Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

İslam ve Piyasa Ekonomisi

161 views

Published on

Bu sunum 23 Nisan 2016 tarihinde Sakarya Büyükşehir Belediyesi'nin düzenlediği bir etkinlik olarak Sakarya Sanat Galerisinde gerçekleştirilmiştir.

Published in: Spiritual
  • Be the first to comment

İslam ve Piyasa Ekonomisi

  1. 1. Hakan Şahin Liberal Düşünce Topluluğu İstanbul Medipol Üniversitesi
  2. 2. I
  3. 3.  Bir toplumda mal ve hizmetlerin değiş tokuş edildiği ortamların bütününe denir. Bir mal veya hizmetin satıcıları ile alıcılarını buluşturan ortamların bütününe o mal veya hizmetin piyasası denir. Ör. Mal, emek, para, sermaye piyasaları. Ör. Cep telefonu piyasası, beyaz eşya, vs. Piyasa Nedir
  4. 4.  3 tür piyasa modeli vardır.  Serbest Piyasa Modeli  Kontrol Edilen Piyasa Modeli  Karma Piyasa Modeli Piyasa Ekonomisi, serbest piyasa modelini ifade etmek için kullanılan bir kavramdır. Piyasa Modelleri
  5. 5.   Birden çok alıcı ve satıcısı bulunan, fiyatların alıcı ve satıcı arasındaki gönüllü pazarlığa bağlı olarak belirlendiği; sektöre giriş-çıkış, arz-talep, fiyatlar ve iş yapma usulüne devlet tarafından müdahale edilmeyen piyasaya «serbest piyasa» denir.  Serbest piyasada düzenleyici güç bireylerin birbirinden habersiz olarak yaptığı tercihlerdir.  Serbest piyasada arz-talep, fiyatlar, vb. unsurların belirleyicisi hem herkes hem hiç kimsedir. Serbest Piyasa
  6. 6.   Sektöre giriş ve çıkışların devlet tarafından kontrol edildiği, fiyatların devlet tarafından belirlendiği veya arz ve talebin devlet tarafından yönlendirildiği piyasaya «kontrol edilen piyasa» denir.  Kontrol edilen piyasalarda düzenleyici güç devlet makamlarında bulunan kişilerdedir.  Bu tip piyasalarda arz-talep, fiyatlar, vb. unsurlar kamu otoritesini kullanan siyasetçi ve bürokratlar tarafından belirlenir. Kontrol Edilen Piyasa
  7. 7.   Karma piyasa özgün bir model olmaktan ziyade, iki temel modelin kısmi olarak hayata aktarılmasıyla ortaya çıkan bir durumdur.  Bazı alanlarda serbest piyasa modelini benimseyen, bazı alanlarda ise daha kontrolcü bir tutum izleyen devletlerin sürdürdüğü ekonomik modele karma piyasa modeli ya da karma ekonomi denir. Karma piyasalarda devletin belirleyici gücü var olmaya devam ettiği için bu piyasa modeli, teorik anlamda kontrol edilen piyasa modeline dahil edilebilir. Karma Piyasa
  8. 8.   Geniş anlamıyla İslam, Allah’ın ilk insandan itibaren insanoğluna hitap eden ilahi kurallar sisteminin adıdır. Bu sistem içerisinde Allah’ın kural ve öğütlerini içeren ilahi kitaplar ve o kitapları insanlara ulaştıran elçiler vardır.  Dar anlamıyla İslam, son ilahi kitap olan Kuran’ın öğretileri ve Allah’ın son elçisi olan Hz.Muhammed’in yaşayışını esas alan dindir.  Bu seminerde dar anlamıyla İslam ele alınacaktır. İslam Nedir
  9. 9.   İslam’ın teorik kaynağı, son ilahi kitap olan Kuran-ı Kerim’dir.  İslam’ın pratik kaynağı Allah’ın son elçisi olan Hz.Muhammed’in yaşayışına dair günümüze ulaşan tarihi kaynaklardır.  Bu seminerde ele alınan konulara ilişkin İslami bakış açısı, Kuran ve erken dönem İslam tarihi kaynakları üzerinden temellendirilecektir. Teori ve Uygulama
  10. 10.   Kuran’da piyasa alanına girsin veya girmesin, beşeri faaliyetin her türünü ilgilendiren bazı hükümler bulunmaktadır. Bunlardan birincisi bireylerin sırf din adına belli davranışları yapmaya veya terk etmeye zorlanamayacağına ilişkin hükümdür.  «Bu dinde zorlamaya yer yoktur. Doğrular ve yanlışlar apaçık ortadadır. Kim taşkınlık edenleri bırakır ve Allah’a güvenirse asla kopmayacak olan sağlam bir kulpa yapışmış olur. Allah dinleyen ve bilendir.» (2:256) Kuran’da Piyasa
  11. 11.   Kuran’ın başka pek çok ayetinde bireysel özgürlüğün güçlü bir şekilde vurgulandığı görülmektedir.  Elçinin üzerine düşen açık bir tebliğden ibarettir. (5:99, 16:35, 24:54, 29:18)  Biz ona doğru yolu gösterdik. Artık ister teşekkür eder, ister nankörlük… (76:3)  Onları yola getirmek senin işin değildir. Gereken gayreti göstereni Allah yola getirir. (2:272) Kuran’da Piyasa
  12. 12.   Sen sadece bir hatırlatıcısın. Onların tepelerine dikilecek değilsin. (88:21-22)  Sen kendi sevdiklerini yola getiremezsin. Gereken gayreti göstereni Allah yola getirir. Kimin doğru yolda olduğunu da ancak O bilir. (28:56)  Allah yapacak olsaydı yeryüzündeki herkes iman ederdi. Şimdi sen mi insanları mümin olsunlar diye zorlayacaksın? Hiçbir canlı Allah’ın onayı olmadan mümin sayılamaz. Allah böyle aklını kullanmayanları rezilliğe mahkûm eder. (10:99-100) Kuran’da Piyasa
  13. 13.   Kuran’da, iktisadi mübadelenin meşruiyeti gönüllülük şartına bağlanmıştır.  «Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda geçersiz yollarla edinmeyin. Karşılıklı rızaya dayalı ticaret olsun ki kendi kendinizi öldürmeyin. Allah size karşı çok cömerttir.» (4:29)  Alışverişlerde karşılıklı rızanın bulunmaması durumunu da ele alan ayet, gönüllülük ilkesinin sistematik olarak ihlal edildiği toplumların ekonomik krizlere ve toplumsal yıkımlara giden yola girdiğini ihbar eder niteliktedir. Kuran’da Piyasa
  14. 14.   Devletlerin piyasaya müdahalesi tek taraflı olduğu için bir gönüllülükten bahsedilemez. Bu nedenle devlet müdahaleleri meşru bir zemine oturmak zorundadır.  Devletler ekonomik faaliyette bulunmaz bunun yerine zenginliğin yeniden dağıtımını gerçekleştirirler.  Ekonomide birinden alıp diğerine verme şeklinde gerçekleşen işlemlere ‘sıfır toplamlı oyun’ denir. Sıfır toplamlı oyun, bir tarafın zenginleşmesinin diğer tarafın yoksullaşmasına bağlı olduğu işlemleri ifade etmek için kullanılır. Kuran’da bu tip bir faaliyetin ancak Allah’ın gösterdiği şekilde olabileceği vurgulanmakta, bu konuda keyfiyete izin verilmemektedir. Kuran’da Devlet ve Piyasa
  15. 15.   “Rabbinin ikramını onlar mı paylaştırıyorlar? Oysa onların geçimliklerini bu dünya hayatında paylaştıran biziz. Onlar birbirlerini çalıştırsınlar diye kimilerini kimilerinden daha yüksek konumlara çıkartan da biziz. Rabbinin ikramı onların biriktirdiklerinden daha hayırlıdır.” (43:32)  Kuran’a göre ekonomide bir ‘paylaşım’ olacaksa, bu Allah’ın gösterdiği gibi olmak zorundadır.  Kuran’da ekonomik zenginliğin paylaştırılması zekat yoluyla yapılır. Devletin vatandaşlardan zekat dışında alabileceği bir vergi yoktur. Kuran’da Devlet ve Piyasa
  16. 16.   “Mallarından bir bağlılık vergisi al. Bununla onları arındırıp geliştirirsin. Onları destekle. Şüphesiz senin desteğin onlar için bir güvenlik ve huzur kaynağıdır. Allah dinleyen ve bilendir.” (9:103)  “O vergiler sadece şunlar içindir: fakirler, imkânları kısıtlı olanlar, bu işlerde çalışanlar, barış harcamaları, özgürlüğü kısıtlanmış olanlar, borç yükü altında ezilmiş olanlar, savunma harcamaları ve ulaşım harcamaları. Bu Allah tarafından size yüklenmiş bir görevdir. Allah her şeyi bilir ve doğru karar verir.” (9:60) Kuran’da Devlet ve Piyasa
  17. 17.   Vergi gelirlerinin harcanacağı sınıflar şu şekilde güncel dile aktarılabilir:  Açlık sınırı altında yaşayanlar  Yoksulluk sınırı altında yaşayanlar  Kamu personeli  Adalet sistemi ve diplomasi harcamaları  Mahpus, mahkum ve mülteciler  Ağır borç yükü altında olanlar  Savunma harcamaları  Yol ve ulaşım harcamaları Kuran’da Devlet ve Piyasa
  18. 18.   Toplumdan vergi olarak alınan mal ve paraların bu sınıflar dışında bir harcama alanına yönlendirilmesi Kuran açısından temelsizdir.  Bu bağlamda Kuran’ın, devlete ekonomi alanında çok sınırlı bir rol verdiği söylenebilir. Kuran’da Devlet ve Piyasa
  19. 19.   Kuran parasal süreçler konusunda da bir takım önermelerde bulunur. Bireylerin ceplerindeki paranın satın alım gücünü düşürmek Kuran’daki bazı ayetlerle aykırılık teşkil eder.  Paranın satın alım gücünü düşürmek üç şekilde yapılabilir.  Aldatmak, yanlış ölçü kullanarak haksızlık etmek  Enflasyonist para politikası izlemek  İtibari para ile piyasadaki para arzını artırmak Kuran’da Devlet ve Piyasa
  20. 20.   “Ey toplumum. Allah’a kulluk edin, sizin ondan başka ilahınız yok. Size Rabbinizden açık bir kanıt geldi. Ölçüyü ve tartıyı düzgün yapın. İnsanların mallarının değerini azaltmayın. Şu memlekette işler yolundayken yolsuzluk yapmayın. Eğer Allah’a güveniyorsanız bu sizin için daha hayırlıdır.” (7:85)  “Ölçüden kırpanların çekeceği var! Onlar insanlardan alırken gereği gibi tartılsın isterler ama onlar için tartarken veya ölçerken onları zarara sokarlar.” (83:1- 3) Kuran’da Devlet ve Piyasa
  21. 21.   Bir tüccar 1 kilo mal verdiğini söylerken 1 kilodan az veriyorsa müşterisinin parasının değerini azaltmış olur.  Genişleyici para politikası izleyen merkez bankaları para bastıkça enflasyona sebep olarak halkın parasının değerini azaltır.  Kısmi rezerv sisteminde kaydî para üreten bankalar da piyasadaki para arzını artırdığı için paranın satın alım değerini azaltmış olur. Kuran’da Devlet ve Piyasa
  22. 22. II
  23. 23.   Peygamberin Medine’ye göç etmesinden sonraki ilk bir yıl içerisinde yaptığı işlerden birisi Medine pazarını kurmaktır.  Peygamberin yeni bir pazar kurmasının nedeni aslında müslümanların başka din veya millete mensup insanların hakim olduğu pazarlarda iş yapamaması değil, mevcut pazarlarda gayrimeşru vergi, haksız rekabet ve imtiyazlar gibi bir takım yanlışların yerleşmiş olmasıdır. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  24. 24.   Bundan dolayı Peygamber, Medine pazarının kurulacağı yeri belirlediğinde şöyle söylemiştir:  «Burası sizin pazarınız olacak. Burada kimseye sıkıntı verilmeyecek ve burada vergi alınmayacak. Kendinize sabit yerler de edinmeyeceksiniz.»  Bu ifadelerden, bu pazarın aslında bir serbest pazar olmak üzere kurulduğunu;  Alışverişlerden ve üreticilerden vergi alınmaması,  Ticari hayat içerisinde hiç kimsenin herhangi bir imtiyaza sahip olmaması, gibi hedeflere ulaşılmak istendiğini anlayabiliriz. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  25. 25.   Peygamberin pazar konusunda müslümanlara yaptığı diğer uyarılar kaynaklarda şu şekilde yer almaktadır:  Pazara uzaktan gelenleri yolda karşılamayın.  Buna İslam hukukunda ‘telakki’r-rukban’ denir.  Bu uyarı iktisatta ‘asimetrik enformasyon’ olarak ifade edilen problemin etkisini azaltmaya yöneliktir. Peygamber, bu uygulamanın dış ticareti kötü etkileyeceğini ve nihayet yerli halkı yerli üreticiye muhtaç bırakacağını bildiği için böyle bir uyarıda bulunmuştur. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  26. 26.   Arabistan topraklarının tarıma fazla elverişli olmaması ticareti ve haddizatında dış ticareti zenginliğin temel kaynağı haline getirmiştir. Peygamber bu nedenle iç ve dış ticareti teşvik etmiş, mal stoklayarak arzı daraltanlara karşı sivil toplumu tepkiye davet etmiştir.  «Pazara mal getiren kazanır, karaborsacı dışlanır.» (İbn-i Mace, Ticaret, 12)  Peygamberin bu sözüyle de piyasadaki mal arzını artırmaya çalıştığı görülmektedir. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  27. 27.   Piyasadaki mal arzını daraltmak ve fiyatları yükseltmek isteyenlere peygamber şu uyarıyı yapmıştır:  «Bir gıda maddesini kırk gün satmayıp depolayan kimse Allah’tan uzaklaşır. Allah da onu kendisinden uzaklaştırır.» (İbn-i Hanbel, el-Müsned, II/33) Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  28. 28.   Peygamber piyasadaki mal arzını ne kadar geniş tutmak istese de aynı maksatla ihracatın engellenmesine karşı çıkmıştır. Örneğin bir gün Belka’dan Medine’ye buğday getiren Seymune adlı bir şahsa Medine halkı hurma satmaktan kaçınmış ve bunun üzerine peygamber Medine esnafına şöyle demiştir:  “Sahip olduğunuz bu hurmanın pahalılığına karşılık şu buğdayın ucuzluğu neyinize yetmiyor? Bırakın götürsünler.” (İbn-i Hacer, el-İsabe, II/104) Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  29. 29.   Yine asimetrik enformasyonun kötü etkilerini bertaraf etmek için şunu da söylemiştir:  «Şehirli köylü adına satış yapmasın.»  Burada da piyasaya dair bilgi eksikliği bulunan kişilerin bu dezavantajından yararlanılmasının piyasaya duyulan güveni zedeleyeceğini düşünmüş ve herkesin kendi üretimini bizzat satmasını teşvik etmiştir.  “Pazara mal getiren kazanır” ifadesi de bu teşviğin dile getirilmiş halinden ibarettir. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  30. 30.   Piyasada düzenleyici ahlak kurallarına karşı ihmalkar davranan tüccarlar peygamber tarafından kınanmış ve eleştiriye maruz kalmıştır.  “Birbirinizin satışı üzerine satış yapmayın. (Biriniz satış yaparken ötekiniz teklif vermesin) Satın almayacaksanız pazarlığı kızıştırmayın.” (Ebu Davud, Alışveriş, 43)  Bu konu İslam hukukunda “neceş” olarak bilinir. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  31. 31.   Peygamber piyasada genel ahlak kaidelerini ihlal eden tüccarlara karşı halkı uyarma işini kurumsallaştırmıştı. Bu iş tarihi kaynaklarda “hisbe” olarak bilinir. Pazarlarda dolaşıp insanları, haksızlıklara karşı uyaran bu görevlilere “muhtesib” denirdi.  Peygamberin devrinde Medine’de muhtesiplik yaptığı bilinen beş kişinin ikisi kadındır. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  32. 32.   Peygamberin Medine piyasası için yaptığı tek regülasyon ölçü ve tartıları standartlaştırmaktır.  Medine’de muhacirlerin Mekke ölçek ve tartısını, ensarın ise Medine ölçek ve tartısını kullandığını gören peygamber, bu karışıklığı gidermek ve alışverişlerde işlem maliyetini düşürmek için şu düzenlemeyi yapmıştır:  “Ölçek Medine’nin ölçeği, tartı Mekke’nin tartısıdır.” (Ebu Davud, Alışveriş, 8) Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  33. 33.   Mekke ile Medine arasında soğuk savaşın yaşanması dış ticareti kötü etkilediğinden zaman zaman Medine’de kıtlık olur ve fiyatlar yükselirdi. Böyle durumlarda piyasada bazı ürünlerin fiyatlarının aşırı yükselmesi üzerine peygamberden tavan fiyat belirlemesini isteyen kişilere karşı peygamber şu cevabı vermiştir:  «Fiyatları belirleyen, daraltıp genişleten ve rızkı veren Allah’tır. Ben üzerimde herhangi birinizin hakkı olmadan Allah’a kavuşmak isterim.» (İbn-i Mace, İbn- i Hanbel, Ebu Davud, Ebu Yusuf, Tirm.) Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  34. 34.   Peygamberden ulaşan aşağıdaki rivayet, aslında onun piyasaya dair tüm söylemlerinin bir özeti mahiyetindedir:  «İnsanları rahat bırakın. Allah onları birbirleriyle rızıklandırır.» Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  35. 35.   Peygamber hayatı boyunca piyasada serbestliği teşvik etmiş ve müdahale etmekten kaçınmıştır. Bununla birlikte piyasaya tamamen ilgisiz kalmış da değildir.  Onun piyasaya yönelik eylemleri çoğunlukla insanları bilgilendirmek ve piyasa ahlakına aykırı davranış gösteren üreticileri ifşa etmekten ibaret olmuştur. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  36. 36.   Örneğin bir gün pazarda bir buğday çuvalının içine elini daldırmış ve altta kalan buğdayın ıslak olduğunu fark edince tüccar ile arasında şöyle bir diyalog geçmiştir: - Bu buğdayın hali ne? - Yağmur yağdı Allah’ın elçisi. - Bunu üst tarafa koysaydın da görenler anlasaydı ya... Aldatan bizden değildir. (İbn-i Mace, İbn-i Hanbel, Tirmizi, Ebu Davud) Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  37. 37.   Bir başka örnek de insanları ölçme ve değerlendirme konusunda titizliğe davet etmesidir. Kaynaklarda şu şekilde rivayetler yer alır:  “Sattığınız zaman ölçerek satın. Aldığınız zaman da ölçerek alın. Yiyeceklerinizi ölçün ki sizin için bereketli olsun. Bir yiyecek satın alan onu ölçmeden satmasın.” (Buhari, Alışveriş, 51-52) Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  38. 38.   Peygamber, piyasada tedavülde olan dinar ve dirhemlerin kenarlarını kesmek ve paranın satın alım gücünü düşürmek suretiyle kazanç elde edilmesini de yasaklamıştır.  Bu iş daha çok devletin yapabileceği bir iş olduğu için peygamber kendi zamanında para basmak için bir kamu kurumu (merkez bankası) tesis etmekten kaçınmış, ardından gelen halifeler de bu konuda çok ihtiyatlı davranmışlardır. Peygamber’in Piyasaya Yönelik Uygulamaları
  39. 39. III
  40. 40.   Faiz geliri bugünkü müslüman iktisatçıların çoğu tarafından gayrimeşru olarak kabul edilir.  Bir işlemin gayrimeşru olması hukuken geçersiz olması anlamına gelir ki bu durum faizli işlemleri yasadışı hale getirmektedir.  Oysa faiz geliri dinen haram olmakla birlikte gayrimeşru değildir. Tarafların karşılıklı rıza ile imzaladıkları faizli bir borç sözleşmesi hukuki sonuç doğuran bir sözleşmedir ve taraflar bu sözleşmenin sonucunu elde etmekten engellenemezler. Aksi durum, ‘dinde zorlama’ açısından Kuran’a, mülkiyet haklarının ihlali açısından hukuka aykırıdır. Faiz Meselesi
  41. 41.   Peygamber, yaşadığı dönemde faizli işlem yapanları uyarmakla yetinmiş, onlara herhangi bir cezai yaptırım uygulamamıştır.  Kuran’da konuyla ilgili ayetler, faizli işlemlerin haram olduğunu, bu işlemlerden elde edilen kazancın bir bereketinin olmayacağını ifade etmekte, fakat bunu yapanlar aleyhine dünyevi bir ceza öngörmemektedir. Faiz Meselesi
  42. 42.   “Allah alışverişi helal, faizli işlemi haram kılmıştır. Kime Rabbinden bu konuda bir öğüt ulaşır da buna son verirse daha önce aldıkları kendisinindir. Onun işi Allah’a aittir.” (2:275)  “Ey Allah’a güvenenler! Allah’tan çekinin de verdiğiniz faizli borçtan arta kalanı bırakın. Eğer gerçekten güveniyorsanız böyle yaparsınız.” (2:278) Faiz Meselesi
  43. 43.   “Onların çoğunun kötülük ve düşmanlık konusunda yarıştığını ve haram kazanç elde ettiğini görürsün. Yaptıkları ne kadar kötü! Keşke bilim adamları ve hocaları onları kötü sözlerinden ve haram kazançlarından sakındırsalardı. Ne kötü işler yapıyorlar!” (5:62-63) Faiz Meselesi
  44. 44.   Müslüman bilim adamları İslam’ın adil gelir dağılımını öngördüğü konusunda güçlü bir kanaate sahip olsa da bu tarz bir politikanın Kuran’da ve Sünnet’te izine rastlamak mümkün değildir.,  Asrı Saadet’te Yönetim-Piyasa İlişkisi adlı eserinde Cengiz Kallek’in de vurguladığı gibi peygamberin ve halifelerin, toplumun zengin kesiminden zekat dışında vergi alarak yoksul kesimleri zenginleştirmeye yönelik bir gayreti olmamıştır. Adil Gelir Dağılımı Meselesi
  45. 45.   Nitekim Kuran’da bir devletin zenginliği yeniden dağıtma rolüne soyunması eleştirilmektedir.  “Rabbinin ikramını onlar mı paylaştırıyorlar? Oysa onların geçimliklerini bu dünya hayatında paylaştıran biziz. Onlar birbirlerini çalıştırsınlar diye kimilerini kimilerinden daha yüksek konumlara çıkartan da biziz. Rabbinin ikramı onların biriktirdiklerinden daha hayırlıdır.” (43:32) Adil Gelir Dağılımı Meselesi
  46. 46.   Bununla birlikte Kuran’da, insanların fırsat eşitliğine sahip olması gerektiği vurgulanır.  “Yeryüzünde denge ve dayanıklılık sağlayan dağları yukarıdan yerleştiren O’dur. Orayı bereketlendirmiş ve gıdalarının ölçüsünü dört evrede, arayan herkes için eşit mesafede olmak üzere oluşturmuştur.” (41:10)  Bu ayetten, insanların mülkiyete ulaşım kanalları olan piyasalara giriş konusunda herkesin eşit düzeyde hak sahibi olması gerektiği çıkartılabilir. Adil Gelir Dağılımı Meselesi
  47. 47. Teşekkürler

×