëä íºëººëºë ¿¿ñãýæýý. Óëñûí õýìæýýíä òýãø áóñ áàéäàë èéíõ¿¿ ìýäýãäýõ¿éö íýìýãäýýã¿é áîë ÿäóóðëûí õàìðàõ õ¿ðýý íýëýýí õýìæýýãýýð áóóðàõ áàéæýý. 26 ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë
  27. 27. 2727 ÀÆ ÁÀÉÄËÛÍ Ä¯Ð ÒªÐÕ2. Àæ áàéäëûí ä¿ð òºðõ íü õ¿í àìûí ÿíç á¿ðèéí á¿ëã¿¿äýä àìüæèðãààíû ò¿âøèí ÿìàð áàéãààã õàðóóëäàã. Ýíý á¿ëýãò ÿäóóðëûí øèíæ ÷àíàð, òýäãýýð íü ºðõèéí ÿëãààòàé øèíæ áàéäàë áîëîí àæ áàéäëûí áóñàä òàëòàé õýðõýí õîëáîãäîæ áàéãààã õàðóóëæ, ÿäóóðëûí åðºíõèé òºðõèéã àâ÷ ¿çíý. Èíãýñíýýð ÿäóó÷óóäûã ÿäóó áóñ õ¿ì¿¿ñýýñ ÿëãàí, ÿäóó õ¿í ãýæ õýí áý, òýäíèé õ¿ì¿¿íèé êàïèòàë, ýçýìøèæ áóé ýäèéí çàñãèéí íººö áàÿëãèéí ò¿âøèí, àìüäàð÷ áàéãàà ñóóöíû ÷àíàð, õ¿ðòýæ áóé íèéãìèéí õàìãààëàë, ýðõýëæ áàéãàà àæëûí òºðºë çýðãèéã òîäîðõîéëñîí. Ýíý íü ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ îíîâ÷òîé àðãà çàìûã òºëºâëºõºä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéã áèé áîëãîõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ þì.
  28. 28. ßäóóðàë áà òýãø áóñ áàéäàë28 ÀÆ ÁÀÉÄËÛÍ Ä¯Ð ÒªÐÕ28 2.1. Õýðýãëýýíèé õýâ øèíæ ßäóóðëûí ä¿ð òºðõèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä þóíû ºìíº õ¿í àìûí àæ áàéäëûí òàëààðõè õàðüöóóëæ áîëîõóéö ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñîíãîíî. Áèä ºðõèéí íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýã õ¿í àìûí àæ áàéäëûã òîäîðõîéëîõ ¿ç¿¿ëýëò áîëãîí ñîíãîí àâàâ. ¯¿íä, íýã õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýýíä þóã õàìààðóóëæ áàéãàà, ò¿¿íèé á¿ðäýë õýñã¿¿äèéí ¿íýìëýõ¿é áîëîí õàðüöàíãóé à÷ õîëáîãäëûã òîäðóóëàõ íü ÷óõàë. Ñóäàëãààíû ä¿íãýýð Ìîíãîë óëñûí íýã õ¿íä íîãäîõ ñàðûí õýðýãëýý 2007-2008 îíä 100865 òºãðºã13 áàéíà. Õ¿í àìûí äóíäàæ õýðýãëýýã çàðäëûí ¿íäñýí á¿ëã¿¿äýýð áîëîí õîò, õºäºº, á¿ñ íóòãààð Õ¿ñíýãò 2.1-ä õàðóóëàâ. Õîò, ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé ò¿âøèí õºäººíèéõýýñ íèëýýä èõ áóþó 40 õóâèàð èë¿¿ áàéíà. ¯¿íèéã õ¿í àìûí ñóóðüøëààð àâ÷ ¿çâýë íýãä¿ãýýðò, íèéñëýë õîò, õî¸ðäóãààðò, àéìãèéí òºâ¿¿ä, ãóðàâäóãààðò, ñóìûí òºâ îðæ õàðèí õºäºº íóòãèéíõàí õàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé áàéíà. Á¿ñ íóòãóóäûí õóâüä õýðýãëýýíèé ò¿âøèí Òºâèéí á¿ñýä õàìãèéí ºíäºð áºãººä óëñûí äóíäæààñ ºíäºð õýðýãëýýòýé öîðûí ãàíö á¿ñ áîëæ áàéíà. Õî¸ðäóãààðò Ç¿¿í á¿ñ, ãóðàâäóãààðò Õàíãàéí á¿ñ, õàìãèéí ñ¿¿ëä Áàðóóí á¿ñ îðæ áàéíà. Ãýõäýý ýäãýýð ãóðâàí á¿ñèéí õýðýãëýýíèé ÿëãàà òóí áàãà áàéíà. 13 Ýíýõ¿¿ òàéëàíãèéí ìºíãºí ä¿íãýýð èëýðõèéëýãäñýí ìýäýýëýë íü 2007-2008 îíû çýðýãö¿¿ëñýí ¿íýýð òîîöîãäñîí áàéãàà áîëíî. Õ¿ñíýãò 2.1. Íýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õýðýãëýý, ¿íäñýí íýð òºð뺺ð, òºãðºãººð Óëñûí äóíäàæ Õîò պ人   Ñóóðüøëààð     Á¿ñ íóòàã     Óëààíáààòàð Àéìãèéí òºâ Ñóìûí òºâ պ人 íóòàã Áàðóóí Õàíãàé Òºâ a/ Ç¿¿í Õýðýãëýý, òºãðºã Õ¿íñ 36 239 37 549 34 462 40 274 33 131 33 355 35 228 32 497 32 547 37 966 33 020 Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà, òàìõè 1 561 1 241 1 997 1 131 1 418 2 307 1 782 1 493 1 467 2 601 1 708 Áîëîâñðîë 7 298 8 393 5 813 8 302 8 540 7 373 4 733 7 284 6 599 7 389 4 660 Ýð¿¿ë ìýíä 4 676 5 000 4 236 5 023 4 963 5 610 3 285 4 413 3 728 5 823 3 992 Óäààí ýäýëãýýòýé áàðàà 1/ 877 1 027 673 1 166 801 760 613 638 721 831 629 Ò¿ðýýñ 2/ 5 573 8 793 1 206 11 322 4 692 1 555 965 1 513 2 565 3 231 1 966 Õàëààëò 3/ 3 094 4 458 1 245 4 475 4 430 2 172 603 2 514 2 178 2 571 1 885 ¯éë÷èëãýý 4/ 2 549 3 831 811 4 475 2 787 1 486 344 710 1 225 2 380 1 959 Õóâöàñ 17 154 17 976 16 039 18 258 17 519 17 190 15 242 15 714 15 460 18 908 16 415 Òýýâýð õîëáîî 13 352 17 157 8 191 20 935 11 031 10 120 6 856 6 806 7 576 14 301 7 773 Áóñàä 5/ 8 491 10 079 6 337 11 133 8 369 7 268 5 693 5 100 6 346 9 505 7 804 Íèéò 100 865 115 501 81 010 126 494 97 680 89 197 75 344 78 683 80 412 105 505 81 812 Õóâèéí æèí, % Õ¿íñ 36 33 43 32 34 37 47 41 40 36 40 Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà, òàìõè 2 1 2 1 1 3 2 2 2 2 2 Áîëîâñðîë 7 7 7 7 9 8 6 9 8 7 6 Ýð¿¿ë ìýíä 5 4 5 4 5 6 4 6 5 6 5 Óäààí ýäýëãýýòýé áàðàà 1/ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Ò¿ðýýñ 2/ 6 8 1 9 5 2 1 2 3 3 2 Õàëààëò 3/ 3 4 2 4 5 2 1 3 3 2 2 ¯éë÷èëãýý 4/ 3 3 1 4 3 2 0 1 2 2 2 Õóâöàñ 17 16 20 14 18 19 20 20 19 18 20 Òýýâýð õîëáîî 13 15 10 17 11 11 9 9 9 14 10 Áóñàä 5/ 8 9 8 9 9 8 8 6 8 9 10 Íèéò 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 100 a/ Óëààíáààòàðûã îðóóëààã¿é. 1/ Óäààí ýäýëãýýò áàðààã àøèãëàñíààñ ¿¿ññýí õýðýãëýýíèé ìºíãºí ¿íý öýíýýð òîîöîâ. 2/ Ñóóö ýçýìøñýíýýñ ãàð÷ áóé õýðýãëýýã ìºíãºí ä¿íãýýð òîîöñîí. Õýðýâ òóõàéí ºðõ ñóóöàà ò¿ðýýñëýí àøèãëàæ áàéãàà áîë òîîöîîëñîí óòãûã áèø õàðèí ò¿ðýýñèéí æèíõýíý óòãûã àâíà. 3/ Òºâëºðñºí áîëîí îðîí íóòãèéí õàëààëò, ìîä, í¿¿ðñ, àðãàë, õºðçºí îðíî. 4/ Ãýðýë, öàõèëãààí, óñíû õýðýãëýý áºãººä òåëåôîí óòñûã îðóóëààã¿é. 5/ Àìðàëò, ÷ºëººò öàã, ¿çâýð, ãîî ñàéõàí, àðèóí öýâðèéí áàðàà áîëîí ãýð àõóéí õýðýãñýë îðíî. Ýõ ñóðâàëæ: ªÍÝÇÑ 2007-2008
  29. 29. 29ÀÆ ÁÀÉÄËÛÍ Ä¯Ð ÒªÐÕ 29 Õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé á¿òöèéã ýíý õ¿ñíýãòèéí äîîä õýñýãò õàðóóëæ áàéíà. Õ¿íñ íü íèéò õýðýãëýýíèé 36 õóâèéã ýçëýõ ãîë á¿ðäýë õýñýã áºãººä õîò, õºäººä õóâü õýìæýý íü íèëýýä ÿëãààòàé áàéíà. Õîò ñóóðèí ãàçðûí àæ áàéäëûí ò¿âøèí õºäººíèéõººñ ººð áºãººä õýðýãëýýíèé áóñàä øààðäëàãàòàé çàðäëààñ øàëòãààëàí õ¿íñíèé õóâèéí æèí íü àðàé áàãà áàéäàã. Áîäèò áàéäàëä äýýðõ òààìàãëàë áàòëàãäàæ áàéíà. Õîòîä õ¿íñíèé ç¿éë íèéò õýðýãëýýíèé 33 õóâèéã, õºäººä 43 õóâèéã òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà. Õîòûí ñóóðüøëûí õî¸ð õ¿ðýý áóþó íèéñëýë õîò, àéìãèéí òºâä õ¿íñíèé õóâü õýìæýý íü îéðîëöîî áóþó äýýð ºã¿¿ëñíýýð ãóðàâíû íýã îð÷èì õóâüòàé òýíöýæ áàéíà. Õàðèí õºäººä èë¿¿ èõ ÿëãàà àæèãëàãäàæ áàéãàà áºãººä ñóìûí òºâä óëñûí äóíäàæòàé îéðîëöîî áàéõàä õºäºº íóòàãò õ¿íñ íèéò õýðýãëýýíèé áàðàã òýí õàãàñòàé òýíöýæ áàéíà. Á¿ñ¿¿äèéí õóâüä õ¿íñíèé õóâü õýìæýý íü õàðüöàíãóé îéðîëöîî, õàìãèéí áàãà íü Òºâèéí á¿ñýä 36 õóâü, õàìãèéí èõ íü Áàðóóí á¿ñýä 41 õóâü áîëæ áàéíà. Õ¿íñíèé áóñ íýð òºðë¿¿äèéí äîòðîîñ õàìãèéí òîì á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü áîëîõ ãóòàë, õóâöàñíû çàðäàë óëñûí äóíäæààð íèéò õýðýãëýýíèé 17 õóâèéã ýçýëæ áàéãàà áºãººä õîòîä ¿¿íýýñ àðàé áàãà, õàðèí õºäººä áàðàã 20 õóâü áàéíà. Òýýâýð, õîëáîî íü íèéò õýðýãëýýíèé 13 õóâèéã ýçýëæ áàéãàà áºãººä íèéñëýë õîòîä õàìãèéí ºíäºð, õàðèí áóñàä ãóðâàí ñóóðüøèëä îéðîëöîî õýìæýýòýéáàéíà.Áîëîâñðîëíüíèéòõýðýãëýýíèé 7 õóâü áîëæ áàéãàà áºãººä á¿õèé ë áàéðøèëä õàðüöàíãóé îéðîëöîî õóâü õýìæýýòýé áàéíà. Ñóóöíû õýðýãëýý íü íèéò õýðýãëýýíèé çºâõºí 6 õóâü áîëæ áàéãàà áºãººä õîòîä 8 õóâü, õàðèí õºäººä 1 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë íü á¿õ áàéðøëààð òîãòâîðòîé áóþó 5 õóâü áîëæ áàéíà. Õàëààëòûí çàðäàë íü íèéò õýðýãëýýíèé 3 õóâü áîëæ áàéãàà áºãººä õîòîä 4 õóâü, õºäººä 2 õóâü áàéíà. Õàëààëòûí çàðäëûí õóâèéí æèí á¿ñ íóòãóóäàä áàðàã àäèëõàí áàéíà. Óñ, öàõèëãààí, ãýðýëò¿¿ëýã çýðýã àõóéí õýðýãëýý 3 õóâü áîëæ áàéíà. Íèéò õýðýãëýýíèé ¿ëäñýí 10 õóâü íü àìðàëò ÷ºëººò öàã, ãîî ñàéõàí, óäààí ýäýëãýýò áàðàà áîëîí àðõè, òàìõèíä íîîãäîæ áàéíà. ßäóóðëûí áàéäàë áîëîí õîò, õºäººãèéí áàéðøëûí õóâüä á¿ð èë¿¿ ÿëãàà àæèãëàãäàæ áàéíà (Õ¿ñíýãò 2.2). Íýãä¿ãýýðò, ÿäóó÷óóäûí äóíäàæ õýðýãëýý íü ÿäóó áóñ õ¿í àìûí äóíäàæ õýðýãëýýíèé ãóðàâíû íýãòýé òýíöýæ áàéíà. Õî¸ðäóãààðò, ÿäóó áóñ õ¿í àìûí õ¿íñíèé äóíäàæ õýðýãëýýÿäóó÷óóäûíõ¿íñíèéäóíäàæõýðýãëýýíýýñ áàðàã õî¸ð äàõèí èõ, ãýõäýý íèéò õýðýãëýý íü àñàð çºðººòýé ó÷ðààñ ÿäóó÷óóäûí õýðýãëýýíä õ¿íñíèé õóâèéí æèí ºíäºð ãàð÷ áàéíà. Ãóðàâäóãààðò, áîëîâñðîëûí äóíäàæ çàðäàë íü ÿäóóðëûí áàéäëààð ýðñ ÿëãàð÷ áàéãàà áîëîâ÷ õóâü õýìæýýãýýð àâ÷ ¿çâýë ÿäóó áóñ õ¿í àìûíõ ÿäóó õ¿í àìûíõààñ áàãà çýðýã ë ºíäºð áàéíà. ĺðºâä¿ãýýðò, ÿäóó áóñ õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäèéí äóíäàæ çàðäàë íü ÿäóó÷óóäûíõààñ ¿ëýìæ ºíäºð áºãººä õóâü õýìæýýíèé õóâüä ÷ èë¿¿ áàéíà. Òàâäóãààðò, ÿäóó áóñ õ¿í àì íü õàëààëòàíäàà ÿäóó÷óóäààñ èë¿¿ çàðäàë ãàðãàäàã áîëîâ÷ õóâü õýìæýýãýýðýý ÿäóó õ¿í àìûíõ èë¿¿ áàéíà. պ人ä ÿäóó÷óóäûí õàëààëòûí çàðäëûí õóâüä ýñðýã ¿ð ä¿í õàðàãäàæ áàéãàà ó÷ðààñ äýýðõ ¿ð ä¿í íü õîòûí ÿäóó÷óóäûí õàëààëòûí õóâü õýìæýýíýýñ øàëòãààëàí ãàð÷ áàéíà. Çóðãààäóãààðò, ÿäóó áóñ õ¿í àìûí õóâöàñíû çàðäàë ¿ëýìæ ºíäºð áàéãàà áîëîâ÷ ÿäóó õ¿í àìûí õóâöàñíû çàðäëûí õóâü õýìæýý íü õàðüöàíãóé ºíäºð áàéíà. Ýöýñò íü òýìäýãëýõýä, ÿäóó áóñ õ¿í àì òýýâýð, õîëáîîíû çàðäàëä ÿäóó õ¿í àìûã áîäâîë ¿íýìëýõ¿é áîëîí õàðüöàíãóé èõèéã çàðöóóëäàã áàéíà.

×