Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
ngisor), Sang Widurai sira nieb-wa.gudrayoni (aksara,,ci^ mawacorek ngrsor)". Tegese : ;,SangHyang Yama manianmadeninghetd...
umpruk puhan ing lambene pedhet, manawa pedhet iku pinujunusu biyunge. Patrap mangkono iku meksa isih diluputake deninggur...
t:! manyu. Mak byar ! Bareng diusap dening Bathara"zA.swiri, sanalika n--uane Upamauyu rvaluyajati kaya wingi nguni.--- -i...
:,,    Batharatils.win : ,,Nini Dewi, wruh.anira,! Ingsun sakloroniki     1                                               ...
itl.;                                                   :              i                                                  ...
j           .,                              ,,kirng kita enggoni   iki.                            -   r                  ...
:-ti-U:rtarig banget ngedab-edabi Ing carita lakon Sumbailralaningmiatelakak", t       Antareia -ngupaya bapa ing lumahing...
f.   Urt.rri   :Kasyqarga4, apeparab fr{afrarsi   agr"iyu: S$e-Uatt     harsi iki, hang rrdhahar dagtnge Asura Watapi, ng!...
I , _       . t . . ., -,., , ,, :i. iir : : :-.      30.   BATHARA SAKRA, BATHARA MAHADEWAr.AN .                         ...
-kaya astane Bathara Kamajaya ngawe-awe Dewi Ratih. SangDetsi i tumuli nggebyur ing geni, dadi lan sedane.     Para dewa p...
Manawa dicundhukake karo ngelmu ghnib, Wrekodara man- jing ing guwagarbane Dewa Ruci iku salaras karo unine isbat,wa- r"fr...
in:)                               -Sang                        -         mU6t pati, inarmaiita      satr:                ...
g6se,iku:pang)asa, patAnon lan atma jati, tantara Bayuiiwi,      manjing mring jro garbanipun, Sang Dewa Ruci yeka, panga-...
cacahe mesthi loro (sakembaran). Yen ing kalangan militer, gan-dhek sakembaran iku mirib karo ordonnans, tarkadhang pake- ...
nungane para d6wa lan lrreta-kreta kaswargan. (Kadhaton Langka utawa Ngalengka iku uga gavreane Bathara Wiswakarma).      ...
. Wasu wolu (Astabasu) ik wis tau nianjinma kabeh inginir-capada, awit saka dayaning SOT kang dingendikakake MaharsiWasist...
maraqg.Maharsi Wasistha, utawa padha.nyuwun kaenthengan aja nganti lawas olehe dadi manungsa ana ing mareapada. Pangre- re...
Asal-usule Bathara Kartikeya, mriksananh silsilah IV. Won-dene dumadine Bathara Kartikeya, mangkene caritane :     Kacarit...
jing ing dewaning,rina, nuli Hyang Agni lumebu ing kalangane Hyang Bagaskara lan Hyang Candra. Sawise terang pamriksane ma...
garwEne para Resi genti-genti, Dewi Swata saben dina lambang-  sari karo Bathara Agni, lan sarampunge lambang sari, Sang D...
jata Bajra, Sang Sekandha nandhang kanin, butul jajane terus tem--bus ing walikate, nanging ora njalari sedane. Dumadakan ...
Wiswakarma, ing janggane Sang. Sekandha, nuli Bathara Rudramaringake kabeh panguwasane. Amarga nampa panguwasa sakaBathara...
Prabu Sarkil Ratu ing, iragara Najran, peputra Jaka Sangkala uta-wa Aji Saka. (Mriksanana silsilah I).     Bathara Anggaja...
Para widadari kang kasebut ing Mahabharata sing cetha sil-silahe, kayata iI.     Putraneputii Bathara Biahma; yaiku : 1 De...
ora kaleksananing sedyane. Kayata   :1.    Asuraraja sundha lan upasundha (putrane Asuraraja Nikum-               ba, waya...
Prabu Santanu, peputra Sang Citragada lan Wicitrawirya.2.   Dewi Windradi, garwane Resi Gotama, sawise apeputra telu     y...
murang kasusilari utawa ora netepi janji, uga bisa nemu cilaka de-ning SOT-e widadari. Tuladhane :                        ...
39. TIBTA     AMRETA.    Tirta = banyu. A.= ora. Mreta = mati. Tirta amreta = banyukang njalati ora kbna ing pati, kang ma...
a    padhadiiseni kekuwatan dening Bathara -Nara;and(Wisnu) Ora    antara suwe ana rembulan asorot sewu metu saka dhasarin...
1narang sulistyaning rsamane wanudya  iku, sirna wewekane, sdte-mah Swetakamandhalu kang isi tirta amreta diulungake.     ...
yos saka Dewi Sinhika, Bathara Wisnu miyos.saka Dewi Aditi. Ugakadang tunggal. eymg, padhadene wayahg.Qurrg Hyan-q Daksa.L...
. .       :;1..-, 41.   SURALAYA.    Suralaya, tfgese : padunungane dewa, tembunge liya : sura-pada, suraloka, kahyangan, ...
hyangane Bathara Mahadewa, 15 Mayarehra kahyangane BatharaAsmara, 16 Glugutinatar katryangane Bathara Ganesya.     Barang-...
3.   Bathara Surya orakendhat-kendhat p4ngisepe banyu, kanthi     alon, ora tau kesusu. Laku mangkono iku tuladeri, lire :...
BAB II. II{AHESP.ATI.       Para       Ratu I{ahespati iku tedhake Bathara Surya. MangkeneSilsilahe     :                 ...
:.i . 43. ,;. ARJUNAWIJAYA (AEJUNASASRABAHU).                                          :    ..     Nagara Mahespati, ing b...
ten, Yaksamuka linawan dening putrane Sang Bagawan k4ng apeparab Bambang Kartanadi, satemah dadi pancakara. trVasananeYaks...
rajaputra arjunawijaya karo Dewi Citranglangeni unu i.rg kadhaton  Tunjungpura, kinurmatan dening para- tamu maewu-ewu, in...
mesthi bamqangdyabalane bisa asor ing Yuda, Dewi Citrawatimulunging panggalihe marang sira"   -* Saparipumaning pangandika...
dhawuhe,Prabu drjunasasrabahu; P.rabu Citragadangandharakbpepanggile Dewi Citrawati rong prakara, yaiku : I Nyuwun sirnane...
ratan. Kang isih urip, bareng sumurup karicane akeh kang mati, padha lumayu asar-s-aran ngupaya pandhelikan        Bareng ...
paksa sarta wadyabala Jonggarba, simagempang tumpes-tapis                                                             tan-...
taAiUyan kanuragan, ngetokake sawarnaning pangabaran, sartapadhadene namakake sanjata kaswatgan, mulane nganti suwe pe-ran...
Nanging, ora biyen ora saiki, rrrun.,r,pu it<u manawa,i#_la"rUe g"., gayuhan, mangka mbutuhake pitulunganing liyan, wah-l,...
Kanthi ancas nedya ngganggu ilining 1an5ru, Dasamuka nyem-plung, banjul sare malang bengawan, satemah banyune bengawanmung...
muka marang Prabu Arjunawijaya. Let sakedhep netra, mak jreg                                                              ...
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2

6,448 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Silsilah wayang purwa mawa carita jilid 1 2

  1. 1. ngisor), Sang Widurai sira nieb-wa.gudrayoni (aksara,,ci^ mawacorek ngrsor)". Tegese : ;,SangHyang Yama manianmadeninghetdman fiT, (ala4taran-lair saha) ibu darah sudra hang luhur ingbudi". 27. BATHARA ASWAN _ ASWIN. Ing basa Jawa-kuna sinebut Agwinodewa (aksara ,,c" mawaeorek ngisor), tegese : dewa kembar, ing tembung Jawa-anyar si-nebut Bathara Aswan-Aswin. Asal-usule Bathara Aswan-Aswin mangkene : Putrane :Ba-tharaBrahma kang waruju asma Sang Hyang Daksa, putrane putrikang 13 kagarwa Maharsi Kasyapa. Putri 13 iku kang sepuh dhe-we asma Dewi Aditi, peputra dwadacaditya (Aditya 12 ). Putra12 iku kang angka 10 asma Sang Hyang Sawitri nggarwa DewiTastri, peputra Bathara Aswan - Aswin. Bathara Aswan-Aswin iku dewa kang ahli nenamhani, dadikena sinebut dokter (dhukun). Titah ing marcapada kang wis tau diusadani dening BaiharaAswin kayata Brahmana Uparnanyu siswane Resi Ayodadomya.Mangkene caritane : Brahmana Upamanyu diChawuhi angon sapi wadon karopedhete dening gurune yaiku Eesi Ayodadomya Saben angon,Upamanyu nyambi pepriman, oleh-olehane dipangan. TindakeUpamanyu mangkono iku diluputake dening gurune, lan di-ngendikani. mangkene : ,,Upamanyu, wruhanamu Siswa hangtuhu bek{i marang Guta, 3ten pepriman- oleh-olehane dipisung-sungake marang guidng ". Upamanyu pituhu marang Guru, oleh-olbhane pepriman dica-osake marang Resi Ayodadomya. Nanging banjur pepriman maneh,oleh-diahane dipangan dhewe. Cara mangkonoiku uga diluputakedening gurule; nrulane banjur leren olehe pepriman. Wondenekang minangka pangane banjur nusu sapi wadoi; kang diengon.Patrap mangkono iku uga diluputake dening gurune (Resi Ayo-daComya), sabab dianggep ngombe puhan kagungane Guru- Upa-manyu mari ngombe puhan sarana nusu sapi, baniur mung ndilati104
  2. 2. umpruk puhan ing lambene pedhet, manawa pedhet iku pinujunusu biyunge. Patrap mangkono iku meksa isih diluputake deninggurune, amarga dianggep-ngurangi pangane pedhet. Jalaran mangan_lan/utawa ngombe apa bae tansah diluputake dening gurune, Upa-manyu banjur ora wani memangan lan ngombe apa-apa maneh.Sanajan mangkonoa, amarga saka bangeting setya-tuhu marangGuru, Upamanyu saben dina isih tetep ajeg ngengon sapi lan. pe-dhete gurune. Ing sawijining dina Upamanyu angon menyang alas. Jalaranora kuwawa nahan ngelih lan ngelake wissawatara dina ora ma-ngan lan ora ngombe, Upamanyu kepeksa mangan godhong arka(tembunge Latin : aschlepias gigantia). Godhorig arka iku mawaracun kang ampuhe kagila-gila. Amarga kepanduk racune godhongarka, sanalika mripate Upamanyu banjur w u t a, satemah lakunebanjur mamak-mumuk, wasanane kecemplung ing luwangan jero,ora bisa mentas ing dharatan rnaneh. Kocap Resi Ayodadomya, ing wayah sandyakala kaget priksasapi lan pedhete mulih tanpa pangon, Upamanyu ora katon, SangResi tumuli tindak menyang alas, nggoleki Upamanyu. Sapraptaneing madyaning alas, sawise nggoleki Upamanyu sawatara suweneora ketemu, Sang Resi banjur nguwuh-uwuh sora : ,,[)pamanyu,Upamnnyu ! Ana ngendi houte ?!" Upamanyr : ,,Wonten ngribi, pak Guru. Dalem nandhangwuta dadakan, iajeng hecemplung luwangan, boten saged ming- :gah ing dharatan". Resi Ayodadomya tumuli nyedhaki luwangan. Sawise di-unggahake dening Sang Maharsi menyang dharatan, Upamanyubanjur nyaritakake lelakone saka wiwitan tekan wekasan. ,,Mangesthia Bathara Air-uin, lan manembaha ing sajro,fiingbatin, supaya panjenengane kepareng riwuh ingheni nguiadanimnrang kou)e". Mangkono dhauuhe Resi Ayodadomya. Upamanyu mituhu dhawuhing Guru, enggal-enggal manung-ku puja samadi mangesthi Bathara Aswin. Jleg ! Tanpa kawruhan sangkane, Bathara Aswin rawuh ju-meneng ing sacedhake Resi Ayodadomya, tumuli ngusadaniUpa- 105
  3. 3. t:! manyu. Mak byar ! Bareng diusap dening Bathara"zA.swiri, sanalika n--uane Upamauyu rvaluyajati kaya wingi nguni.--- -i(,.1:,.1;:i iilili rrgusadani; Bathara Aswin uga bisa ngenomake til.,i-r i..ii,ir, wis kaduk yllsla. Kang wis tau dienomake dening l-r11i;;1; j: ri"!r,it-) kayzil.a l,laharsi Cyawana, putrane Maliarsi Bhregu, k;,, . { ,rrtlg:}h |,aro tlaharsi Ramapara.su. Mangkene caritane : ., .,i li:,i(iiiirr.1,:i lntt.l,iie putri Prabu Saryati, kagarwa Cya- i..,:i.f,. .,;r i.tii,l.1.. lri;sti3, iiclherihepok ing madyaning alas ce-i)i i li, .rria r...iririijtli iii;ia iie"^.i Sukat-rnya mbeneri lagi sesuci anat; ilr...-:ri::ti,rr iirra.,irhail llathala Aswin sekarone (Aswan-:" i: 1,,,,,i. ,;.,i, i, i-r roilii i:aselya:le Sang Dewi marang kakunge i,:i; :-iiiii.i:.,,,, tn{ialt it-tQ warna ! Sapa aranirc, ngendi pi-,. ..,...,.,:,., it.r; iir-!:.1i?(, :irr: :ttttttg Cheue bae ana ing madyaning,:.r,... ;.:..,.!i:.: t.r..,,A tt,iitigl?ei;t Si.pine ?/" Mangkono pandangune l<- r ::..,! t; ina ltaiaula ;r,1p Suhar-nya, rabinipun1,,it.; .: i i . n:.:,iit1 irtgitung adhedhepoh ing sacelal?ipun tlagaI I i.J t.. ..:,- : ,.(-), titangkono, ta ! Iya, iya ! Ingsun wis ..-.r-r.i,:, .,,1:,...!1rr.-...i,,:;,. ,riu .;i;r ,l"lle,s, L.-.aiL{il, btlhncna i-ang wis kaduk-,,{{-((.i,.r. (). riii:t [)tioi. tn"melas tetnen sira huwi ! Ingatase sira tll(riiud,a ittg t^,,irnc tur la1i ne(llteng turnaruna, hlu koiz "rriisi-iu kap;,t;itta iLrahmantt kL;riuh.Jirlst{ro. O, wanudya utama ! Eman te-rneriendaiiitzf! sttwarnanira, dene sira hepehsa laki priya tuwa hang wis bru 5isa aguu,e pantarcntira. Nini, becik tinggalen bae guru -baitjr"lck.ira. t n Lililia deu, lzenbcr ihi silahsiji, dadia gurlrlLkirtiru, iail lantttt bahal agawb pcmarenting atiniia". Lewi Sukatlllya : ,,Puhulun, kawuningana ! Nadyan guru-lalhi kawula s0rttoun hadulz uredha, nanging hawula sahlanghung! tres. na .lhateng panieneitga)iiputt. Kawula sampun boten badhe tuino- lilr dltateng [.tr4r11 srrnt, ngarltngahen satunggal hemawon, inggih fulai,arsi C),aut:na lttt;tika. Kawula saklanglzung tresna dhateng Sang lliahai>i. tnilutipmt tansth badhe tctep. nladhep mantep ct1 gi:ot lz ui o ti a t e iatii ll h at c ng p ani ene n ganip un " - I tlii
  4. 4. :,, Batharatils.win : ,,Nini Dewi, wruh.anira,! Ingsun sakloroniki 1 dhukuning para dewa. Ingsun bisc ngenomahe manungsa kang vliskaduk *rgdho, nggawi kuwat wong han-g wis- ora bisa ngglawat,lan bisa nggawe bagas fiurnungsa hang rupane ora pecus. Iululanenini, tumuli undangen mrene guruJahinira, bakal ingsun enomahenganti padha karo ieiaha hang lagi umur 17 warsa, supaya bisa aga-we pamareming atinira". Dewi Sukannya ma[ur send.ika, banjur kondur menyang padhepokan. Sawise mratelakake ngendikane Bathara Aswin, SangDewi tumuli ngaturi Maharsi Cyawana tindak menyang satepiningtlaga.-sapraptane ing ngarsane Bathara Aswin, Sang Maharsi di-aturi slulup ing tlaga. Bareng Maharsi Cyawana wis ambyur ing ba-nyu, Bathara Aswin sakembaran tumuli nututi Sang Maharsi, telu-telune padha. silem ing tlaga. Ora antara suwe telu pisan padhamancungul bebarengan, banjur padha munggah menyang dharatan-Telu-telurre rupane padha baguse, padha mancoronging cahyane,padha dedeg pladege, padha enome padha ing sakabehe Telu ikuana siji kang ngendika marang Dev.i Sukannya : ,,Lah marc niniDewi, priya kang nedheng tumaruna telu iki pilihen salah-siii, endihang nedya sira dadehahe gurulakinira". Bareng priksa priya telu nedheng tumaruna kembar ing rupalan padhadene bagus njenthara tanpa ceda, Dewi Sukannya ru-oraripa ewuh-aya ing pamilih. Sang Dewi tumuli muja samadi nu-tupi babahar hawa sesanga, satemah banjur bisa priksa cethanetra-batine Sang Dewi, wuninga endi sing sajatine Maharsi Cle-wana, guru-lakine kang banget ditresnani. Mulane bareng milih,pamilihe ora kliru. - Ilangrnglsipat riredha dadi nedheng tumaryna, sfrnaning ru- -orapa:-ala.dadi bagus njenthara; szrlira kang pra.sasat wis bisa nggla-v;at dadi rnahh kuwat, agawe suka-renaning panggalihe MaharsiCyawana sarta nrareming panggalihe Dewi Sukannya Sawise nga-turatre panuwun marimg Bathara Aswin, Sang Maharsi banjur kon-dur menyang padhepokan didherehake Dewi Sukannya. 28. SANG HYANG ANANTABOGA. Dliturut.Mahabharata, Anantaboga (Naga Sesa) iku putrane 10?
  5. 5. itl.; : i ;.+ " " :: ",,Maharsi Kaiyapa kang miyos saka Dewi Kadru. ?utrane:Dewi.iKattru iku akeh bangeL kabeh awujud ula (naga), kayata : 1 Naga Sesa (Anantaboga), 2.Naga Basuki,- 3 Naga prawata, 4 NagaTaksa; ka, 5 Naga Elapatra lan liyaliyane isih akeh banget. Ilaga Sesa (Anantaboga) sengsem ulah tapa-brata. Olehe mra-tapa pindhah-pindhah, kayata ana ing ardi Gandara, ardi Wadari,ardi Gohkama, ing alas Puskara, banjur ing ardi flimawat. Gen-turing kasutaparie Sang Hyang fu*tlqqga ndadekake karenaningpanggalihe Bathara Brahma. Ing sawijining dina Bathara Brahma rawuh ing pratapane Hyang Anantaboga, ngendika mangkene : ,,Putunings;un Anan- taboga ! Sengsemira laku tapa agawe suha-renaningsun. Mara sa-jarwaa, anggonira tapalbrata iku kanggo nggayuh apa ?!" Ature Sang Hyang Anantaboga : ,,Puhulun, kawuningana !Anggen hawuln mratapa p.unika, kajawi hangge nggayuh katen-trema4 hawula kapengin darbe lelabetan sae dhateng sesaminingagesang". Bathara Brahma : ,,Putuningsun Nagosesa ! Ingsun bangethacaryan midlranget aturira, anggonira kapengin najehake dhirikanggo pepadhaning ngaurip. Prayogane anggonira najehake dhi-rinira, enggonen gawe karaharianing sagung dumadi. E, putuning-sun ! Sira sumurup dhewe, jagad iki durung santosa af,ege, tansahgonjang-ganjing bae- Mcnawa sira pranyata kapengin gawe kara-harjaning sagung dumadi, jagad iki sdngganen, supaya santoisaadege". Naga Sesa . ,,Dhuh pepundhening sagung dymados ! Kawtla.sendiha ngestokahen dhawuh paduka. Mugi woniena hcpareng pa- duha tumunfena karsa numpangaken jagad puniha ing sirah ka- u)ula". . Bathara.,Brahma : ,,,Heh Naga Sesa ! Manjinga ing dhasaingpretalo, jagul iki bakal benghah hanggo Calaryira. Wruhanira NagaSesc / Amarga sira huwawa nyangga bdwana, mula sira bahal an-tuh nugXaha hang gedhene tanpa upatna". Na.ga Sesa tumuli ambies ing lemah ngarrbah ing papan karrgben-gkatr menyang dhasaring pratala, tumuli wiwit nyangga bumi1U8
  6. 6. j ., ,,kirng kita enggoni iki. - r r Miturut iarita padhalangan, asal-usule Anantaboga mang-kene : Dewi Suyati kagarwa Anantawasesa Anantadewa Anantanaga nggarwa Dewi WasuNagatahala Anantaboga nggarwa Dewi Supr6ti Nagagini kagarwa Wr6kodara f, **ro "ggarwa Devi Ganggi Sarig Hyang A;rantaboga akahyanganing Sap taplttala, tegeselapi-sing burni kang kaping pilru Saniijan dununge ana ing sajroningbumi, :kahyangan- ing Saptapr.atala iku.endirhe padha bae. karoKaindran. Ga:wane Sang Hylng Anantaboga asma Dewi Supreti; pepu-tra Nagagini lan Nagatatn.ala. lJagagini kagarwa Wrekodara pepu-ha Antareja Sang Hyang Anantaboga iku darbe aji-aji Kawastrawam kangnjalari bisa mancala warna manungsa- Wungsungane Sang Hyang Anantaboga kasinungan daya gha- 109
  7. 7. :-ti-U:rtarig banget ngedab-edabi Ing carita lakon Sumbailralaningmiatelakak", t Antareia -ngupaya bapa ing lumahing bumi di- "titugawani wlungsunganintl eyange, mulane dhewe-ke orabisa telesaening banyu lan ora bisa karasa panas dening gdni. Bareng wis sa-watara lawase olehe.mubeng-mubeng ana ing lumahing bumi ngu-paya sudarma, lakune Antareja tekan ing bengawan Gangga Du-madakan Antareja sumurup layon kumambang kendhang ingbengawan Ganggar.nangrng ora ngret! manawa kendhanging layoniku saparane tansah dietutake dening Gathutkaca salid ing geganaNalika samana Gathutkaca karo Antareja durung tepung, Cadi iyapadhadene durung ngreti yen kadang tunggal bapa seje ibu Layon kang keli.iku ora liya layone Dewi Sumbadra Kanthimaksud supaya kena ditakoni dgnunge kasatriyan Jodhipati, La-yon diuripake dening Antareja- Nahgng bareng layon wis uripmaneh, Antareja lagi bae nedya atetanya, dumadakan dijlogi Gathutkaca saka ing gegana, amarga dikira nedya ganggu-gawe ma-rang layone sumbadra. Antareja cancut tali wanda lumawan kro-dhane Gathutkaca, nangmg banjur dipisali dening Dewi sumbadra.Ya arrarga perang lumawan Gathtitklca iku kang njalari Antarejabanjur ketemu karo baPa. 29. BATIIARA BARUNA. Bathara Baruna (Tttaruna) miturut layang -Param ay oga putraneDewi Gangga, wayatre Sang Hyang Heramaya, buyute Sang HyangEning (Mriksanana silsildh I). Nanging miturut Mahabharata, Ba-thara Baruna putrane Maha:si -Kasyapa kang miyo-s saka DewiAditi (dadi kalebu dwadacaditya =, Aditya 12). Wondene DewiAditi iku putrane Sang t{yang l)aksa, utawa wayahe Bathera Brah-ma. (Mriksanana silsilah III). Layar.g-layang pakem padhalanga4,ora ana kang ngandharake asal-usule Bathara Baruna.. ,Layang Utt-arakanda mratelakake, Bathara Baruna dewa kang-kaleiu Caturlokapala (Lokapala 4: Indra, Yama,Baruna Kuwe-ra). Bathara Baruna nguwasani alaming banyu saisine, kahyanganeing dhasaring sr,modra. Garrvane sing sok kocap a^sma Dewi Diwi lan Dewi MitraPutrane sing kacrita mung loro, padha kasusra ing jagad, yaiku :110
  8. 8. f. Urt.rri :Kasyqarga4, apeparab fr{afrarsi agr"iyu: S$e-Uatt harsi iki, hang rrdhahar dagtnge Asura Watapi, ng!4iu bI- nyune samodra nganti asat, ngendhakake ardi Windyd- iirpaya - ora sundhul tangit, lan kang. ngesbtake .Prabu Nahusa, njalari Sang Prabu kejengkang saka Suralaya.2. Maharsi Wasistha, Maharsi marcapada kang kineringan dening para dewa lan para raja, kang ginadhuhan Lembu Nandini dening Bathara Iswara, kang ngesotake lVasu wolu manjanma ing marcapada, kang pininta sraya dening Prabu Sembarana munggah menyang Suralaya scwan Bathara Surya nglama Dewi Tapati. Mosalaparwa mratelakake, ing sasedane.Prabu Kresna, tr?g&-ra Dwarawati kinelem tirta dening Bathara Baruna nganti dadisamodra. Bathara Bamna sok asung pitulung utawa pamrayoga macmgtitah ing marcapada, kayata :1. Natika Maharsi Ricika (ramane Maharsi Jamadagni utawa eyange Maharsi Ramaparasu) nglamar Dewi Satyawati puM- ne putri Prabu Gadhi Ratu ing praja iianyakawya, dipundhuti bebana iuda 1.000 kang ules abang lan kupinge kang sasisih padha awarna ireng. Bisane Sang Mahatlsi ngleksanani bebana iku arnarga saka pitulungarte Batirara Baruna.2. Naiika Rafnawrjaya ngirid wadyabala wsnera nedya ngrabasa Langka (Ngalengka), bareng tekan ing pasisir, tindake kan- dheg dening kepalangan samodra. Ramawijaya dirawuhi Ba- thaga Baruna, dipqringl pamrayoga supaya dhawuh Nambak samodra magng para wadyabala wanara, kanthi dipandhegani dening gegedhuging wanara ar-an Nala kang wiriasis ing baba- garr bangunan (putrane Bathara Hashi utawa Bathara Wiswa- kaiEa). Pamrayogane Bathara Bantrra diestokake dening Ra: mawijaya, samodrd kalakon ditambak dening para wanara, njalari Ramawijaya sawadyabalane bisa kaleksanan tekan ing 111
  9. 9. I , _ . t . . ., -,., , ,, :i. iir : : :-. 30. BATHARA SAKRA, BATHARA MAHADEWAr.AN . .r, BATHARA ASMARA. ! Yen ing Mahabharata, Bathara Sakra iku peparirbe Bathara In-dra, Bathara Mahadewa jejuluke Bathara Siwah utawa BatharaSangkara. Nanging ing padhalangan, dewa telu iku kabeh putraneBathara Guru, miyos saka Dewi Umaranti. Yen miturut.layangParamayoga, ibune Bathara Sakra, Bathara Maha,lewa lan BatharaAsmara asma Dewi Laksmi. Kahyangan Bathara Sakra ing Jongruent, Bathara Mahadewaing Argapura, Bathara Asmara ing Mayaretna. 31. BATHARA GANESA. Bathara Ganesa (Ganesya) iku dewaning kawruh, kahyanganeing Glugutinatar. Miturut layang Smaradahana karyane Empu Dharmaja, Ba-thara Ganesa il:u putrane Bathara Guru miyos saka Dewi Uma,nanging ora kasebut ana ing silsilah. Bathara Ganesa iku dewakang asalira lan amustaka gajah. Layang Smaradahana mratelak-ake, sababe Bathara Ganesa asalira lan amustaka mangkono,mangkene: Nalika Bathara Guru pinuju mratapa, Suralaya ketekan mung-suh, yaik-u P-rabu Nilamdraka sawadyabalane. Miturut kayakinaneBathara Kamajaya, kajaba B.athara Guru, ora ana kang kuwawalumawan krodhane Prabu Nilarudraka. Awit saka iku, BatharaGuru kang nalika samana lagi manungku puja, linepasan jempa-ring -Pancawisaya dening Bathara (am njaya. - Gregah ! Arirarga ketamur jemparing PanCawisaya, BatharaGuru sanalika wungu lan mudhar tapa" nanging banjur duka tan,sipi rnararrg Bathara Kapajaya. Sarana netrane.kang angka telu,Bathara Kamajaya pinandeng mantheleng dening Bathara Guru.Bathara Kanajaya kobar salirane dening geni murub mangalad-alad kang metu saka netrane Bathara Guru, dadi lan s.edane. Ba- thari Ratih midhanget kakunge seda kobar, enggal-enggal sowaning padunungane Bathara Gum. Saka kaparenge Sang Bathara,bareng Dewi Ratih pmph, geni mubal maneh, urubing geni katon112
  10. 10. -kaya astane Bathara Kamajaya ngawe-awe Dewi Ratih. SangDetsi i tumuli nggebyur ing geni, dadi lan sedane. Para dewa padha-matur ngrerepa maran$ Bathara Si*ah (Ba-thara Guru), karsaa padng pangaksama lan nguripake manetr ma-rang Bathara Kamajaya.lan Dewi Ratih. Nangrhg Sang Bathara oranayogyani. Karsane Sang Bathara, Bathara Kamajaya dumgnungaing atine para priya, Dewi Ratih ing atine para wanita, supaya p:uamanungsa bisa enggal bebrinahan. Sawise agawe kobaring salirane Bathara Kamajayasarta DewiRatih nganti padha tumeka ing seda, Bathara Siwah (Bathara Gu-ru) banjur kondur menyang kahyangan, pepasihan karo ingkanggarwa Dewi Umc. Para dewa, bareng midhanget Bathara Siwah wisl:ondur ing kahyangan, padha mrelokake sowan. Dewi Uma na-lika samdna lagi nggarbini, nalika priksa gajah titihane BatharaIndra kang gedhene kagila-gila, amarga saka wedine, banjur nje-rit sora. Bareng tekan ing titi-wancine, Dewi Uma mbabar pupu-tra mijil priya, salira lan mustaka kaya dirada, pinaringan asmaGanesa (Ganesya). Ya bayi Ganesa iku kang wzrsanane bisa nga-sorake yudane Prabu Nilarudraka kang nedya nggawe karang.abangSuralaya. Miturut katrangan kang kasebut ing wiwitane aaiparrikang ngripta Nlahabharaia Maharsi Wiyasa, kang dadipanitrane(juru-tulise) Bathara Ganesa. 32. DEWA BUCI. Dewa Ruci akihyailgan irg Telengsamodra. Xapriye silsilaheDewa Ruci, ora ana buku kangngandharakc. l Derila Euci up sinebut Denra Bajang, jalaran saka bangeteciliking salirane. Anehe, szmajan saliraire Dewa Ruei kena daraniciiik menthik, nangrng guwagarbarie ora sesak dilcboni Wrekodarakang banget gedhe-dhuwur salirane. Bareng wis ana ing sajroneguwagarbane Dewa Ruci, Wrekodara banget gumun-ngungunepriksa ing sajrone salirane Dewa Ruci isi srengenge, rembulan,lintang-lintang lan jagad saisine kabeh. : 113
  11. 11. Manawa dicundhukake karo ngelmu ghnib, Wrekodara man- jing ing guwagarbane Dewa Ruci iku salaras karo unine isbat,wa- r"frgku manjing curiga". Ya ing wektu iku W5qk9@ra antlke we- jangan ngelmu ghaib saka Dewa Ruci. Canta lakon Dewa Ruci iku bangunan saka carita kang kdmot ing Mahabharata, yaiku caritane Maharsi Markandheya, darahe Ma- harsi Bhregu. Maharsi Markandheya manjing ing guwagarbane , bocah cilik (wong bajang). Ana ing guwagarbane bocah cilik iku Sang Manarsi priksa jagad kang kahanane padha karo jagad kang gumelar jembar iki, mawa kali sapirang-pi-rang, gunung-gunung, tlaga-tlaga, rawa-rawa lan liya-liyane. Kajaba saka iku, Sang Ma- harsi uga priksa srengenge, rembulan lan lintangJintang kang so- rote katon pating glebyar anelahi. Miturut layang Wedhapurwaka pupuh SINOM, carita lakon Dewa Ruci iku pralambange manungsa mangsah samadi. Mang- kene unine : : 1. T6lase kang pralampita, sasmiteng Sri Harimurti, pasal sapta anggupita, suraseng srat Dewa Ruci, ya Wr6kodara nguni, rikalane angg6guru, marang Pandhita Durna, aminta kang tir- ta wdning, iya iku sasmita mangsah samadya. 2. T6gtse Pandhita Durna, Yaiku s6dyaning kapti, awit Sdya- ning wardaya, iya dadi guntnacii, iku pituduh jati, atas saking a,,ma tuhu, tshima t6g€se tekad, barang karya kang kinapti, nadyan uwis ana s6dyanirrg wardaya.3. Lamuq nora kanthi tekad, utawa tan den lakoni, kabeh kar- kating parasdya, sayOktine nora dadi,. pama arsa samadi, arsa wruh ing nyatanipun, kahanan jro samadya, nanging:uthik angayoni, ydkti nora ,vruh rao&ne kang sanyata4. Wit gawat kaliwat-liwat, luwih rungsit luwih wGrit, marmanra Pandhita Durna, dennya tuduh Bayusiwi, dennya mrih toya suci, tin6datrken dunungpun, neng wana Tikbrasar-a, kapr& nah neng soring wukir, Candramuka iya ing Gandarnadsna.5. Pinurih anrlhungkaran?., anane kang wukir-wukir, wit nggone kang tirtamarta, neng guwa ngisoring wukir, luwih jro luwih wingrt, pilih janma kang sumurup, yaiku pradikany4 Tik- brasara kang wanadri, wana alas lire p6pGt6nging nala.114
  12. 12. in:) -Sang - mU6t pati, inarmaiita satr: Bayusunu,l pamit kadan{e papat, mldsat kinipatken sami, pradikane -sira sang sudira brata. :" --. :15. Wus datan kewran denira, mrih sirna r6ncaneng kapti, golong- gilig tekadira, tan pisan n0dya ngunduri, kdnc6ng-adr6ng pa- ngesthi, tan tolih ing ngarsa pungkur, puwara Wrdkodara, anggObyur ing jalanidhi, lire iku iya pangrasaning cipta16. Wus kukut mar:jing pranawa, parandene ana maning, ban- cana kang luwih arda, kang bangGt ambObayani, yeku naga gGng prapti, nj6ngg€r6ng saengga gunung malang-malang ku- mambang, neng luhuring jalanidhi, kakarsana mangkrak nga- kak makikikan.t7. Wr6kodara duk tumingal, mzlras tyase k6k6s tis-tis, ngrasa yen n6mu b6baya, ingkang luwih mb€bayani, nging reh s0kunging kapti, sanadyan tumGkeng lampus, wus tan guming,sir ing tyas, pasrah mring kang murbeng pasthi, sigra tadhah ngaglah panggah ambr6gagah.18. Wawang ri sang llagaraja, sak6dhap wus prapteng ngarsi, kruraya manaut sigra, mring sira Sang Bayusiwi, mul6t suku kekalih, arsa ambanting mrih r"rbuh, nanging Sang Wr6ko- dara, panggah santosa tan kongkih, naga krodha angga ginu- b6d sadaya.19. K€mput puput prapteng jangga, Wr6kodara tan bisosik, saka- la eng6t manawa, datrbe wasiyat pr6mati, pancanaka k6kalih, dyan cinubl€saken gupuh, naga gdng kapidhara, uwal saking Bayusiwi, tan antara Nagendra t6rus palastra.20. Iku lire jro pranawa, duk durung tum6keng fuit g, 6ning t6- i6ngrng prana$Ia, ya paksih-ana kang dadi baniana ngg6- girisi, kang mrih badhari:rg pan6kung dene ta ingkang dadya" yaiku s6r0ngng kapti, nglumpuk t€mah mahanani uwasing21. Marmanta iineka naga goraya angg6girisi, nanging reh sang h?su brata, uwase wus den sayuti, tantara sima dadi, bangkit neng Gning ing ngriku, ginarr.bar Wr6kodara manjing t€- l0nging jatadri, apuwara tinGmonan Dewa Bajang.22. J8juluk Sang Marbudyengrat, iya Sang Hyang Dewa Ruci, t6-116
  13. 13. g6se,iku:pang)asa, patAnon lan atma jati, tantara Bayuiiwi, manjing mring jro garbanipun, Sang Dewa Ruci yeka, panga- sa Wus manjing maring, jroning atma warangka manjing curi- ga.23. Sirna kang rasa paigr:rsa, wus jum6n6ng 6n6ng €rring, nanglng n6ng - ning jroning g6sang, durung n6ng - ning kang sajati, marmanta Bimasuci, duk arsa katr6m neng ngriku, Dewa Ruci tan suka, mangsuli ,,Kulup tan k€ni, lamun durung prapteng jamane antaha".24. Dene neng jro guwagarbd, Wr6kodara aningali, ponang cahya neka wama, wus nora pr6lu pinikir, marga iku kang dadi, ka- kekating hiwa-napsu, kukut neng jro pranawa, katingal ma- neka wami, nging wus mari nora padha angrancana.25. Malah maweh sdngs6ming tyas; sabarang ingkang kaeksi, mung karya lam-laming driya, nangrng yen- sajroning pati, neng kono korup maring, cahya kang asri narawung, tah wun tibeng b6baya, sasar tan mulya satiti, yen neng jroning pa- n6kung tan dadi apa.26. Marmanta Sang Wrdkodara, aneng kono t6nh6m aring, dene wus tanpa r6ncana, t6las pradikaning tulis, kang marna Dewa Ruci, dhuhdhuh babo sewayengsun, rasakna jroning driya, rungsiiing r6rasan ik!, Cen kacakup pamucunging pralarnpi- ta. 33. HYANG"ATUK LAN HYANG TEMBCRO. Hyang Tcmboro (Tembuni; Tamburu) kme_but ing silsilah llan Il, putrane Sang Hyang Ismaya (Semar). Nafiging rniturut -MaharsiMahabharata, Hyang- Temboro (Tamburu) iku puharreKasyapa kang miyos saka Dewi Wisv;a. Dadi, wayatre SangHyang Daksa, utawa buyute Bathara Brahma (Mriksanana sil-.-srlah III). Hyang Patuk uga puhane Sang Hyang Ismaya (Semar). na-nging ora kasebut ing silsilah. Hyang Patuk karo Hyang Temboroiku GANDHEK SAKEMBARAN, gandheke Bathara Guru. Gan-dhek iku abdining Ratu kang pagaweane nglantarake dhawuh, LLl
  14. 14. cacahe mesthi loro (sakembaran). Yen ing kalangan militer, gan-dhek sakembaran iku mirib karo ordonnans, tarkadhang pake- capane digawe cara Jawa,redenas;, mulane ing thnah kajawan anatembung,rRedenas ing Slompretan". 34. WASU WOLU (ASTABASU). Wasu wolu utawa Astabasu iku uga jinise dewa, putrane Ba-thara Prajapati, utawa wayahe Bathara Manu, utawa buyute Ba-thara Brahma. (Mriksanana Silsilah IV). Asmane Wasu woiu, siji-sijine yaiku : 1 Bathara Dara, 2 Ba-thara Dmwa, 3 Bathara Soma (Candrama), 4 Bathara Aha, 5 Ba-thara Anala (Agxi), 6 Bathara Anila, 7 Bathara Pratyasa, 8 BatharaP.rabasa (Dvahu). Ing ngisor iki silsilahe Wasu wolu (Astabasu). Bathara Prajapati garwane 5, yaiku : I Dewi Drumah peputraWasu 2 : Bathara Dara lan Bathara Druwa.II Dewi Swasah peputraWasu 2 : Bathara Soma (Candrama) Ian Bathara Anila (BatharaSwasana). III Dewi Bata peputra Wasu 1 : Bathara Aha- IV DewiSandilya peputra Wasu 1 : Bathara Anala (Bathara Agni utawa Ba-thara Hutasa4a). V Dewi Prabata peputra Wasu 2 : Bathara Pratya-sa lan Bathara Prabasa (Dyahu). Mahabharata ora nyebutake garwane kabeh Wasu, nanging ka-beh Wasu disebutake putrane, yaiku : 1 Bathara Dara peputraDrawina lan Hutahawyaha. 2 Bathara Druwa peputra Bathara Ka-la. 3 Bathar.a -Soma (Candrama) peputra Warcas. Sang Warcasnggarwa Dewi*Manghar4 peputra Sisira, P1ala, Ramana. 4 BatharaAha peputra .Iyo_ui, Sanra, Santa lan Muni. 5 Bathara Anala (Agni,Hutasana) feputra Sang Kumara kang ugd apeparab Kartikeyqawit ginulawenthah dening Dewi Kretika lsp. Kadange Sang Kar-tikeya 3, yaiku : Sangka, Wisangka lan Negameya. 6 Bathara Anila(Bathara Swasana) pepuha Manojawa lan Awijhatagati rniyos sakaDewi Siwah. ? Rathara Pratyasa pepuha Resi Dewala. Sang ResiDewala apeputra Hyang Wrehaspati lan putra. putri siji (ora kocapasmane). I Bathara Prabasa (Dyahu) nggarwa kadange putriHyang Wrehaspati peputra Bathara Wiswakarma, dewa kang ahliing babagan bangunan (ahli tehnik) kang nggawe suyasa padu-118
  15. 15. nungane para d6wa lan lrreta-kreta kaswargan. (Kadhaton Langka utawa Ngalengka iku uga gavreane Bathara Wiswakarma). ., Ing ngigor.iki silsilahe Wasu wolu (Astabasu). SISILAH IV : ASTABASU (WASU WOLU). Bathe Bmhma Jamsembmi Bathm W€haspati Put6tya KaaRas6ksa" wmara"Ya-tsa, kinu. Sma Ham n:ca4 Singa, bruwag,n. R6si Sukla (kei Krya, Uwa). PuWalikilya Deri Aditi lsp. Uma Ricika Juadagni F,uaprc oo*i"a (Pmuma). $--PflJlUut*r.y*r{ llisratama Battrm Kala Sma(Cudrua Wrhn*d ..Wrc f,lac_iaEi Awijn-atag:ti Jyoti Katilqia 119
  16. 16. . Wasu wolu (Astabasu) ik wis tau nianjinma kabeh inginir-capada, awit saka dayaning SOT kang dingendikakake MaharsiWasistha. Mangkene caritane : - : Maharsi Wasistha kagungan Lembu Nandini peparinge (ga-dhuhan) BatharaIswara. Ing sawijining dina Wasu wolu sagilrwane padha aleledhangana ing marcapada, mriksani asrining alas Bareng olehe ameng-ameng mriksani kaendahaning alas tekan ing padhepokane Ma-harsi Wasistha, para lYasu lan guuwane padha priksa Lembu Nan-dini. Bathara Prabasa (Dyahu), yaiku Wasu kang angka wolu (kangtimur dhewe), ngendika marang Sarwane mangkene : ,,Nandinikagungane *ta/naii Wasistha iki, kaluwihane ana uarna loro, yaihu,opfroi : bka nganakake sawarnaning dhedhaharan lan uniuhan,i*o p"ntpeni raiapeni kang dikarsahahe dening Sang MaharsLKapindho: Manungsa hang ngombe puhane Nandini ora bisa da-di tuwa, enom terus ing salawas-lautase, tur umure bisa nganti10.000 u)arsa". Bareng midhanget kasiyating puhane Nandini kang banget ngedab-edabi, garwane Wasu Prabasa banjur matur : ,,Pakulun,hawuningana ! Wonten ing marcapada kawula darbe mitra sinara- wedi nama Deut Jiwati. Kowula kapengin sanget sageda Sang De- wi hasinungan umur ngantos 10.000 warsa, supodos anggen ka- wula memitran hciiyan piyambchipun saged katog. Awit saking puniha, panyuwun kawula, mugt wontena hapareng paduha kar -* nsolop (nclhustha) Nandini punika, badhe hawuia suhakahen ilhaing- Dewi,Jiwati, supadg piyambakipun saged ngombe pu-han!pun|. : Arnatga sinurung dening panggatih kasok tresila, WasuPrabasa ([vairq) karsa minangkani panyuwuning garwa. Arvitsaka iku Wasu Prabasa tumuli ngajak kadange pitu ndhusthaNandini, nedya .lipasrahake m?lrang Dewi Jiwati. Nangiugkarsane para Wasu nChustha Nandini ora kaletksanan, jalarankonangan dening kang kagungan- Para Wasu padha di-SoT-akebakal manjanrira ing marcapada dadi manungsa dening MaharsiWasistha. Wasu wolu padha matur ngrerepa nyuwun pangaksama720
  17. 17. maraqg.Maharsi Wasistha, utawa padha.nyuwun kaenthengan aja nganti lawas olehe dadi manungsa ana ing mareapada. Pangre- repane para.Wasu,_ denu_rg Sang Maharsi diwangsuli mangkene :.,,Jengandiha ihghang 7 boten lami dados manuhgsa wontening marcapada, jalaran dosa jengandika boten agmg. Namung Sang Prabasa hemawon inghang badhe lami manjanma ing marcapada,aait punika ingkang dosanipun ageng piyambah, ajah-ajah ndhus- ta Nandini, kangge mituruti panyuwuning garwa2. SOT-e MaharCI Wasistha katemahan temenan, para Wasupadha manjanma ing rnarcapada hlantaran dadi putrane PrabuSantanu, miyos saka Prameswari Dewi Gangga. Sang Dewi sabentaun peputra siji, miyos kakung. Nanging saben Dewi Gangga pe-putra, jabang-bayi tumuli dibuwang dening Sang Dewi ingbenga-wan Gangga dina iku uga. Mangkono iku nganti puha kang angkapitu. Bareng peputra kang kaping wolune, Dewi Gangga seda kun-U*6.(seda nalika nglairake putra), nanging jabaag-bayi lestariurip. Ya jabang-bayi iku kang pamburine sinebut Dewahrata uta-wa Resi Bhisma, panjanmane Wasu Dyahu utawa Prabasa. ResiBhisma iku yuswane dawa banget. Miyose barakan traro MaharsiWiyasa (Abhiyasa), sedane ana ing sajrone Bharatayuddha. Mitumt Adiparwa abasa Jawa-kuna, Wasu wolu iku putraneBathara Dharma. Bab iku kacetha ana ing ukara kang uninc mang-kene : ,,Hana Sang Astabasu ngaran ira, dewatdnak Sang HyangDhanna, patunggalan i ngarairira Sang Dhara, Sang Dhruwa, SangSoma, Sang Apah, Sang Anila, Sang Anala" Sang hat5langga,Sang habhasa". Tegese .: ,,Ana kang sinebut Aslabosu (Wasu wo-tu); bara dewata putrcne Scng liyang Dhanna, oimane siji-sijineyaiku : Sang Dhard, Scng Dht{twa, - - - - - - : - lan +baqjrlre. Asma-asmane (ejaannya) rada beda karo kang kaseUtlt ing dhuwur. 35. BATHARA KARTIKEYA. Bathara Kartikeya, Mahasenapatine wa<iyabala riewa, ugaajejuluk Sekandha, Mahasenq Guhq Agniputrq Badrasenq gar-wane asma Dewi Dusena, putrane puhi Bathara Prajapati. tzl
  18. 18. Asal-usule Bathara Kartikeya, mriksananh silsilah IV. Won-dene dumadine Bathara Kartikeya, mangkene caritane : Kacarita para dewa tansah pzidha memungsuhan karo paiaasura. Saben-saben perang, para dewa mesthi kasoran, njalariprihatine Bathara Indra. Awit saka iku Sang Bathara mratapa anaing pagunungan Manasa, supaya samangsa dumadi peperangan ma-neh bisa ngasorake para asura. Sajrone lagi ngeningake cipta, Ba-thara Indra miyarsa swara sesambate wanudya mangkene ; ,,Sapasing bisa asung pitulung marang aku, ahu gelem diiodhohahe karopriya sapa bae"- Bathara lndra mudhar tapa, nuli lumayu ngener pinangkaningSwzrrzr; wasana priksa wanudya lagi rinodapaksa dening AsurarajaPrabu Kesin. Kanthi maksud nedya ngrebut wanudya kang rinoda-parsa, Bathara Indra pancakara lumawan Sang Asuraraja. Wasan-ane Sang Asuraraja keplayu, lan Bathara Indra tumuli nyedhakiwanudya mau. ,,Sira iku sapa, lan kapriye mula-buhane dene nganti tehaning leene ?" Mangkono pandangune Bathara Indra. Wanudya : ,,Pukulun, kawuningana ! Kawula putrinipunSang Hyang Praiapati, nama kawula pun Dusena. Dumugi kawulaing papan punika, jalaran kadhustha dening Asuraraja hala waupunilza. Pukulun, manawi wonten hapcreng padukg wontena harsapaduha niodhohaken ,bcwula lzalil;an priyt inglzang teguh timbulsekti manciraguna, ingkang setya bahti dhateng Bathara Brahmo.saha inghang saged ngasornken para dewa, para asura, yaksa, raseh-sa, manun_gsa, datiya ian_para nagq. Dalasan.paduha piyambah ugikasoran, iarta temah hcwula punika sggeda hiangrdh Ttibawana". Midhanget ature wanudya mangkono iku; Bathaia Ind:alegeg ing panggalih, pangudasmarane : ,,We, hla ! Kegedhe,n pang-gayuh temen wanudya ikt ! Midera ing Tribawdna, mangsa anaapriya hang hahanane haya - - - - - -". Durung nganti rampung pangudasmarane Bathara Indra, du-madakan panjenengane priksa Hyang Bagaskara jumedhul saka sa-i,urining ardi Windya; or4. antara zuwe Hyang Candra katon man-L22
  19. 19. jing ing dewaning,rina, nuli Hyang Agni lumebu ing kalangane Hyang Bagaskara lan Hyang Candra. Sawise terang pamriksane marang-bab iku, Bathara Indra tumuli nganthi Dewi Dusena mung- gah ihg kretanedya sowan Bathara Brahma: ,,Puhulun, sinten priya linanghung inghang pantes dadex io-dhonipun wanudya punika ?" Mangkono ature Bathara Indrama-rang Bathara Brahma. Bathara Brahma : ,,Heh-Indra,-wruhanira ! Kumpule Surya-Candra - ASni bakal nialari laire piya pinuniul .ing 1ribawanasarta dadi senapatine para dewa wadyabalanira. Ya priya ihu hangbakal menglzu st Dusena". Sawise midhanget sabdane Bathara Brahma, Bathara Indrabanjur nganthi Dewi Dusena manggihi Resi 7 kadhawuhan nggawesesaji, dipandhegani Maharsi Wasistha. Bareng geni sesaji wis mu-rub, Bathara Adbuta (Anala, Pawaka, Agni) oncat saka kalanganeBathara Surya lan Candra manjing ing sajrone geni sesaji. Sapari-purnaning sesaji, Bathara Agni miyos saka geni sesaji, priksa paragarwane Resi 7 kang banget sulistya irrg wama. Bathara Pawaka(Agni) kandhuhan brangta, wasanane banjur nandhang gandrung-gandrung kapirangu marang para garwane Resi 7 iku. Kanggo pang-iipuring brangtane kang saya ngranuhi, Bathara Agni banjur ade-dunung ing madyaning alas Citrarata. Kacarita Dewi Swata putrane putri Sang Hyang Daksa, banget gandrun-g rurrang Bathara Adbuta (Agni), rranging durung kapa- dhan ing sih- Sang Dewi piksa yen Bathara Agni gandrung maftmg garwane para -Resi. Amarga sinurung ing panggalih gandrung, Dewi Swata mancala wama Dewi Siwbh garwane Resi Anggira, L,anjuriindak menyang alas Citrarata ner-nord Bathara Agr:i. Bathara Pa- waka-banget suka-rena kerawuhan garwani,rg Resi kang banget diimpi-impi. Sarehning sakarone padhadene nawung gandrung, BatharaAgni karo Dewi Swata kang memba l{urna Dewi Siwah tumuli padha ngleksanani napsune asmar& Sawise kaleksanan sedyane, Dewi Swata banjur mancala rilama manuk, nuli mabur, mencok Lng satepine sendhang Keneana kang dumunung ing pun- cake ardi Pethak. IVianine Bathara Agni dicemplu;igake ing sen- dhang Kencaira. iu(angkono ing sahanjure, sarana mancala wama 123
  20. 20. garwEne para Resi genti-genti, Dewi Swata saben dina lambang- sari karo Bathara Agni, lan sarampunge lambang sari, Sang Dewi mesthi tumuli maricala warna peksi lan banjur mabur menyang sendhang Kencana nyemplungake manine Bathara Agni. Nanging Dewi Swata mmangsa ora bisa mancala warna Dewi Arundati garwane Maharsi Wasistha, arnarga saka bangeting setya-tuhu lan baktine Sang Dewi marang kakunge. Dadi, Dewi Swata mttng bisa memba wama garwane Resi 6, mulane ya mung kaping 6 olehe lambang-sari karo Bathara Agni, lan uga kaping 6 olehe nyem- plungake mdni ing sendhang Kencana. Bareng wis tekan ing titi-wancine, mani-mani kang dicem- plungake ing sendhang Kencana dening Dewi Swata dadi bayi priya kang wis ngasta jemparing pamunahing Asura -lripura Bayi priya iku mawa mustaka 6, netra L2, kama 12, asta L2, sampeyan 12, nanging mung asalira 1 lan ajangga l-. Mustaka 6 iku sing siji wujude kayd sirah wedhus. Ya bayi priya iku kang pam- burine dadi I{ahasenapati Suralaya kang luwih dening teguh-tim- , bul sekti mandraguna, apeparab Bathara Kartikeya, Sekandha, Guha, Mahasena, Badrasena, Agniputra. , Ing sawijining dina Sang Sekandha (Kartikeya) nggereng sora nganti ngoregake Tribawana, agawe giris-mirise para dew4 para manungsa-, paia naga lan sagunging kutu-kufu walang ataga- Naga Citra larr Eralvata, arnarga saka bangeting kagete nganti nggronjal, banjur metu sakaNagaloka ngener pinangkaning swnra Bareng cedhak kgo Sang Sekandha Naga Citra lan Erawata tumtili di. saut lan tems dicekel ing t4ng*ar.kiwa-i;engen, n!ji. Naga-loro iku dadi sanjatane Bathara Selandha ing salawas-lawase- Astand tsatharh Sekanriha 12 iku kang 2 ngasia Naga Citra lan Erawata, p ngasta cempuliirg gedhe, 1 ngasta sanjata pinetha jago acengger abang, -2 ngasta kalasangka (Slompret saka sumpil samo dra); wondene asta liya:liyane ana sing dgasta trisula gada, nang- gala, kunta utawa alugora Manawa pirruju k-rodha, Agniputra kang apeparab Iiartikeya ilan musus astane loro kang njatari anate prahara gedhe sing kuwawa mbuncang sawarnane barang kang katrajang. Nitik sesipatan lan kaluwihat,e Sahg Agniputra Kar- tikeya, kaya ora angel nglebur Tribawana.124
  21. 21. jata Bajra, Sang Sekandha nandhang kanin, butul jajane terus tem--bus ing walikate, nanging ora njalari sedane. Dumadakan saka ingtatune Sang Sekandha, ana prajurit metu asikepsanjala gada kanggedhene kagila-gila, mrepeki Bathara Indra. Ya prajurit iku kangsinebut Wisika. Amarga kawasesa dening panggalih giris-miris pi-narpekan Wisika karo ngagagi gada, Bathara Indra gugup pang-galihe, banjur nungkul lrrarang Sang Sekandha, pangandikane :,,Dhuh Sang pinunjut ing jagad ! Sarehne ingsun wis rumangsahasoran lumnwan sira, Suralaya ingsun pasrahlahe- Sira iumenengaSurapati, ngayoffwna para dewa. (Sura : dewa. Pcti = ratu. Sura-pati = ratuning dewa)". Sekandha : ,,Puhulun, anggen padulza masrahahen Suralaya,amargi paduka hawasesa panggalih giis-miris mriksani hasehtensaha huwanen kawula- Nanging hawuningana ! Ratu punika botencehap namung abandha kasehten saha huwanen. Marawi Ratuanggenipun nt, anata praja namang alandhesan haselzten lan lzu-u)anen, para lzawula purunipun manut-miturut amargi hawasesaraos ajrih. Nagari katingalipun inggih tentrem, nanging tentremi-pun tentrem - tintrim, scnes tentrem-jenjern. Ingkang wigatos, ratupuniha kedah ambele utami saha washitha, supados suyudipunpara leawula lair-batos, nagari tata-tentrem sayektos. Awit sahingpuniha puhulun, paduha prayogi lestantuna jumeneng Surapati.Wondene hawula, manawi wonten kapareng paduka, namung lea-pe.ngin rumehsa dharnpar paditha sarana kasekten saha kuu,anenhawula". Bathara Indra : ,,8, Sekandha ! Aturira ihu mraciltnani lu-huring budinira lan agunging jiwanira. Maizawa sira lair-batin wis =rila orq haaengin rygratoni Suralaya, ingsun m;tund parnraycga-nira, anggere sira nyaguhi dodf Mahasenapati manggedheni wa-dyabala dewa". Sekandha : ,,Pukulun, lair-batos hawula rila-legawa paduhalestantun ngratoni para dewa. Kawula prasetya nedya mbrasthasadaya lelethehing bumi gelah-gelahing jagad ingkang ganggu-dc-mel tata:tentreming praja saha ndamel sangsaranipun para lea-u)ula". Sawise midhanget prasetyane Sang SekanCira, Bathara Indrangalungake sangsangan senapati prajurit dewa, gaweane Bathara126
  22. 22. Wiswakarma, ing janggane Sang. Sekandha, nuli Bathara Rudramaringake kabeh panguwasane. Amarga nampa panguwasa sakaBathara Rudla, Sang Sekandha sok-- sin-elgt putrane BatharaRudra. Sang Sekandha (Mahasena, Kartikeya, Guha, Badrasena,Agniputra) Mahasenapatine prajurit dewa, agem-agemane sarvuajingga, rnanawa mangsah yuda nitih kreta mawa dludag kang pun-caking dhandhane aciri pepethan jago 4bang, tinon saka mandrawakaya ubaling dahana samwartaka (geni kiyamat kang mbrastha ja-gat). Sarana pineleng ing cipta, Bathara Indra nimbali Dewi Dusena, yaiku wanudya kang rinebut saka regemane Asuraraja Kesindhek bi5,en. Bareng wis prapta, Dewi Dusena didhaupake karo Ba-thara Kartikeya (Sekandha). 36. CINGKARABALA LAN BALAUPATA. Cingkarabala lan Balaupata iku dewa loro asipat raseksahernbar ing rupa lan abusana padha, putrane raseksa Gopatama,kadange Lembu Nandini titihane Sang Hyang Jagadnata. Kanthi asanjata gada kang gedhene kagila-gila, Cingkarabalalan Balaupata njaga lawang Suralaya.kang diarani lawang Sela-inatangkep, yaiku lawang saka sela (.vatu) kang bisa tumangkep(turnutup) dhewe. Manawa ana titah ing marcapada tanpa idinkang absah kumawani nedya ma:rjing Suralaya, Cingkarabala lanBalaupata wenang ngalang-alangl lan mbalekake. Manawa kangdidhawuhi bali ora mraduli, mesthi banjur dikroyok dening Cing-karabala karo Baiaupata. Yen perange cingkarabala lan Balaupatakasoran, igpuli lumayu ngaturi pnksa marang Batbara Gunr, de.ne lawangselamatangkep banjur tumutup dhewe. Sawise Sela-matangkep tumutup,.manawa titah kang saka marcapada iku. bisambukak, iya bisa kaleksandn sedyane manjing Suralaya- 37. BATHARA ANGGAJALI. Bathara anggajali iku putrane Bathara Ramadi utawa Batha-ra Ramayadi, dene Bathara Ramadi iku putrane Bathara Rama-prawa, wayahe Sang Hyang Ening, utawa buyute Sang HyangWenang. Bathara Anggajali ngganva Dewi Sakka putrane putri L27
  23. 23. Prabu Sarkil Ratu ing, iragara Najran, peputra Jaka Sangkala uta-wa Aji Saka. (Mriksanana silsilah I). Bathara Anggajali tan grtt a.a Rlmadi iku dewa kang pa-karyane nggawe gegaman kanggo para dewa, mulane sakaroneuga sinebut Empu, yaiku Empu Ramadi lan Empu Anggajali.Amarga dianggep gedhe lelabuhane, Empu Anggajali ginanjar na-gara Surati dening Sang Hyang Jagadnata, banjur jumeneng Ratuing nagara iku ajejuluk Prabu lwaksa. Nalika Sang Hyang Jagadnata keplayu saka puncake ardiTengguru linud manuk dara mawa wisa, kang dumadine sakamukjijate Nabi Ngisa, tindake ngidul-ngetan. Bareng tekan ingBali, Sang Hyang Jagadnata inbalek mangulon, leren ana ing pu-lo Jawa ing puncake wukir l{ahetrdra kang saiki diarani tsunungLawu. Ana ing puncake gunung Mahendra Sang Hyang Jagad-nata yasa kahyangan kaya ing puncake ardi lTengguru, diaranikahyangan Argadumi lah u tawa Jonggringsiaka. Prabu lwaksa, bareng midhanget pawarla yen Sang HyangJagaCnata jengkar saka puncake wukir Tengguru akahyangan ingardi Mahendra, tumuli masrahake nagara Surati marang ingkangputra (Aji Saka), banjur dadi dewa maneh nusul Sang HyangJaqadnata. Sapraptane ing kahyangan Argadumilah, Empu Ang-gajali (Prabu h,.aksa) didhawuhi dening Sang Hyang Jagadnata,ndikakake gawe gegarnan maneh bebarengan karo Empu RamaCiana ing puncake gunung Candramuka kang saiki cliarani ardiI,lrapi. Kocap Aji Saka, sawise sawatara taun jumeneng Ratu guman-ti kaprabone ingkang rarna, nagarane dibroki dening mungsuh.Aji Saka keplayu, lolos salta kadhaton Surati manjing alas. -Anaing madyaning alas, Aji Saka ditemoni dening ingkang rama EmpuAnggajali, didhawuhi mratapa ana ing pulo Jawa. 38. WIDADART. Asmane para widadari akeh kang kasebut, ana ing layangMahabharata utawa in6 layang-layang liyane, nanging ora dipra-teiakake asal-usule.128
  24. 24. Para widadari kang kasebut ing Mahabharata sing cetha sil-silahe, kayata iI. Putraneputii Bathara Biahma; yaiku : 1 Dewi Urwasi, 2 De- wi Purwaciti, 3 Dewi Sahajanya, 4 Dewi Menaka, 5 Dewi Wiswaci,6 Dewi Gretaci, 7 Dewi Laksmi.II. Putrane putri Sang Hyang Daksa kang kagarwa Maharsi Ka- syapa 13 cacahe (Mriksanana silsilah III).III. Putrane putri Sang Hyang Daksa kang kagarwa Bathara Dhar- ma l-0. (Mriksanana carita angka 26).ry. Dewi Tapati, putrane putri Bathara Surya, kagarwa Prabu Samwarama (Sambarama).V. Dewi Arusi, putrane putri Sang Hyang Manu, kagarwa lr{a- harsi Cyawana. Para widadari kang ora kasebut sarasilahe, kayata-: 1 BathariParwati, garwane Bathara Wisnu. 2 Bathai Saci, garwane BatharaIndra. 3 Para garwane Bathara Prajapati, yaiku kang apeputra Wa-su 8 (Mriksanana carita angka 34). 4 Dewi Siwah, garwane WasuAnila (Swasana),lsp. Tarkadhang ana widadari kang dipratelakake sarasilahe(asale), nanging ora disebutake asmane, kayata : 1 Garwane bangHyang Daksa, mung dipratelakake mijil saka racikan sampeyanekiwa Bathara Brahrr,a- 2 Ganvane 4/asu kang angka 8 (Wasu Pra-basa utawa Dyahu) mung dipratelakake kadange Wrehaspati 1pu-trane Maharsi Dewala, wayahe Wasu Pratyasa). Miturut carita padhalangan, musthikane para widadari iku anacacahe 7, yaiku : 1 -Dewi Supraba, 2,Dewi Tilottarna (Jawa-anyar : W-ilutama),3 Dewi Warsiki, 4 Dewi.Gagarmayang, S DewiIiim-irim, 6,Dewi $qrendr-a,.7 Dewi Tunjungbiru; (Dewi lrim-irimuga. sinebut Dem Lengleng Mulat). Ya widadari 7 iku kang nggo-dha Arjuna nalika uratapa ana ing wukir Indrakila apeparab Ba-gawan Ciptaning (Mintaraga), saka dhawuhe Bathara Indra. Manawa ing niarcapada ana titrh kang Cikuwatirake deningdewa, kinira bakal ngunggahi Suralaya ngrebut panguwasaningdelva, lumrahe digodha dening widadari saka dhawuhe BatharaIndra (yen ing padhaiangan saka dhawuhe Batlrara Guru), murih t29
  25. 25. ora kaleksananing sedyane. Kayata :1. Asuraraja sundha lan upasundha (putrane Asuraraja Nikum- ba, wayahti Prahrada utawa buyute AsurarajaIliranyakasipu, ya canggahe Dewi Diti utawa warenge Sang Hyang Daksa, ya kaprenah udhegudlieg karo Bathara Brahma), digodha widadari Dewi Tilottama saka dhawuhe Bathara Indrq amar- ga nedya ngrabasa Suralaya. Wasanane Sundha lan Upasundha mati sampyuh amarga rebutan Dewi Tilottama.2- Prabu wiswamitra Ratu praja Nikunja, sawise ora kaleksanan sedyane kapengin ngrebut Nandini kang dipiyara dening Ma- harsi wasistha (mriksanana carita angka 14), banjur mratapa. Amarga kinira kapengin nguwasani Suralaya, ginodha dening widadari Deui l{enaka saka dhawuhe Sang Hyang Surapati (Indra.) Amarga nggodha Prabu Wiswamitra, Dewi tr{enaka nggarbini, mbabar putri kang diopeni dening Maharsi Kanwa sintrng asma Sakuntala. Ya Dewi Sakuntala ikrr kang pam- burine kagarwa Prabu Dusmanta, apeputra Rharata Tirah ing marcapada (manlngsa. wanara utarva raseksa) anakang ditrimani widadari dening dewa, kayata : 1 Resi Gotama di-trimani Dewi 4lindradi, 2 Subali ditrimani Derri Tara (pamburir:ebanjur kagarrva Prabu sugriwa), 3 Dasamuka ditrimani Dewi Tari,4 Kumbakar.na ditrimani Dewi Iiiswarri, 5 wibisana ditrimani De-wi Triwati, 6 Indrajit ditrimani Dewi Indrarum, 7 Seta (rajapu"raWirattra) ditrimani Dewi Kanekawati. Widadari kang alaku murang kasusilan, ana kang amarga di-SOTake dening Resi banjur malih warna awujud kewan utawa ba-rang, nangiog wasanarre iya banjur ruwat awujud widadafr maneh,kayata :1. Dewi Adrika awujud iwak, ruwate awujud witiadari maneh, bareng wis nglairake bayi dhampit amarga nguntal mani (ka- rnane) Prabu Wasu. Ya bayi dhamprt kang dilairake Dewi Adrika iku kang pamburine asma Prabu Matsyapati (Ratu Wiratha) lan Dcrv! Durgandini (Gandawati, Sayojanagandi, Satyawati), kang yen ing padhalangan sinebut Rara Amis Dewi Durgandini (Rara Amis) ing sakawit kagarwa Sang Parasara peputra Sang Wiyasa (Abiyasa); pamburine kagarwa130
  26. 26. Prabu Santanu, peputra Sang Citragada lan Wicitrawirya.2. Dewi Windradi, garwane Resi Gotama, sawise apeputra telu yaiku Dewi Anjani, Subdi 1an Sugriwa,:tindake kang murang kasusilan karo Bathara Surya kepriksan (dingreteni) dening kakunge (Resi Gotama). Awit saka iku Dewi Windradi disab- dakake.dadi TUGU dening Sang Resi, Ian Trgu iku banjur diuncalake dening sang Resi tiba ing madyaning alas laladan nagara Langka (Ngalengka). Pamburine, bareng ing Langka ana perang gedhe, Trgu iku dadi gegamane Patih Anila (pa- tihe Prabu sugriwa), diangkat lan dikeprukake ing dhadhane Patih Prahastha. Patih Prahastha sanalika palastra, lan Tugu badhar dadi widadari Dewi lVindradi, banjur kondur menyang Kaindmn.3. Dewi Tilottama (Wilutama) awujud Jaran sembiani. Natit<a Bambang Kumbayana saka Atasangin menyang Pancala, ne- dya ketemu karo mitrane kang wis jumeneng Ratu yaiku Pra- bu Drupada, lakune kepalangan samodra. Sang Bambang pasanggiri : ,,Sf;eg sapa Lisa nyabrangahe alzu tekan hg pasi- sire praja Pancala, yen WADON dadi bojohu, yen lanang dadi mitraku sinarawedi". Lagi bae rampung olehe ngucapake pasanggiri, dumadakanmak jleg ! Ana jaran sembraai WADON niyup saka awang-awangbanjur ngadeg karo mbengingeL-mber,gingeh ana ing sangarepeSang Bambang. Jaran WADON tumuli DTTUNGGANGI deningbambang Kumbayana, ngener nagara Pancala Bareng wis niyupana ing pasisire nagara Pancala, jaran sembrani nglairake bayi kangpamburine +inebut Aswatama- Bayi diemban dening Sane.Kul;Loy*u. Amarga -ktrwatir manawa biyi ngant=i diarani ,,pak jaran"-ciening wong.wong kang kepethuk aira ing dalan, jarar, sembrani,likon lunga dening sang Kumbayana. Nanging jar-an Selnbrani we- tumtintur tutwuri baegah pisah karo Sang ?T!*g t*^tu1, saka iku, jaran sembrani- bojoue. Awitamarga ruErangsa wis daditunruli dijemparing dening sang Kumbayana, sanalika badhar dadiwidadari Dewi wilutama, banjur kondur mcnJ ang suralaya. Widadarikangmur.angkastrsilan,bisacilakaamargadi-So.f.ake dening manungsa (resi). Nanging kosok-baline, manungsa kang 131
  27. 27. murang kasusilari utawa ora netepi janji, uga bisa nemu cilaka de-ning SOT-e widadari. Tuladhane : : Ing lakbn .st*tu dijejuwing" dicaritakake : samba gerahngengleng, amarga gandrung-gandrung kapirangu marang DewiAgnyanawati, prameswarine Prabu Bomantara Ratu ing Trajutris-na. Sajrone Samba lagi ngalamun manggalih Dewi Agnyanawatilan ngupaya reka bisane kalakon tetemon karo Sang Dewi duma-dakan kerawuhan widadari Dewi wilutama(Tilottama). Tanpa ka-wruhan sangkane, ujug-ujug Sang Dewi jumeneng ana ing ngarsaneSamba, banjur ngenilika saguh njujugake menyang nagata Tlaju-trisna, anggere Sang Samba tindake tansah ana ing ngarep lan ba-bar-pisan ora kena noleh mamburi Sawise Samba mratelakake ,rsaguh ngestokake" ngendikaneDewi Wilutama, sakatcne banjur manjing ing urung-urung sajro-ning bumi kang minangka dalane menyang nagara TrajutrisnaTindake samba ana ing ngarep, Dewi wilutama tut uuri. Dutila-dakan mak byar ! Samb: kaget lan gumun, amarga ujug-ujugpriksa sorot gumebyar madhangi dalan (urung-urung ing sajroningtumi), pinanghane saka buri- Amarga kapengin priksa barang apasing .sumorot madhangi marga, Samba tumuli nolih mamburiSaya banget gumun-ngu,rg,r.r" Samba, bareng prilisa widadari De-wi wilutama salirane NGLEGENA (wuda blejed), luwihluwih na-lika ptiksa yen kang sumorot madhangi marga iku badhonge sangDewi. (Badhong = pawestren, pawadonan, Indonesia : alat vitat/kelarnin wanita). .BarengpriksaSambanolihmamburiDewiWilutarradukatan sipi. Supitutt, amarga Sang Dewi banget kelingseman -Kapindhone, amarga piwelinge (ngendikane) ora diestokake Amarga;;l;-;""t"tirig iutane, Dewi Wilutama ngendika mangkene,,Jengandiha nemk piweling huta. Awit sahing punika, manghewonten ing tamcn TTajutrisna, ing sclebetipu.n iengandika sawegpepasiian kaliyan Oewii agnyanawati. badhe keprihsah habu Bo-mint,ra ingkang njalari jengandiha dumugi ing seda dipun-ieiu wing". 132
  28. 28. 39. TIBTA AMRETA. Tirta = banyu. A.= ora. Mreta = mati. Tirta amreta = banyukang njalati ora kbna ing pati, kang marakake kalis ing phti, lu.mrahe diarani banyu pangufipan. Para dewa padha kalis ing pati, amarga ngunjuk tirta amreta.Bisa ketaman ing lara, nangrng ora bisa nganti tumeka ing palastra.Nanging miturut layang Smaradahana, Bathara Kamajaya (lanDewi Ratih) turneka ing seda, amarga kobar dening dahana kangmijil saka netrane Bathara Guru kang angka telu. (lt{riksanana ca-rita angka 25). Miturut Adiparwa ing perangan Samudramanthana, tirtaamreta iku pinangkane saka Ksirirrnawa, tegese saka samodrapuhan. Tembung ,,ksiramawa" = ksira (puhan) * amawa (samu-dra) = samodra puhan. Panjupuke tirta amreta, sarana samodra puhan iku dikebur (diudhak, diadhuk, sing ngebur para sura lan asura (para dewa lan daitya), kang dienggo ngebur gunung Man- danr saka puio Sangka kang ing jaman saiki diarani nagara Srilang- ka. Sing mbedhol gunuug Mandara saka pulo Sangka lan nggawamenyang Ksirarnawa yaiku Sang Naga Sesa (Anantanaga). Sawiseana ing Ksiramawa, gunung Mandaia disangga dening Akupa (ra-tunirg bulus), supaya ora ambles ing samodra. Kanggo cekelanepara dewa lan para daiiya kang nedya ngebur Ksirunawa, gu-nung Manda,ra iku kudu didokoki cekelan; wondene l..ang mi.nqngka cekelane para dewa lan daitya yaiku pethit lan siraheNaga Basuki. Naga Basuki nggubed puncake gunung Mandara, ban-jur pethite dienggo cekelan para dewa, sirahe dienggo cekelan pa-ra daitya. Supaya gunung-JIandara iku adege tansah_jejeg, cramoyag-mayig iun or{ bisa mumbul, kudu mawa tetindht}1.-Won-dene iang minangka tetindhihe, Bathara Indra lenggah ana ingpuncaiie. Sa$dse samekta ing sakabehe, para dewa kang ngasta pethiteNaga Bas.rki lan para daiEa kang nyekeli sirahe, banjur padhageniigenti narik, sa.temah gunllng ltfandara iku obah ngiwa-ne-ngen, njalari banyune samodra puhan iku kocak rnawalikan. Ba-reng olehe ngebur wis sawatara suwene, para dewa lan para daityapadha entek kekuwatane. Bisane rnbanjurake pangebure, sawise 133
  29. 29. a padhadiiseni kekuwatan dening Bathara -Nara;and(Wisnu) Ora antara suwe ana rembulan asorot sewu metu saka dhasaring sa- modra, diiringake Bathau Lalami mangagem sarya putih. Let sa-- kedhep netra, ketungka wetuning soma unjukane para dewa (ji- nising anggur), banjur kesusul jumedhule jaran sembrani aran Uccahihsrzwa mawa ules putih mulus, tumuli Kastubamani (ma- nik Kastuba) kang wasanane banjur kagem sangsangan Bathara Narayana Bathari Laksmi, unjukan soma lan jaran Ucchaihsrawa, sawise jumedhul saka samodra tumuli musna, manjing ing kaswar- gan. Ing sapungkure kabeh iku, ora autara suwe ketungka miyose Bathara Dhanwantari ngasta swetakamandhalu (bokor putih) isi TIRTA AMRETA. Bareng para daitya sumump Bathara Dhan- wantari ngasta srvetakamandhalu isi tirta a-rrreta, banjur padha surak mawurahan karo kandha sora - ,,HLA IKU BAGEANKU" Let sakedhep netra ketungka jumedhule dirada kang gedhene kagila-gila, vaiku kang sinebut gajah Airawata, kang banjur dadi titihane Bathara Indra. Pangebure Ksirarnawa isih ditemsake. wasanane ana wisa Kalakuta metu saka dhasaring samodra. saka pamrayogane Bathara Brahma, kanggo ngayomi kang padha nge- bur samodra puhan, Bathara l4aheswara (Bathara Siwah) tumuli ngunjuk wisa Kalakuta iku. nanging pangunjuke mung tekar, ing jangga, mulane janggane Bathara Siwah aciri belang biru. Wiuit ing wektu iku Bathara Siwah banjur uga apeparab Hyang Nilakan- tha. (Nila = biru. Kantha = gulu). Baieng . wis ora ana maneh kang metu saka samodra para dewa lan-daitya padla leren pangebure, lan gunung Mandara tu- muli dibalekake menyang padturungane sakawit (ing pulo Sang- ka). Para dewa padha kecuwan panggalihe, amarga trrta amreta kadarbe dening para daitya. Bathara Wisnu banget pambudidayane bisane ngrebut swetakamandhalu kang isi tirta amreta saka re- gemane para daitya. Sawise ngulir budi sawatara suwene Bathara Wisnu banjur mancala warna wanudya kang banget endah ing warna, tumuli nyedhaki para daitya ngrevepa minta Swetakaman- dhalu kang isi tirta amreta. Jalaran para daitya padha kasmaran t34
  30. 30. 1narang sulistyaning rsamane wanudya iku, sirna wewekane, sdte-mah Swetakamandhalu kang isi tirta amreta diulungake. Sawise nampani Swetakamindhalu, wanudya ayu iku tumulilumayu, lan banjur malih wama Bathara Wisnu. Para daitya kro-dha, enggal padha nyandha sanjataning ayuda, tumuli ngoyakBathara Wisnu. Bareng playune Bathara Wisnu wis tekan ing pa-dunungane para dewa, tumuli mbalek didhcrekake para dewa me-thukake krodhane para daitya. Let sakedhep netra, para dewarvis campuh perang lumawan para daitya, wasasane para daitya ka-soran; Swetakamandhdlu kang isi tirta amreta tetep kaclarbe de-ning para dewa. Miturut layarrg Paramayoga, banyu panguripan iku jenengeTirtarnarta kamandhanu, asale saka musthikane mendhung ing ta-rrah Lulmat (Indonesia : kutgp utara). Nalika Sang Hyang Nur-cahya dijak Malaekat Ngajajil menyang tanah Lulmat, satekaneing papan kang sinedya, sakarune padha melengake panuwunmarang Gusti Allah. Panuwune ketrima, ora antara suwe ana men-dhung angerrdhanu rrretu banyune panguripan satca uwabe sagararahmat. Sawise ngunjuk saprelune, Sang Hyang Nurcahya banjurmundhut banyu panguripan iku winadhahan ing cupumanik. Pam-burine cupumanik kang isi tirtamarta kamandhanu iku dadi pu-saka kang dinarbe dening tedhak-turune Sang Hyang Nurcahyanganti tumekane Sang Hyang Jagadnata (Bathara Guru). Miturut buku Tantu Panggelara-n, banyu panguripan ikujenenge Tatwamreta siwambha, tegese : banyu sqci tuking urip.Miturut buku iku, Tatwamreta siwambha iku ing sakawit awu-jud wisa kalakuta lcang banget mandine. (Mriksanana caritaaleka 13)-, ._ .4O. RAHIJ. Rahu iku dudu jinlsing sura, nanging asura. (A = ora, dudu.Sura = dewa. Asura = clurlu dewa, kalebu jinise raseksa, daityautawa danawa). , Rahu karo Bathara Wisnu, kaprenah kadang trlnggal ramaseje ibu. Padhadene putiane Maharsi Kasyapa, nanglng Rahu mi 135
  31. 31. yos saka Dewi Sinhika, Bathara Wisnu miyos.saka Dewi Aditi. Ugakadang tunggal. eymg, padhadene wayahg.Qurrg Hyan-q Daksa.Lan uga kadang-funggal buyut, padhadene buyute Pathara Brah-ma. (Mriksanana silsilah III). Oewi Sinhika peputra 4, yaiku : 1 Sucandra, 2 Candrahantri,3 Candrapramardana, 4 Rahu. Rahu iku banget sengit ngigit-igit marang Bathara Surya (de-waning srengenge) lan marang Bath"rq Soma (dewaning rembulan).Awit saka iku, Srengenge lan Rembulan kerep diuntal dbning Ra-hu, njalari anane grahana. Wondene mula-bukane Rahu sengitngigit-igit marang dewaning rembulan lan srengenge, mangkene : Nalika para dewa lagi padha ngunjuk tirta amreto, Rahumemba warna dewa, banjur momor sambu karo para dcwa, milungombe tiria amreta. Sajrone Rahu lagi ngombe tirta amreta, ke-prik:an dening Bathara Surya lan Bathara Soma. Bab iku dilapor-ake deniiig dewa loro mau marang Bathara Wisnu. Kanthi kebat-.cukat prasa.sat kilat, Bathara Visnu tumuli amusthi sanjata cakraditamakake marang Rahu. Thel ! Amarga ketenggel sanjata cakla, janggane Rahu tugeltigas J,ancing. Nanglng ing welrtu iku, tirta amreta kang diombewis tekan ing tenggakc Rahu, Dadi endhase Rahu wis kalis ingpati. Gembunge Rahu tiba ing bantala, swarane gumebrug pindhagunung jugrtrg. Wondene endhase kang prasasai sagunung anakangedhene, banjur nglayang ing awang-awang, ngoyak-oyak rem-bulan lan srengenge. -Manawa srengenge utawa rembuian ngantikecandhak dioyak Rahu, mesthi banjur diuntal, njalari ananegrahana. Miturut gugon-tuhon, gembunge Rahu iku sawise tiba inglemah banjur dadi lesung. Awit saka iku, manawa pinuju antgrahaua srengenge utawa rembulan, wong-wong padha nabuhlesung. Miturut kapracayane wong-wong, iiabuh lesung wola-wali iku padha bae karo nggebugr gembunge Rahu. Amarga gem-bunge digebugi, sirahe Rahu banjur mumet meb-meta-n, sateinahenggal-enggal ngletehake re;nbulan utawa srengenge kang diuntal.136
  32. 32. . . :;1..-, 41. SURALAYA. Suralaya, tfgese : padunungane dewa, tembunge liya : sura-pada, suraloka, kahyangan, kadewatan, tarkadhang ditem bungakekaswargan. Miturut buku-buku Hindu, kayata Mahabharata, Uttarakan- da lsp, sing ngratoni para dewa Bathara Indra. Tembung ,,indra" banjur ateges ,rratu", kayata : Surendra = sura (dewa) + indra= ratuning dewa. Kagendra = kaga (manuk) + indra = ratuning ma-nuk. Raseksendra = raseksa + indra = ratuning raseksa. Kapindra =kapi (kethek) + indra = ratuning kethek. Kawindra = ratune/te-tunggule para Kawi (pujangga) = pujangga pinunjul. Bathara Indrauga sinebut Surapati = sura (dewa) + pati (ratu) = ratuning dewa. Miturut cauita Jawa lan/utawa padhalilgil, kang ngratoniSuralaya mangreh dewa-dewi bathara-bathari, widadara-widadari,apsara-apsari, paia Wasu, para Gana lsp. yarku Bathara Guru, kanguga ajejuluk : Hyang Pramesthiguru, Hyang Jagadpratingkah, Ja-gadnata, Kalawisaya, Caturbuja, Trinetra, Randhuwana, Nilakan-tha lsp. Kang minangka pepatih ing Suralaya Bathara Narada (Per-dana Menteri), kang minangka para Nayaka (para menteri) putra-putrane Bathara Guru 9 cacahe (Mriksanar:a silsilah I lan caritaangka 12), kang mirrangka Menteri Pertahanan (Mahasenapatiningwadyabala) yaiku Bathara Brama, mangreh wadyabala dewa kangdiarani Dorandara; kang minangka Gandhek sakembaran (Ordon-nans) Hyang Patuk lan Hyang Temboro. Suralaya iku jembar banget, perang-perangane.ana kang di-arani : l-Jonggringslaka kahyangane BatharaGuru, 2 Uttarasagara(yen ing -Mahabharata sinebut Bentuka) kahy-aqgand tsathara W-is-nu, 3 Dukqinageni kahlzangane Bhthara Brama, 4 Tejadaya ka-hyangane Bathara Isrnaya (Semar), 5 Sabalud kahyangane BatharaAntaga (Togog), 6 Ekacakrakahyangane Bathara Surya, 7 fuga-dumilah kahyangane Bathara Yama, 8 Cakrakembang kahyanganeBathara l(amajaya, 9 Suwelagnngging kahyangane Bathara Sambo,10 finjomaya ka.hyangane Batliara Indra, 11 Panglawung ka-hyangane Batiiara Bayu, i2 Jongmen: kahvangane Bathara Sakra,13 Selarnangumpeng kahyangane Bathara Kala, 14 Argapura ka- L37
  33. 33. hyangane Bathara Mahadewa, 15 Mayarehra kahyangane BatharaAsmara, 16 Glugutinatar katryangane Bathara Ganesya. Barang-barang irig Suralaya, kayata : 1 Selamatangkep lawanging Suralaya, 2 Jamurdipa gunung ing Suralaya, 3 Candradimukakawahe gunung Jamurdipa, 4 Endhut Blegedaba lahare kawahCandradimuka, 5 Bale Marcukundha papan pasewakan manawaBathara Guru miyos siniwaka, 6 Repatkep:rnasan glanggang pa-prangan Suralaya, 7 Paparjawarna alun-alun Suralaya, 8. Dewan-daru lan Wijayandaru arane wit ing alun-alun Suralaya (Pepin-dhane yen ing I{arcapada wringin-kurung sakembaran). 9 Lo-kananta gamelan ing Suralaya, 10 Mandhalasana papan suka-suka parisuka para dewa (Indonesia : tempat ber-recreatie), 1"1 Ucchaih-srawa jaran sembrani ing Suralaya, 12 Nandini arane sapi wadontitihane Bathara Guru, 13,-Airawata arane gajah titihane Bathara.Indra, 14 Nandana arane taman ing Suralaya. 42. ASTABRATA. Asta = wolu. Brata = laku, tindak, tanduk, ulah, tip62L-1"rr-duk. Astabrata = laku rvama wolu- Laku warna wolu iku kudu ti-nulad lan ditindakake dening Ratu, yaiku lakune dewa wolu : 1Bathara Indra, 2 Bathara Yama, 3 Bathara Surya, 4 Bathara Can-dra, 5 Bathara Anila (Bathara Bayu, dewanihg angin), 6 BatharaI/,uwera, 7 Bathara Baruna, 8 tsathara Agni Astabrata iku piiuture Ramawijaya marang Wibhisana, na-lika Wibhisana dijumenen$ake Ratu Ngalengka ing sasedane Pra-bu Dasarhuka. Malsude supaya nagara-Ngalengka bisa tata-ten-trem karta.raharja,.Wibhisana olehe ngasta pusaianing praja di-dhawuhi nulad tin:dake dewa woiu kasebu! ing dhu-wur. Ivlang-ken e n gendikarr e Rarirawijaya m aran g Wibhisana :1. Bratane Sang Hyang Indrq panjenengane paring udan, qga-we segering jagad. Iku tirunen, lire : kehe (gedhene) dananira rnarang para kawula, di kaya tibaniirg banyu udan ing jagad.2. Tinriake Bathala Yama nyiksa manungsa kang tumindak dosa. Iku tuladen, lire : Pidananen para kawulanira kang padha alaku ala.138
  34. 34. 3. Bathara Surya orakendhat-kendhat p4ngisepe banyu, kanthi alon, ora tau kesusu. Laku mangkono iku tuladeri, lire : sa- barang pakarti utawa tiridak-tandukira aja kanthi kesu.su agrusa-grusu. Alon, nanging kudu bisa kalakon.4. Bathara Candra tansah katon manis nyenengake, sorote ngre- sepake. Tindak-tandukira di bisa mranani atine para kawula; tetembunganira sing arum 3manis, kanthi polatan sumeh ngresepake. Ngajenana marang para wredha lan para pan- dhita.5. Pan itipriksanira marang watak-wantu lan tindak-tanduke para kawulan;ra, tansah nganggoa cara kang alus, aja nganti nga- tarani. I,langkono iku bratane Bathara Bayu.6. Dhahar - ngunjuk kang dikarsakake, ngagem-agem sarwa be- cik Jan ngadl lan busana, iku bratane Bathara Kuwera.7. Bathara Baruna-ngrenggep sanjata nagapasa mawa wisa kang ampuhe kagila-giia, kanggo mbrastha durjana. Tuladen tin- dake Bathara Baruna, sirnakna para durjana kang agawe re- tuning-praja.8. Bathara Agni pambrasthane mungsuh tanpa pilih-pilih; kabeh kang asipat mungsuh, gedhe cilik tuwa-enom, disirnakake sa- rana ubaling dahanane. Tirunen tindake Bathara Agni mang- kono iku, Iire : wengis - wentalanira mara-ng pamngmuka di kaya sipating Cahana. 139
  35. 35. BAB II. II{AHESP.ATI. Para Ratu I{ahespati iku tedhake Bathara Surya. MangkeneSilsilahe : SILSILAH V. MAHESPATI V Silg Hymg Tunggal Pmbu He*iYaPnbu !(alaFirye Gotama Sugriwa I o I SubaliPnbu Arjunawijrya (Arjuna- t*l*")-*-*o, , Anggada -140
  36. 36. :.i . 43. ,;. ARJUNAWIJAYA (AEJUNASASRABAHU). : .. Nagara Mahespati, ing buku-buku abasa Jawa-kuna kayataUttarakahda, Arjunawijaya lsp. sinebut Mahismati. Para RatuMahespati lan kabeh kang kacetha ing silsilah V tedhak-turuneBathara Surya. Ratu Mahespati kang wiwitan ajejuluk Prabu Her-riya, kang kapindho Prabu Kartawirya, kang kaping telu utawakang wekasan Prabu Arjunawijaya utawa Prabu Arjunasasrabahu. Prabu Arjunawijaya ajejuluk Arjunasasrabahu, amarga ma- nawa pinuj:r tiwikrama Abahu sewu. (Sasra, Jawa-kuna : sahasra = sewu). Tembung ,,tiwilzrama" asline ,,triwikrama", miturut Oudjavaansch - Nederlandsche woordenlijst door Dr. H.H. Juyn- boll, ateges : de Drieschredige, Indonesia : yang berlanghak tiga (Wisnu). Dadi, Triwikrama iku jejuluke Bathara Wisnu. Ujaring kandha, mulane Bathard lVisnu ajejuluk Triwikrama, amarga pan-jencngane bisa ngubengi jagad nganli kemput temu-gelang mung sarana njangkah kaping telu. Nanging ing jaman saiki, tembung ,,triwikrama" mingsed pakecapane dadi,rtiwikrama", lumraheditegcsi : malih rerupan tang nggegirisi banget (amarga nepsu), kayata malih awujud raseiksa kang gedhene kagila-gila. Prabu Arjunawijaya wayahe Prabu Herriya utawa putraneKartawirya, sawise diwasf,, didhawuiri nambut silaning akramariening ingkang rama ora karsa, mulane banjur diiundhung. Ar-junawijaya oncat saka praja, ngumbara., wasanane banjur mra-tapa ana ing guwa Ringinputih. Amarga saka bangeting genhrrekasutapane Arjunarvijaya, manawa ana makhluk kang liwat ingsadhuwure guwa Ringinputih, mesthi tiba lan kapidhara, . I{ocap Prabu Dasamuka nglamar DerTi Citranglange4ir putra-ne putri Citrawirya Ratu ing Tunjungpura, dipundhuti pepang-g1l muitaha pandhita sgu,u dening Sang Dewi. Awit saka iku,Dasamuka dhawuh marang. abdi kinasihe,.kang apeparab Yaksa-muka, ndikakake ngupaya mustaka pandhita sewu kehe: . Yat(samuka manjing alas nedya nekani kabeh padhepoklnlan pratapan, ancase nedya nigasi jangguns pa1r pandhita, dikum-pulake mustakane. Kang tlitekani dhisik Che*e -pratapane Baga-wan Jumanten. Bareng nedya nocok murdanerBagawan Juman- ---i.- -.i 141
  37. 37. ten, Yaksamuka linawan dening putrane Sang Bagawan k4ng apeparab Bambang Kartanadi, satemah dadi pancakara. trVasananeYaksamuka ngucira ing yuda, mablr ngoncati mungsdhe, nangingterus dioyak dening Bambang Kartanadi Bareng abure tekan ingsadhuwure guwa Ringinputih, dumadakan makbrug ! Yaksamukatiba kapidhara ana ing sangareping lawang guwa- Gumebrugingtibane Yaksamuka agawe kejoting panggalihe rajaputra Arjunawija-ya, satemah Sang rajaputra mudhar tapa, banjur mriksani lawang-ing guwa. Bareng priksa raseksa kapidhara njrebabah ana ing sa-ngareping lawang guwa, tumuli diusadani. Sawise eling purwa-duksina, Yaksamuka banjur suwita marang sang Arjunawijaya Let sakedhep netra, mak jleg ! Barnbang Kartanadi tumurunsaka gagana, ngadeg ana ing ngarsane Sang Arjunawijaya. Kanthipatrap kang banget susila anor-raga, Bambang Kartanadi nyuwunkarsaa Sang Arjunawijaya masrahake Yaksamuka marang dhewekeAmarga Arjunawijaya ora karsa minangkani panyuwune BambangKartanadi, njalari tuwuhe regejegan kang banjur dadi peperangan.Wasanane Bambang Kartanadi kasoran, banjur suwita marang Ar-junawijaya. Amarga padhadene suwita marang Sang Arjunawijay4Bambang Kartanadi kepeksa urip rukun lan nyamout-gawe beba-rengan karo Yaksamuka, sanajan ing batin banget pangigit-igitemzrrang dheweke. Amarga miotrangct saka aiure Yaksamuka, Sang Arjunawi-jaya mangreti endahing warnane Dewi Citranglangeni. Awit sakaiku, Sang Arjunawijaya hanjur tindak menyang praja Tunjung-pura nedya rtglamar Sang Dewi, didherekake Yaksamuka lan Bam-hang Kartanadi. Ana ing nagam Tunjungpura, tuwuh maneh pangigit-igiteBambang Kartanadi malang Yaksamuka.Tanpa diwuningani SangArjunawijaya, Yaksamuka pihrawasa dening Bambang . Kartanadi,diperung kupinge, banjur dikon mtilih menyang Ngalengka- Kanthi kuthah ludira, Yaksamu}:a mulih meiiyang Ngalerrg-ka, marak Prabtt Dasamuka. Wasanane Yaksamuka diprajaya de-ning gustine dhewe, amarga diutus ora bisa- oleh gawe. Panglamare Sang Arjunawijaya marang Dewi Citranglangeniditampa becik dening Sang Dewi sarta Prabu Citrawirya. Dhaupe142
  38. 38. rajaputra arjunawijaya karo Dewi Citranglangeni unu i.rg kadhaton Tunjungpura, kinurmatan dening para- tamu maewu-ewu, ingayu- bagya aening parh Ratu, binrekahan dening para brahmtrna. Let sawatara dinasawise winiwaha, Sang Arjunawijaya kon- dur menyang Mahespati mboyong Dewi Citranglangeni, dicllterek- ake Bambang Kartanadi sarta wadyabala Tunjungpura sabregadd. Sapraptane ing kadhaton I{ahespati, Sang Arjunawijaya dijume- nengake Ratu gumanti kaprabone ingkang rama, ajejuluk Prabu Arjunawijay&, Ya Prabu Arjunasasrabahu. Durung sapiraa lawase jumenenge Ratu Sang Arjunasasra- bahu, ing sawijining dina Bathara Narada rawuh ing kadhaton Mahespati. Marang Sang Prabu, Bathara Narada ngendikani mang- kene : ,,Kahi Prabu, wruhanira ! Dewi Citrawati putri lfiagade panjanmane Dewi Sri, samengko wis diuasa. Amarga saka endah- ing u)arnene, akeh bonget Ratu manca praja kang padha nga yunahe marang Dewi Citrauati, nanging ora ana hang panglamare diiampa becik dening Sang D"wi. Para Ratu hang wis padha di tampik dening Sang Dewi, podha narimo, padha mupus yen Sang Dewi ihu ora pinesthi dadi jatukramane. Mung ana Ratu siji ya ihu Prabu Darmawasesa Ratu ing nagara Widarba, kabare pong lamare durung diwangsuli dening Prabu Citragoda hadange taruna Sang Dewi, tiitampa lan orane. Salugune panglamare Prabu Dar- mawssesa uga uis ditampih dening Dewi Citrausati, nanging amur ga Ratu ihu abanditabandhu sugih wadyabala, Prabu Citragoda u,edi ngettdiha terus-terang maranE panjenengane. Kanthi samu dana nedyambujuk Sang Dewi harsaa kqboyong menyang praia- Widarba, Prabu Citragada asung pamrayoga marurrS,-Prahu Dar- inau)osesd, supaya mahuwon dhisik ana ing tapei:wutesing ryagarq, :ngenteni mulunging panggalihe Sang Dewi. Samangsa Sang Dewi wis mulung paiggalihe, bahal enggal+nggal dhowanahe menyang pakuwon. Salugune, olehe Prabu Citragada ngendiha maighono ilzu, mung mindngha dienggo ngulur wektu, hanggo ngenteni mbokmanawa ana pambiyantu wadyabala saka nagara liya. Awit -saha iku, kahi habu, wcdyabalanira herigna menyang Magada, mbiyantua perang Prabu Citragada iumawan Prabu Datmawasesa. Manawa arutrga saka pambiyantunira, Prabu Darmawasesa sawa 143
  39. 39. mesthi bamqangdyabalane bisa asor ing Yuda, Dewi Citrawatimulunging panggalihe marang sira" -* Saparipumaning pangandikane, Bathara Narada banjur kon-dur menyang kahyangan Ondarandirbawana Ing sapungkure Bathara Narada, Sumantri putrane Resi nedya kanthi anc;sSuwandageni sowan ing kadhaton Mahespati Sawise sedyanengawula (ngenger) -uo,g Prabu Arjunasasrabahu Sang Prabu,,iu*,rtu diiampa, Sumaritri nyaguhi dadi wewakile perang Prabu Citragada, lumawan Prabu Darmawasesa-ily*t,sawadyabalane. sira ma- ,,Yay! Sumantri ! Sarehning dadi wewahilingsun. nedya ingsun pa Sirangorigoo kang padha learo busananingsunrr:ng,-Lr*rra kaprabon inya lzang ingsun agem ihi" Mangkonongendikane Prabu Arjunasasrabahu Sawise ngrasuk busana kaprabon wujud lan rupane Suman-tri banjur katon jumbu-h k-qro Pabu Arjunasasrabahu bebasankaya jambe sinigar ,,Yayi Sumantri, wruhanira ! Warna loro pakaryan abot hang,iro iyohi, minangka wewakilingsun Sapisan : sira hudu bisa nyir-naltain prabu Darmupasesa. .Kapinrlho : Samangsa mungsuh wisii*o. bo- *onnu,a hena kanthi kaianaring aris Dewi Citrawati BuChalira me-;;;;"; *,"nyang Mahespati, dadia sisihaningsun hantheni sena-"ryioii tutoeoio nsirtd wadyabala Mahespati ingsun habu Can-ioiiZ, yirnu :-Prabu Kilinegapati,.habu Suryaketu arr*"i"- lan Prabu Wisabaira, nanging sira hangminqaSla"Mth- ,"rrup"ti". IViangkono wellasaning lhawuhe Prabu Arjupasasra- bahu. pangestu marang Sang Sawise matur sendika sarta nyuwun Prabu.MahasenapatiSumantritumulimlcudhalakewadyatralaMa- ing ldladan praja hcspati menyang nagara Magada Bareng btapta priksa marang habu Citra Maiada, sawise trlantri Tampingan atur ndikak- gadl, Sang Prabu tumuli dhawuh marang Patih Sembada ake "methuk barisan I{ahesPati praptane sumantri sawadyabalane ditampa kanthi paqyung- mratelakake gu-ny.rrrggu dening Prabu Citragada Sawise Sumantri
  40. 40. dhawuhe,Prabu drjunasasrabahu; P.rabu Citragadangandharakbpepanggile Dewi Citrawati rong prakara, yaiku : I Nyuwun sirnanePrabu.Darmawasesa. II -Nyuwun maru dhomas. (Dhci = io. Mas =400. Dhomas = 400 x 2 = 800). Pepanggile Dewi Citrawati disaguhi dening Sumantri. Sawisemangkono, Prabu Citragada banjur dhawuh marang Patih Sem-bada, ndikakake ndherekake Sumantri sawadyabalane menyangp4!q_won ing sajaban kutha. Kocap Prabu Darmawasesa kang makuwon ana ing tapel-wates Magada - Widarba, sawise ngenteni sawatara dina ora anautusane Prabu Citragada masrahake Dewi Citrawati, banjur rem-bugan karo Patih Godhadarma, Prabu Darmapati, Prabu Rodha-banu lan Prabu Rodrapaksa, kapriye prayogane laku. Pepuntoningrembug, Dewi Citrawati nedya direbut karananing perang. Awitsaka iku, wadyabala Widarba didhawuhi sikep gegamaning ayuda. -Sawise samekta, kanthi ditindhihi Prabu Darmawasesa dhewe mi-nangka Mahasenapati, wadyabala Widarba budhal nedyii ngrabasapraja Magada, lakune ing samarga-marga tansah njarah-rayah raja-darbeke para kawula Bansan wadyabala Widarba dipethukake prajurit Mahespatiana ing jaba kutha ditindhii.i Sumantri, Prabu Kalinggapati, Sur-yaketu, Car,draketu sarta Wisabajra, bebarengan karo wadyabalaIIag.ada tinir.dhihan Prabu.Citragada lan Patih Sembada. Carnpuheperang banget nggegirisi, asilih ungkih, genti unggul genti kelin-dhih. , _ Sajrone wadyabala rong goloqgan iku padha perang rergm-pon, dumadaiian kadange Prabu Darmawasesa kang apeparab Pra-bu Jonggirupaksa Ratu ing Jonggarba, prapta n$rid wadyabala,-nrambul prajqrit Mahespati lan Magada saka gegana. Gegedhugewadyabala .Ionggarba ana pi(u, yaiku : Amonggarba, Kalapra-BmBu, Kalaranu, Mamangmurka, Amongmurka, Bajobararrg lanLilrdhusrenggi. Amarga kepeksa lumawan mungsuh kang nemnuh sakagegana sarta dharatan, wadyabfla Mahespatilrrr Magada ngalamikerepotan. "Sadhela bae akeh lwadyabala Mahespati lan Magadakang tumeka ing tiwas, pinrawhsa mungsuh saka gegana lan dha- L45
  41. 41. ratan. Kang isih urip, bareng sumurup karicane akeh kang mati, padha lumayu asar-s-aran ngupaya pandhelikan Bareng pritsa wadyabalane bubar pating slebar ngungsi urip dhewedhewe, Mahasenapati Sumantri nguwuh sora masinganada : ,,Heh prajuit Mahespati lan Magada kabeh ! Anggonira padha ngucira ing yuda ihu dadi tandha-yehti ora setyanira marang sum-pahira pibadi. Naliha lutnebu dadi praiurit, sira wis sumpah han- thi sineksen Gusti, saguh netepi watalzing praiurit wiro,tama, yailtu ,,wedi wirang, wani mati". Tinimbattg mati mringkus, luwih be- cik mati mbregagah, Tinimbang ngucira ing yuda, luwih becik ajur-luluh lumawan mungsuh. Sumurupa ! Praiurit kang netepi ma- rang sumpahe hang wis diucapake, unggul ing yuda apa liasambutmadyaning rana, padhadene ngalami mulyu Manawa unggul ing . tryuda, uripe ingEabaniure nemu mulya, tampa pangqii-aii saka na-gara lan hinurmatan de,ing para hawula (rahyat). Manawa hasam-but madyaning rana amargt ngantepi pambegan ,,wedi wirang,wani mati", antuk hamulyan fug delahan, pinulung ing Jauata, di-parengake adedunung ing Aribauana. Koolz-baline praiurit hang ,,wani wirang, wedi mati", kang tinggal glanggang acolong playuamarga giris-mirb marang mungsuhe, sanajan uripa, mesthi aji go-dhong jati aking, tur matine ing tembe baltal sinihsa riening Bathara Yanta, dicemplungalze ing kawah Candradimuka. Perar"g, matiutaua tnenang, unane mung nyengkahahe hamulycne prajurit.Awit saha iku, prajurit tansah nyenyadhang anane perang. Utanrulqn huncarane prajurit, manaua mati gna ing madyaning paprang-an. Ala dulune, manawa praiurit mati ana ing paturor,. Mati ingmadyaning rana, iku idham-idhamane pmjurii wirotamlr amargabab ihu dadi dedalane munggah suwur1a humpui ltaro para deu)o". Ngrungu. pangandikane Mahasbnapatine mangkoiro iku, pareprajurit Mahespati lan Magada kang wis padha lumayu, tumuli padha bali menyang pabaratan, lumawan mungsuh maneh, manda:samengko panempuhe malzlng mungsuh katon luwih gumregunggegirisi. Cra kocap ramening per4ng ing sabanjure. Gancanging caritawadyabala Mahespati lan Magada wasanane unggul ing yuda. PrabrDarmawasesa lan para wadyabala Widarba, apadene Prabu Jongiru1 ne
  42. 42. paksa sarta wadyabala Jonggarba, simagempang tumpes-tapis tan- pa sisa. : Saparipumaning perang; Sumantri ngumpulake para putri Vi- darba lan Jonggarba, bakal kanggo minangkani pepanggile Dewi citrawati. sarehning bareng dikumpurake cacahe putri nagara loro iku durung ana dhomas, sumantri tumuli utusan prabu Kaling- gapati ndikakake ngganepi kekurangane, sarana nyuwun putri I{a- hespati rnararig P*abu Arjunasasrabahu. Bareng wis diwuwuhi putri saka Mahespati nganti gunggunge kabeh ganep dhomas, para putri iku tumuli diirid sumantri menyang taman Magada, dipasrahake marang Dewi citrawati minangka sasrahan, putri dhomas ditampa dening sang Dewi kanthi.panggarih suka-rena amarwata - suta. Esuke Dewi Citrawati sarta putri dhomas diboyong dening sumantri menyang Mahespati, didh-erekake wadyabala Mahespati lanMagada. Bareng lakune tekan ing sekethenging kutha Mahes- pati, barisan tumuli diabani ,,mandheg" dening sumanhi. para rva- dyabala didhawuhi gawe pasanggrahan kangg<l ngaso para putri, lan tinanggenah gawe pakuwon kagem para Ratu sawadyabalane. sawise pasanggrahan lan pakuwon drdi, sumantri nuli miji utusan _ ngaturake nawala marang prabu Arjunasasrabahu. wondene ;u- rasane nEwala, sapisan : sumantri ngaturi priksa marang sang pra- bu yen Dewi citrawati uis diboyong, samerrgko lagi ngaso ana i,g sakethenging krtha. Ka.pindho : mrnangka pakurmaianing piso- wane putri Magada, lan mudh kuncaraning asrnane Sang prabu olehe nambut silaning akrarna, sang prabu diaturi tedhak ing seke- theng kanthi samekta nedya nyalirani perang; dene kang:bakal- ngladosi perang iyaSumantri dhewe. h2pi"g telu :--rnu*" S*g ora karsa rniyos nyalirani peiang, Dewi citravrati nedya di- fratu kukuhi ora nedya di-caosake marang Sang habu. . ,,Yayi Sumnntri nedya nodhi haprawiran lan tzadibyaning_ sun "- Mangkono pangandikane sang prabu salebare o,"o, ,i*ul*-. Sumantri. sawise ngrasuk busana kaprajuritan, sang prabu banjur tin-dak menyang sekethenge kutha, didherekake abdi sawatara. Kala-kon sumantri tandhing tyas-a iumawan gustine pribadi. sakarone,Sang Prabu lan Sumani;ri, padhadene ngetog kasudiran numplak L47
  43. 43. taAiUyan kanuragan, ngetokake sawarnaning pangabaran, sartapadhadene namakake sanjata kaswatgan, mulane nganti suwe pe-range ora ana kang kasoran. Sang Prabu banget pangudine murihbisane mikut Sumantri, nedya dikapokake. Nanging.amarga tan-dange Sumantri banget kebat-cukat trengginas-trampil, bebasancukat kadya kilat kesit pindha thathit, angel bisane Sang Prabumikut marang dheweke. Diimadakan - mak jenggeleg ! Sang Prabu tiwikramaawujud danawa kang gedhene kagila-gila, abahu sasra. Kabeh as-tane kang cacahe sewu iku padha ngrenggep sanjata maneka warnalang banget nggegirisi. Bareng ndulu kahanane Sang Prabu kayamangkono iku, sanalika Sumantri sirna bayuning angga, larut-mirut kasudirane. Nalika nedya dicandhak dening Sang Prabu, Su-mantri enggal-enggal kumureb ing bantala nyungkemi samparanekaro matur ngrerepa nyuwun pangaksama, satemah Sang Prabutumuli lilih dukane, lan banjur ngracut tiwikramane. ,,Yayi Sumantri ! Sawise sira nodhi haprawiran lan kadibya-ningsun, samengko genti sira ingsun coba. Wruhanira ! Ingsun isihbisa nampa pasuwitanira, manau)a sira bisa muter taman Sriwe-dari ing wukir Untara, haboyong menyang lLaltespati. Samenghosira ingsun tundhung lan ora ingsun parengahe bali menyan9 Ma-hespatirsadurunge sira bisa ntuter taman Sriwedari". IVlangkcnon ge ndikane Prabu Aljr r na-sasrabah u. Kanthi panggalih nalangsa keranta-ranta nggetuni pakartikarrg mentas dilakoni, sawise nyembah, Sumantri tumuli oncatsaka ngarsaneSang Prabu. Ing sapungkure Sumantri, Sang Prabungarruhi Dewr Citravrati liondur menyang dhatulaya, ginarebegputri dhomas sarta ingurung-urung wadyabala Mahespati lan Ma-gada. Ama:ga saka pitulunganing adhine kang apeparab Sukasrana,Sumantri .bisa ngleksanani dhawuh-pundhutane Frabu Arjunawi-jaya. Sukasrana, buta bajang kadange taruna Sumantri kang dha-pure ala tanpa rupa, iku kang muter taman Sriwedari saka wukirUntara, dipindhah menyang Mahespati. Geleme Sukasrana mitu-lungi Sumantri muter taman Sriwedari, amarga kadange wredhaiku nyaguhi kanthi prajanji, samangsa taman Sriwedari wis dumururrg Ena ing Mahespati, Sukasrana bakal dikenakake milu suwita
  44. 44. Nanging, ora biyen ora saiki, rrrun.,r,pu it<u manawa,i#_la"rUe g"., gayuhan, mangka mbutuhake pitulunganing liyan, wah-l,twis ta, muluk-mu,luk janjine marang wong kang lagi dibutuliarte pitulung- ane,--tarkadhahg manda, ,g".rggo dibarting! sumpali birang. Na- ngrng, samangsa gegayuhane wis kaleksanan, wo ! sing akeh-akeh banjrir lali marang sakabehe janji kang wis diucapake. Mulane wong kang waspada lan sugih weleka, ora gampang pracaya ma- rangjanjine sapa bae. Eman, Sumantri ora ngelingi-.marang kabecikan. Sawise ta- man Sriwedari dumunnng ana ing Mahespati, Sutnantri cidra ingjanji. Sukasrana ora dikenakake milu suwita Prabu Arjunasasra- bahu. Amarga Sukasrana meksa kudu milu, banjur diagagi san;ata Cakra dening Sumantri; maksude mung kanggo memedeni, supa-ya adhine aja tansah tut wuri. Nanging embuh jalaran kapriye,sanjata Cakra lumepas temenan, ngenani Sukasrana tiadi lan pa-tine.. Sumantri enggallenggal mlayoni layone Sukasrana, nedyadirungkebi, nanging layon tumuli musna. Samusnane layon, Su-mantri midhanget swara : ,,Kakang Sumantri ! Ing tembe pama-lesku marang howe, samangsa howe perang-tandhing lumawanratuning raseksa". Sumantri ditampa maneh dening prabu Arjuna- Pasuwitanesasrabahu, mandar banjur sinengkakake ing aluhur, winisudhajumeneng Patih IVlahespaii kanthi asma PATIH SUWAJ.DA 44. PATTH SUWANDA SEDA, PRABU ARJUNASASRABAHU LUMAWAN DASAMUKA. Ing sawijining Cina Prabu Aijuhasasrabahu sarta p"r" g**a tihdak cangkrerna menyang muwarane .bengawan Gangga, didhe-rekake Patih Suwanda lan para wadyabala. Bareng wis ana ingmuwarane bengawan Gangga, Sang habu ngresakake siram bcba-rengan karo pa{a garwa. Sadurunge wiwit siram, Sang prabu dha-wuh marang Patih Suwanda, ndikakake. njaga bengawan supayaajeg iiine,lan aja nganti ana pangganggu gawe saka sapa bae. Sajrone Prabu Arjunasasrabahu siram alelumban bebarengankarc para garwa, Prabu Dasamuka prapta ing bengawan Ganggakepara adoh saka muwala, didherekake para wadyabala raseksa. 149
  45. 45. Kanthi ancas nedya ngganggu ilining 1an5ru, Dasamuka nyem-plung, banjul sare malang bengawan, satemah banyune bengawanmunggah ngluberidharatdn, mung sathithik kang mili menyangmuwara. Bareng priksa muwarane bengawan Gingga prasasat mehasat, Patih Suwanda enggal-enggal niti-priksa sababe, tindak nu-rut bengawan mandhuwur (mudhik), wasana priksa raseksa kanggedhene ].agrlu-gtlqr- turu malang ing bangawan Gangga. Raseksaditendhang dening Patih Suwanda, kesingsal-kontal tiba ing dha-ratan. Gregah ! Dasamuka wungu, banjur nyander Patih Suwan-da, satemah dadi pancakara. Nganti suwe perange Patih Suwanda Iumawan Dasamuka,tansah cengkah-cinengkah, jangkah-jinangkah, bithi-binithi, ten-dhang-tinendhang, ora ana kang kasoran. Ing semu Dasamuka radakuwalahqn nyembadani krodhane Patih Suwanda. Sajrone lagi perang-tandhin g rok-bandawala-pati, dumadakanPatih Suwanda kaya priksa klebating Sukasrana. Sanalika PatihSuwanda kelingan murrang unining suwara kang kapiyarsa nalikaSukasrana palastra ketaman sanjata Cakra, satemah pa::ggalihePatih Suwancia pepes padha sanalika, salirane lemes lir linolosanbebalunge, sima kekuwatane. Awit saka iku, Patih Suwanda ban-jur kena pinikut <ienlrg Dasamuka, tumuli dicakot janggane. Sa-jrone Dasamrtka rryakot jangganing mungsuhe, siyunge kepanjing-an suksmane Sukasrana. Ya suksmane Sukasrana iku kang njalarisedane Patih Suwanda. Bareng Patih-suwanda seda, wadyabala Mahespati ana kangtumuli lumayu. menyang muwata, ngaturi priksa marang PrabuArjunawijaya, Sang Prabu enggal-enggal mentas menyang dharat-an, tumuli ngrasuk busana.kaprajuritan- Sawise samekta, PrabuArjunasasrabahu banjur mrepeki Prabu Dasamuka karo ngiwalar,gkap. Perange Prabu Arjunawijaya lumawan Dasamuka bangetnggegirisi, pepindhane kaya campuhe macan gembong iumawansingabarong. Wa.sanane Prabu Dasamuka kelindhih, kena pinikutdening Sang Arjunawijaya. Sawise pinusara (dibanda) Dasamukabanjur digawa menyang kadhaton Iviahespati, ditawan- Ora antarasuwe Resi Wisrawa ramh nyuwunake pangapura Prabu Desa-160
  46. 46. muka marang Prabu Arjunawijaya. Let sakedhep netra, mak jreg { Bathara Narada tumurun sakaantariksa hemoni plabu Arjunawi- ,,,Kahi Prabu Arjunasasrabahu ! wruhanira, praptantingsun ilei ngemban dhawuh-timbalane Bathara Gunt. siri oia dipareng- ahe mrajaya Dasamuha, amarga Ratu Ngarengka ihu samengho durung tekan ing mangsa-kara hudu parastra. Irrurane apuranen lupute Dasamuka, tumuli luwarana /" Mahgkono ngendikane Bathara Narada, banjur musna kondur menyang Suralaya. Dhawuhe Bathara Guru kang lumantar Bathara Narada diestokake dening prabu Arjunawijaya, tali kang musara prabu D.xamuka tumuli .diudhari. sawise diluwari, prabu Dasamuka enggal-enggal oncat saka ngarsane prabu Arjunasasrabahu kanthi lingseming panggalih. Ing sasedane patih Suwanda, Bambang Kartanadi sineng- kakake ing aluhur dadi Patih Mahespati. Carita kang njhlari habu Arjunasasra pancakara l,-,mawanDasamuka kang kasebut ing dhuwur iku, ana bedane karo kangkamot ing uttarakanda- yen miturut uttarakanda, jalarane sang Arjunawijaya perang lumawan Dasamuka mangkene : Sawise ngasorake yudane Ratu Haranya (Anaranya), Rawani banjur menyang nagara Mahismati, nedya nglurug! darahe prabu su-waretah kang ajejuluk prabu Arjunasasrabahu- Bareng lakune wadyabala Ngalengka tekan ing satepine kali Nannada, diabani, ,,niandheg" dening Dasamuka.- para wadyabala didhawuhi ng+s dhisik, lan padha didhawuhi adus ing kali Narmada. (Narmaaa i- iku arane ka!i. Ihg jaman saih tembunS,nirnada,ateges : kali)- Kacarita nalika samana prabu Arjunawijaya mbeneri lagi si-ram alelumban ana ing muwarane kali Namrada, bebarengan karopara garwa. Sang Prabu kapengin priksa, sapira t<etuwataling ba_hune karrg cacahe sewu iku, mulane panjenengane banjur ngJrrrg_ake salira ing rrruwarane kali Narmada. Jalaran kepalangan bahunesang Prabu sewu, kali Narmada kaya dibendung, banyune ora bisamili tekan samodra- suwe-suwe. banyune kali Narmada luber nge.lebi dharatan, dalasan papan sing dienggo ngaso prabu Dasamuka, 151

×