1                             გაკვეთილი N14  საშინაო დავალების შემოწმება  1. 4P + 5O2 → 2P2O5     P2O5 + 3H2O → 2H3PO4    ...
2   ამიტომ ეს ელემენტები ძირითადად ოთხვალენტიანია. ნახშირბადი, სილიციუმიდა გერმანიუმი იშვიათად შეიძლება ორვალენტიანებიც იყ...
3  ალმასის სტრუქტურა შემდეგნაირია: წარმოვიდგინოთ, რომ ტეტრაედრის(ტეტრაედრი პირამიდაა, რომლის ყველა წახნაგი ტოლგვერდა სამკუ...
4  უფრო დაწვრილებით ამ მარტივ ნივთიერებას ორგანული ქიმიის შესწავლისასგანვიხილავთ.  არსებობს ე.წ. “ამორფული ნახშირბადი”. სი...
5                          C + H2O         CO + H2                                          wyal gaz i                    ...
6                                     Cl                  CO + Cl2                 C O                                    ...
7            H2O + CO2     H2CO3      H+ + HCO 3-        2H+ + CO32-                                          hi d r o -  ...
81. განახორციელეთ შემდეგი გარდაქმნები                    Na2CO3          NaHCO3        C    CO2                           ...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Ara 014

1,028 views

Published on

Published in: Education
  • Be the first to comment

Ara 014

  1. 1. 1 გაკვეთილი N14 საშინაო დავალების შემოწმება 1. 4P + 5O2 → 2P2O5 P2O5 + 3H2O → 2H3PO4 3Ca(OH)2 + 2H3PO4 → Ca3(PO4)2 + 6H2O Ca3(PO4)2 + H3PO4 → 3CaHPO4 CaHPO4 + H3PO4 → Ca(H2PO4)2 H3PO4 + NaOH → NaH2PO4 NaH2PO4 + NaOH → Na2HPO4 Na2HPO4 + NaOH → Na3PO4+ H2O 2. ω (H3PO4) = 0,3616 3. Ca3(PO4)2 + 3H2SO4 → 3CaSO4↓ + 2H3PO4 H3PO4 + NH3 → NH4H2PO4 m (NH4H2PO4) = 74,2გ ელემენტთა პერიოდული სისტემის IV ჯგუფის მთავარი ქვეჯგუფი ეს ქვეჯგუფი შედგება ელემენტებისგან: ნახშირბადი(C), სილიციუმი (Si),გერმანიუმი (Ge), კალა (Sn) და ტყვია (Pb). პირველი ორი არამეტალია, დანარჩენებიმეტალებია. გარე ელექტრონულ შრეზე ამ ელემენტის ატომებს 4 - 4 ელექტრონიაქვთ ns2 np2 მაგ., ნახშირბადის გარე შრის აღნაგობაა: 2p 2s [1s2] 2s2 2p2 რომელიც ადვილად გადადის აღგზნებულ მდგომარეობაში: 2p 2s
  2. 2. 2 ამიტომ ეს ელემენტები ძირითადად ოთხვალენტიანია. ნახშირბადი, სილიციუმიდა გერმანიუმი იშვიათად შეიძლება ორვალენტიანებიც იყვნენ, ხოლო კალა დატყვია საკმაოდ ბევრ ნაერთშია ორვალენტიანი. ეს ელემენტები წარმოქმნიან ოქსიდებს RO და RO2 და წყალბადნაერთებს RH4. ნახშირბადისა და სილიციუმისთვის დამახასიათებელია დაჟანგულობისხარისხები –4 დან +4-მდე. ხოლო დანარჩენები ყოველთვის დადებითიდაჟანგულობის ხარისხით ხასიათდებიან. ნახშირბადი და სილიციუმი ბუნებაში ფართოდაა გავრცელებული. განვიხილოთეს ორი ელემენტი. ნახშირბადი ელემეტი ნახშირბადი მოთავსებულია ელემენტთა პერიოდული სისტემის IIპერიოდის IV ჯგუფში. რიგობრივი ნომერია 6. M (C ) =12გ/მოლი. მისი ატომისაღნაგობა შეიძლება ასე გამოვსახოთ: K L 2p 2s +6 2 4 [1s2] 2s2 2p2 ნახშირბადის დაჟანგულობის ხარისხი იცვლება –4 დან +4-მდე. ამჟღავნებსიშვიათად ორ, ძირითადად ოთხვალენტობას (ამის მიზეზები IV ჯგუფისელემენტების ზოგადი მიმოხილვისას განვიხილეთ). ნახშირბადი მილიონობით ნაერთს წარმოქმნის. ნახშირწყალბადები და მათინაწარმები ცალკეა გამოყოფილი და ამ ნივთიერებებს ორგანული ნივთიერებებიქვიათ. ორგანულ ნაერთებს “ორგანული ქიმიის” კურსიდან გავეცნობით. ამჟამად კინახშირბადის “მინერალურ”, ანუ არაორგანულ ნაერთებზე ვისაუბრებთ.ნახშირბადის შემცველი არაორგანული ნივთიერებებია: მარტივი ნივთიერებანახშირბადი, მისი ოქსიდები, ნახშირმჟავა და მისი მარილები. ბუნებაში ხშირად გვხვდება ნახშირბადი როგორც თავისუფალი (ალმასი დაგრაფიტი), ასევე ნაერთების სახით. ნახშირბადი შედის ქვანახშირის, ნავთობის დასხვა ბუნებრივი საწვავის შემადგენლობაში. ნახშირბადს შეიცავენ შემდეგიმინერალები - კალციტი: CaCO3 – კირქვა, ცარცი, მარმარილო. CaCO3 ⋅ MgCO3 –დოლომიტი. MgCO3 – მაგნეზიტი და სხვა. ბუნებაში გვხვდება ნახშირბადის ალოტროპიული სახეცვლილებები: ალმასი დაგრაფიტი. ალმასი გამჭვირვალე კრისტალია. ყველა მინერალზე და ხელოვნურადმიღებულ მასალაზე უფრო მაგარია, ჭრის მინას. ძვირფასი ქვაა და გამოიყენებასაიუვილერო ნაწარმების დასამზადებლად, აგრეთვე ტექნიკური მიზნებისთვის. გრაფიტი შავი ფერის ძალიან რბილი მინერალია. ატარებს დენს. იყენებენელექტროდების და ფანქრების დასამზადებლად.
  3. 3. 3 ალმასის სტრუქტურა შემდეგნაირია: წარმოვიდგინოთ, რომ ტეტრაედრის(ტეტრაედრი პირამიდაა, რომლის ყველა წახნაგი ტოლგვერდა სამკუთხედია)ცენტრში მოთავსებულია ნახშირბადის ატომი, ტეტრაედრის წვეროებშიმოთავსებულ ოთხ ატომთან მტკიცე, არაპოლარული კოვალენტური ბმებითაადაკავშირებული. ამასთან ნებისმიერი ნახშირბადატომი მსგავსი ტეტრაედრისცენტრად შეიძლება წარმოვიდგინოთ. აღნიშნავს ქიმიურ ბმას აღნიშნავს ტეტრაედრის წიბოს ალმასის სტრუქტურა გრაფიტი კი ფენოვანი აღნაგობისაა. ფენებს შორის მანძილი დიდია და მათ შორისქიმიური კავშირის განხორციელება შეუძლებელია, ამიტომ გრაფიტი ადვილადიშლება ფენებს შუა სივრცეში. gr af i t i გრაფიტი
  4. 4. 4 უფრო დაწვრილებით ამ მარტივ ნივთიერებას ორგანული ქიმიის შესწავლისასგანვიხილავთ. არსებობს ე.წ. “ამორფული ნახშირბადი”. სინამდვილეში ეს წვრილკრისტალურიგრაფიტია. ხელოვნურად იქნა მიღებული კიდევ ერთი ალოტროპიული სახეცვლილება -კარბინი C C C C C C C C ნახშირბადის მიღება მეთანის 10000 –ზე მაღლა გახურებისას მიიღება ნახშირბადი და წყალბადი. ამრეაქციას მეთანის კრეკინგი ქვია. Y CH4 →C + 2H2 ნახშირბადშემცველი საწვავის არასრული წვისას წარმოიქმნება ნახშირბადი(ჭვარტლი, მური, ნახშირი). ქვანახშირის უჰაეროდ გახურებისას მიიღებანახშირბადისგან შემდგარი ფოროვანი მასა – კოქსი, რომელიც გამოიყენებამეტალურგიაში. მერქანის არასრული წვის შედეგად მიიღება ხის ნახშირი. მას შეუძლია შთანთქოსაირები, მათ შორის მომწამვლელი აირებიც. ამ თვისების გამო ხის ნახშირს იყენებენე, წ. მფილტრავი აირწინაღის დასამზადებლად. ნახშირბადის ქიმიური თვისებები 1. ნახშირბადი რეაგირებს არამეტალებთან. ჟანგბადის ნაკლებობისას მიმდინარეობს არასრული წვა (წარმოიქმნება CO) , სიჭარბისას – სრული (წარმოიქმნება CO2): 2C + O2 → 2CO C + O2 → CO2 მაღალ ტემპერატურაზე რეაგირებს წყალბადთან: C + 2H2 → CH4 არ რეაგირებს ჰალოგენებთან. რეაგირებს გოგირდთან და სილიციუმთან: C + 2S → CS2 C + Si → SiC 2. მაღალ ტემპერატურაზე ნახშირბადი მეტალებთან წარმოქმნის კარბიდებს: C Ca + 2C CaC2 Ca კალციუმისsკარბიდი kal c i um kar bi d i i C Al Al Al Al 4Al + 3C Al4C3 al um ni s kar bi d i i ალუმინის კარბიდი C C C 3. გავარვარებული ნახშირი რეაგირებს წყლის ორთქლთან :
  5. 5. 5 C + H2O CO + H2 wyal gaz i წყალგაზი ან C + 2H2O → CO2 + 2H2 4. ძლიერი მჟანგავები რეაგირებენ ნახშირთან: C + 2H2SO4 CO2 + 2H2O + 2SO2 (ko nc (კონც) ) C + 4HNO3 3CO2 + 2H2O + 4NO (განზ) ) (ganz 5. ნახშირი (კოქსის სახით) აღადგენს მეტალებს და არამეტალებს მათი ოქსიდებიდან: PbO2 + C → Pb + CO2 SO2 + C → S + CO2 CO – ნახშირჟანგი – ნახშირბადის (II) ოქსიდი, ნახშირბადისმონოოქსიდი – მხუთავი გაზი. მიიღება ნახშირბადის არასრული წვისას. აგრეთვეჭიანჭველმჟავას და მჟაუნმჟავას დაშლით: t HCOOH H2O + CO ჭიანჭველ- [H2SO4] W anW i vel მჟავა mJava COOH H2O + CO2 + CO COOH მჟაუნმჟავა m nm Jau Java ნახშირჟანგი უფერო, უსუნო აირია. ჰაერზე ოდნავ მსუბუქია. მომწამვლელია.ჩასუნთქვისას შეიწოვება სისხლში და ჟანგბადის ნაცვლად უკავშირდებაჰემოგლობინს, სისხლს გადააქვს ნახშირჟანგი მთელ ორგანიზმში და იწვევს საერთომოწამვლას. მოლეკულის აღნაგობას გავეცანით ქიმიური ბმების შესწავლისას. ატომებს შორისხორციელდება 2 კოვალენტური და ერთი დონორ-აქცეპტორული ბმა. ნახშირბადისატომი დონორია, ჟანგბადის_აქცეპტორი. CO იწვის: 2CO + O2 → 2CO2 რეაგირებს წყლის ორთქლთან: H2O + CO t0 CO2 + H2 აღადგენს მეტალებს მათი ოქსიდებიდან: Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 გამლღვალ ტუტეებთან წარმოქმნის ჭიანჭველმჟავას მარილებს (ფორმიატებს): O CO + NaOH H C O Na ქლორთან შეერთებისას წარმოიქმნება მომწამვლელი ნივთიერება ფოსგენი:
  6. 6. 6 Cl CO + Cl2 C O Cl f o sgeni ფოსგენი CO2 ნახშირორჟანგი , ნახშირბადის (IV) ოქსიდი – ნახშირბადისდიოქსიდი. O C O მიიღება: 1. კირქვის თერმული დაშლით: 9000 CaCO3 CaO + CO2 2. კარბონატების მჟავასთან ურთიერთქმედებით: CaCO3 + 2HCl → CaCl2 + H2O + CO2↑ Na2CO3 + H2SO4 → Na2SO4 + H2O + CO2↑ 3. ნახშირბადის და ყველა ნახშირბად შემცველი სათბობის (შეშა, ტორფი, ქვანახშირი, ბუნებრივი აირი, ნავთობი და ნავთოპროდუქტები) სრული წვისას. მაგ: CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O 2C2H6 + 7O2 → 4CO2 + 6H2O და ა.შ. CO2 უფერო, უსუნო აირია, 1,5–ჯერ მძიმეა ჰაერზე (M(CO2) = 44გ/მოლი M(ჰაერი) =29გ/მოლი) 00C ტემპერატურაზე 1,7 ლ CO2 იხსნება 1ლ წყალში. გაცივებისას მყარდება_ მიიღება ე.წ. “მშრალი ყინული”. ქიმიური თვისებები CO2Mმჟავური ოქსიდია, ამიტომ ცხადია, რომ ის რეაგირებს წყალთან, ფუძეოქსიდებთან და ტუტეებთან. CO2 + CaO → CaCO3 CO2 + 2NaOH → Na2CO3 + H2O ანთებული მაგნიუმი ნახშირორჟანგის არეში აგრძელებს წვას. CO2 + 2Mg → 2MgO + C CO2 გამოიყენება ხანძრის ჩასაქრობად, რადგან თვითონ არ იწვის, ჰაერზე მძიმეა,ფარავს ცეცხლის კერას და არ უშვებს ცეცხლთან ჰაერის ჟანგბადს.. მას იყენებენგამაცივებლად (მშრალი ყინული), აგრეთვე “შუშხუნა” სასმელების დასამზადებლად.ბუნებაში მიმდინარე ქიმიური რეაქციებიდან უმნიშვნელოვანესია ფოტოსინთეზისრეაქცია, რომელიც მცენარის მწვანე ფოთლებში მიმდინარეობს მზის ენერგიისშთანთქმით. 6H2O + 6CO2 → C6H12O6 + 6O2 ამ დროს ხდება ჟანგბადის აღდგენა _ რეგენერაცია. ნახშირმჟავა H2CO3 - სუსტი და არამდგრადი მჟავაა. ძალიან სუსტადაადისოცირებული
  7. 7. 7 H2O + CO2 H2CO3 H+ + HCO 3- 2H+ + CO32- hi d r o - ჰიდროკა- kar bo nat i კარბონატი kar bo nat i რბონატი დისოციაციის I საფეხური მცირე რაოდენობით, ხოლო II საფეხურიპრაქტიკულად არ მიმდინარეობს. როგორც ორფუძიანი მჟავა ორი ტიპის მარილებს(მჟავა და ნორმალური) წარმოქმნის: NaOH + H2CO3 → NaHCO3 + H2O 2NaOH + H2CO3 → Na2CO3 + H2O თუ CO32- იონის შემცველ ხსნარს დავამატებთ ბარიუმის ან კალციუმისქლორიდის შემცველ ხსნარს, მივიღებთ თეთრი ფერის ნალექს (BaCO3 ან CaCO3)..მიღებული ნალექი მჟავებში იხსნება. გამოიყოფა უსუნო აირი CO2, რომელიცამღვრევს კირიან წყალს. გავიხსენოთ კირიანი წყალი კალციუმის ჰიდროქსიდისწყალხსნარია. აირის ჭარბად გატარებისას სიმღვრივე გაქრება. CO32- + Ba2+ → BaCO3↓ BaCO3 + 2HCl → BaCl2 + H2O + CO2 CO2 + Ca(OH)2 → CaCO3↓ + H2O CaCO3 + H2O + CO2 → Ca(HCO3)2 (ხსნადია) ხსნადებია მხოლოდ ნატრიუმის, კალიუმის და ამონიუმის კარბონატები. ყველაჰიდროკარბონატები კი წყალში ხსნადებია. Na2CO3 – სარეცხი სოდა. შესაბამისი კრისტალჰიდრატია - Na2CO3 ⋅ 10H2O.გამოიყენება საპნის, მინის და კიდევ მრავალი ქიმიური პროდუქტის წარმოებაში. NaHCO3 – სასმელი სოდა გამოიყენება კულინარიაში, მედიცინაში და სხვა სოდის მიღების სოლვეს ხერხი რამდენიმე საფეხურს მოიცავს: I ამიაკის, ნახშირორჟანგისა და წყლის ურთიერთქმედებით მიიღება ამონიუმისჰიდროკარბონატი: NH3 + CO2 + H2O → NH4HCO3 II ნატრიუმის ქლორიდისა და ამონიუმის ჰიდროკარბონატის ხსნარებისურთიერთქმედებისას ილექება ცივ წყალში ცუდად ხსნადი ნატრიუმისჰიდროკარბონატი – სასმელი სოდა: NH4HCO3 + NaCl → NH4Cl + NaHCO3↓ III ნატრიუმის ჰიდროკარბონატის გახურებისას მიიღება ნატრიუმის კარბონატი –“სარეცხი სოდა”: 2NaHCO3 → Na2CO3 + H2O + CO2 K2CO3 – პოტაში, შედის ხის ნაცრის შემადგენლობაში. გამოიყენება ძნელადლღობადი მინის და რბილი საპნის წარმოებაში. . CaCO3 – კირქვა, ცარცი, მარმარილო. გამოიყენება ჩაუმქრალი კირის წარმოებაში,მშენებლობაში, ქიმიურ მრეწველობასა და ყოფაცხოვრებაში. საშინაო დავალება
  8. 8. 81. განახორციელეთ შემდეგი გარდაქმნები Na2CO3 NaHCO3 C CO2 Na2SO4 NaCl2. შეურიეს 1ლ CO2 და 1ლ CO. როგორი იქნება ამ აირთა ნარევის სიმკვრივე ჰაერის და წყალბადის მიმართ?3. 2ლ CO2 და H2 ნარევის ტუტის ხსნარში გატარების შემდეგ გამოყოფილი აირის მოცულობაა 0,5ლ. როგორია საწყის ნარევში თითოეული აირის მოცულობითი წილი?4. კირქვაში კალციუმის კარბონატის შემცველობა 90%-ია. რამდენი გრამი CaO და რამდენი ლიტრი CO2 გამოიყოფა 100გ ასეთი კირქვის გავარვარებისას?5. 100გ ბუნებრივი კირქვიდან მჟავით დამუშავების შედეგად 18ლ CO2 გამოიყო. როგორია კირქვაში კალციუმის კარბონატის მასური წილი?

×