anku saya mundhak g€dhe".      Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancuttali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wi...
bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringi- pun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nat...
sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn d...
neh, katon rengkeng-reng}eng mbrangkang, ngrungkuk nyiJku-kruk. Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Ani-latm...
Ing sapatine Syaksa, Sang Baywatmaja nglayang m6nyang                                                 pi2i3v1g, dhe-sagara...
Rareng sltmurup rusaking wadyabalane, Indrajit jaja-llangmawinga-winga, enggal ngetap tttrangga, sumtimprtttrg, lakuningkr...
Sapraptane ing kadhaton, Sang Bayusuta diaturake marangSang Suraripunatha (Sura = dewa. Ripu = mungsuh Natha =ratu-. surar...
howe kang tansah nguja angltara-murlta, nuruti diirehging ati lan ngumbar hAhar|pan".      ,,Illanawa ltorue hapengin ngal...
kaya tindake duta. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana,nyirnahakg kalpataru /an parijatlta, apaclerte rrlro.io.rc si ...
sa lebtintu. Alttt nfajalc .si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane, atnargokabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi ...
kang gan,pang mumbe, ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196-gombalan), Bar6ng pambl6b6de wis rampung, buntute Hanu;nanb...
yang-wuyungan apoyangpaying sumurup ing ng6ndi-6ndi anag6ni. Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene, para apsari akehkang sa...
,,Wis ayo nd.ang budhal, bah mAnyang It4alyawan ! M6sthineahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ramad)wa...
tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht= Indonesia : permata yangdapat mengadakan segala keingina...
t6n ingkang sagd kbbAt ing gulu hauttls".           ,,Sfrrrrruun, tlutL,un setttt J llanarci ltartulo hapar1ng ngoturi    ...
makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih, manda-maruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari ko-b...
Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake. Sawisewola-wali r.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung, na-sak g6gnim...
wuhe Sang Raghuttama. Umpluk-urnpluking banyu samodraputih m6mplak warnane, iku p6pindhane k6mbang kang dipi-sungsungake d...
Iayang. vaspane Sang Raghawa tansah maralla!an                                                            mili tarka-dl-ra...
yep ta psngaingleang adamOl r€tuning bawana Bot|n mungguhyonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan;;""gt...
karange, Para kawula ras6ksa kang n6dya seba, kang lagi padha     leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbluda...
tune. Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos, pinarak ing ratnasinghasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indo-        ...
warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau e rCtuning bawana.Elingna lan wenehana pamrayoga, supaya kadaggiro wr€dh...
gilap kaya kukus, netrane abang pinciha g6ni mawa, lan tansahoUut. Uiturut pandmune, sawang-sawungane ingkang raka barrg6t...
balanipun ndadak dipun-rombag     ?   !   Irl€ngsah poduka punile   a   sam- pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tan...
Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasaneisi panyeda marang para ras6ksa. Sawise mangkono, panj6n6nganebanju...
Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. GOgaman liya-liyane kangditibakake ing salirane rimuk kabeh, ora ano kang agau,e bu...
marang r)mbuge Wibhisana, awit pancen mung pamrayoganckadanlgira taruia ihu ddalane sira nAmu -rahayu" Mangkonong6naltunu ...
Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana, banjur miyos saka panangkilan, tindak mangalor didherekake para wa- dyabala k...
Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa, cumlorot tiba ing,u*odtu, sanalika banyune samodra banjur panas pindha umobmawalik...
satus. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe, mulane pan-j6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane, banjurmiy...
padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning bawana, rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha paramurln-...
kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayungg6ndring sipat kuping, nusup-nusup ing puncaking gunungIIanim...
Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro, t6lu-t6lu, papat-pa-pat, lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan, katone kayaGa...
kukuh bakuh, warnane gilap kaya watu manila (marmdr), pasirekang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng. Tambak iku wis sa-m6...
manik-mutyara, sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ ru. Kang padha ad6dunung ing ardi      Suwela para dewa, paraga...
ng6ting tuwane, rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kayatansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta(...
sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara                  -kagila-gila.tang h"ai6pe                    G...
Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu,ela. mangkene -:     ...
Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih, para wanara                                                            Kangba...
SILSILAH     XI       DEWI SI}.ITA                                (Mitumt layang Arjunasasrabahu)                         ...
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2

4,421 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
4,421
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
46
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 2 2

  1. 1. anku saya mundhak g€dhe". Sawise nggagas rnangkono, Sang Anilatmaja tqmuli cancuttali-wanda, banjur _wiwit ngrusak wit-witan ing sajrone taman,karo sesumbar : ,,Endi rasdksa sing ora trima lan rumangsa woni,mrenea, tandhingana si llaruti !". 85. HANUA,{AN DIOBONG, NJALARI KOBARE PRAJA ITUCTA. Jalaran diobrak-abrik dening Hanuman, wit-witan ing sajronetaman kang isih ngad6g katon mobat-mabit, kGmbang-k?mbangepadha rontog, sarine k6mbang (Indonesia : tepungsarinya) padhakabur, katon mul6k-kum6lun kaya kukus. Keimbang-kembang plasakang awarna abang padha tiba, satemah njalari ing taman kayaudan g6ni, katone banget ngg6girisi, sumorot kaya g6ni pralaya-kala (ing w6ktu kiyamat). Kidang, menjangan lan kethek kangmanggon ing taman iku padha lumayu saparan-paran, amarga w6-di sumurup udan giini. Lagi sapanginang suwene pangobrak-abrike Hanuman, wit-witan ing taman Udyanawana (Asokawana) wis akeh kang rubuhkabarubuh, pang-pange padha s6mpal karapal, suwarane gumuruhpating grubyug pating jrdthot. Para rasOksa kang njap tamanAsoka (Asokawana), amarga saka giris-mirise, padha lumayuasalang-tunjang m6nyang kadhaton, n6dya ngaturi priksa ma-rang gustine. Sapraptane ing kadhaton, manggalaning ras6ksa kangjaga tgman matur mangkene : ,,Sinuwun, Sang Suraripunatha /(Walanda : heer der godenuijanden : Jawa : ratuning mdngsah-ipyn para dewa). Kawuningana, wont€n Mahawanara saklangkungdigsura atindak kurang-ajar ngobrak-ubrilz taman Udyanawana.Wiwit rumiyin, dalasan para deu,a kemawon sami ering dhatingtsman punika, punapu malih parc manungsa, sami ngoji-aji. Hlahoh sapunika wont€n wanara, jinising hewan asor, inglzang botOnering, mandar wanuh-warli ngrobasa taman Asokawana. SrOngengeing wanci tA ngan ge saklangkung bA nt er sumelet soro tipun, nan gingmancwi wontdn ing sanginggilipun tuman paduka puniha soroti-pun laj|ng asr6p sanalika, awit saking eringipun dhetdng tamanUdyanawana. Angin prahara sindhung-aliwawzrr ingkang bant€ringsumiyutipun ngglgirisi, ngantos ing ngrika-ngriha kathah uit rt-L26
  2. 2. bah pating glasah, dumuginipun ing taman paduka, saking eringi- pun, nididipun angin punika lajdng sumilir alon. Bot|n nate won_ fin rdmbulan kantha utawi r7mbulan panglong wontOn ing sa- nginggilipun taman parlulea; ing salaminipun, sabin ing wanci da- lu, frmbulan aj6g purnamasidhi madhangi taman Asokawana. Hla kck sapuniiea, iinisipun kewan asor kenmwon, u)anara nistha- dama, haduk wani ngrabasa Asokawana. Sinuw,n, taman paduka tomtu badhe sirna, manawi tindakipun u)anara digsura punika di-pun-togahen kemcwon". Saparipumaning ai:ure ras6ksa kang jaga taman, Dasamukakrodha, pasuryane marbabak abang, tumuli dhawuh wadya ras6k-sa sakothi, ndikakake nyekilTmrajaya sang Maruti. warna-warnasanjatane para rasOksa, ana sing nggawa limpung, parasu, gada,g6ndhewa saj6mparinge, lan liya-liyane. praptane ing t"-an, pururas6kia padha surak mawurahan, suwarane prasasat -rrr6ngt 6,wiyat. Pawanasuta mangkrak-krodha, m6re-m6re, suwarane pindha suwaraning m6ndhung kang agawe l6buring jagat ing w6ktu kiya- mat. Dheweke mancolot mGnyang wit katimang ing sacEdhakegapuraning taman, kanthi w6weka-waspada m6thukake mungsuhsing lagi gumrudug maju. Para rasEksa tumuli padha namakakeg6gamane karo tum6nga. Ana sing nj6mparing, ana sing nlorong_ake l6mbi:g, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing-mbandhilnganggo watu sak6bo godhene, lan liyaliyane. Nanging kabeh san-jatane rasEksa ora ana kang nganti ng6nani salirane sang Ivlaruti,mandar padha bali sinab6t ing gada wr6ksa, akeh rasGksa kangk6taton k6taman gdgamane dhewe-. Ana wit c6ndhana g6dhe adawa, iku dibadhol dening Ha_numan di6nggo mupuh para ras6ksa. Akeh rasGksa kang k6t6ng-gol mati ngringk6l. Ana sing sumamburat muncrat g6tit tin ut6tI,ana sing tatu w0t6nge nganti m6tu ususe, ana sing putung sikile,ana sing p6pds pupune, ana sing r6muk wangkonge, *u ,irg g"-peng-pendeng sirahe, lan ana sing manculat mripate. Bar6ng su-murup kanca-kancane akeh kang mati, ras6ksa-rasGksa kang isihurip padha lumayu ngg6ndring tan tolih wuri, giris-miris ndulutandange Sang N{aruti. ,, A d h uh sinuwun, Sang Suraripunatha ( ratuning mingsahipundewa), kawuningana ! Wadyabala rasOhsa sopnrongin aging samikasambut ing yuda dening Song Wanaraseta, d1damAhpun-ayuda 127
  3. 3. sirna ginbpl,oh ing wreksa. Sahing titis-wasisipun wanara anggeni-iu" io"it is dAdintil sarana gada urihsa, botAn wontAn deda-)nehpttn raseksa ingkang saged ng,engingi piyantbakipun. Para ra- sbhsa inghang rumiyin sampun sami misutuur sakti, lumawan wa- nara sat,unggal boten wonten inglzang xged males rnrawasa- wa- nara plmapa punika gusti, hadibyanipun kok sakhngkung nge- dab-edabi". Midhang6t ature wadya ras6ksa mangkono iku, Sang.Dasa rvadana saya muntab panggaiihe, satEmah banjur dhawuh ma- rang watlyabala sinalir (prajurit p6pilihan) sabr6Eada, nclikak- akenyirnakake sang Pawanasuta. sing uwis-uwis wadyabala ras6k- ,u p"pilit,,n iku bisa nyapu mungsuh nganti tumpes-tapis tanpa sisa, a*arga banget wasis marang ulah-g6laring baris, lan l6bda nandukake sawarnane g6gamaning ayuda Para warganing praju rit sinblir iku pawakane katon kukuh-bakuh tdguh-santosa, wu- jude nggegirisi. Brengose ketel, warnane ir6ng nggameng, siyunge papat p-uat u pating crongat lan sumorot prasasat kilat; mripate priksa amua tur mlolo-mandelo. Para surawara giris-miris manawa wadya raseksa kang kaya mangkono wujude. (Surawara = walan- da : voortreffelijkste der goden = Jawa ; dewa linuwih) PraptaneparaprajuritsinOlirras€ksaingtamar^tumulipa- dha namakake-gfuamane kanggo Elrawasa sang Anilatmaja Ana sing ngldpasake-cakra, ana sing nguncalake jir6t (kala), ana sing n:ainpting, ana sing nlorong lEmbing, ana sing mhandh6m watu glarri hn-liyaJiyane. Warna-warna carane para ras6ksa.olehe n6- Iya mrajaya mungsuhe. Nanging kabeh g6gamane raseksa kang wis lumtipas saka tangane padha kontal kdsingsal kdsab?:t gada- wr6ksa kang diobat-abitake dening Sang Anilatmaja, mandar akeh gdlaman kang tibane natoni awake rasbksa kang duwe gGgaman iku dhewe. anilatmaja mut6r wit tal g6dhe minanglra sanjata gada-,v6k- sa, kanggo malds mrau,asa para ras3km. Gada-wrdksa iku wola- wali diunlha, didnggo mupuh murrgsuh. Sabein dipupuhake sa ambalan, rasdksa kang katiban akeh sing sirna, pirang-pirang kang mati pating j6kangkang utawa njr6babah ndh6pani lernah. Ana ra .air"^ri"g-pacan siratre, ana sing r6rruk gulune, ana sing b6dhah dhadhane, ana sing suwek w6t6nge lan modhol-modhol ususe. Sa w6netr raseksa ana sing lumayu dioyak dening Anilatmaja, barang kecandhak pinupuh g6g6re, arhbruk, nanging banjur bisa tangi ma L28
  4. 4. neh, katon rengkeng-reng}eng mbrangkang, ngrungkuk nyiJku-kruk. Ana uga raseiksa kang luput saka pamrawasane Sang Ani-latmaja, lumayu nggdndring mulih tanpa tumolih, kagawa sakabangeting giris-mirise marang mungsuhe. Ana raseksa gagah-pra-kosa t6ka awahana kreta, dirada utawa turang€a, n6aya apOputin,nanging banjur sinapu dening Sang Bayrvatmaja sarana gacla-rvrelk-sa, sirna satunggangane. Ana maneh raseksa awahana kreta karomentharrg gdndhewa nedya njemparing Sang pawanal,rnaja, nangingdurung rganti lumepas jemparinge, raseksa ikr-r wis mati dijlogidening mungsuhe. Ing sapatine rasdksa iku, amarga dienfei-ri nganti sawatara suwene cra ana maneh raseksa sing teka, Hanuman banjur ngu- sak PARIJATHa kang ana ing satengaheuaman. parijatha iku ji nise wit kang endah-peni nengsemake, wite gedhe tur dhuwur lan sumorot pindha kencana. Kang minangka uwohe parijatha awujud anting-anting, gelang, kroncong (g6lang sikil), kelat-bahu, brah- masutra (tali brahma), ali-ali, sumping lan cundhamanik (Indo- nesia : permata ubun-ubun, permata mahkota). Kang minangkagodhonge parijatha yaiku : lungsir (Indonesia : sutera), dewang-ga awarna abang (cindhe), lan jamang padha pating klebet (Indo-nesia : berkibat-kibar, melambai-lambai). Epang-6pange pari-jatha ginub& oncen-oncen mutyara lan sinelut ktincana. Kocap putrane Sang Rawana kang banget sekti mandragunalan sudira ing rana, apdparab Syaksa, nalika ngrungu pawarta ru.sake taman Asokawana lan sirnane parijatha, muntab bangetatine. Sawise samrikta gegamaning ayuda, Syaksa tumuli mang-kat menyang taman nedya lumawan Wanaraseta, awahana rata.Satekane ing taman, Syaksa mOnthang gendhewa kang wis pina-sangan jemparing Ardhacandra (Walanda : halvemaanvormigeptjl = Jawa : panah kang bedhore awangun satdngah riimbulan),diincengake marang mungsuhe..Jdmparing ngenani dhadhane Ha-numan, nanging ora njalari busiking kulite. Hanuman mal6s,nyempal pang saprangkul gedhene, diiinggo nyawat Syaksa. Na-nging Syaksa endha, satemah mung kretane bae kang kena, rG-muk. Kanthi banget muntabing ati, Syaksa tumuli menthang lang-kap nedya nglepasake jemparing .Sanghararaja (jemparing pamu-nahing satru); nanging durung nganti jemparing iku lumiipas,Syaksa wis njungkel ketdnggel panging kayu sirahe, dadi lan pati-ne. 729
  5. 5. Ing sapatine Syaksa, Sang Baywatmaja nglayang m6nyang pi2i3v1g, dhe-sagara. Amarga rurlangsa sayah awit saka suuene*Jt" ,daya ngasokake salira, lan ni:dya adus;.srtpa-va krasa s6gilrawake sarta pulih kakurvatane. Sawise adus, Anilatmaja banjurwiwit ngobrak-abrik tan-ran maneh karo ngare]-,-ar?p t6kane Rawana ng6toni yuda. ,,llanawa si Rawana hrodha lan banittr ng|toni 1,ucl4 nr6s-thi daktundhingi. Sirahe arOp dalzpotltol lan clahgatta ntdnlangIlangliarvan, clakcaosahe marang song Rantadeua: ntendoh stilear6n aning p ang go lilt e ". Kocap kang t<aloka ing jagat Sang rajaputra Indrajit, ya pah-lawan sang ueghananda, putrane sang Rawana kang bang6t sk-ti mandraguna. sawise ngrungu pawarta patine Syaksa, Indrajitbang6t ngigit-igit atine. Kanthi pratignya ,,ora n6dya mulih, ma.ru*u o* bisa ngasorake Wanaraseta", Indrajit ng6toni yuda, ngi-rid wadyabala kang wis digagala, kehe sabrtlgada. Kretane Indra-Jit bang-et nggumunake apike, g6dhene lan bantdring lakune, isisanjataning aYuda maneka warna. Sumurup ana barisan rasdksa teika, Hanuman methukakekaro sdsumb it : ,,Heh para ras1ksa .candhala, majua ! Tandhinganaiki dtttane Sang Ramaclewa. Aja gdnti mara, bar,ngo rnara daktan-dhingi iien !". Indrajit sawadyabalane ngudani jamparing marang Anilat-maja. Nanging kabeh j6mparing kang ng6nani Sang }{aruti orau"u tung nlto-"ni, p6pindhane kaya gunung waja sinosog ing wr6k-sa. Amarga saya akeh rasdksa sing ngtubut, muring-muringe Ha-numan kaya diububi. Dheweke wola-wali nye-mpal panging wrek-sa, dijojohake marang raseksa kang wani ny6dhaki Para rasdksarumangsa k6bipuhan lumawan Hanuman, amalga tanda-nge bang6tcukat pindha kiiat, kesit pindha tlaihit. Manarva dipr[p[ki ras6k-sa, Hanuman mancolct tnenyang epanging wr6ksa; nanging yenditututi dheweke tumuli anjiog ing burr,i. saya suwe para ras6l<saatinesayarnangkAllanawakesayak6siilBar6ngpararasiksawis katon sayah-lungkrah, prasasat tanpa kr6kat, Anilatmaja tu-muli nydmpal eipanging wreksa gi:dhe, dipupuhake marang mung-suhe, akeh kang palasc.ra. Mangkono carane Anilatmaja wola-walimrawasa ras6ksa, nganti mungsuhe iku akeh bang6t kalonge 130
  6. 6. Rareng sltmurup rusaking wadyabalane, Indrajit jaja-llangmawinga-winga, enggal ngetap tttrangga, sumtimprtttrg, lakuningkreta prasasat ora ngambah bantala, suwaralle gumerit. la-ak clorot ! llanuman lin]pasan jemparing derring Indrajit,kena puptrne. Jemparing tumanceh, nanging ditogake hae, oredijabr-rt, minangka cihna yen dheweke prauyata urahalvira (pah-Iarvan agung) kang banget takad (Indorresia : berhati talrah). lrkiulu kahananing mungsuhe kaya rnangkono, Indrajit sayangigit-igit atine. I{anuntan tttnruli linepasan jenrparing Nagapasa(Walanda : slangenstrik = Indonesia : jerat trlai) kang g6dhenepadha karo wit tal, dawane <rra k6na kirrira-kira, siyunge patingcrclngat dawa, nringis katon untune kang landh6pe pindha ba-jra. Jemparing Nagapasa iku nggubed bahune l:lanuman, njepitiga-igane, nutup prpune tekan ing dhengkule. Mak brug ! Hanu-man tiba ing bantala. Salugune, tibane Hanuman iku ora jalaransirna kasektene dening ginubed ing Nagapasa, ora. Saupama dhe-rveke nedya t6rus lumawan ing yuda, Nagapasa dikirigake mdsthitatas-rantas dening kasektene Hanuntan. llanuman njararr niba,supaya tumuli bisa ket6mu adu-ar6p karo Fawana. Sumurup mungsulre kegubed ing Nagapasa lan banjur tiba,Indrajit sau.adyabalane tumuli padha mlayoni kanthi pangigit-igiting ati. Para raseksa iku padha mrawasa Sang N{arutasuta kan-thi cara 11arna-varna. Ana sing mbithi, ana kang nendhang, anasing nempang Isp. Nanging pamrawasane para raseksa iku ora anasing agarve busiking kulite Sang Irarutasuta, pepindhane kayariica rvdsi pinupuh ing palu timah. Sang }leghananda prentah ngusung Hanuman menyang ngar-sane Sri Raseksapati, supaya Sang Prabu priksa yen kekuwataneNagapasa tanpa timbang. ,,Hah ! Ketheh ala nistha-darna julig-culika, dipateni baerali rtttis, cliobortg rnengko. Gulune ditigos, getihe diornbe, en-dhsse clidheploh. llanara ala dtttane Raghawa ilti gauene nletna-teni, sanq.ian raseksa sing tanpa dosa iya diprajaya". llangkono kandhane para rasdksa. Karo nguman-uman Ha-numan, raseksa-raseksa iku sadhela-sadhela padha surak mawurah-an, sulrarane ngumandhang ing tawang. 131
  7. 7. Sapraptane ing kadhaton, Sang Bayusuta diaturake marangSang Suraripunatha (Sura = dewa. Ripu = mungsuh Natha =ratu-. suraripunatha = Ratuning mungsuhe dela, maksude: Ra-ivana, basamuka). ,,Sinuwun, hawuningana ! Punilta uttjtLdiptrn Yanarasetaingkang ngobralz-abrik tsntan Asoka (Asokauano), .rnbrastharJrijatta tin Katpataru. (Kalpa : iannn. Tartt : wrAhsa rcitKalpataru: wit peranganing uripe jagat)"- Mangkono ature para raseksa kang ngusung Hanuman, sa-praptane ing kadhaton. ,,Wanara dhustha candhala-julig-culika iku patenana !" Mangkono ng6ndikane Sang Dasamuka, sauise midhangetature para rasiiksa. Sang Yibhisana ndulu Sang Bayulanaya kegub6d ing jirdt,bangilt k"amiwelasen, mulane banjur matr-tr trarang kadange lvre-dha (Rawana) : ,,Dhuh lzalza Prabu Dasawadarn ! llrtgi tuontinakarsa padulea migatosak&r Dharmasastra (kitab sttci). Duta botdnhengiig dipun-prajay a, sanajatt atindak cligatra salru julig-culilta". Rawana : ,,Wanara ilzi, mangsa iya ltudtr luput ing pati Orahena ora dheweke hudu cliprajaya, sabab kajabo julig-culika, wanara iltu tuis mraiaya rosiksa aheh, lan banget panginane marangingsun, nganti wani ngrabasa taman Udyanawana, nyirnahakeI(ilpataru- lan Par.ijatha. Illanaua u)ong diina mdning bae, anarnungsuh tika ditogahe bae, rttisthi sirna kab?g.iane" ,,Yayi Wibhisana ! Geneya sira ngeman tnarang uripe wanara iki ? ! wanara iku rak haldbu iinise hewan. Apa iya keuan leangabudi candhala, digsura lan siya-kaniyaya, tumindah saw^nangwenang, kttdu diuriPi ? !". Sang Mamti tumr:li mojar, suwarane gandklang n$rmandhanging tawang : ,,Heh ratttning ras,ksa ! Tanpa guna rrtltringira iku,ora pant|s manawa dituiolzake marang wanara. Duta tanpa kanthi,mung siii thit, dtrcwek i*prcn, tur ki)gubdcl ing iir7t, tzla kok ar6pCipa-teni. Wctakwanturrc Sang pi:eunjul jayeng prang tiry{ytdirbe jAnAng ala, mulane ora harsa muring marang liyan, satindak-tanduke hewan diapura. Ape maneh kang nduta ahu ihi Sung Ra-madewa kang bang,t luhur ing budi lan tansah m€mayu ayuningjagat, panggalihe ora wdngis lan ora siyakaniyaya mamng mung,ih, koli, ing rasa sijngit ngigit-igit. Adoh bang|t sungsate karo732
  8. 8. howe kang tansah nguja angltara-murlta, nuruti diirehging ati lan ngumbar hAhar|pan". ,,Illanawa ltorue hapengin ngalarni raltoyu-bcsrrl.,i, mOnitrana haro Sang Roghawa lan l{apinclro Sugritua. G6dhening /ras6h_ tene Sang Roghuua lan Song Kap;nclra pepintlhune kqyo so,.to_dra, ldpasing bucline nyrantbahi bartana, mulane 1,en ltowe menti-tran karo priyagung loro iltu mestlti tansal; ngolanti seneng lantunffam-ayi)tn, kalis ing sombekala tansc.h ltarahayon, pittindhonehaya rnawa so/iro Himauan. Alg,rzrip ihtt ttTotlawa nggedheltaltekama aran nistha, yen nengi)nalte ivtha aran ntaclt,a, clene ,ta-ntane nggeclhckna prmitran. (Katta = napslt esn1o.ra. Ai.tha. : rajo-brana, dhuwit). ,,GAdhe bAbathene wong ntAntitran. A.ia gompang nzuring,atintu di sabor-sarelt lan ldmbah ntanah, aja ntelik ttarbeking li-yan. Deui Sinta ofarna bali marang Sang Ramadeua, mdsttti di_tampa hanthi rdnaning panggalih. Kang ltasusra ing 7cgaf SangLaksmana, rayine Sang Raghuptttra, luhur ing budi lan sudiraing rana, ora bakal l€nggana nlanawa lzoajalt ntontitran. Irlanawahowe nungkul karananing atis ntarang sang Ramaclewa, ora honoora howe mOsthi tansah kasinungan dharma, kama, artha. (Dhar- ma = panggawe luhur, tttabuhan b€cih)". ,,Sang Raghuttama iku dhanurdhara tanpa tandhing ing ja-gat. Dhanurdhara : lValanda : boogschutter : Jawa : satriva ahlinj€mparing pinunjut). Panjindngane kagungan jmparing kangpapindhane laaya Kalamrityu (Walanda : de god des Doods :Jawa : deuaning pati). Ya amarga kitaman j6mparing iku leangnjalari patine Tathaka, k[, Yojanabahu (Drighabahu), Kara-Dusana, I{arica lan Wiradha. Sanajan akeh gegddhuging wadya_balamu sing sirna dening sang Ramadewa, aja njalari kowe tlarberasa sdngit ngigit-igit marang panjOndngane, sabab wadyabalamukang dipoteni ileu padha awatak ala, nOdya mrajaya marang SangRamadewa. Pranyata luhur tindake Sang Ramadewa, antargapanjinOngane mbrastha rasikss candhala angkara-murka kangd ad i l-e 6 thb lzi n g b u m i, g 0 I ah -gA hh ing j ag a t ". I Itlidhangiit t6t6mbungane Sang Bayutanaya sing isine nggung-gUng kaluwihane Sang Raghuttamo, Rawana saya muntab pang-galihe, netrane mrababak abang, polatane nj6nggur6ng m6m6-deni, pangandikane : ,,Hah, bangsat-kZparat monyet digsura ting_gal tata ! Kowe ngahu dadi duta, nanging leabeh pakartimu ora 133
  9. 9. kaya tindake duta. Korue ngrusalt tartnningstut Udyauarvana,nyirnahakg kalpataru /an parijatlta, apaclerte rrlro.io.rc si 51aksahn rqsAltsa pirang-pirartg. Apa nrurtgliotto iltrt tirtdakirrg cluta ?Ruhtf pituttlang duta 6ndi kong hotunrt !". ? ,,Kowe nggunggutlg ltaluuiltorte si Ronta. rtctrtgirtg pattggunggungntlt ntlt tlg oclh| tlhasor lta bar g e tlt o/;-lrl ft n r. o ra alandh dsq nhanyatan. Sanyatane para roseleso hartg cliprajata dertittg si Roilciltu kang akeh-aleeh ras?ksa jirih-ringkih ingahingih rvxli g€tih,sing pantese kudtt diuelasi. Raseltsa si Yojanabaltu (Drgabahu),hajaba ringtzih, dhewelze ihu cacad jasntoni pincang, hla koh siRama nttntala mraiaya. Si Tathaka, iltu asipat uaclon, raselisitur tanpa teantlti, hla holt 1a clipateni. Vo, battgsat-lteporat ! Gedhe banget closane si Rarna salta panggauene liartg sirturttttg cle-ning watalte siya-haniyayQ, holis ing rasa uelss, ntrajaya rnal:l-L-luk hang tanpa daYa". ,,Si Yiradha rasbhsa hang lumaltu saratlo epeh-epehing tangane tuntapah ing l6nzah, lan dlatttaltaning siliile tunlopah ingwit-ruitan, iltu poncen tealebu pahlaruan. Dheweke ora bakal kasoran soltpanw pdrang-tandhing lumau:an si Ronta. Olehe osoring yuda lan nganti tunteka ing pati, omarga si Yiradha clikro-yole dening si Rartta - Laksntona. Si Nlarica, halalte ltaro si Rornaanlorga soho cilihing atine. Pancen utis clacli tcatok-lage1arte sillarica, angger w|nfi murtgstth, enggal-enggol lttrrtattr nggenclringsipat-huping, ora u,ani nolih buri, leaya hiclartg sttl?Tltrup ttTocor^t.Song Bali, sany.atane pancen ora sahti. Saupartm sabtio, hla raltjemparinge si Ranu ora bisa natoni dhadhane tbrus-tembtts ing rualikate. Kajaba saka iktt, si Ranw bisane nibmporing Snng Bali (Sttbali) nganti kdna ihtt rah omarga nglimpe, hla Laong naliltosamana Song Bali lagi perang-tantlhing ltrnmruan aclhine. Alie)ri-paring mungsuh $orano nglimpe, padha bae karo t?7raLL:asa mungsuh hang mbineri logi nendro.. Apa ora asoring asor ? ! Saparipurnaning ngindika,re Sang Dasawadana, Hanumankang olehe ngad€g aj6g mbr6gagah kanthi polatan panggahoraowah, genti mojar : ,,Kowe ngarani pakartiku ora lzaya pakartinecluta, anrurgtt aku ngobrak-abrik tarnan Asokawana lan rnroj,tyoraslksa. lYruhanamu ! Altu iki duta kang tinanggdnah ngupayalan niimoni DewiSita. Ngobrahabrik tamanmu ilzu cataning du-ta kang haya aku, sawijining rekadaya supaya kang dakgoleki biL34
  10. 10. sa lebtintu. Alttt nfajalc .si Syalisa lan ras?hsa liya-liyane, atnargokabeh iltu padlrc nggapgglt altu sairone aleu lagi mbudidaya ngu-paya dununge l)ewi Sit.". ,,lllau koue mratelakahe, yen Sang Bali ihu sanyatane orasaleti. Kowe clokcritani, coba rungohna !" (Caritane Ilanumaning ngisor iki salugune ny6rnoni (Indonesia : rnenvindir) marangSang Dasarrr.rka) : InA Sawiiini.ng tlina ntbnAri Sang Bali /ogi masandhya m€16ngake cipta ntunAmbah marttng Jaruata, clurndahan ona rnahltluhtbka. Illakhlul: ihtt atangan akeh lraya yu)ru, ngrttbeda nnranghang lagi nianungliu puia. (lllasandhya: ll/a-lsnda:lret gebed inde morgenschemering opzeggen : Inclonesia : mengucaphan sein-bahyang fajar). Ittahitluk candhala lzang nAdya ngrubeda ileu dice-k?l- deiine Sang Bali, clihempit ing canglelaltan, satAmah dhewe-tze jOrit-j€rit ai,isambat nyuwun urip, kanthi aprajanii nddyanungkul lan ngestoleahe sadhatuuhe. Sapa sing durung tau ngru-ngu bab ihu ?!" (Kang dikar6pake ,,atangan akeh kaya yuyu"iku ora liya ya Sang Dasamuka, amarga manawa pinuju tirvikra-ma, kajaba amustaka 10, ABAHU 20, mulane ap6parab IINGSA-ttdafiU, t6g6se ; bahttne rong puluh). Awit saka il?.u, bang|tanggonku asung pamrayoga t?tarang koue, cli sabar-sateh l6ntbah-manah tindalt-tandulltzu, aia nganti pautlayan karo Sang Rama-clewa, supaya bisa leasittungan Ltmur darua lan widada dadi Ratuana ing lingtza. Sang Ramadewq luhurna, nyOntbaha nnrangpanj)nlehgane, derui Sita anggAp?n leaya dewamu, aturna bali tna-rang Sang Ragl-ttrltutra. llanowa horue nganti pasulayan ltaro Sang Ramadeua, nagara Ldngha mdsthi lAbur-tumpur, howesawidyabalamu lzabeh mAsthi sirna-g?mpang tumpestapis tan-pa sisa". Kand.hane Sang Anilatmaja iku sanajan binungkus ing t6.t6mbungan alus lan olehe ngucapake kanthi alon, nanging sura- sane p6dhes bangdt, nganti agawe njar6m panggalihe Sang Rawa- na. Awit saka iku Sang Rawana tumuli dhawuh : ,,Heh para ra- sOhsa ! Supaya aia nginti kAbanjur saya ngandhar-andhar angbn- dhukur gunAme monyet ilzi, enggal talenana lan qrut-erutdn sing leOncing, baniur buntute obongOn" ,,Se^ndika, slnditea /" NIangkono ature para rasiiksa karo padha ngad6g, banjur padha mblObdd buntute Hanuman sarana alang-alang garing, klikaning wit lan barang-barang tipis liya-liyane 135
  11. 11. kang gan,pang mumbe, ditaleni sings6t sarana barang s6mb6t 196-gombalan), Bar6ng pambl6b6de wis rampung, buntute Hanu;nanbanjur-4isiram taila (alanda : sesamolie = Indonesia : minyakbijan). Sawise mangkor-ro, para ras6ksa kang ny6t<Gt suluh ban-jur maju b6bar6ngan. tanpa darbe rasa rv6las padha nyum6d bun-tute Hanuman. BAl, b6l, b6l ! Buntute Hannman disumOd nganti pirang-pi-rang panggonan. Bar6ng buntute wis murub, Sang Anilatmaja tumuli tiwikrama. NIak j6ngg6l6g ! sanalika gEclhening awake pindha gunung lileru, sat6mah Nagapasa kang nggub6d salirane tatas-rantas dadisatus. Sasirnane Nagapasa, Sang Bayuputra tumuli m6sat-mumbuling g6gana, sanalika banjur ana angin g6dhe sumiyut bang6t ban-t6re, suwarane gurruubug ngg6girisi, njalari mul6k kum6luningl6bu. Jalaran kGtiyup ing sindhung-rirvut bayu-bajra, buntutellanuman kaya ingububan, saya mulad-mulad umbe. Abure Ha-numan katon kaya bumi kobar nglayang ing akasa, g6nine murubmakantar-kantar pindha Kalagni (Walanda : het vuur van eenDoodsgod = Indonesia : api dewa Maut), dumunung ana ing sa-dhuwure Antahpura (Walanda : vrouwenvertrek = Jawa : kapu-tren) kang tanpa timbang endah-penine. Sawise kaputren kobar,Sang Pawanaputra banjur nglayang-nglayang ing g6gana karo wo-la-wali nibakake g6ni, nganti kabeh suyasa ing kukuban kadhatonLGngka padha k6tiban clahana, ora ana kang kliwatan, kobar b6-bar6ngan. Kadhaton sapandhapane uga kobar, g6nine murub-mulad prasasat sundhul ing wiyat. Tanpa rasa was-sum6lang, Sang Bayutarurya ndulu mangisor,sumurup para rasGksa padha bingung pating bilulung, para ras6ksipating jlOrit karo mlayu rrrrana-mrene as6sambat, akeh kang padhak6puyuh-puyuh. Ing kabetr keblat prasasat k6b6kan g6ni muiad-mulad pindha tin6mpuh ing l{alamr6tyu (Walanda : de god desDoods = Indonesia : dewa I{aui). Soroting g6ni p6pindhane kayailate Kalamrdtyu, kukuse kang mulEk-kumdlun pdpindhane ram-buting sirahe Kalarnr6tyu kang ngombak banyu. Sumurup ka-hanan mangkono iku para ras6ksa-ras6ksi bang6t giris-mirisingatine, padha pating.yl6rit rame. Puri Tripura katon murub pindha binasmi dening BatharaIswara (Bathara Siwah). Suyasa-suyasa kancana kang saka-sakanepinatik manik-nawa-r6tna padha brastha. Para apsari padha wa-136
  12. 12. yang-wuyungan apoyangpaying sumurup ing ng6ndi-6ndi anag6ni. Amarga saka suwene mlayu mrana-mrene, para apsari akehkang sayah-lungkrah alake, paclha gondhelan tapihing cethinekaro as6sambat. KaSeh tlaga ing kukuhan kaclhaton L6ngka bam-binge padha pinatik candrakanta, banyttne katon b6ning nyarongakinclong-kinclong kaya kaca; nanging saiki bamhinge padha ju-grug, banyune asat ngg6reng kaislrp dening panasing g6ni, lan t6-ianriuran ing sakub6ngd tlaga pacll-ra garing makingking. i{angkonc kaltanane kutha-krajan Ltngka kang kobar deningdahana Sawise nggawe kobare kulha-krajan L6ngka, Hanuman so-rvan Dewi Sita maneh, pamitan, n6dya bali m6nyang I{alyawan86. RA{A NGIRID WADYAIiALA NIENYANG LBNGKA, KANDHAG TNG VIIUKIR I,{AHBNDRA. Saoncate saka ngarsane Dewi Sita, Sang Bayuputra banjurnapak jttmant&ra, abure mangalor. Ana ing akasa Sang Bayttputratiwikrama, arvake dadi sagunung anakan g6dheng, rikating abttrepadha karo kBclaping cipta. Saka bant6ring abure, njalari ananeangin g6dhe; sindhung-riwut sumiyut agawe kagete para dewakang nalika samana lagi cangkrama ana ing antariksa; samodrakocak mangombak-ombak pinclha kin6bur, agawe giris-miriseiwak-iwak lan para naga. Lagi sak6dhep netra, abure Sang Anilatmaja wis t6kan ingpapan-padunungane kanca-kancane kang padha ng6nteni ana ingpasisir. Anggada-NilaJambawan padha m6thukake tttmuruneSang Anilatmaja saka g6gana karo ngudarasa : ,,Dheueke mOsthioleh gaue". ,,Aku kOtOnrrr Dewi Sita cna ing L?nglta. PonjAnAngane isihsug)ng". tlangkono kandhar-re Hanuman, sawise niyup ing bantala. Kanthi wola-wali nuduhake j6mparing kang tumanc6p anaing pupune, Sang Parvanasuta nyaritakake kabeh kang dialami sa-jrone ana ing L6ngka. Sajrone ngrungokake caritane Sang Pawa- nasuta, Anggada-NilaJambawan tansah padha ndomblong, kaga-rva saka bang6ting gumun-ngungune. 137
  13. 13. ,,Wis ayo nd.ang budhal, bah mAnyang It4alyawan ! M6sthineahu sahanca iki diar|p-arip bangit dening Sang raiaputm Ramad)wa". Mangkono kandhane Sang Bayuputra ing sarampungingcaritane. Kanthi gambiraning ati amarga dinuta bisa mrantasi, Hanu-man sakancane tumuli padha budhal ninggal pasisir. Lakune g&gancangan kaya dibalangake, ing sadalan<lalan padha r6rasanmangkene : ,,llfendah suka-r|naning panggalihe Song raiaputroRamadewa, yen nt|ngko diaturi prihsa, manolLa Deui Sita nyataana ing LAngka". Kocap kang pinarak ana ing pasanggrahan lIalyawan, SangRamadewa lagi imbal wacaha karo Laksmana lan Kapindra Su-grirva. Pangandikane Sang Ramadewa : ,,Yayi Lahsmana lan Sugriwa ! Kapriye bahal kawusanane prakara iki ?! Dutaningsunkang lurnaku mnngalor, mangulon lan kang nnngetan, ]arku siSatabali, Susena /an Winata padha mulih ngl?nthung, ora olehgarue. Illung kari duta kang lumaku mangidul, Hanuman sakancane kang duntng mulih. Xlanawa Hanuman saksncane uga ora olehgawe,gekbaniurhaPriYe .-.. ". Durung nganti rampung ng6ndikane Sang rajaputra Ragha-wa, k6saru sowane Hanuman dumrojog tanpa larapan- Sumurup Hanuman t6ka lan manjing ing pasanggrahan, pa-ra wadyabala wanara kang nalika samana lagi pating p6tnang-krong ana ing wit-witan, padha gumrudug milu lunldbu pasang-grahan, kapengin ngrungokake ature Hanuman marang Sang Ra-madewa. Hanuman maju, ny6dhak marang Sang Ramabhadra, ny6m-bah, banjur ngaturake cudamani lan nawala saka Sang Maithili.(Cudanrani = Walanda : kruinjuweel = lndonesia : permata ubunubun, permata rnahkota = Jawa : cundhamanik). Nalika prikm cundhamanik ag6m6 Sang }4aithili, Sang Na-rendraputra llatna pdpindhane kaya priksa iiwaning ltOkasih, sanalika lipur panggalihe, sirna sungkawane. ,,Auilatmaja duta pinunjul, p6pindhane kaya CII.ITAIIANIkang bisa nganakake sawamaning p6penginane wong kang darbepanyuwun". Mangkono pangal6mbanane Sang F:ghuttama. (Cin138
  14. 14. tamani = Walanda : edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht= Indonesia : permata yangdapat mengadakan segala keinginanorang). Sawise ngiling-ilingi cundhamanik sawatara suwene, Sangrajaputra Raghawa banjr.u mhukak layang kang saka Sang Maithili,diwaos sinuksmeng wardaya, mangkene unine ; ,,SOmboh kart,ulo honjuk ing pado paCuha Prabu. Illugi wcn-t€na kapar)nging panggalih paduka /rarso nupihsa (maos) sratkawula punilta, ittghang ungefipun ntinanglte ciltnc on6nging ma-nah kawula. sahu cundhamanik punika rrLinangka l€lintunipunbadan kawula marale saha mangastuti poda padilta. Wondenesingsim utawi kalpika pOparing padulto, nangangg|p l;aruula hadosnggambarak|n raosing panggalih paduba. Il[anawi ltawula ningalisingsim (ngoko : ali-ali, krama : sdsupe. Pm) p|paring paduhapunika, xnaliha kat6tangi s6dhih-kingkining manah kawula de-ning raos on6ng nawung brangta, amargi sampun lami boftn sum|rOp paduha". Brangta = branta = ialanda : verward, in liefdegloed ontstoken = Indonesia : kusut pikiran, mabuk asmara). ,,Adhuh, Sri Narpati Ramadewa ! Wont)na kapar6ng padu-ha karsa mriltsani tangis kawula, saha s|tyabateti kawula dhat)ngpadulza. BotOn wont|n sones pOlnging cipta hawula, ngimungakOndhating paduka. Nantung paduha ingkang kawula hawulani,ngantos dumuginipun manjanma ingkang kaping sapta. Rumiyin(biyen), suglng paduha botdn kapirOng, saha pawartos padukainggih botOn wont1n. Ciptaning manah kauula bot€n wontdn sa-nes, leajaui namung tansoh hapengin p7iah, bot|n wontin pr|luni-pun leauula l|stantun g6nng. Itfanjing ing latu murub mangalad-alad utaui sorono njAgur ing santodra ingkang minangha marginipun pOcating jiwa hau,ula. Kadospundi sag4d lzawula gadhah ntanah tOguh-xntosa saho gambira, ntanawi tansah nawung sung-kau:a tonpa **anasa ?". ,,Sada-ro kasAnOngan lan Lzanihmatan ingkang dult runtiyinsampun kauula raosakOn, sapunika botn wontin inghang pinang-gih malih. Ing tantan papan lzawula dipun-tawan, hathah sangAtsAhar inghong nAdhAng m|krok mbabar ganda amrik ntinging,nanging puniho boftn sagOd dados usada panglipuring onOng ka-wula. Sauarnining pApiringan ingltang ngrsApak|n, sadaya oncen-oncen slkar ingkang arum ngambar-ambar, tanpa guna tumrapTxaytula. Lnjukan maneka warni ingttang edi-mirasa, bot6n won 139
  15. 15. t6n ingkang sagd kbbAt ing gulu hauttls". ,,Sfrrrrruun, tlutL,un setttt J llanarci ltartulo hapar1ng ngoturi pantralogi dhat|ng padil:a, satttpLttl ngantos paduka ngl?lontur; sttngltarua, supaclos sagdd atci-tnurni panggalifi paduka. Kautttla sanlpun ntangr/tos p€l0ngins panggalih ltoclulta. -4/6/onftri strng- ltawa punilta bot|n wont|n poedahipun, tortpo girla". ,, as LLt inluto h a ( cl i1t tr n- cl lt au p ok d tt ). h att u a k €k a- N a I ih a ntA n t I lih sulru-r|na ingkang tanpa upattti ag|ngipttn- Sa- sanzi ngalanti u,arnining ltasAnngan saha haniltmatan bot|n kirartg- DhatOng caranipttn apOltasihan (lnclonesia : bercurnbtt-ctgrtbuan), podulza sohlangkung bbda. Dhat|ng katnasastra (Wolanda : leerboeh cler liefde = Inclonesia : buktt pelajaran percirttaart : Jotto : loyang o sntarogo t t1o ), p a d u ka sa tl1p tt tl rtt tu t t 1t u n i ". ,,Pangai6ng-ai6ng saha panyuurtn harulo. tttugi rLont?na napai,ng pactuha liursa ttuttuntin rqu,tth ihg L7ngko, ttlltntpttttg kawula tahsih gdsang. Rquana puniko saklattgkung artgkara nturlea, ltolis ing panclant;l nntlya. Satttpt ,t ngatttos podulto tidha tirlha anclon yttda ltunttrttg clhatdng L0nglt.a, supaclos enggal k0- gayuh ancas paduka". ,,lllanawi paduka ngrau:ulri ltaLuula, boclltt priltsa pLtttapa padilea ? Pongalartrun ltauula inghuttg sahlangkrotg ltau:los-arsa tt,ontin ing towananilttt, rnngsah, inghang l:quulo bot?n nru ngr|tos ltadospttndi badhe lncladosanipun ing. t?rnbe. Nomung ntanah slclhih-htngltin dening kanclltuhan brangta pasugatan ha u,ula clhat?ng paduha; botdn uontin sanesiptnt nrulih ingkartg ntinanglto pahurnrutan lrangge nfiagekok?n ratult pacluha. Ptt- tOking nwnah miwah luh inghang sampltrt suntintpan ing ntorong ninanglto cil"rnaning onqng lruwula. hatuintbulmn raos susah irtg- lzong nondhls ing tOl?nging manah. llakat?n puniha uolti1run karuula pisati ltalilatt poduha, ialaran padul;a rttituruti patluwLtn ltawula (natiba haruula nyuwLtn cliltun-c1pAngolt|n ltidang h€n cana), aLuit saleing liadule tr€sna paciuka dhat|ng hawula. hlanaui lruwula ing t|ntbe kapanggih malih kaliyan paduka, sampun ngantos paduka tansah nglihsanani panyuuttn hawula. Kauula punika namung abdi, badhe tansah nOt|pi kuwaiibanipun abdi, ngestokok?n saday a d hawuh p aduka". Mangkono surasaning layange Dewi Sita. Amarga saka ba- ng6te kasok t6sna lan on6nge marang Sang Dewi, sajrone maca 740
  16. 16. makhluk kang nGdh6ng on6ng amarga pisah karo k6kasih, manda-maruta rinasa kaya g6nine Sang Hyang Anangga kang njalari ko-baring ati. (Anangga = Walanda : liefde, eigenlijk : lichaamloos =Indonesia : cinta-asmara, arti sebenarnya : tidak berbadan). Srdngenge wis surup, awart ginanti w6ngi. Ing ng6ncli-6ndikaton p0t6ng; atine manungsa kang lagi pisalr karo k6kasih iyabanjur milu p0t6ng, amarga ora ana barang l.ang katon sing bisaasung pangliptu. Awit saka iku, ing wayah bOrrgi on6nging pang-galihe Sang Raghawa marang Sang Ilaithili saya ngranuhi. W6ngiiku, Sang Raghawa sare ak6kadhar ana ing sikile gttnung Mahendra alemek godhorrg garing, tinur-rggon Laksmana. Nanging rrgantilingsir w6ngi panj6n6ngane ora bisa sare, rasanitrg panggalihe kayawong kinunjara, tansah s6dhih-kingkin dening rlawttng asmara.Kang ginalih ora liya mung Sang l{aithili; linali-lali datan bisa lali,malah saya katon r-rgalela. R6mbulan ndhadhari, katon sumunar endah ana ir"rg Uda-yadri (ardi Uclaya) kawistara kaya kapengin sttmttrup sipatingasli Sang Raghawa kang bang6t nggatekake marang karaharjaningjagat. Ing ng6ndi-6ndi katon asri, kagawa saha akehe k6mbangkang nddhGng m6kal mbabar sari, p6pindhane kaya rvanita kangwis ngadi raga nOclya m6thukake t6kane priya kang dikawulani.Nalika maspadakake r6mlrulan, Sang Raghawa kttwur panggalihe,mulane banjur ng6ndika marang Sang ari mangkene : ,,YayiLalesmana ! )lara waspadahna, apa hae kang hoton sumunar anaing gdgana ?! Panduganingsun, kae saniatane Song llyang Anang- ga. lYujude ha-ta panah, Luarnane endah. Illanungsa leang logi nga-lami sddhih-bingkin amarga pisah haro h|hasih, m?sthi kontahalzdtaman sanjatane Sang Hyang Anangga. Langite padhang sunti-lale tanpa mega, nanging panjOn€nganingsun wola-uqli friksa ki-lat cumlorot kaya jintporinge Sang Hyang Anangga". (A = ora,tanpa, dudu, yen sumambung t6mbung apurwa aksara swara ma-lih : an. Angga = awak. Anangga = tanpa awak, tanpa wujud,maksude: asmara). Ngnrngu ng6ndikane kadange wr6dha mangkono iku, Lak-smana kang bang6t l6pas ing budi tumuli matur asung panglipur:,,Dhuh Sang u,irotanta Raghuputra, p)pundhen leawula ! Iltugipaduka sampun ngontos k|hjing ngl)lantur panggalih ondng.Paduha puniha minangha pangayomoning jagat. Namung padukaingkang dipun-ajdng-aj|ng dening jagat sagd mbrastha sadayo 147
  17. 17. Lakune wadyabala wanara rikat kaya dibalangake. Sawisewola-wali r.nunggah gunung dhuwur mudhun jurang-c&ung, na-sak g6gnimtrulan nrajang wadlias-parang, Iakune wadyabala wa-nara t6kan ing gunung X{ahendra. Gunung Xlahendra iku kaha-nane asri kaya ardi N{eru, dumunung ana ing sat6pining samodrangungkang banyu, sajak kaya rumEksa samodra. Amarga ngu-watirake jagat (dharatan) k6bl6bdk banyune samodra, gunungllahendra ngaddg mbrdgagah ana ing sac6dhake pasisir, sat6mahbanyu samodra ora bisa munggah. Ad6ge gunung N{ahendra, mangisore t6kan ing dhasaringbumi. Saka dhuwure gunung iku, puncake prasasat sundhul arvi-yat. Wit-witan ing gunung Alahendra maneka warna, kabeh mb6-n6ri lagi mbiy6t wohe, nganti 6pang-6pange padha . rantiyung-tum6lung kangsrah ing l6mah, agawe s6n6nging atilrt para wa-nara. Ktmbang-kdmbang ing ardi Mahendra katon pating ploloknddhGng m6krok mbabar ganda, p6pindhane kaya para wanudyakang wis ngadi busana ngr6ngga salira, n6dya m6thuk lan asungpasugatan rnarang Sang Raghawa. Amarga saka akehe wit kal-pawr6ksa (kalpataru), s6sotya maneka warna, manuk oceh-oceh-an lan manuk jiwa-jiwa (Indonesia : burung dewata), kahananewukir Mahendra prasasat ora beda karo Kaindran, bang6t asrianglam-lami. Ana ing lambung gunung Mahendra Sang Raghuttama prik-sa tlaga keb6kan tunjung, p6pindhane tlaga iku kaya asung pi-sungsung tunjung marang panjdn0ngane. Akeh kombang mibdr-ak6kit6r, banjur mencok ngrubung k6mbang tunjung ngalap sari-ne. Ndulu kahanan mangkono iku, kat6tangi on6nge Sang Raghuttama marang Sang Maithili. Sang Rama - Laksmana sarta sagung wadyabala tvilnara ngasosawatara suwene ana ing lambung gunung Ivlahendra iring kidul.Saka kcnc, pura L6ngka, kadhatone Rawana, katon lamat-larnat.Pata wanara padha nlawarrg mangidul maspadakake pura Ldng-ka, dituduhi dening Hanuman. Saka ing lambung gunung Mahendra Sang Ramadewa sawa-dyabalane tumurun mangidul, m6nyang pasisir. Sapraptane ingpasisir, para wanara bang6t suka amarwata suta sumurup aluningsamodra sagunung-g.rnung anakan g6dhene padha nySmpyokdharatan, suwarane gumuruh rame kaya mbagekake marang ra-142
  18. 18. wuhe Sang Raghuttama. Umpluk-urnpluking banyu samodraputih m6mplak warnane, iku p6pindhane k6mbang kang dipi-sungsungake dening alun marang Sang Ramadewa, minangkatandhaning pakurmatan marang panj6nArgane olehe n6dya nyir-nakake l6l6th6king bumi g6lah-g6lahing jagat. Samodra iku kajaba akeh bang6t iwake g6dhe-crlik mariekawarna, isi s6sotya-manik-nawa r6tna lan candrakanta. (Candra-kanta = Walanda : fabelachtige steen, die in de maneschijn glansten smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal,rnustahil adanya) yang berkilau dan melcleh dibawah sinar bulan).Samodra k6na dipOpindhakake gunung Himawan (apuncak akeh);alune hang g6dhe-g6ahe p6pindhaning puncak-puncake, sawar-naning s6sotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta minangka 16-r6nggane. Suraloka (kahyangan) kalah endah karo samodra. Ing sajrone samodra tin6mu ana gunung kang guwa-guwanedi6nggoni baya lan ula. Makhluk (kewan) warna loro iku pGpin-dhane kaya rum6ksa r6r6ngganing samodra kang awujud sGsotya-manik-nawa-r6tna lan candrakanta. Sawdneh gunung ing sajroningsamodra, ana sing dadi padunungane ula naga kang g6dhene kagila-gila, yaiku kang sok diarani Nagabumi. Ya Nagabumi iku kangminangka pangayomane Pr6thiwi. Waraha (celeng) kang munculeing w6ktu kiyamat, kalah sakti karo Nagabumi. Kajaba gunung lIahendra kang wis kas6but ing dhuwur,ing pasisire samodra ana gunung loro jejef padha gddhene, padhadhuwure, padha bund6ring wujude. Gunung loro iku p6pindhanesusune pr6thiwi. Ing antarane gunung loro iku kanggo dalanilining banyu, iku p6pindhane k6mb6n (tutup susu) kang mlorod.Alun kang wola-wali ndmpuh (ny6mpyok), p6pindhane kayangambung gunung kang ingupamakake susune pr6thiwi iku. Aluning samodra iku ana kang cilik prasasat mung sal6ng6ng6dhene, lan ana sing g6dhe nganti sagunung anakan dhuwure.Iku p6pindhane uriping manungsa kang ora aj6g kahanane, nga-lami bungah-susah tansah gilir-gumanti. Samodra iku ing s6mukaya asung p6peling marang para manungsa ,,aja tansah nggr8sah-ng6sah samangsa lagi nandhang susah, lan aja awatak ngenak-enakmanawa lagi ngalami urip kapenak". Manda-maruta (Indonesia : angin sepoi-sepoi basa) sumiliralon, mahanani rasa s6g6r-any6s ny6n6ngake. Nanging tumrap L43
  19. 19. Iayang. vaspane Sang Raghawa tansah maralla!an mili tarka-dl-rang tiba ing fuyu,rel ,"ta"-ul1 akeh tulisane kang ilang kdbus6king r*as1la. & layang ihi ana kang ,.1rrf i l-ol:smana nlrenea ! Tulisane ilang. Tttlungarta irtgsttn, haprile unine tttlisatt kang h|busdltiki. " X{angkono ng6ndikane Sang Raghawa karo ngiling-ilinginawala. Laksmana tutnuli maju ny6dhaki Sang Raghawa Sawisenrriksani narvala sak6plasan, Laksmana banjur matur : "Kahang sattlpltn pa-mas Ragltou,a, hawttninpana ! Isirtipun s|rat lttrttilta ingltan^g icsl k|bu clul:a waos snc/c1,o. nttb:" wontn s€ratanipt,t punika s)k wastrta padnln- Inghang ntinagka panutuping s|rat LGng haltang trtbolt ttgatttri p,ocluita, learsaa tutttttntp,n tuttttlt irrgkat. Ature Laksmana agawe lfuaning panggalihe Sang Ramade,"u. iot"it" pu"jO"a"gu,i. ttuton bingar pasuryane paduhallaruti Sang- punimatttr mangkene : ,dusti, lruluuningana ! tvl|ngsah t6nglia p€pindhanilta ltenging dipun-t.rpaniniot6" singa, prajapaduha dipuntawanpi,, *i"u" pandhOtittaning singa Kdkasih woniontin ing LOngka p€piiclnattipun latu mawa m6ngangah1 bayu sindhung-rirvutclene padtika henging clipun-ttpatnekak|n sat€ntalt lattt ntawa la;;jt; ;,*rt" ns rgubuii latu ntatua punika, dalasan wananipun pi iAii ,"u",b ntulaclntulacl ntbasttti singa san ". ,,Rof i paclulto Sang ltttstunaning a:lu Sri Janahatntaja sa- lrtnniirrris ninAn kttng, n-amttng paclulta ingkang tansah gumantung ing padoning netra siyang-Jaltt tansah nTuwun Jalaran bot|n harsa rlltal"tar, saliranip-ttn lzurtt-ahirtg Sanaja^n makat|na k€ltu LLtltnging wadana saha nrunising n6tya bot€n suda. Pangui€ng ngirid ajtngipun Sang llloiointi, *ugi paclttha harsaa tumunt|n wodyabata u)anam ngrabasa praia [6ngka" Sarampunging ature Hanur^ran, Sang Raghuputra nolih ma rang Kapindra Sugriwa. Sang Kapindra tanggap ing sasmita nim yuda ngta bali kabeh wanara didharvuh: tata-tata siyaga andon ;;.; praja L6ngka. Sawise kabeh wanara kumpul Sang Baywat iarioinsianeo* minangka sasmita budhaling wadyabala. ^^i" (N6mbang = Kawi : nabuh) 1.44
  20. 20. yep ta psngaingleang adamOl r€tuning bawana Bot|n mungguhyonmning iagat ngantoi ngtOtantur sungkawa dening kandhuhan;;""gt"."witroriig atur hiwula punilea, ialaran sinurung dening pin,ronih sih-tr1sna dhatdng kadang wr;dha, bot6n awit sakingtir hawula 1 Raghawa .Ature Laksmana njalari l6r6ming panggalihe Sengsat6mah panj6n6ngane banjur bisa sare 8?. RN4A NAIvIPA PASLTV/ITANE WIBHISANA I{ar6ngidinaAnggaraKasih,isihesukwisnraewu-ewuras6k.sa kang lunlguh maUu"fun ana ing bangsal pasewak-an LGngka (ingp"afr"iLgrrl sin6but : Ngal6ngka), parandene ras6ksa kang t6ka lan man-isih tansah ndlidir bae. Para ras6ksa iku padha s6tya-bakti padha seba kang-iap pungu*ulane marang gustine; ing dina iku;; ;;";" r6naning panggalihe ratune, ya Sang Rawana (Dasa- il"f.i,-Dasarvadan", Du*tyu Dasasirsa, Dasagriwa ^Dasawaktra popangkatane, yingsatibahu). Lungguhe para ras6ksa iku miturut ora worsuh. para rasaksa iku racake padha wasis ulah galaring baris, pin- t6ral6ladiLannggawesdn6ngekangdikawulanimulaneorangu- ciwarriolehepadhanindakakektrwajibaneabdikinasih.Cacade, para ras6ksa iku s6nGng agawe r6tuning jagat, arnb6k g6dhag-g6- ifrig aaigo"g-gunGndhung, kalis ing rasa w6las-asih, digsura wuta ing"r"Uiritq tapi laku utama, awatak mutatuli siya-kaniyaya, ,a"a.g miko,tehize golongane lh3we, dh6m6n atindak rusuh-sling- kuh, ruoni ing luPut u6di ing b|n?r NalikaSananaSangNindyamantriPrahasthakangkasusra lan surasakti mandraguna, putus ing babagan undhang-undhang panang- paprentahan, Iagi budhal saka dal6m Kapatihan m6nyang iif"n (paservakan), didherekake para wadyabala kang ing ung- sawang- ,r**gun" padha iraton s6mbada gagah-prakosa w6ruh gat -un?guh kang prayoga ditrapake- marang gustine Wadyabala -nanastha i*an"ir." pa6tr iku ag6golongan, dhomas (800) ca- iahfu gQ6dhuge (Indonesia : pemukanya) gunggung-kumpule kabehanamayuta.yuta,mulanelakuningbarisendlidirkaya ilining banjir. *,ataiyan ing L6ngka luwih dening j6mbar agilar- gilar, pindha samoclra, gapurane kang ngedab-edabi p6pindhaning 145
  21. 21. karange, Para kawula ras6ksa kang n6dya seba, kang lagi padha leren ana ing sajaban watangan (panangkilan) kadi mbludaging banjire kqli kang ora bisa mili. (Watangan = Indonesia ; tempai- meneritna tamu yang akan menghadap raja). Para prajurit kang n6dya manangkil padha asung pisung- sung man6ka warna marang ratune (Sang Rarvana), ditata ana ing sajaban gapura. Barang-barang pisungsung kang awujud mas_ picis rajabrana lan peni-peni rajapeni guru-bakal gurudadi, kang elok alangka anane lan aneh-nyleneh wujude ora karulvan kehe, b6basan nganti ngu ndhu ng-undh ung kaya gunung. Gajah kang galake kagila-gila kang sab6n ana wong nyddhak m6sthi sirna. pinrawasa, iku pisungsunge pahlawan sakti kang l6bda marang Hastisiksa (Walanda : olifantenkennis = Indonesia : pengetahuan tentang gajah). Ana pahlawan kang sugih pangalaman ing babagan jaran, l€bda marang Aswasiksa (Walanda : paarden- kennis = Indonesia : pengetahuan tentang kuda), asung pisung- sung jaran sing bant6ring playune pindha cloroting j6mparing, minangka t6tunggule kabeh jaran titihaning ratune- Ana pahla- wan pinunjul, pisungsunge bang3t ngedab-edabi lan nggfuirisi, yaiku awujud singa, macan lan bruwang pirang-pirang diindhit saka sapuluh (sabdn ngindhit sapisan kehe 10) tanpa krangkeng, dadi panggawane pisungsung kewan galak wama tOlu iku mung kaya carane nggawa bulus bae. Ana pahlalvan salvatara kang sa- durunge mangkat m6nyang panangkilan, luwih dhisik munggah mGnyang suwarga, ng6pung lan ngrabasa Kaindran. Apa kang ti- n6mu ana ing tamane Bathara Indra, dialap. l,ludhune saka su- wilgfl, para pahlawan iku padha nggawa pisungsung wowohan maneka uiama sing rasane bang6t nikmat-mirasa prasasat amr6ta. (A = ora. Mr6ta = mati. Amr6ta = banyu kang njalari kalis ing pa- ti, banyu panguripan). Ana uga pahlawan sing asung pisungsyrg parijatha asal saka Suralaya kang wrrjude bang3t endah ngr6s6p- ake. (Parijatha = arane wit kang godhonge, kGmbange lari wohe awujud barang-barang kang sarwa endah). Sajrone phra paitlarvan rasOksa iku padha njupuki isen-isening Suralaya, para derrrd pa- dha ndhdlik ora wani mobah-mosik, annrga saka bangiting giris- mirise. Sawise sawarnane pisungsung disamdktakake kanthi tumata ana ing sajaban gapura, para pahlawan banjur manjing ing pasewa- kan (panangkilan), padha lungguh mabukuh ngdnteni miyose ra- 146
  22. 22. tune. Ora antara suwe Prabu Dasamuka miyos, pinarak ing ratnasinghasana(Walanda:metedelsteenenversierdetroon=Indo- titgh"rutu bertatahkan ratna-mutu-manikam) salirane""ri" ir6ng sumorot pindha Kalam6gha (Indonesia :. dewa lVtautawarnayang berwarna hitam, seperti hitamnya mendung) Ear6ng Prabu Dasamuka wis pinarak ing dhampar kaprabcn (singhasanaj, b6dhug tumuli ditabuh, Patih Prabastha enggal-enggal *u,iiing ing panangkilan. sapraptane ing sajrone panarrgkilan ban- iur maiu kanthi patrap kang bang6t susila anor-raga Sawise ny6mbah, banjur l6nggah turnungkul amarik6lu ana ing ngarsaneSang Prabu. Sang Nindyamanbri Prahastha, para nayaka mantribupatiIan saguig wadyabala wis padha samOkta ana ing panangkilan pij6rmung i."ri .u.,g WIBHISAIiA dhewe kang durung sowanmaningku puja samadi man6mbah marang Bathara Siwah n6nu-wun rahayuning bawana saisine kabeh Pamuja samadine Wibhisana bang6t khusuk, panggalihe orakalepetan r6r6g6d, polatane katon manis ngr6s6!ake Hawa-napsu ala kang ngr6g6di panggalihe sirna, ora kasinungan wa-tak-wantu ras6ksa. Saparipurnaning muja-samadi, sadurunge sowan ing panang- kilan, wiutti*"u luwih dhisik mralokake marak ingkang ibu, ngab6ktilannyuwunpangestu.Mangkonopadatankangditindak- afe dening WiUtti*ru, saban n6dya ngadani pakaryan wigati panj6n6"ga-nem6sthingab6ktilannyuwunpangestumaranging- i."rrg b". Luhuring uuaine wibhisana lan pamundhi-mundhine marang wong-tuwa, pant6s sinudarsana Sowane Yibhisana agawe kar6naning panggalihe ^ingkang ibu(DewiSukesi).Deningingkangibu.Wibhisanadingandikani -J"u_u"u kang gQayutan karo tata_tontr6ming jagt lan kliruning tindak-tanduke Sang Rawana ,,Putraningsun kang kasumbaga Wibhisana ! Rungo.kna ing ,un nAdyo mraletakake marang sira bab kang njalari sunghawaning panggalihingsun. Ingsun bangOt kamiwAhs)n lan ngeman ndulu karusakaning jagat. SamOn[ho iagat rdtu, sirna tatat1ntrdme, Ko- amarga sahi ktiruning tindake kadangira wrbdha sf Rawana. dr;;r, wr1dha iku iaduk adigung-gum1ndhung, mutatuli, amb;k- siyi murka ngangsa-angsa, kalis ing panggalih w6las-asih. si Ra- 147
  23. 23. warna h 6na d ip 6p in dhalaola e WISA ha ng agau e rCtuning bawana.Elingna lan wenehana pamrayoga, supaya kadaggiro wr€dha ikudarbe watah l6mh,ah-manah sabar-dmna, aja ngOdir-)diralze ka-s|kten lan panguwasane. Sira kns ingsun upantoltake A-IRATAkang bis nguripi isining jagat-traya, sorana ngdndhahahehardaning kamurhane si Rawana. Kajaba saka ihu, hadangirawr)dha si Rawana wenehana pamrayoga, supaJa gdle^m mundhi-mundhi marang Sang Raghawa, k?kasihe yaihn Dewi Sita hon|nngaturahe mnrang panj€n)ngane kanthi nguncupake asta (ny€m-bah) stirta minta pangaksama. Mangkono iku bakal dadi usadakang mahanani sdn)ng, tata-tintAm hn rahayuning jagat". ,,Rawana kumawani ngrabaw Suralaya nyikn pam dewa.Tindake hadangira wradha kang agawe song*rene para deua ileukdna ingupamak ak e wisa Kalakutha". ,,Sang Raghuttama ilzu p)pindhane Sang H1ang Iswara (Ba-thara Siwah, Bathara Sangkara). Tartamtu kasoran lsn tumdkaing tiwas si Rawana, manawa lumawan panjiningane, lan rurgaraLdngka bakal sirna tanpa sisa. Ngelingana tantan Asoka (ing pa-dhalangan sin|but taman Argasuka), saiki brastha, wit-witanepadha rubuh kabarubuh tindmpuh wanaro dutane Raghawa.Wanara siji, hajaba bisa njahri sirnane tantan Asoka (Udyana-wana), bisa mrajayo Bhathamantri LAngha pira-pira. lllulane pdng-gak)n bakangira si Rawana, aja nganti leObanjur ngl|lantur lakudursila. Tltduhana rsine Dharmasastra (hitab suci), supaya dhe-weke abudi utama". Bhathamantri = Walanda :militaile hoofden= Indonesia : perwira tinggi). Mangkono piw6linge Dewi Sukesi marang Vibhisana, ndi-kakake m6nggak tindake Rawana kang murang marga. SangWi-bhisana ora lGnggana ngestokake dhawuhe ingkang ibu. Ancasepancen n6dya ngelingake marang tindake kadange wr6dha, na-nging ng6nteni dhawuhe rerta. Saparipurnaning ng6ndikane Dewi Sukesi, Wibhisana nyung-k6mi padane Sang Dewi, banjur madal pasilan, tumuh mangkatm0nyang panangkilan. Pangandikane ingkang ibu (Dewi Sukesi)njalari saya padhanging panggalihe Wibhisana, saya mantdp olehen6dya m6nggak tindake kadange wr6dha. Sapraptane ing panangkilan, Wibhisana priksa ingkang raka(Bawana) wis pinarak ing singhasana, salirane awarna ir6ng lan148
  24. 24. gilap kaya kukus, netrane abang pinciha g6ni mawa, lan tansahoUut. Uiturut pandmune, sawang-sawungane ingkang raka barrg6tngedab-edabi, ora beda karo ula nmwa wisa. Sang Wibhisana maju ny6dhak, ny6mbah marang Sang Ra-wana, banjur ldnggah ana ing sac6dhake singhasana. Amarga -,rris ora ana kang kudu di6nteni, Sang Rawana tumuliwiwit nganclika : ,,Paman Patih Prahastha, para nayaka mantribupati lan sugung wadyabala ! sira habeh iku padha surasalttimandraguna, ora wAdi nmngsah yuda, hasudiranirc nisuwuring jagut. Sabdn sna mungsuh kang kumautsni nyAdhahi L€ngka,n$stiti h6na sira sirnakake sairone sak1dhep netra Hla sam|ngkopadha sumurupq ana parangmuka kang bskal tdha ing L€ngha-Sf Rama wis ana ing ardi l{ahendra, meh nyabrang samodra, ngi-rid wadyabala wanara. Biyen, si Rama wis mrajaya pahlawan rasiksa sawatara. Tathaka - Wirada-Kara-f)usana. padha mati diprajaya si Rama ana ing madyaning alas. Sanajan mangkonoa, sira padha ora darbe rasrl sdngit ngigitigit marang si Ranta,amarga saka lumuhira pasulayan. Mitraningsun Sang Bali laangbangAt ingsun trisnani uga dipraiaya dening si Raghawa tanpadosa. Patine atmajaningsun si Syaksa ora sira belani, lan kobarehutha-krajan lingka dalasn sakadhatone pisan ora agawe mun- tabing atinira. Iku kabeh sababe ora liya, amargd saka lumuhira poruloyrn. Isih akeh maneh pakartine si Rama kang isi panginamarang rasAkll;,. Hla saiki, xrehne si Rama sawadyabalane mehnyabrang samodra n)dya ngrabasa praja LOngka, ingsun mundhutpamrayogo marang sira kabeh, krdnah kapriye kang kudu ditin-dakake (Indonesia : tipu muslihat bagaimana), supaya dhewekeaja nganti tAkan kene. Manawa dheweke mwadyabalane nganti bisa nyabrang lan munggah ing dharatan, mOsthi bakal agawe su-sah lan karusakani. Saparipurnaning pangandikane gustine, para ras6ksa padha ngad6g ngr6nggGp sanjataning ayuda. Ana sing nyandhak p6dhang utarva klervang, ana sing ny6k6l cakta, ana sing ngundha gada, ana sing ng6mbat-6mbat g6ndhewa, ana sing nyandhak kampak, lan liya-liyane. Karo ngr6ngg6p sanjataning ayuda, para ras6ksa pa- dha pating br6ngok as6sumbar maciya-ciya. Patih Prahastha kang minangka pinituwane para ras6ksa, katon m6n6ngant6ng, ora milu ribut. Akeh rasOksa krodha kang banjur matur marang ratu- ne mangkene : ,,Gusti, punapa pr)lunipun pun Rama sawadya- L49
  25. 25. balanipun ndadak dipun-rombag ? ! Irl€ngsah poduka punile a sam- pun citha sahlangkung ringhih ingah-ingih tanpa iaya, ron$s- m?mos hados ron luntbu. Rttnil,in,..nhritta ,groboro siraraya tu- mdwoeBathara Indra satuadyabalanipttn, poclttha tanpa munclhttt pamrayogi dhatong para kotuula. Hla holt saptrniko, nam,ng ba- dhe kadhatangan mdng*h manungsa auadl,abara wanara, nda- dak dipunrambag rante. Punopo paduka k|hitapan dhatng hadi- byankanuraganipun para pahrawan raslksa ? ! sanajan srongenge"pisan, manawi kddah dipun-sirnakakAn, ltau,ula sogon ngimin dados wtus saldb|tipun sakodhep netra. l,lanawi rambilan ko- dah dipun-sirnakahan, kawula piyambak sagoh mangsa ngantos tdlas tanpa sisa. Manatui pr|ht dipun-ttntal utaui dipun-mannh- mamah ngantos ajur-mumur kados bubur, pundi ingkang paduka karsakahdn, kawula sondika ngl|ksanani. Hla monawi para pahla- wan rasaksa nantung lumatuan Rama lan para wanaro, rah bi"balyr,n ,,suwe mij6t wohing ranti,. lVilanipun, badhe dhatingipun Rama lan para wanara bottn pralu dipun-prihatosakn, joipunika sa-nes mingwh inghang awrat sanggenipun. Gusti bot6n prolu tumutnyalirani mangsah yuda, wadyabala paduka sami sogah lan ru-maos hiconggah numpAs R ama sawady abalanip tm,,. Sarampunging ature para ras6ksa, Wibhisana ng6ndika : ,,Hehpara pahlawan kabeh ! Sira iku padha ngawula marang Sang P:a- bu. Aturira marang sang Prabu dhek mau ileu ntuh ban?r, iir sira kabeh iku pancen digadhang-gadhang saguh nyirnakake mung-suh, mand-ar samangsa prolu kudu rila ngurbanake jiua-raga hang-go kasugdnganing gustinira lan kaslarntane nagaia. Naiging su-murupa ! Manarua ora hliru panyurasaleu, mau sang prabu nda-ngu ing babagan ,fl a y a,,, tig1se : cara utawa rekadaya kangprayoga ditindakake. Hla sira wajib padha ngaturi pamrayoga.Mttpakat lan orane marang pamrayoganim, nyumanggahake kar-sane Sang Prabu. Hla rrtk aran aneh-nylendh, yen ptndanguneSang Prabu dhek mnu ilzu sira tanggapi sarona nyoidhok senja_ taning ayuda lan s1sumbar maciya-ciya. pancen bn€r ng€ndikineSang Prabu, trnnawa Song Raghawa nganti prapta ing L?ngha,m|sthi njalari rib€d lan ruwod hang tundone ogawe riasusahan lanharusakan. salagine dutane bae saktine ngedab-edabi. Biyen, na-lihq d.utcne hang rnung stji thil nggawe kobcre kutha-hrajan L6ng-ka, sapa rasAhsa kang wani lumawan ?! para rasdhsa hang ngakusura-sudira sakti mandraguna padha huwirangan, ngilang habeh,padha ndhAfik ora wani mobah-mosih".150
  26. 26. Akeh lan warna-warna ng6ndikane Wibhisana sing surasaneisi panyeda marang para ras6ksa. Sawise mangkono, panj6n6nganebanjur nggunggung kas6ktene Sang Raghawa kang tanpa timbang,lan ngalJmbana k6kuwatane wadyabala wanara. Wasanane Wi-bhisana ngelingake aja nganti kadange wr6dha m6mungsuhankaro Sang Raghawa, mandrr ngaturi pamrayoga supaya kadangewr6dha iku nungkul aris sarta ngaturake Dewi Sita marang panj6-n6ngane. Atur pamrayogane lllibhisana ora didhahar dening SangRalvana, mandar njalari dukane. Saka .bang6ting dukane, SangRavrana ola karsa paring wangsulan marang Vibhisana. Bagawan Sumali, yaiku eyarrge Prabu Dasamuka, bar6ngpriksa pamrayogane Wibhisana ora dipraduli, saka bang6te sih-tr6sna lan bang6ting pangemane marang ingkang wayah, panj6-n6ngane ng6ndika mangkene : ,,Putuningsun Rawana ! Ngguguaparrtroyogane si Wibhisana, i€r cture arinira iku pancen bdn?r.Aja tidha-titlha lan aja ewuh-pakewuh sira nganggo r|mbuge Wi-bhisana, sanajan dheueke luwih nom tinimbang sira". ,,llruhanirq, Rawana I Ranwdewa ihu asaniata langhap lanjimporing sing ampuhe hagila-gila. Para raslhsa kang padha luma- LL,on panjAn6ngane, yaileu Tathaka-Yirada-Kara-f)usana-Marica, ntatine iya anrurga h?taman j|mparing. Panj|n)ngane iku rOsile ntulus panggalihe, kabeh pangandiha lan tindak-tanduke sar- roo nyata, dudu maya (dudu sulapan). Sumilanging panggalihing-sun. tnanalt,a panjdn€ngane Sang Raghawa i/eu sranane para dewa; nlanungsa sattti kinarya lantaron jalaraning brasthane para rasih- siz; Bathara nganalzake kr)nah alus ora leasatmata, manungs:r awadyabala rvanara kang kasAktene tanpa tandhing. ing iagat.trIanawa panj|n)ngane prapta ing kene lan linawan ing pArang, sira sau,adyabalanira msthi sirna-g€mpang. Mulane ngger, pu- tuningsun Rawana ., Siro prayoga nungkula arjs, nydmbaha ma- raig Sang Ragharuo, Dewi Sita aturna marang panj6n6ngane. Wruhanira, panjn|ngane iku panjanmane Bathara Wisnu". ,,Akeh l1lakon aneh leang ana gigayutane karo Bathara Wisnu, kang wis tau ingsun rungu.l[ungsuhe Bathara Indra kang misuwur crcn Asura Wr6ta, iku dipraiaya sarana umpluk samo- dra kang kOponjingan hasOktene Bathsra Wisnu. Ing sadurungeditamani umpluk samodra, dheweke dicoba dipraiaya sarana iln-jata bajra: nanging nganti wola-uali binaira dening Bathara Indra, 151
  27. 27. Asura Wr6ta ora gigrig wulune salamba. GOgaman liya-liyane kangditibakake ing salirane rimuk kabeh, ora ano kang agau,e bu-siking kulite. Dening Bathara Indra, irtg wa-tah sandyakala dhe-wehe dibujuk dijak siram ing santodra. Ya ing u6htu iku patineAsura lVr?ta k€taman umpluk samodra". ,,Kang luwih nggumunake patine Danawaraja Hiranla-kasipu. Ing jagat t|t|lu ora ana lzang nyundhul lzas?lztene Dona-waraja Hiranyakasipu. Ka#ktene Song Danarcaraja ihu solea nrt-grahane Bathara Siwah, kang njalari dheweke ors bisa mati de-ning dewa, danawa, rasAhsa, yaksa, pisaca, manungsa lan deningkewan apa bae. BarAng darbe tzasAkten kang ngedob-edabi, Da-nawaraja Hiranyakasipu bang)t adigung-gum|ndhung, soya g€-dhe angkara-murhane, saya siya-kaniyayo watake. Ora ngr4ganimarang para rlsi kaswargan lan para dewa, luwih-luwih mamngpara manungsa bang7t olehe ngina. Awit saka iku para rAsi hnpara dewa padha nyuwun pangayomon marang Bathara Wisnu,amarga panjAningane iku hang minanglza pangalomaning Triba-wana. PanjAn?ngane ora kasamaran yen Sang Danawaraja ora bi-sa palastra dening dewa, danawa, ras|ksa, yahsa, pisaca, manung-sa lan sato-kewan. Awit saha iku Bathara Wisnu baniur mancalawarna Narasinga. Dudu dewa, dudu manungsa, dudtt keuan,dudu danawa, dudu rasAksa, dudu yaksa lan dudu pisacq nangingsat6ngah manungs:r lan sat6ngah kewan. (Nara : manung*, Luong.Singa : jinising kewqn galak) Narasinga iku galahe kagila-gila, londhAping kukune kaya baira. Vasanane Danawaraia Hiranyakasipu palastra binAhh dhadhqne dening Narasinga". ,,Mangkono l1lahon aneh-nybneh nggumunake hang uistau ingsun rungu, kang gdgayutan haro Bathara Wisnu". ,,Ngger, putuningsun Rawqna ! Kahancnira sarwt kontityen katandhing karo Sang Raghau,a. Sira kalah wAweka, halohwicahsana karo panj|nrrgone. Kang sira esthi nrung rnOmungsuhanlan pOp|rangan. Sadguna (Walanda . zesuoudige stontskunsl -Indonesia : ilmu kenegaraan enam mac.ain) sira liruakake, ora sira 6cahake. Sira ora ngelingi kaagungane sih-tr6sna marang li-yan (marartg bibrayan agung utawa masyarahat); uripira oranulad tut a-ccrcning u rip e p ara sarj ar. a-suja na. tind ch ira gr usa-gri$uhdr|p kliru izang njalari asoring kahananira. Sang Raghawa ihuluhur ing budi, pant)s dihawulani lan pinundhi-pundhi, mulanepmyoga srra nungkul ayjrs marang panidnAngane. Nggugu-mituhua152
  28. 28. marang r)mbuge Wibhisana, awit pancen mung pamrayoganckadanlgira taruia ihu ddalane sira nAmu -rahayu" Mangkonong6naltunu ingkang eyang Bagawan Sumali marang Prabu Da-samuka. Sajrone Bagawan Sumali m6dhar sabda, Kumbakarna nglilir pananghiiansaka nendra, Ian banjur enggal-enggal manjing ingSarampunging pangandikane Bagawan Sumali, Kumbakarnanyambungi : ,,Kalea Prabu Dasawadana ! Tanpa gma padha ngrdm-Oug ,,rekidaya" ltcnggo rumOhsarchayune praia Lingka, manawasii ie;mohi r;mbug b1cik, pamrayogane wong wicaksana kang stt-gih plngqlaman. pinas" tr;ng"ngo bisa datli adh€rtt,. sorote rOm-iii" king anyds bisa dadi panos, nanging panggalihira kangkaku "bab*on"kaya alu, ora luntur dening pihrtur lan oraFasah ing w0- **rh, babar-pisan ora k6na di-ar6p-ar€p bisa tinotbuka kang nia- lari banjur karsa namparAmbug b^cik. wibhisana sanajan kadang taruna,nanging wicaksana, sugih pangalaman lan mumpuni isine hitab iuci, iulane r)mbuge me^ntds lan pantqs digatekake. Nanging niio proiu ing simu wdgah nggugu-mituhu r&nbug rahayu Hla mangka sing uwis-uwis, sab€n ana bot-repot utawa rubedane praia, b;sie nonggulongi sarana migunahake pamrayoga utawa iguhpra dhAb Wibhbana. Nanging saiingko, ora ryung rdmbuge Wibhiiana "ir"i iAi*i ,t*- ii.,ni, w1warihe kangi;ng eyang Sumali iya ora sira 6nggo, paribaxne, ,,ml6bu kuping kiwa, mGtu kuping t6- ng6n". ,,Kaka Prabu ndhustha Dewi Sita, garwane Sang Raghawa, ihu laku nbtha. Pasrahna sang Dewi marang Raghawa. Manawa,sira tAtip kapengin m;ngku Dewi Sita, sawise sira balehake lan wis ditampa dening Raghawa, dak-r|bute Sang Dewi sarana laku tttama, yaiku sarana kaPrawiran". Sawise kandha mangkono, Kumbakarna banjur oncat saka panangkilan, nuli mapan nendra maneh. Bagawan sumali, sawise prit *- watak-wantune Rawana ora bisa luntur dening pitutur, uga banjur kondur m6nyang padhepokane. Ing sapungkure Bagawan Sumali lan Kumbakarna, Wibhi- sana ngaturi pamrayoga maneh marang sang Rawana. Ya atur pamrayogaBe kang kapindhone iki kang njalari bangat dukane Ru*a.r". Kagawa saka bang6ting muntabe panggalihe, Rawana nganti mantala nandhang lan nundhung Wibhisana. (Mriksanana bab 69 : Wibhisana). 153
  29. 29. Wibhisana pamitan lan ny6mbah marang Rawana, banjur miyos saka panangkilan, tindak mangalor didherekake para wa- dyabala kang padha s6tya-bakti marang panj6n6ngane. Tindake Wibhisana qg6n6r wukir A.fahendra, n6dya suu"ita marang Sang Raghawa. Praptane ing wukir Mahendra, Wibhisana dip6thukake Ha; nurnan. Kanthi dilarapake dening Hanuman, pasuwitane wibhi- sana ditampa b6cik dening Sang Raghuttama. 88. RAMA DHA$TUH WADYABALA WANARA NAMBAK SAMODRA. Kocap Sang rajaputra Rama sarta para wan;ua ana ing pasisiring samodra, padha ndulu mangidul . maspadakake kadhatonLdngka kang katon lamat-lamat. Sang raiaputra bang6t judh6g-putOg panggalihe, rurnaos durung antuk w6wdngan, kapriye bisa_ne t6kan L6ngka (Ngal6ngka) ngliwati samodra. R,_,*urrg*r,",.r-modra kang dadi p6palang, samodra kang ngalang_alangi tindake,samodrq kang njalari. kandhoging laku. B6n6r ng6ndikane sangminulya pandhita wr6dha kang rnratelakake yen rasa on6ng lansih-tresna gampang nuwuhake pamuring-muring utawa a6auta.Sang Raghuputra oneng manggalih k6kasih, duka marang snmo-dra, amarga diangg6p nggawe singsara, njalari ora bisa mbanjuraketindake. Ttrwuhe ddduka kanthi dadakan nglimputi panggalihe,mahanani rasa panas pindha panasing sorote srdngenge se-wu ca-cahe. G6ndhewane tansah ing6mbat€mbat, lOmpaiinge diinc6rg-inc6ngake. Dumadakan gGndhevrane pin6nthang sakalange, katonsumorot murub bedhoring j6mparinge. ,,Samocira iki nAdya ingsun tibcni j€mparing,;. I{angkonong6ndikane Sang Raghawa, kagawa saka put6t<-mfat6king pang_galihe, ora bisa n6mu akal carane nyabrangi samo.lra. Sajrone Sang Raghawa m6nthang gandhewa, tuwuh gara-gara gora reh kagiri-giri. Bumi gonjang-ganjing, samodra kocakalembakJembak pindha kin0bur, gunung moyag-mayig, isinerasatala padha giris-miris nguwatirake t0kane w6ktu kiyamat.(Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring Lumi).1,54
  30. 30. Barang jamparing lumapas saka g6ndhewa, cumlorot tiba ing,u*odtu, sanalika banyune samodra banjur panas pindha umobmawalikan, ora karuwan kehe isine samodra kan& mati. Iwakiwak paus lan baya-baya padha klabakan nglangi mrana-mrene,ngupaya papan-panggonan kang any6s banyune. Ana.iwak lumUa-lurnba mancolot-mancolot lumayu, ana iwak bunt6k kap6t6king wal6d ora bisa m6tu. Ewon, l6ksan, k6then, yutan lan mawur-.da-wurda kehe iwak kang mati, bangkene padha kurnambang,njalari r6g6aing sarrlodra. ing kabeh keblat, lor-kidul-wetan-kulonpadha ngganda bacin kaya gandane sarnarabhumi kang k6bakbangkene prajurit sing padha mati, bang6t njijiki lan ng6n6k-6n6ti ati. (Samarabhumi = Waianda : slag.reld = Lrdonesia : me-dan perang). J6mparing kang dildpasake dening Sang Raghawa bablas t0-kan ing rasatala, ng6nani para naga sat6mah akeh naga kang pa-lastra. (Rasatala = Walanda : onderwereld = Jawa : dhasaring bu-mi). Saya suwe kahanane jdmparing iku saya sumorot ak6lap-k6iap ngedabedabi, naga-naga kang ora mati padha bingung patingbiluiung-. Naga Basuki kang dumunung ing indh6ning bumi (Indo- "po.otnesia : bumi), kang ingalambana kuwat ny6k6l jagat, amargakddayan bangating panase j6mparing, katon gum6t6r wel-welan,*uk". Jalaran para Nagendra padha lumayu kagegeran, samodrakaya kinocak, alune alembaklembak, bumi o169, puncaking wukir katon manggut-manggut, gumuruh ngg6girisi suwarane mega ing langit, titat-ttrattrit maliw6ran pindha soroting Kala (Indonesia : bagaikan sinar dewa Maut). samodra ngalami karusakan, swarane puti.rg gi6g6r rame dening polahe para naga kang pating tlosor ir,*"y,r-*t a padunungut ", u**ga giris-miris sumurup j6mparing sumorot k6lap -k6lap n gedab-edabi - Kocap Sang Hyang Baruna kang nalika samana mb6n6ri lagil6nggah ing singhasana s6sotya ana ing madyaning samodra, bang6tkaget kagarvokan, amarga palGnggahane tansah obah agonjang-ganjing. Priksa para naga padha ribut pating brubut nlosor saparan-i**, pu"ggalihe Bathara Baruna bangtt was-sum6lang. kan- ,,Apa iagat ardp kiyamat ?!" Mangkono pangudasmaranettri panggaiilr, g6t6r. Dumadakan panj6n6ngane priksa j6mparingclorot-clorot sumorot madhangi nitala ing dhasaring bumi, gu- mabyaring sorote bangat mbal6rengi, ngluwihi soroting sr6ngenge 155
  31. 31. satus. Sang Bathara saya was-sum6lang panggalihe, mulane pan-j6n6ngane tumuli j6ngkar saka dhampar pal6nggahane, banjurmiyos ing sajaban banyu. (Nitala = Walanda : naam van een hel =Indonesia : arahing sawijine nraka). Bardng mriksani pasisir lanwukir Mahendra, Bathara Baruna kaget wuninga wanara mal,uta-yuta. Warna-warna solah-bawane wanara, ana sing lagi g6guyonkaro kancane, ana sing lagi r6butan wowohan, ana sing lagi m6-thangkrong ing wit-witan, ana maneh sing lagi ngad& ana ingpdsisir ndulu iwak kang padha sumaput klabak-klabak. Kajaba priksa para wanara, Bathara Baruna uga priksa SangRaghawa kang nalika samana isih ngasta gdndhewa, jum6n6ng ingsat6pining samodra. ,,We hla ! Dadi Sang Raghowa sing nj€ntparing santodro". Mangkoho pangudasmarane Bathara Baruna karo ny6dhaki Sang Raghawa kang nalika samana lagi n6dh6ng-n6dh6nge nrurubpanggalihe, kaya diubqbi d ukane. BatharaBaruna jengleeng (Indonesia : berlutut) ana ing lu-mahing banyu samodra, salirane s6mu ngrungkuk mbungkuk,4ydrnbah marang Sang Raghawa, banjur matur : ,,Sinuwun, ka-wilnlngona ! Karsa padulza ng1sat samodra sarona jdntparing paclu-ka, tdmtu wg€d kaliltsanan. Nanging sasantpunipun santodra pu-niha asat, punapa laj|iq kenging dipun-atnbah pora Luanara rni-nangha marginipun dhatAng lingha ? Bot|n sinruuurt, bot4n. Ja-laran sahing lzathahipun wal6d ingkang sahlanghung tdbdt sahasahing hathahipun. barang-barang inghang sahlangltung mbAba-yani, wadya.bala wanara botdn badhe sag€d ngambah dhasaringsamodra. Kawuningana. Sinuwun ! Iitg samodra puniha kathahnwhhluhipun agdng-agdng inghang ngdd nguntal bumi, kathahharangipun ingkang ag6ng-ag0ng saha inggit-inggil tur lunyu, ma-nawi dipun-ambah sagOd njalari clharuuh. Kajawi ltunika sinuwun,mugi paduka kagunganona panggalih w6las dhat)ng para mahhluhisiniputt samodra, sampu,t ngcntos nilaj?ng sami p/jah kddas,6n Ib dntering jiirn$ aring pcduka". i ,,Jagat saisinipun puniha paCuha imgharrg ngwontdnahin,paduka ingkang kagungan, paduka ingkang rumAksa saha padukdinglzang nguwaosi. Puncpu inghang njalari li:utuuring panggclihpaduha, ngantos paduka lajng kados k6kilapan dhotAr-g cncasingpanjanma paduka inghang salzlanghung luhur-mwlya ?! Paduteabotdn ngrumaosi bilih panjanmaning Bathara Wisfiu, rnanjanma156
  32. 32. padul?a ing marcapadu kanthi ancas nddya mAmayu ayuning bawana, rumOksa hawiluiinganipun para suci wha mbrastha paramurln-candhala ingleang adamil r)tuning iagat". ,,Sinuwun, nuwun sewu ! Manawi ruontin kapardng paduhahorsa ndhahar otur lzawula, prcyoginipun para Luanara sami lzadhauuhana ntindhh r€di nyatunggal sarta ngusungi sela ingkangagOng-agArry hangge NAMBAK SAIIODRA punika. Manawi padu-ka dhawuh!, para Luanara tinttu sagd nambalt samodra sarana 16-di saha sela ag)ng-agAng, jalaran para wanara punika sami kAserenan kas€hten pacuha. Bumi badhe mumbul (dhasaring sarnodradaclos mggil), ialaran dipun-urug r?di saha sela d.ening pcra wanara. Itlet-aui ngengOti hathahipun uta,Tyubalo Lucnara, samodra pu-niha pOpindhanipun kados lepen ingkang namung sakilan wi-yaripun, t|nttu botin badhe ngantos dangu para Luanara anggeni-purz-nambak santodra punika. Padulea tdnttu sagAd dumugi L|nS-ka saha wasananipun ngalami jaya, rndngsah paduka sirna. J€m-paring padulta ingkang ampuhiltun p|pindhanipun kadosKala-mr6tyu (Walanda : cte god des Doods = Jawa : dewaning pati),baclhe mbrastha paro rasAksa angkara-murha; para wadyabalauanara p|ltindhanipun hados kulauarganipun Sang Kalantaka(Watonda : de god uan de dood : Indonesia : dewa Maut) samitwnut nf irnakalt0n nt6ngsah paduka". I,langkono ng6ndikane Sang Hyang Baruna. Amarga caranengaturi pamrayoga Sang Hyang Baruna kanthi ngaji-aji, Sang Ra-ghawa bangOt kar6nan ing panggalih, lan dukane tumuli lilih. Pan-j6n6ngane banjur nglOpasake j6mparing panulak, kanggo nggaweadlr6me j6mparing dahana kang sumusup ing t6l6nging samodralan rasatala (dhasaring bumi). Sasir6pe j6mparing dahana, paranaga-bumi padha s6n6ng, para makhluk samodra padha g6mbira;kabeh kang mati dening Saragni padha waluya-jati kaya wingi-nguni. (Saragni = Walanda : pijlvuur =.Jawa : j6mparing dahana). Sang rajaputra Ramadewa banjur ndhawuhi para wadyabalatvanara, ndikakake ngusung gunung lan watu g6dhe-g6dhe kanggonambak samodra. Kanthi gambiraning ati para wanara paqhamangkat pating b16b6r, lakune ng6n6r gunung. Ana sing manga-lor, mangulon utawa mangetan, suwarane luwih -dening rarneamarga parzr wanara olehe tumandang ing gawe karo mdre-m6re,njalari giris-mirise kewan-kewan alasan. Singa-singa kang padhandhElik ing guwa akeh kang m6tu, padha lumayu. Kewan-kewan L57
  33. 33. kang kurang tr6sna nurang anake kang lagi nusu padha lumayungg6ndring sipat kuping, nusup-nusup ing puncaking gunungIIanimaya (Walanda : uit juwelen of }.oistallen gevormd = [ndo-nesia : terdiri dari intan dan hablur): Gajah-gajah iung lagi adusana ing tlaga, bar6ng ngmngu swarane wanara masinghanada, eng-gal-enggal padha m6ntas ing dharatan, banjur lumayu asalang-tr.in-jang. Jalaran kuwatir k6tunjang gajah, celeng-celeng padha ndhi-siki m6tu saka suclhunge, nuli lumayu m6nyang puncaking gu-nung. Sajrone kewan-kewan padha ribut pating brubut lumayu ngu-paya pangayolruln, para wanara padha b6bar6ngan ndhungkarigunung, p6pindhane kaya singa sewu paripaksa ngrabasa gajendra (ratuning gajah), n6dya diprajaya. Ana pahlawan wanara kang epek-epeke bangGt atossantosapindha bajra, iku minangka sanjata dijojoh-jojohake ing lambunggunung, sadhela bae gunung iku wis tug6l kaya cinakra. Tug6langunung iku banjur digawa mabur, katone ana ing akasa kaya ma-nuk alap-alap nggondhol ni6mangsan jarahan (oleh-olehane ngr6but saka alap-alap liya). Tugdlan gunung iku katone entheng baedigawa dening wanara, sinangga ing epek-epeke, kaya kapukpGpindhane. Ana pahlawan wanara kang kasdktene kagila-gila, lambeningguwa-gunung dikawil sarana epek-epeke. Amarga saka g6dheningk6kuwatane, gunung iku j6bol k6b6dhol nganti t6kan ing perangankang dumunung ing sajroning bumi. Tilas dununge gunung ikuawujud luwangan kang j6rone ngedabedabi, manawa diungakkaton p6t6ng ngg6girisi, ing ngisor katon ana barang kang luwihdening aneh-nyl6neh sumunar mbal6r6ngi, iku culane Sang HyangAnantaboga (naga kang nyangga bumi). Ana wanara kang n6ndhang watu g6dhe. fatu iku p6cah,lan m6tu gdnine, suwarane k6pr.rngu nganti sayoiana dohe, sdrukaya g6lap ngampar, njalari akeh margasatwa kang tiba kapidhara- Ana g6mpalaning watu leter ambane sewu dh6pa, iku disa-watake dening pahlawair rvanara m6nyang g6gana t6kan ing sr6-ngenge, sat6mah para dewa padha ribut kagegeran. ,,Apa kang haton irdng kaya Asura Rahu hoe ?" I{ang}<onong6ndikane para dewa priksa watu kang disawatake tnau, katopadha samdkta n6dya pindhah m6nyang planit liya. Para wadya-158
  34. 34. Lala wanara padha ngusung gunung loro-loro, t6lu-t6lu, papat-pa-pat, lima-lima utawa n6n6m-n6n6m b6bar6ngan, katone kayaGarudha nglayang nggawa mabur Bathara Purusottama. (BatharaWisnu). Ing antarane para pahlawan wanara ana sing uncal-uncalan gunung anakan. Wanara sing ana rng ngisor mb6dhol gunung anakan, banjur diuncalake mandhuwu: kaya bal, cra r6kasa. lVanara kang ana ing g6gana nampani gunung analian iku, katon prig3l Ian patitis. Pangangg6pe, gunung anakan iku g6dhene mung padha karo wiji sawi bae. Ana wanara kang d6d6g-piad6ge g6clhe-dhuvrur tur gaiake kagila-gila, watake bang6t angkulr-sum6ngguh, ora g6lBm ditu- lungi dening wanara liya. Dheweke n6mpuh lambung gunung 96- dhe, wit-witane pinupuh padha rubuh kabarubuh, watu-watune padha b6lah-p6cah pating glasah. Sawise mangkono, gunung iku banjur dirangkul, tindake sarwa k6susu agrusa-grusu, kaya patrape priya nonoman kang ora bisa atindak sareh - pakoleh. Gunung p6- pindhane k6nya (gadis), kaya nangis amarga rinodapaksa (Indo- nesia : diperkosa). Tlaga-tlaga ing gunung iku banyune kocak alem- baklembak, iku p6pindhaning 6luhe k6nya kang rinodapaksa. Angin bant6r kumrusuk lum6bu ing guwa j6ro, iku pGpindhaning napase gunung kang rinangkul dening wanara. Ittega ing lambunggunung kabur katiyup ing samirana, iku p6pindhaning pangang-gone k6nya kang mlotrok, satdmah k6nya iku banjur ngl6g6na(wuda). Sawise para wanara padha ngusung gunung. ditumpuk diun-dhung-undhung karo watu-watu kang g6dhene prasasat sagunung-gunung }{eru, Sang misuwur wanara N a I a, atmajane BatharaI4iswakarma kang mumpuni ing babagan bangunan iirg kalang-ane para wanara, banjur wiwit ngrakit gunung-gunung lan watu-watu iku diGnggo nambak samodra. Dhisike gunung-gunung kangg€dhe ditibikake ing samodra, dadi gunung-gunung kang g6dheiku dumunung ana ing ngisor. Sawise mangkono, binjur gunung-gunung anakan ditata ana ing sadhuwure gunung sing g6dhe-g6dhe,nuli watu-watu ditata aldlarikan lan sap-sapan. Iku banjur diurugl6mah nganti rata, nuli diurug w6dhi. Sawise kabeh iku krak6t-k6ket, tambak iku k6na diarani wis dadi. Tambak iku katon l6n-c6ng, lumahe tambak (permukaan tambak) rata-, bdcik lan r6sik;watu-watu kang tumemplek ing sauruting pinggiie,tumempleke 159
  35. 35. kukuh bakuh, warnane gilap kaya watu manila (marmdr), pasirekang awarna irdng sumorot akil6ng-kil6ng. Tambak iku wis sa-m6kta dadi dalan kang b6cik, d6dalane kam6nangan lan kamulyankang bakal kagayuh. Ukurane, diukur miturut ukuran ,,yojana,,dawane mangidule (dohe) ana satus yojana. (L yojana = Bahusas-tra J.F.C. Gericke - T. Roorda : 16.000 elo, sau6neh ana singngarani 32.000 elo. Sab6n 1 elo = kurang.luwih ? dm). Kahananetambak iku ora ana kang pr6lu dikuwatirake; sanva tOguh-santosa,babar-pisan ora gonjing. Wah ! Nyata pant6s ingaldmbana kurvasis-ane Sang NaIa ing babagan bangunan, bisa nambak samodra. Sawise Setubandha (Walanda : dambouw = Indonesia : ba-ngunan pengempang) paripuma, pawarta ,,Rama nambak samo-dra" kapiyarsa dening Sang Dasamuka. Panj6ndngane bang6t gu-mun-ngungune, ingatase samodra amba lan j6rone ngg€girisi,kok k6na binudidaya tinambak dening wadyabalane Sang Ragha-wa. Sang Raghuttama, Laksmana lan Kapindra Sugriwa bang6tkar6nan lan kagawokan mriksani. kahanane Setubandha, padhamangal6mbana marang kaluwihane Sang Nala. Sang Kapindra tu-muli nimbali kabeh wanara, ndikakake padha kumpul lan tata-tata, n6dya budhal mGnyang L6ngka. Sawise sam6kta, wadyabalawanira budhal diirid Sang Raghuttama. Laksmana lan KapindraSugriwa, kang minangka cucuking baris Sang Anilatmaja. Sakaakehe wadyabala wanara, Setubanrlha kang dawane satus yojanakebdkan wanara nganti jdjdl-riy6l tanpa s6la, lran kang isih kari,lagi mangkat saka pasisir tansah ndlidir bae. Kagawa saka g6m-biraning atine meh t6kan ing IGngka, pil& wanara padha ma-singhanada, mdre-m6re luwih dening rame, padha ngajap tumulicampuh yuda. Bar6ng wis t6kan ing pasisire samodra laladan l€ng-ka, Sang Raghawa sawadyabalane padha munggah ing dharatan.Saka ing pasisir, Sang Raghuttama n6rusake tindake didherekakesagung wadyabala wanara t6kan ing g.rnung STIWELA (Suwelagri.),durnunung ing saBlore kadhaton Gngka. Ya ana ing gunung Su-wela iku Sarrg Raghaua lan para wadyabala wanara olehe masang-grahan. Suwelagiri iku gunung kang bang6t asri anglam-lami, alase ba-ng6t n6ngs6make, kahanane kaya patarnanune Bqtha;-a Indra. Vta-tu-watune awujud s6sotya-manik lan jum6rut, lambunge gunung(ereng-erenge) slaka gilap, puncake 6mas, kang minangka w6dhine160
  36. 36. manik-mutyara, sdsotyane matumpuk-tumpuk kaya ing ardi Me_ ru. Kang padha ad6dunung ing ardi Suwela para dewa, paragandharwa fiuru ngidung ing kahyangane Bathara Indra), carana(uga juru ngidung ing kahyangan), para apsari (widadari) lan parakinnara-kinnari (Indonesia : makhluk ajaib), padha nyuling, ngi-dung, ngunekake k6capi utawa cl6gnpung. Wah I asrine gunung Su-wela prasasat madhani sLlwarga. Guwa-guvrane gunung Suwela amba-arr.ba, ing j6rone jdmbarka.ya alun-alune Bathara Indra, ian padhang-sumunar, amaiga ingkono akeh suryahanta (walanda : soort van edergesteente = Indo- nesia : jinising s6sotya), manili-sphar,ika-candrakanta. (Sphatika = wala-nda : bergkristal = Indonesia : mestika gunung. candrakanta = Valanda : fabelachtige steen, die in cle maneschijn glanst en smelt = Indonesia : permata dalam dongeng (hanya khayal) yangbersinar dan meleleh dibawah sinar bulan). Ing guwa_guwa ikudadi padunungane para dewata; ana sing lagi nabuh gam6lan sang_gani, ana kang lagi ngarang kidung, ana kang lagi suka_suka pari_suka, ana sing lagi p6pasihan karo k6kasihe (Indonesia : sedangbercumbu-cumbuan), saw6neh ana kang lagi cangkrama. .Suwelagiri p6pindhane kaya Amarawati tumurun ing marca-pada (Amarawati = kutha-krajane Kaindran). Utawa k6na dip6_pindhakake samodra lan Himawan, ialaran akeh s6sotyane manekawarna, ora beda karo Alakawati (kutha-krajaning kahyangane Ba_thara Kuwera. Pm). Apa.bae kang dipengini dening m"r.,.rgsa,ing Suwelagiri ana, dadi p6pindhane kaya Cintamani (Walanda :edelgesteente dat alles geeft wat men wenscht = Indonesia : s6-sotya kang bisa minangkani sawarnaning panjaluke manungsa).Kahanane suwelacala (gunung suwela) o^ra kalah endah karokahyangane Bathara Kama. Tindake Sang Raghawa saya mandhuwur saya kar6nan ingpanggalih, amarga kahanane ardi Suwela saya asri anglam_lami.Wit-witane endah-endah, gilap, wohe mbiy6t bang6t, mat6ng_mat6rig. Ana uga kang lagi nyadham lan kang isih awujud p6ntil,mandar k6mbang-k6mbange kang n6dh6ng m6krok mbabar gan_da iya akeh. f it mandara k6mbang-k6mbange katon pating plolok n6-a!6"g m6krok, pdpindhane kaya wanurlya kang wis ngadi busanam6thukake rarvuhe sang B.aghuttama. wit rtewandaru fiinise witpinus, wujude kaya c6mara) asri ngganda wangi, kagawa saka ba- 161
  37. 37. ng6ting tuwane, rungkad ng6bruki suryakanta kang katone kayatansah kumukus pindha asung pasugatan marang kang lagi prapta(Sang Raghawa): Wit hapurborus ngganda s6dh6p, saka klikaningwite 5n6tu tlutuhe putih tumetes ing suryakanta, satdmah kukusesuryakanta ngganda kaya dupa, p6pindhane kaya mangayubaryanurang rawuhe Sang Raghawa. Ing sapinggire dalan kang diliwatiSang rajaputra akeh wit cdngkeh kang mbGneri k6mbang, p6pin-dhane kaya wis padha sam6lrba n6dya nyaosi ganda s6dhtp-arumtumrap tutuk (nyaosi mut-mutan kang njalari tutuk ngganda s&dh6p-arum). Ttaga la ng dumunung ing lambung gunung katon amba lanr6sik, banyune katon bdning nyamng kinclong-kinclong, pdpin-dhane kaya ngar6Par6p rawuhe rajaputra Raghuttama, n6dyadiaturi siram lan ngunjuk. Kudhuping k6mbang trate kang n6dh6ngmed6m, iku pOpindhane tangane tlaga (nguncupake asta) n6dyamangab6kti (ny6mbah) marang Sang raja-putra. Ing sapinggiretlaga akeh wit tal g6dhe-g6dhe katon tumata jejer-jeje-r k6r6p, wohepadha tiba, iku p6pindhane wit-wit tal iku padha n6psu nyawatigajah-gajah.kang-padha adus ing tlaga kang agawe rusaking k6m-bang trate. Saya manduwur tindake R,ajaputra Raghawa, saya akeh wit-witan asri ing Suwelagiri kang diwuningani. ,,Mung sapixn iki lzowe dirawuhi dening kang minulya SangRaghuttamo". N/tangkono kandhane wit-witan marang kanca-kan-cane. Kabeh wit-witan iku nalika samana lagi padha mangsanek6mbang, kayata wit punaga, fijuna, k6mbang sr6ngenge, eam-paka, angsana, k6mbang bakung basantatilaka (Walanda : tilaka- bloem in de lente = Indonesia : bunga tilaka pada musim bunga), lan liya-liyane. Sing ndulu k6mbang maneka warna iku ing s6mu kasinungan ras, w)di i.ng gOni, g€ni asmara kang murub makantar- kantar, nganti agewe kobaring atine wong kang lagi pisah karo k6kasih. Wo, asmara-furc (Indonesia : asmara-cinta) bisa nggawe sangmraning jagat, l6bda m6nthang langkap kanggo nglEpasake panah (panaf, asmara) kang agarve giris-mtrise wong i<ang lagi pi sah karo k6kasih. Banyu kang m6tu saka watu katon b6ning ar6sik, rasane (tumamane ing awak) s0g6r lan any6s. Nanging tumrap wong kang n6dh6ng nandhang ondng marang k6kasih, banyu mangkono iku saya amimbuhi panasing ati. Sawarnaning pambudidaya ora ana sing bisa nyirip (Indonesia : yang dapat memadamkan)162
  38. 38. sadhih-kingkining atine wong kang kataman j6mparing asmara -kagila-gila.tang h"ai6pe Glara kang amarga k6taman panah or*iro iku madal tamba, ora ana usada sing bisa marasake. Tr-mrap wong kang lagi nawung gandrung-wuyung nah6n kung, ka-wicaksanan ora ndayani apa-apa, sawamaning kagunan tanpaguna, ora. ana karrg bisa ngilarrgi rasalaraasmara kang wis manjingI"g tata"ging atlsanubari. Iku kang njalari Sang Raghuputra ba-,rg-6t ttu*rt g sungkawa, panggalihb tansair kuwur, nganti sur[e orangdndika marang Laksmana. pa- ,,suuelagiri iki bang€tasri, rneh kabeh papanpanggonanaha i€ngsO*inn. Ilanging ernane kok saiak tunpa rasa isin-wirangtumurune asmara ana ing kene, ny,bar wiii hang nialari wong kang lagi pisah haro hahasih kat,tangi on€nging ofi". Itrangkono pangu-dadmarane Sang Raghawa Katrongan. pr6lu diwuningani, t6mbang g6dhe ing Kakawin Ramayana(Ramayana abasa Jawa-kuna) kang nyandra kaha+ane gunungir*eti ana 1 padeswara (1 bait utawa 1 couplet) kangpurwa k6r6pk6prungu dilagokake dhalang ana ing pagdtaran wlyangt<anggo-sulukan path6t *oiyuro iigag utawa di6nggo path6t*".r]rr* wantah, yaiku kang kas6but ing Rantayana Bab XVI ka-ca tl1 sloka angka 31, j6n6nge t6mbang Bh ramarawilasifc (t6g6se :kombang ora t6ntr6m), unine mangkene : t.:tr::.x:T:N##fiW. #A-:e@iiffi ct&- sz 4J2 youqueexr?2 &v"grurw^s /- -- 4.,J d 3^-^(--n,A.tSrEDl ,2 tu7G"e.tDV7 l,.eb l*- *-,1-r* nila, TW V w?Ydv
  39. 39. Sloka-sloka ing sabanjure (sawise sloka angka 81 iku) isih akeh kang nyaritakake kahanane gunung Suu,ela. mangkene -: K6mbang Surabhi kang n6dh6ng m6kar, gandane ndul6gbang6t. Amarga katiyup manttamanda (angin sumilir alon, Indo-nesia : angin sepoi-sepoi basa) k6mbang iku tansah obah-obah.Akeh kombang kang marani k6mbang surabhi padha mencoklan n6s6p madune. Ndulu kombang-kombang mangkono iku, sayakat6tangi ondnging panggalihe Sang Raghawa marang kGkasihe(Dewi Sita). Gadhung kang k6mbange n6dhGng m6kar mbabar nggandawangi, katon rumambat nggub6d-mul6d ing wit padhali (padhan-ten), p6pindhane kaya wanita kang ngrangkul sikile guru-lakine,kagawa saka bang6ting sih-trdsnane. Ana wite k€mba ng manguningkang uga nggub6d-mu16ding wit padhali, akeh k6mbange klng ti-ba ing bantala, iku pGpindhaning wanita kang nolak pangajahingguru-Iakine kang moyuh rnarang dheweke. K6mbang m)nur uga n6dh6ng m6kar mbabar ganda, br6mara-br6mara padha katon ora t|nffAm m6ncok lan s6n6ng-s6nGng n6-sdp rnadune kdmbang iku. Ndulu kahanane kombang-kombangkaya mangkono iku, Sang Raghuttama saya bangdt onEnging pang-galihe marang Sang taithili. Sanajan olehe mid6r-mid6r ana ing gunung Suwela ngantisuwe, Sang Ramadewa sawadyabalane durung rumangsa kdsGl,k6slimur ing sdsawangan endah maneka warna. Bar6ng lakune tdkan ing c6dhak puncak, akeh bang6t wit-witan kang nddh6ng mbi-y6t lan mat6ng-mat6ng wohe, nganti 6pang6pange padha manti-yung-tumdlung kangsrah ing l6mah dening kabotan woh. Sumurupwowohan maneka warna kang wis mat6ng-mat0ng, para waru[apadha ribut pating brubut mlayoni karo m0re-m6re, suwaranegumuruh kaya giudtrug in-g nmngsa kasanga, agalve giris-girisekewan-kewan alasan. IVTanuk-manuk padha mabur pating bld-b6.r, kewan g&ihe-g6dhe padha m6tu saka pandh6likane, padhalrrrnayu asalang-tunjang m0 nyan g pun cak gunun g.. tdg6sipun s?kar Bhramaraw.lasita (pethikan saking s6rat Ramayana Jawi-kina). Toyanipun (tlaga ing r6di Suwela) baning, (jimbaripun) tlaga (ngilak-itak) kadostangit; bulusipun kumambang, (bundaring badanipun bulus punika) papindhanipun ka-dos bunddring rGmbulan (ingkang^ngl6r6si purnamasidi), Lintang-liniani lingkang an;ratring langit) pSpindhanipun kados s?kar sari-saiinipun s6tr" (t"iorJJ ,t"p,rrg-sarinya) sumdbar kados mega, "r-"*.r,L64
  40. 40. Kagawa saka bang6te k6s6l lan ng6lak-ng6lih, para wanara KangbangOt tritrrt ot"tte padha r6butan lan mangan wowohanora milu r6butan pangan, pGpindhane para sujanma kang darbegaguy"t u" sotya-k6ncana, yaiku g6gayuhan luhur apamb6ganpuruirit" (walanda : het welzijn van anderen beharbigend = Jawa :nggatekake kaslam6taning liyan) 89. DEWI SINTA INGAPUSKRAI4A RAWANA SARANA AJI KPJ4AYAN. Saduruhge nganrlharake apuskramane Rawana sarana aji kamayan, prayoga dipratelaltake dhisik silsilahe Dewi Sinta iViturut layang Kanda, Dewi Sinta iku putrane Prabu Dasamuka Ratu Ngal6nlka, miyos saka.,garwa Prameswari (Dewi Kanung. Pm). iabang-bayi winadh"ll! kandhaga, banjur dilabuh "narmada,ing *arana.,e dit6mu kawula l/tantili dicaosake marang x)fr"aUu Janaka. (l{riksanana bab 71 : Indrajit) Miturut Kakawin F,amayana lan layang-layang liya-liyaneDewi sinta iku pancen putrane Prabu Janaka Ratu ing }{ithilamulane Sang Dewi uga apOparab Janaki (t6g6se : putrane PrabuJanaka) tan-ltaitfrm itag6se : putri Mithila). Iku salaras karo De wi Kr6sna kang uga sin6but Dropadi (t6g6se : putrane Prabu Drupada) lan Phncali (t0g6se : putri Pancala) lVondene asal-usule Dewi sinta kaya kang kapratelakake ing ngisor iki : *) Carita padhalangan Yogyakarta kang adh8dhasar layang Kanda 165
  41. 41. SILSILAH XI DEWI SI}.ITA (Mitumt layang Arjunasasrabahu) Batharadi Wdja Batharadi Wfia Dewi Sukesi kegarwa Wisrawa a Ratu Man. tili Dewi trniungbinrt4erre Risi Winru- Dewi Marawa kagarwacrndn Banapati Ratu AlodyaBagawanRavthea Banapuha Ratu Ayodya p6[q Jrneke Ratu Mantili Dewi Raghu (Sukasalya) kagarwa Prabu Dasarats Kusa (habu Kusiya) Iava (Ranra Batlawa) 166

×