Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Sosyolojide Araştırma Yöntem ve Teknikleri

3,073 views

Published on

Sosyolojide Araştirma Yöntemleri: Anadolu Üniversitesi Yayınları

Published in: Education
  • Be the first to comment

Sosyolojide Araştırma Yöntem ve Teknikleri

  1. 1. T.C. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2641 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1609 SOSYOLOJ‹DE ARAfiTIRMA YÖNTEM VE TEKN‹KLER‹ Yazarlar Yrd.Doç.Dr. F. Ayflin Koçak TURHANO⁄LU (Ünite 1) Prof.Dr. Nadir SU⁄UR (Ünite 2) Yrd.Doç.Dr. Temmuz GÖNÇ fiAVRAN (Ünite 3-5) Yrd.Doç.Dr. Oya Beklan ÇET‹N (Ünite 6) Editör Yrd.Doç.Dr. Temmuz GÖNÇ fiAVRAN ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
  2. 2. Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Doç.Dr. T. Volkan Yüzer Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Okt. Mustafa Ever Grafikerler Ayflegül Dibek Aysun fiavl› Hilal Küçükda¤aflan Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri ISBN 978-975-06-1309-8 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 27.500 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, Temmuz 2012
  3. 3. ‹çindekiler Önsöz............................................................................................................ vii Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma............................... 2 FELSEFE VE B‹LG‹ ....................................................................................... 3 B‹L‹M, B‹L‹MSEL B‹LG‹ VE YÖNTEM.......................................................... 6 AYDINLANMA DÜfiÜNCES‹ ......................................................................... 7 Ayd›nlanma Düflünürleri............................................................................... 8 Ayd›nlanma Düflüncesinin Temel ‹lkeleri.................................................... 10 Devrimler ....................................................................................................... 11 Bilimsel Devrim....................................................................................... 12 Frans›z Devrimi ....................................................................................... 13 Endüstri Devrimi ..................................................................................... 13 MODERN‹TE VE MODERN TOPLUMLAR.................................................... 14 Modern Toplumlar›n Oluflumu ................................................................... 14 Modern Toplumun Özellikleri...................................................................... 15 SOSYOLOJ‹N‹N B‹L‹M OLARAK KURULMASI ............................................ 15 DO⁄A B‹L‹MLER‹ VE SOSYAL B‹L‹MLER .................................................. 17 Ampirist Do¤a Bilimi Anlay›fl› ...................................................................... 17 Pozitivizm ...................................................................................................... 18 Do¤a Bilimleri ile Sosyal Bilimlerin Farkl›l›klar› ......................................... 19 TOPLUMSAL ARAfiTIRMA VE YÖNTEMLER‹ .............................................. 20 Toplumsal Araflt›rman›n Aflamalar›............................................................... 22 Nicel ve Nitel Araflt›rma Yöntemleri ............................................................ 25 Özet ............................................................................................................... 27 Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... 29 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 30 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 30 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar............................................... 31 Sosyolojik Yöntemde Klasik ve Yeni Dönem Tart›flmalar›.. 32 SOSYOLOJ‹K YÖNTEMDE FARKLI B‹L‹MSEL YAKLAfiIMLARIN GEL‹fi‹M‹........................................................................................................ 33 POZ‹T‹V‹ST SOSYAL B‹L‹M YAKLAfiIMI ................................................... 34 Auguste Comte’un Yöntemi.......................................................................... 37 Emile Durkheim’›n Yöntemi......................................................................... 38 YORUMLAYICI SOSYAL B‹L‹M YAKLAfiIMI .............................................. 42 Max Weber’in Yöntemi................................................................................. 45 ELEfiT‹REL SOSYAL B‹L‹M YAKLAfiIMI....................................................... 48 Karl Marx’›n Yöntemi.................................................................................... 50 FEM‹N‹ST SOSYAL B‹L‹M YAKLAfiIMI ........................................................ 53 POSTMODERN SOSYAL B‹L‹M YAKLAfiIMLARI......................................... 54 Özet ............................................................................................................... 58 Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... 60 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 61 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 61 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar............................................... 62 ‹çindekiler iii 1. ÜN‹TE 2. ÜN‹TE
  4. 4. Nicel ve Nitel Araflt›rmalarda Kullan›lan Araflt›rma Teknikleri............................................................... 64 G‹R‹fi .............................................................................................................. 65 N‹CEL VE N‹TEL ARAfiTIRMA YÖNTEMLER‹N‹N TEMEL ÖZELL‹KLER‹ .................................................................................... 66 Nicel Araflt›rma Yönteminin Temel Özellikleri............................................ 66 Nitel Araflt›rma Yönteminin Temel Özellikleri ............................................ 69 Nicel ve Nitel Araflt›rma Yöntemlerinin Karfl›laflt›r›lmas› ........................... 73 ARAfiTIRMA TEKN‹KLER‹............................................................................. 75 Nicel Araflt›rmalarda Kullan›lan Araflt›rma Teknikleri ................................ 76 Deney....................................................................................................... 76 Yar›-Deney ............................................................................................. 78 Yap›land›r›lm›fl (Denetimli, Sistematik) Gözlem ................................... 78 Anket........................................................................................................ 80 Survey (Tarama)...................................................................................... 85 Yap›land›r›lm›fl Görüflme ........................................................................ 86 Nitel Araflt›rmalarda Kullan›lan Araflt›rma Teknikleri.................................. 87 Derinlemesine Görüflme ......................................................................... 87 Odak Grup Görüflmesi ........................................................................... 88 Yap›land›r›lmam›fl (Denetimsiz) Gözlem............................................... 89 Kat›l›ms›z Gözlem ................................................................................... 90 Kat›l›mc› Gözlem..................................................................................... 90 Yar›-Yap›land›r›lm›fl Gözlem ................................................................. 93 Örnek Olay ‹ncelemesi (Vaka Çal›flmas›).............................................. 93 Yaflam Öyküsü Görüflmesi ..................................................................... 93 Sözlü Tarih Görüflmesi............................................................................ 94 Doküman ‹ncelemesi ............................................................................. 94 ‹çerik Analizi ........................................................................................... 94 Elefltirel Söylem Analizi........................................................................... 96 Gömülü Teori (‘Grounded’ Teori) ........................................................ 96 YÖNTEMSEL ÇO⁄ULCULUK ...................................................................... 98 Özet................................................................................................................ 100 Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... 102 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 103 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 104 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar............................................... 104 Araflt›rma Probleminin Oluflturulmas› ve Uygun Yöntem ve Tekniklerin Seçilmesi.......................................... 106 ARAfiTIRMA TÜRLER‹N‹N SINIFLANDIRILMASI ........................................ 107 Kullan›mlar›na Göre Araflt›rma Türleri ....................................................... 108 Amaçlar›na Göre Araflt›rma Türleri ............................................................. 108 Keflfedici Araflt›rmalar ............................................................................. 108 Betimleyici Araflt›rmalar.......................................................................... 111 Aç›klay›c› (Hipotez S›namaya Yönelik) Araflt›rmalar ............................ 115 Zamana Göre Araflt›rma Türleri .................................................................. 116 Kesitsel Araflt›rmalar................................................................................ 116 Boylamsal Araflt›rmalar ........................................................................... 117 ‹çindekileriv 3. ÜN‹TE 4. ÜN‹TE
  5. 5. UYGUN ARAfiTIRMA TÜRÜNÜN, YÖNTEM VE TEKN‹KLER‹N SEÇ‹LMES‹ ........................................................................... 120 ARAfiTIRMA KONUSU VE ARAfiTIRMA PROBLEM‹ ................................... 125 Araflt›rma Konusunun Seçilmesi, Daralt›lmas› ve Araflt›rma Probleminin Oluflturulmas› ......................................................... 125 Araflt›rma Konusunun Seçilmesi ........................................................... 125 Araflt›rma Konusunun Daralt›lmas› ve Araflt›rma Probleminin Oluflturulmas› .......................................................................................... 125 Literatür Taramas›.......................................................................................... 129 Varsay›m, Önerme, Kavram, ‹fllemsellefltirme, De¤iflken ve Hipotez........ 130 Varsay›m (Say›lt›) .................................................................................... 130 Kavram ................................................................................................... 131 Önerme.................................................................................................... 132 ‹fllemsellefltirme ....................................................................................... 132 De¤iflken.................................................................................................. 132 Hipotez (Denence).................................................................................. 133 Araflt›rman›n Kapsam›n›n ve S›n›rl›l›klar›n›n Belirlenmesi.......................... 135 Araflt›rman›n Amaçlar›n›n ‹fade Edilmesi..................................................... 136 Özet................................................................................................................ 139 Kendimizi S›nayal›m .................................................................................... 141 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 142 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 143 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar............................................... 143 Örneklem Seçimi ve Ölçüm................................................... 144 G‹R‹fi .............................................................................................................. 145 ARAfiTIRMA EVREN‹ VE ÖRNEKLEM.......................................................... 145 ÖRNEKLEM SEÇ‹M TEKN‹KLER‹.................................................................. 146 Olas›l›¤a Dayal› Örneklem Seçim Teknikleri .............................................. 147 Basit Tesadüfi Örneklem Seçimi ............................................................ 148 Sistematik Örneklem Seçimi................................................................... 149 Tabakal› (Katmanl›) Örneklem Seçimi................................................... 150 Küme (Çok Aflamal›) Örneklem Seçimi ............................................... 152 Olas›l›¤a Dayal› Olmayan (Yarg›sal) Örneklem Seçim Teknikleri............. 154 Gelifligüzel Örneklem Seçim Tekni¤i..................................................... 154 Kota Örneklem Seçim Tekni¤i............................................................... 155 Amaçsal Örneklem Seçim Tekni¤i......................................................... 155 Kartopu Örneklem Seçim Tekni¤i ......................................................... 156 Güdümlü Örneklem Seçim Tekni¤i....................................................... 157 Mekânsal Örneklem Seçim Tekni¤i ....................................................... 157 Ayk›r› Durum Örneklem Seçim Tekni¤i................................................ 158 ÖRNEKLEM BÜYÜKLÜ⁄ÜNÜ BEL‹RLEME ................................................. 158 ÖLÇÜM VE ÖLÇÜM HATALARI .................................................................. 161 Ölçme Düzeyleri .......................................................................................... 162 Ölçüm Hatalar› .............................................................................................. 165 GÜVEN‹RL‹K VE GEÇERL‹K......................................................................... 165 Nicel Araflt›rmalarda Güvenirlik ve Geçerlik......................................... 166 Güvenirlik ..................................................................................................... 166 Güvenirli¤i Yükseltme Yollar› ...................................................................... 169 Geçerlik.................................................................................................... 169 ‹çindekiler v 5. ÜN‹TE
  6. 6. Nitel Araflt›rmalarda Güvenirlik ve Geçerlik................................................ 173 Özet ............................................................................................................... 177 Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... 178 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 179 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 180 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar............................................... 180 Sosyolojik Araflt›rmalarda Veri Çözümlemesi ve Bulgular›n Yorumlamas›............................................... .......... 182 N‹CEL VER‹ ÇÖZÜMLEME VE YORUMLAMA SÜREC‹............................... 183 Tek De¤iflkenin Betimlenmesi: Frekans Da¤›l›m›, Merkezi E¤ilim ve De¤iflkenlik (Da¤›l›m) Ölçümleri ve Yorumlanmas›................................... 184 ‹ki De¤iflkene ‹liflkin Frekans Da¤›l›m›: Çapraz Tablolar ve Yorumlanmas›................................................................................................ 186 ‹ki De¤iflken Aras›ndaki ‹liflkinin Varl›¤›n›, Yönünün ve fiiddetini Gösteren ‹statistikler ve Yorumlanmas›....................................................... 188 N‹TEL VER‹ ÇÖZÜMLEME VE YORUMLAMA SÜREC‹ ............................... 192 Betimsel Çözümleme .................................................................................... 192 Ba¤lamlar................................................................................................. 193 Niyetler..................................................................................................... 193 Süreçler .................................................................................................... 194 Sistematik Çözümleme.................................................................................. 195 S›n›fland›rma............................................................................................ 195 ‹liflkilendirme .......................................................................................... 196 Yorumlama .................................................................................................... 197 Nitel Verilerde Kodlama .............................................................................. 198 BULGULARIN SUNUMU VE ARAfiTIRMA RAPORUNUN YAZILMASI ....... 202 Rapor Yaz›m› Öncesi Dikkate Al›nmas› Gereken Ögeler........................... 202 Rapor Yaz›m›: ‹çerik Düzenleme ve Verilerin Sunumu.............................. 204 Özet ............................................................................................................... 211 Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... 212 Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... 213 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 214 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 214 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar............................................... 215 Sözlük ................................................................................... 217 ‹çindekilervi 6. ÜN‹TE
  7. 7. Önsöz Sosyolojide geçerli ve güvenilir bilgiye bilimsel araflt›rmalar yoluyla ulafl›l›r, bu nedenle bilimsel araflt›rmalar›n nas›l yürütüldü¤ünü ö¤renmek, sosyoloji ö¤reni- minin önemli bir parças›d›r. Bilimsel araflt›rma yapmak, uygun bir araflt›rma prob- lemi formüle etmekle bafllar, bu probleme uygun yöntem ve tekniklerle olgular› gözlemlemeyi, veri toplamay›, verileri çözümlemeyi ve bulgular› yorumlayarak bi- limsel bir dille ifade etmeyi içerir. Sosyolojik problemleri ve sorular› cevaplama- ya çal›fl›rken hangi yoldan gitmemiz gerekti¤ini, hangi yolun bizi nereye ulaflt›ra- ca¤›n›, hangi araçlar› kullanmam›z›n amac›m›za daha uygun oldu¤unu bilmemiz son derece önemlidir. Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri kitab›, uzaktan ö¤retim ile e¤itim veren sosyoloji lisans program› ö¤rencilerine sosyolojik yöntem bilgisi kazand›r- maya yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. Kitab›n temel amac› bilim, bilimsel bilgi ve bi- limsel araflt›rma hakk›nda ö¤rencileri bilgilendirmek ve bilimsel araflt›rman›n afla- malar›n› aç›klamakt›r. Kitap ayr›ca sosyolojide kullan›lan farkl› yöntemlerin neler oldu¤una ve bu yöntemler hakk›ndaki tart›flmalara de¤inmekte ve farkl› yöntem- lerin nas›l uyguland›¤›na dair ö¤rencilere yol gösterici bilgiler sunmaya çal›flmak- tad›r. Bu çerçevede elinizdeki kitap araflt›rma konusunun seçimi, araflt›rma prob- leminin oluflturulmas›, araflt›rma amaçlar›n›n ifade edilmesi, uygun yöntem ve tek- niklerin seçimi, araflt›rma örnekleminin belirlenmesi, verilerin toplanmas›, çözüm- lenmesi, yorumlanmas› ve raporlanmas› kademeleri üzerinden sosyolojide bilim- sel bir araflt›rman›n nas›l bafllad›¤›n›, hangi aflamalardan geçti¤ini ve nas›l ifade edildi¤ini ö¤rencilere aktarmaktad›r. Kitab›n haz›rlanmas›ndaki emeklerinden ötürü ö¤retim tasar›mc›m›z Doç.Dr. Tevfik Volkan YÜZER’e ve A.Ö.F. dizgi birimine teflekkür ederim. Editör Yrd.Doç.Dr. Temmuz GÖNÇ fiAVRAN Önsöz vii
  8. 8. Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Bilim, bilimsel bilgi ve yöntem kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Ayd›nlanma düflüncesinin temel ilkelerini aç›klayabilecek, Do¤a bilimleri ve sosyal bilimler aras›ndaki farkl›l›klar› özetleyebilecek, Toplumsal araflt›rma kavram›n› ve amaçlar›n› tan›mlayabilecek, Toplumsal araflt›rman›n aflamalar›n› aç›klayabileceksiniz. ‹çindekiler • Bilim • Bilimsel Bilgi • Bilimsel Yöntem • Ayd›nlanma • Bilimsel Devrim • Endüstri Devrimi • Frans›z Devrimi • Modernite • Modern Toplum • Pozitivizm • Amprisizm • Toplumsal Araflt›rma • Kuram Anahtar Kavramlar Amaçlar›m›z Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri • FELSEFE VE B‹LG‹ • B‹L‹M, B‹L‹MSEL B‹LG‹ VE YÖNTEM • AYDINLANMA DÜfiÜNCES‹ • MODERN‹TE VE MODERN TOPLUMLAR • SOSYOLOJ‹N‹N B‹L‹M OLARAK KURULMASI • DO⁄A B‹L‹MLER‹ VE SOSYAL B‹L‹MLER • TOPLUMSAL ARAfiTIRMA VE ARAfiTIRMA YÖNTEMLER‹ Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma 1 SOSYOLOJ‹DE ARAfiTIRMA YÖNTEM VE TEKN‹KLER‹
  9. 9. FELSEFE VE B‹LG‹ Bilim, günümüzde en geçerli bilgi kayna¤› olarak görülse de modern bilimin orta- ya ç›k›fl› insanl›¤›n tarihine k›yasla oldukça yeni say›l›r. Bununla birlikte insanlar binlerce y›ld›r belirli sorulara cevaplar aram›fl, do¤al ve toplumsal çevreleriyle ilgi- li pek çok fleyi merak etmifl, bu konularda bilgi toplam›fl ve bu bilgileri sonraki ne- sillere aktarm›fllard›r. Daha da önemlisi, insanlar elde ettikleri bilgiler ›fl›¤›nda do- ¤al ve toplumsal çevrelerini de¤ifltirmifllerdir ki bu, insanlar› di¤er canl› türlerinden ay›ran en önemli özelliklerden biridir. ‹nsanlar›n etraflar›nda var olan fleylerle ilgili bilgi toplamalar›nda en önemli yollardan biri flüphesiz felsefedir. Kelime anlam›yla bilgelik sevgisi anlam›na gelen felsefe (philia ve sophia), insano¤lunun do¤al ve toplumsal varl›klar hakk›nda ge- çerli, güvenilir ve erdemli bilgilere ulaflma arzusunda olmas› demektir. Aristote- les’in belirtti¤i gibi felsefe, var olanlar›n ilk temellerini ve ilkelerini araflt›ran bir bil- gidir. ‹nsano¤lu, felsefe sayesinde içinde bulundu¤u do¤al ve toplumsal dünyay› anlamaya ve varl›klarla ilgili do¤ru bilgilere ulaflmaya çal›fl›r. Bu do¤ru bilgiler in- sanlar›n daha düzenli, bilgili ve erdemli yaflamas›n› sa¤layabilir. Bu felsefi tutum, ahlakilikle iç içedir ve tek bir bireyi ya da grubu de¤il, tüm insanlar› içine alabile- cek bir evrenselli¤i içinde tafl›maktad›r. ‹ster do¤al ister toplumsal dünya olsun, varl›k ile varl›¤›n bilgisi aras›nda birebir iliflkinin mümkün olup olmad›¤› sorunsa- l›, felsefecileri en çok meflgul eden konular›n bafl›nda gelmektedir. Bu aç›dan fel- sefenin en temel konusu varl›k ve bilgi sorunudur. Felsefe, en genifl anlam›yla öz- ne ile nesne aras›ndaki iliflkileri aç›klamaya çal›flan bir faaliyet alan›d›r. Peki, özne nesneyi bilebilir mi? Di¤er bir ifadeyle insan, d›fl dünyay› bilebilir mi? Öznenin nes- neyi bilebilmesinin s›n›rlar› var m›d›r? Özne ile nesne aras›ndaki iliflkinin kurula- bilmesi için iki temel felsefi kavram›n aç›klanmas› gerekmektedir. Bunlar s›ras›yla varl›k felsefesi ve bilgi felsefesidir (Su¤ur ve Koçak, 2009:3-4). Varl›k Felsefesi (Ontoloji): Varl›k felsefesi varl›¤› maddesel, zihinsel ve ruh- sal boyutlar›yla çözümlemeye çal›fl›r; varl›¤›n yap›s›n›, özelli¤ini, varl›¤›n özsel ve biçimsel niteli¤ini, varl›k-yokluk problemini ve ruh-madde iliflkisini ele al›r. Ger- çek ve do¤ru bilgilere ulaflmak için varl›¤a iliflkin do¤ru ve tutarl› sorular sorabil- mek çok önemlidir. Acaba varl›k düflüncede var olan m›d›r yoksa düflünceden ba- ¤›ms›z olarak gerçek dünyada var olan m›d›r? Varl›¤›n bütünselli¤i ile bütünü olufl- turan parçalar aras›nda ne tür iliflki vard›r? Varl›k deneyimlenen ve alg›lananlar m›- d›r yoksa düflüncede var olan m›d›r? Gerçek varl›k ve ideal varl›k ayr›m› mümkün Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma
  10. 10. müdür? Varl›¤›n varl›k olmayanla (metafizik) iliflkisi nedir? Bu aç›dan metafizik ve varl›k problemleri aras›nda ne tür ba¤lant›lar vard›r? Acaba varl›¤›n ana maddesi denen fley var m›d›r ve varsa nedir? Varl›k felsefesi ile bilimin varl›¤a iliflkin yakla- fl›mlar› birçok yönden birbirlerinden farkl›laflmaktad›r. Bilim ve varl›k felsefesi ara- s›ndaki ayr›m her zaman çok net olmam›fl, ancak 18. yüzy›l sonras›nda do¤a bilim- leri ile sosyal bilimlerin büyük bir h›zla geliflmeye bafllamas›yla belirginleflmifltir. Bilim ve varl›k felsefesi aras›ndaki farkl›l›klar› k›saca özetlemek gerekirse ilk ola- rak; bilim varl›¤› gözlem, deney ve test yoluyla çözümleyerek ele al›r; varl›k felse- fesi ise maddi ve zihinsel boyutlar› aç›s›ndan bir bütün olarak inceler. ‹kincisi; bi- lim, varl›¤›n kendisini bir gerçeklik olarak kabul eder, varl›k felsefesi ise gerçekli- ¤in kendisinin ne oldu¤u ile yetinmez ve gerçekli¤in mümkün olup olmad›¤› so- rusunu sorar. Üçüncü olarak; bilim, d›fl nesnel gerçekli¤i oldu¤u gibi kabul eder- ken varl›k felsefesi, d›fl nesnel gerçekli¤i sorgular ve varl›¤›n görünen formlar› ile varl›¤› varl›k yapan özünün ne oldu¤unu irdelemeye çal›fl›r. Dördüncü bir farkl›l›k ise bilimin var olan›n›n bilgisine bilimsel araflt›rma yöntem ve tekniklerini kullana- rak ulaflmaya çal›flmas›, varl›k felsefesinin ise varl›¤›n gözlem, deney ve test d›fl›n- da bir gerçekli¤inin olup olmad›¤›n› sorgulamas›d›r. Varl›k felsefesi var olan›n ya- p›s›n›n ve türünün ne oldu¤unu ve varl›¤›n ne anlama geldi¤ini irdeler, yani varl›k felsefesinin kapsam› bilimden çok daha genifltir. Beflinci olarak bilim, bütünün parçalar›yla ilgilenirken varl›k felsefesi, kendisini bütünün parçalar›yla s›n›rlamaz, parçalar kadar bütünün kendisini de konu edinir. Son olarak bilim, bir problem çözme yöntemidir; varl›k felsefesi ise çözülmüfl olan ve bilinen bilgiler üzerine so- ru sormaya devam eder. Varl›k felsefesi, bilimin yapt›¤› çözümlemeleri ve varl›¤a iliflkin öne sürdü¤ü bilgileri yeterli görmez (Su¤ur ve Koçak, 2009:4). Bilgi Felsefesi (Epistemoloji): Bilgi felsefesi bilgiyi, bilen özne ile nesne ara- s›ndaki iliflkinin nas›l kuruldu¤unu, bilginin kayna¤›n›, do¤rulu¤unu, s›n›rlar›n›, ni- teli¤ini ve özelli¤ini inceleyen, “neyi bilebiliriz”, “nas›l bilebiliriz” ve “hangi yol ve yöntemlerle biliriz” sorular›n› çözümlemeye çal›flan bir felsefedir (Arslan, 2005:20; Çüçen, 1999:67). Bilgi felsefesi, bilgimizin kayna¤›n›n ne oldu¤u sorusunu sorarak, nesnenin bilgisine ne ölçüde ulaflabilece¤imizi belirlemeye çal›fl›r. Bilgi felsefesi- nin konusu bilen ile bilinen aras›ndaki iliflkidir, bu nedenle bilgi felsefesi “bilgimi- zin kayna¤› ak›l m› yoksa duyular›m›z m›d›r?”, “Duyular›m›z ve alg›lar›m›z bize d›fl nesnel gerçekli¤i aynen oldu¤u gibi yans›tabilir mi?”, “Bilgi deneyle mi s›n›rl›d›r?”, “Deney ötesi bir bilgi mümkün müdür?”, “Bilgi ak›lla m› s›n›rl›d›r?”, “Ak›ldan ba- ¤›ms›z bir d›fl nesnel gerçeklik var m›d›r?”, “Ak›ldan ba¤›ms›z d›fl nesnel gerçekli¤i bilebilir miyiz?” gibi sorular sorar. Bu gibi sorulara cevap aramak ya da özne ile nesne iliflkisini anlayabilmek için üç temel kavram›, ‘gerçek’, ‘do¤ru’ ve ‘bilgi’ kav- ramlar›n› aç›kl›¤a kavuflturmam›z gerekmektedir. Bu kavramlar› k›saca aç›klamaya çal›flal›m (Su¤ur ve Koçak, 2009:5): Gerçek: Gerçek, insan bilincinin d›fl›nda ve ondan ba¤›ms›z olarak var olan so- mut ve nesnel varl›klar›n tümüdür. Gerçeklik, biz onu bilincimizle kavrasak da kav- ramasak da var oland›r. Gerçekli¤in iki temel yönü vard›r. Bunlardan birincisi d›fl- sall›k, di¤eri ise somutluktur. D›flsall›k, nesnelerin öznenin alg›s›ndan ba¤›ms›z ola- rak var olmas› durumu, somutluk ise nesnel gerçekli¤in belli bir mekân ve zaman- da gözlemlenebilir, test edilebilir ve nicelik olarak ölçülebilir olma hâlidir. Do¤ru: Do¤ru, herhangi bir bilgiye iliflkin de¤er yüklü bir tan›mlamad›r. Do¤- ru soyuttur ve zihinsel bir kavray›fla dayal›d›r çünkü do¤ru kavram› zihinsel bir ge- nellemenin, soyutlaman›n, s›n›flaman›n ve çözümlemenin bir sonucu olarak orta- ya ç›kar. Do¤ruluk, öznenin nesneye uygun, tutarl› ve mant›ksal bir ç›kar›m›d›r. 4 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri
  11. 11. Di¤er bir ifadeyle do¤ruluk, düflüncenin nesneyle uyuflmas› durumudur. Bu aç›- dan bak›ld›¤›nda, do¤ruluk bir de¤erdir ve öznenin gerçeklik hakk›nda ileri sürdü- ¤ü yarg›n›n yanl›fl ya da do¤ru olma de¤eridir denilebilir (Çüçen, 2001:37). Bilgi: Bilgi, öznenin nesneye iliflkin, nesneye ve gerçekli¤e uygun bir bilgi ol- ma iddias›nda olan bir ç›kar›m›d›r. Di¤er bir ifadeyle bilgi, öznenin nesneyi bilme, tan›ma ve çözümlemesi sonucu ortaya ç›kan bir üründür. Bir bilgi, nesnesini ne kadar do¤ru kavrarsa gerçe¤e o kadar yak›nd›r ama nesnenin mutlak anlamda her yönüyle kavranmas› mümkün de¤ildir. Bu nedenle bilgi, bilimsel olsun veya olma- s›n, nesneyi kavramas› s›n›rl› oldu¤u için eksiktir. Nesnelerin her bir kavray›fl›, nes- nenin do¤ru bilgisine bizi biraz daha yak›nlaflt›rsa da bu durum mutlak anlamda nesnenin bilgisine sahip oldu¤umuz anlam›na gelmez. Bilginin tek türü bilimsel bilgi de¤ildir. Gündelik bilgi, dinsel bilgi, sanatsal bil- gi, felsefi bilgi, siyasal bilgi, hukuksal bilgi, teknik bilgi, ideolojik bilgi gibi farkl› bilgi türlerinden bahsedilebilir. Örne¤in gündelik bilgi, gündelik yaflamdaki dene- yimlerden edinilen, yaflam›m›zdaki baz› pratik gereksinimlerimizi karfl›layan, sos- yal ve kültürel aç›dan benimseyip sorgulamadan do¤ru olarak kabul etti¤imiz bil- gi türüdür. Örne¤in misafirperverlik, küçükleri sevmek büyükleri saymak, a¤›t yakmak ve benzeri konulardaki gündelik bilgilerimizi toplumdan sorgulamadan al›r ve kabulleniriz. Bu tür bilginin do¤rulu¤u veya geçerlili¤i ile ilgili herhangi bir nesnel ölçüt yoktur; bu yüzden gündelik bilgi de¤iflkendir, genellikle de¤er yüklü- dür, toplumdan topluma ve tarihsel olarak dönemden döneme de¤iflebilir. Di¤er taraftan dinsel bilgi, kayna¤›n› ilahi inanç sistemlerinden, bu inanç sistemlerinin ba¤l› bulundu¤u ö¤retilerden ve kutsal kitap metinlerinden alan bu bilgi türü, bi- limsel bir flekilde kan›tlanmas›na ve do¤rulanmas›na gerek duyulmadan kabul edi- len ve inan›lan bir bilgi türüdür. Bu bilgi türü, belli bir kutsal inanca dayand›¤› ve kayna¤›n› tanr›dan ald›¤› için mutlak ve ba¤lay›c›d›r (Çüçen, 2005:19). ‹nsanlar, inand›klar› dinsel bilgiler çerçevesinde ibadet edebilirler, belli ahlaki normlara sa- hip olabilirler ve varl›¤›n her türlü bilgisini tanr›sal bir nedene ba¤layabilirler. Sa- nat bilgisi ise insan›n yarat›c›l›¤›n›n ve hayal gücünün bir ürünü olarak ortaya ç›- kan ve insanlar üzerinde be¤eni, haz alma, hofllanma ve güzel bulma duygu ve dü- flüncesini ortaya ç›karan bir bilgi türüdür. ‹nsanlar bu bilgi sayesinde olaylar ve nesneler karfl›s›ndaki duygular›n› ve yarat›c›l›¤›n› estetik olarak göze ve kula¤a hofl gelecek flekilde ifade ederler. Felsefi bilgi, varl›¤a iliflkin soyut bir bilgi türüdür ve bilginin kayna¤›n›, do¤rulu¤unu ve s›n›rl›l›klar›n› öznel ve nesnel boyutlar›yla tu- tarl› bir flekilde sorgulayan ve varl›¤›n bilgisine nas›l ulafl›laca¤›na iliflkin sistemli bir bak›fl aç›s›n› gelifltiren bir kavramlar kümesi olarak görülebilir. Felsefi bilgi var- l›k ile bilgi aras›nda birebir iliflkinin kurulup kurulamayaca¤›n›n imkânlar›n› sürek- li olarak sorgular, varl›¤›n bilgisinin de¤erini, do¤rulu¤unu, geçerlili¤ini, ölçütleri- nin neler oldu¤unu tutarl› bir flekilde ortaya koymaya çal›flan bir sorular kümesi- dir. Son olarak bir bilgi türü olarak bilimsel bilgiye de¤inelim. Bilimsel bilgiyi di- ¤er bilgi türlerinden ay›ran özellik, bilimsel araflt›rma yöntem ve teknikleri kullan›- larak elde edilmesidir. Bu bilgi türü, bilim insanlar› taraf›ndan gözlem, deney ve test yoluyla oldu¤u kadar anlama, çözümleme ve yorumlama ile de elde edilir. Bi- lim ile felsefe aras›nda çok yak›n bir iliflki bulunmaktad›r. Bilimsel bilgi, esas itiba- r›yla fiziksel ve sosyal dünyan›n gerçek bilgisine ulafl›labilece¤i ve herkes taraf›n- dan geçerli olarak kabul edilebilen aç›k-seçik, çözümlenebilen bilgilere ulafl›labi- lece¤i anlay›fl›na dayan›r. Bu aç›dan, bilim belirli sorulara belli yan›tlar bulamad›- ¤›nda felsefeyi takip eder ve varl›¤a iliflkin bir dizi sorular sorar. Bu nedenle felse- fe, bilimin her zaman bir ad›m önündedir. Ancak felsefe de bilimsel geliflmeleri ya- 51. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma
  12. 12. k›ndan takip eder ve ona yol göstermeye çal›fl›r. K›saca belirtmek gerekirse “felse- fesiz bir bilim kör, bilimsiz bir felsefe ise bofl bir u¤raflt›r” (Su¤ur ve Koçak, 2009:6). B‹L‹M, B‹L‹MSEL B‹LG‹ VE YÖNTEM “Bilim nedir?” sorusuna yönelik olarak bilim, birçok farkl› flekilde tan›mlanabil- mektedir. Baz› bilim tan›mlamalar›n› flu flekilde s›ralamak mümkündür: • Bilim, do¤al ve toplumsal dünyay› aç›klayan geçerli ve güvenilir bilgiler bü- tünüdür. • Bilim, do¤al ve toplumsal olgu ve olaylar hakk›nda bilimsel yöntemlerle el- de edilen tutarl› ve düzenli bilgilerdir. • Bilim, bilimsel araflt›rma yöntem ve teknikleri kullan›larak do¤al ve toplum- sal dünya hakk›nda elde edilen genel geçerli bilgilerdir. • Bilim, olgu ve olaylar aras›ndaki iliflkileri belli bir kuramsal yaklafl›m çerçe- vesinde aç›klayan mant›kl› ve tutarl› bilgilerdir. Bu tan›mlar do¤rultusunda bilim, genel anlamda insano¤lunun do¤al ve top- lumsal gerçe¤i aray›fl faaliyeti olarak ifade edilebilmektedir. Do¤al ve toplumsal gerçekli¤in bilgisine ulaflmak amac›yla yap›lan bilimsel araflt›rmalar, kuramsal ve yöntemsel boyutlar› içermektedir. Bu anlamda bilimsel bilgi, belli bir kuramsal yaklafl›ma uygun araflt›rma yöntem ve tekniklerinin kullan›lmas›yla elde edilmek- tedir. Bununla birlikte, geçerli ve güvenilir bilimsel bilginin elde edilme sürecinde bilimsel araflt›rman›n aflamalar›na uygun bir yol izlenmesi gerekmektedir. Bilimsel bilgi, do¤al ve toplumsal dünyan›n sistematik bir flekilde incelenmesi sonucunda elde edilen bir bilgi türüdür. Bilimsel bilgiye, bilimsel araflt›rma yöntem ve teknikleri kullan›larak ulafl›lmaktad›r. Bilimsel bilgi, bilim insanlar› taraf›ndan gözlem, deney ve test etme yoluyla elde edilmesinin yan› s›ra anlama, çözümleme ve yorumlamayla da elde edilmektedir. Bilimsel araflt›rman›n aflamalar›na ba¤l› kal›narak elde edilen bilimsel bilginin baz› özellikleri bulunmaktad›r. Bilimsel bilgi olgusal ve mant›ksald›r. Bunun yan› s›ra nesnel olma özelli¤ine de sahiptir. Bilimsel bilgi, araflt›rmac›n›n her türlü ön- yarg›, kiflisel be¤eni, öznel tutum ve de¤er yarg›lar›ndan mümkün oldu¤unca ar›n- d›r›lm›fl bir bilgi türü olarak ifade edilmektedir. Her ne kadar araflt›rmac›lar›n, ken- di öznel de¤er yarg›lar›ndan tamam›yla ar›nmas› mümkün olmasa da araflt›rmada elde edilen verilerin aç›klanmas›, çözümlenmesi ve yorumlanmas› sürecinde nes- nel olma çabas› gösterilmelidir. Bilimsel bilginin aç›k ve net olmas› son derece önemlidir. Bu özelli¤i, kavram kargaflas›n›n önlenmesini sa¤lamaktad›r. Bilimsel bilginin di¤er özellikleri aras›nda akla ve mant›¤a uygun bir bilgi olmas›na ba¤l› olarak kendi içinde düzenli, sistemli ve tutarl› olmas› yer almaktad›r. Bilimsel bil- gi, ayn› zamanda genellenebilir olma niteli¤ini de tafl›maktad›r. Araflt›rma yöntem ve teknikleriyle elde edilen bilimsel bilgi, geçerli ve güvenilirdir. Bilimsel bilginin bir baflka niteli¤i ise elefltirel olmas›d›r. Bilimsel araflt›rmalarda kullan›lan yöntem, genel anlamda geçerli ve güvenilir bilimsel bilgiye ulaflmak için izlenmesi gereken yolu ifade etmektedir. Baflka bir deyiflle, bilimsel bilgiye hangi kuramsal bak›fl aç›s› ile ulafl›laca¤›n›, do¤al ve top- lumsal olgu ve olaylar›n nas›l ele al›naca¤›n› ve elde edilen verilerin nas›l çözüm- lenece¤ini ve yorumlanaca¤›n› belirleyen bilimsel kurallar bütünü yöntem olarak tan›mlanmaktad›r (Neuman, 2007). Yöntem, bilimsel bilginin elde edilme sürecin- de, araflt›rmac›lara araflt›rman›n nas›l yap›lmas› gerekti¤ini sistematik bir biçimde sunan bir yol haritas› olarak ele al›nabilir. Do¤a bilimleri ile sosyal bilimlerin kul- land›¤› yöntemler aras›nda baz› benzerlikler ve farkl›l›klar bulunmaktad›r. 6 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri
  13. 13. Sosyal bilimlerde, farkl› yöntemlerin kullan›lmas› bak›m›ndan birbirlerinden ay- r›lan sosyal bilim anlay›fllar› geliflmifltir. Farkl› kuramsal yaklafl›mlar çerçevesinde geliflen pozitivist, yorumlay›c› ve elefltirel sosyal bilim anlay›fllar›, gözlemleme, ölç- me ve anlama yollar› bak›m›ndan farkl›l›k göstermektedirler (Neuman, 2007: 120). Baflka bir ifadeyle bu yaklafl›mlar, toplumsal gerçekli¤in tan›mlanmas›ndaki temel varsay›mlar› ve onun bilgisine ulaflma yolunda temel araflt›rma ve sorgulama yö- netmeleri aç›s›ndan birbirlerinden ayr›lmaktad›r. Sosyal bilim anlay›fllar› konusunda, kitab›n›z›n ikinci ünitesinde daha ayr›nt›l› bilgiye ula- flabilirsiniz. Bilimin, bilimsel bilgi ve yöntemin geliflmesinin tarihsel kökenleri önceki yüz- y›llara uzanmaktad›r. Bu dönemde gerçekleflen Bilimsel Devrim, bilimsel bilgi ve yöntem anlay›fl›n›n oluflmas›n› sa¤lam›flt›r. Bu anlamda 18. yüzy›lda Bat› Avrupa’da ortaya ç›kan Ayd›nlanma düflüncesi, akla ve bilgiye dayal› düflünce sistemini gelifl- tirmifltir. AYDINLANMA DÜfiÜNCES‹ Ayd›nlanma, 17. ve 18. yüzy›lda Bat› Avrupa’da geliflen, birbirine ba¤l› felsefi, bi- limsel ve toplumsal alanlarda oluflan düflünce hareketidir. ‹nsanl›k tarihinde önem- li bir dönem olan Ayd›nlanma’n›n co¤rafi merkezi Fransa olmufltur. Bununla bir- likte, baflta Almanya ve ‹ngiltere olmak üzere Avrupa devletlerinin birço¤unda Ay- d›nlanma düflüncesi do¤rultusunda geliflmeler görülmüfltür. Ayd›nlanma düflüncesinin 18. yüzy›lda ortaya ç›kmas›n›n nedenleri nelerdir? Ayd›nlanma, felsefi bir hareketi ve bu hareketin sonuçlar›yla belirginlik kaza- nan toplumsal ve siyasal bir süreci ifade etmektedir. Bu anlamda, Ayd›nlanma hem bir düflünce hem de bir süreç olarak görülmektedir (Çi¤dem, 1997: 13). Ayd›nlanma düflüncesi, insanl›¤›n yaflad›¤› bütün sefaletin kayna¤›n› cehaletin özellikle de bat›l inançlar›n oluflturdu¤unu ifade eden ö¤retileri içermektedir. Ce- haletin ve bat›l inanc›n ana kaynaklar› olarak gösterilen din, otoriter yönetim, gö- renekler, çiftçi ve köylülerin basit bak›fl aç›lar›, gelenekler ve efsaneler, ayn› za- manda geleneksel toplumlar›n bafll›ca dayanaklar›n› meydana getirmektedir (Hol- linger, 2005: 11). Bu anlay›fl do¤rultusunda Ayd›nlanma düflüncesi, genel anlamda Hristiyanl›¤›n hâkimiyetindeki geleneksel dünya görüflünde kökleflmifl olan anlay›- fla karfl› gelerek, insan, toplum ve do¤a hakk›nda yeni bir düflünce çerçevesinin yarat›lmas›n› ifade etmektedir (Hamilton, 1996: 23). Dünyay› anlama yolu olarak bat›l inanç ve do¤aüstü inanc›n› reddeden Ayd›nlanma düflüncesi, do¤an›n sadece nesnel ve tarafs›z bir yol olan bilim arac›l›¤›yla anlafl›labilece¤ini savunmufltur. Bil- gi ise sadece ak›l ve rasyonaliteden (ak›lsall›ktan) gelmektedir (Haralambos ve Holborn, 1995: 643). Bu anlay›fl temelinde Ayd›nlanma düflüncesi, cehaletin orta- dan kald›r›lmas›n›n ve insanlar›n durumunun iyileflmesinin ancak bilgi, ak›l ve bi- lim yoluyla gerçekleflebilece¤ini ileri sürmüfl ve bilimsel bilginin s›n›rs›z insani iler- lemenin yolunu açaca¤›n› savunmufltur. Bu ba¤lamda Ayd›nlanma hareketinin amac›, ‘kötü’ ve ‘kölelefltirici’ oldu¤una inan›lan mit, ön yarg› ve hurafenin ve dolay›s›yla bunlar› üreten dinin temsil etti¤i toplumsal düzenden insanlar› kurtararak, ‘iyi’ ve ‘özgürlefltirici’ oldu¤u kabul edi- len ‘akl›n düzeni’ne sokmakt›r (Çi¤dem, 1997: 14). 71. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET 1
  14. 14. Ak›l kavram›, Ayd›nlanma yüzy›l› olan 18. yüzy›l› ay›rt edici k›lan en önemli un- surlar›ndan biri olmufltur. Rasyonalist (ak›lc›) düflünce, Ayd›nlanma’n›n geleneksel toplum düzenini oluflturan dinî otoriteyi sorgulamas›n› sa¤lam›flt›r. Bu nedenle, Ayd›nlanma dönemi ayn› zamanda Ak›l Ça¤› olarak da bilinmektedir. Rasyonalist düflüncenin özellikleri, karfl› oldu¤u görüfller ve savundu¤u fikirler olarak iki grup halinde aç›klanabilir. Öncelikle rasyonalist düflünce: • Toplumsal hayat› etkileyen gelene¤in otoritesini sorgulam›flt›r. • Geleneksel dinsel sistemlerin oluflturdu¤u kurumlar arac›l›¤›yla, toplum üzerinde etkili k›l›nan kadercili¤e karfl› gelmifltir. • Geleneksel otoritenin oluflturdu¤u, özellikle despotizm, özel mülkiyet ve toplumsal hiyerarflinin gerçekleri temsil etti¤i yönünde benimsenen inanca karfl› ç›km›flt›r (Outhwaite, 2006: 199-200). Bu anlamda, rasyonalist düflünce, reddedilen geleneksel otorite ve oluflturdu¤u kurumlara karfl› yeni bir düflünce biçimi gelifltirmifltir: • Rasyonalist düflünce, toplumsal düzen fikrinin, metafizik sisteme göre de¤il, akla ve gözlem ile üretilen verilere dayanan bir süreç içinde aç›klanabilece- ¤ini savunmufltur. • Do¤a kavram›, bütün bu kavrama dayanan do¤an›n düzeni, do¤a kanunlar› ve insan do¤as› ile birlikte rasyonalist düflüncenin temel kavram› olmufltur. • Do¤a kavram›n› temel alan Ayd›nlanma düflüncesi, bireyi, toplumsal hayata kat›lmakla birlikte do¤an›n düzenine ait olarak kabul etmifltir. • Rasyonalist düflünce ilerleme kavram›n›, yol gösteren düflüncelerden biri olarak ele alm›flt›r (Outhwaite, 2006: 199-200). Ayd›nlanma, toplumsal düflünce tarihinde önemli bir dönemi iflaret etmektedir. Ayd›nlanma düflünürleri, ifade ve düflünce özgürlü¤ü, dinin elefltirisi, ak›l ve bili- min de¤eri, bireyin önemi ve toplumsal ilerleme fikirlerini gelifltirmifllerdir. Ayd›nlanma döneminin en belirgin özelli¤i, yeni fikirlerin gelifltirilmesinde, bü- yük ölçüde yazarlar›n etkisinin olmas›d›r. Ayd›nlanma döneminin düflünürleri bu alanda, romanlar, oyunlar, kitaplar, broflürler ve makalelerden oluflan büyük bir koleksiyon üretmifllerdir (Hamilton, 1996: 29). Ayd›nlanma Düflünürleri 18. yüzy›l›n ortalar›nda Ayd›nlanma düflünürleri aras›nda, Baron de Montesquieu (1689-1755), Voltaire (1694-1788) David Hume (1711-1776), Adam Ferguson (1723- 1816) ve J.J. Rousseau (1712-1778), önemli isimler olmufllard›r. Montesquieu, toplum yap›s› ve politik sistemler aras›ndaki iliflkiyi incelemifl, yönetim biçimleri ile ilgilenmifltir. Ayr›ca toplumu, çeflitli unsurlar›n yaln›zca bü- tünde anlam buldu¤u bir sistem olarak tan›mlam›flt›r. Bu sistemi oluflturan temel unsurlar iklim ve co¤rafyad›r. Bu unsurlar›n, toplumsal yaflam üzerindeki etkileri- ni aç›klayarak, “co¤rafi determinizmin temsilcisi” (Swzacki, 1979: 60) olarak tan›n- m›flt›r. Bunun yan›nda, toplumsal yap›y› etkileyen din ve ahlak gibi di¤er ögelerin de bulundu¤unu belirtmifltir. Montesquieu’nun yöntemi, gözleme ve olgular›n kar- fl›laflt›r›lmas›na dayanmaktad›r. Toplumu, yap›sal bir bütün olarak ele alm›fl ve ay- r›nt›l› bir tarihsel analiz ile kapsaml› ve sistematik bir yaklafl›m gelifltirmifltir (Swin- gewood, 1998: 28-32). Montesquieu’nun Kanunlar›n Ruhu Üzerine (2004, Çeviren F.Baldafl, Seç Yay›nlar›) adl› kitab›, onun önemli eserlerinden biridir. 8 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P
  15. 15. Voltaire, bilim, düflünce özgürlü¤ü ve adalet konular›nda yaz›lar yazm›flt›r. Ay- n› zamanda, Ayd›nlanmay› niteleyen elefltirel rasyonalizm (elefltirel ak›lc›l›k) ve se- külarizm hakk›nda çal›flmalar yapm›flt›r. Elefltirel rasyonalizm; akl›n, ilerleme, öz- gürleflme ve geliflme ile ilgili toplumsal, politik ve ekonomik konulara uygulanma- s›n› bir arada içeren düflünce biçimidir. Voltaire’in, Ayd›nlanma düflüncesi ile bir- likte geliflen bilim konusundaki çal›flmalar›, ak›l ve bilginin uygulanmas› arac›l›¤›y- la, toplumlar›n nas›l ilerleyece¤i konusunda aç›klamalar ve yeni fikirler içermekte- dir (Hamilton, 1996: 38-39). Ayd›nlanma düflüncesi ile birlikte, insan do¤as› yeniden tan›mlanm›flt›r. Hume, psikoloji ve sosyoloji alanlar›nda, modern ampirik araflt›rmalar›n konusu olan in- san do¤as›n›n kuram›n› oluflturmufltur. ‹nsan do¤as›n›n, toplum içinde oluflturdu- ¤u toplumsall›k biçimleri ile ilgilenmifltir. ‹nsan›n eylemini, sürekli baflkalar›n›n ey- lemine yönelik olmas› sebebiyle ‘toplumsal’ özellikli olarak tan›mlam›flt›r. Ayr›ca, güç ile r›za aras›nda ifllevsel bir denge bulundu¤unu belirtmifl, bu nedenle mülki- yet ve gücün yak›n bir iliflki içinde oldu¤unu ileri sürmüfltür (Hamilton, 1996: 18; Swingwood, 1998: 35-36). Hume, Ferguson’un çal›flmalar›nda büyük ölçüde etkili olmufltur. Ferguson, toplumsal tabakalaflman›n iflbölümü ile iliflkisi ve eme¤in yabanc›laflmas› konula- r›nda çal›flmalar yapm›flt›r. Ekonomik bir kurum olarak kabul edilen iflbölümünün, ayn› zamanda toplumsal oldu¤unu belirtmifltir. Ferguson’a göre, iflbölümü bütün bir süreçtir. Uzmanlaflma, bütünün ortadan kalkmas›na yol açar. ‹flin daha küçük parçalara bölünmesiyle insanlar›n daha çok çal›flmalar› sonucunda düflünmeye ve araflt›rmaya ay›racaklar› zaman azalmaktad›r. Bu ba¤lamda, Ferguson, sanayiye dayal› geliflimin, insan için bir ilerleme kayna¤› oldu¤unu kabul etmekle birlikte, yabanc›laflmaya neden oldu¤unu da vurgulam›flt›r (Swingwood, 1998: 39-41). Rousseau, mülkiyetin yükseliflinin iflbölümü, eflitsizlik ve toplumsal çat›flmay- la iliflkisini çözümlemifltir. Toplumu, bireysel ç›karlar›n ortak ve genel bir iradede özümsendi¤i, organik bir bütün olarak ele alm›flt›r. Bireyin, do¤an›n de¤il toplu- mun bir ürünü oldu¤unu ve dolay›s›yla insan›n davran›fllar›n›n toplumsal köken- li oldu¤unu belirtmifltir. Rousseau’ya göre insan, kendini tan›mlayaca¤› bir toplu- luk aray›fl› içindedir. Toplulukta insan, kendi ç›karlar›ndan önce, ortak bir ç›kar arac›l›¤›yla bir arada bulunmaktad›rlar. Bu ba¤lamda, toplum, bir sözleflmenin ürünüdür. Rousseau’nun “toplumsal sözleflme” kavram›, toplumun kendisini olufl- turan bireylerin iradelerinden daha büyük olan bir ahlâki ve kolektif düzen yara- tan bir birleflme eylemini ifade etmektedir (Szacki, 1979: 62-64; Swingewood, 1998: 33-34). Toplumsal sözleflme konusunda J.J. Rousseau’nun Toplumsal Sözleflme (2004, Çeviren T. Yal›m, Devin Yay›nevi) adl› kitab›nda daha fazla bilgiye ulaflabilirsiniz. 18. yüzy›l Bat› Avrupa’s›nda Ayd›nlanma düflünürleri, do¤a, insan ve toplum hakk›nda yeni bir düflünce sistemi oluflturmufl ve ak›l ile bilimin de¤eri, dinin elefl- tirisi, ifade ve düflünce özgürlü¤ü, bireyin önemi ve toplumsal ilerleme fikirlerini gelifltirerek Ayd›nlanma düflüncesinin temel ilkeleri üzerinde uzlaflm›fllard›r. 91. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
  16. 16. Ayd›nlanma Düflüncesinin Temel ‹lkeleri Ayd›nlanma’n›n içerdi¤i do¤a ve toplum hakk›nda bir düflünce biçimi sa¤layan bir- birleriyle iliflkili de¤erler ve düflünceler, Ayd›nlanma’n›n paradigmas›n› olufltur- maktad›r. Paradigma konusu ile ilgili olarak Thomas Kuhn’un Bilimsel Devrimlerin Yap›s› (2006, Çeviren N. Kuyafl, K›rm›z› Yay›nc›l›k) adl› kitab›nda daha fazla bilgiye ulaflabilirsiniz. Bu ba¤lamda, Ayd›nlanma düflüncesini oluflturan ay›rt edici unsurlar bulun- maktad›r. Bütün Ayd›nlanma düflünürlerinin (‘Les Philosophes’) uzlaflt›¤› Ayd›nlan- ma düflüncesinin temel ilkeleri flunlard›r: 1. Ak›l: Akl›n önceli¤i ve üstünlü¤ü ile bilgi elde etmenin yolu olarak rasyo- nalite (ak›lsall›k) vurgulanmaktad›r. Rasyonalist düflünürler, dinî otoriteyi sorgulayarak, gerçek bilginin kayna¤›n›n vahiy de¤il, ak›l oldu¤unu savun- mufllard›r. 2. Ampirisizm: Do¤a ve toplumsal dünya hakk›ndaki bütün bilgi ve düflün- cenin ampirik gerçeklere, baflka bir deyiflle, bütün insanlar›n duyu organla- r› arac›l›¤›yla kavrayabildi¤i fleylere dayal› oldu¤u fikridir. Ampirist anlay›fl, bilgi elde etmenin tek yolunun ampirik yöntem, di¤er bir deyiflle, deney ve gözlem oldu¤unu iddia etmektedir. Bu anlay›fl, bütün bilgilerin bu yolla ka- zan›ld›¤›n› ve do¤ufltan bilgi olmad›¤›n› savunmaktad›r. 3. Bilim: Önermelerin, deney, gözlem ve ak›l taraf›ndan sistematik bir flekilde s›nanmas›d›r. Bilim, gözlem ve deneye dayanan güvenilir veriler yaratmas› nedeniyle, Ayd›nlanma düflünürleri için bilginin en üst biçimi olarak kabul edilmifltir. Ampirik yönteme dayal› olarak elde edilen bilimsel bilgi, bütün insanl›¤›n bilgisini gelifltirmek için temel olarak al›nm›flt›r. 4. Evrensellik: Ak›l ve bilimin her duruma uygulanabilmesi ve ilkelerinin her durumda geçerli olmas›d›r. Özellikle bilim, istisnas›z bütün evreni yöneten genel yasalar üretmektedir. 5. ‹lerleme: Bilgi birikimi ve insan›n çevresindeki do¤adan maddi zenginlik- ler elde etmesine yard›mc› olacak araçlar›n, di¤er bir deyiflle, teknolojinin geliflmesiyle mümkün olan bir süreci iflaret etmektedir (Çi¤dem, 1997: 45). Ayd›nlanman›n ilerleme düflüncesi, insan›n do¤al ve toplumsal yaflam ko- flullar›n›n, ak›l ve bilimin kullan›lmas› ile geliflebilece¤i ve her ileri aflaman›n iyi ve güzel olaca¤› fikrini içermektedir. 6. Bireycilik: Ayd›nlanma düflüncesinde bireyin bütün bilgi ve eylemin bafl- lang›ç noktas› olarak kabul edilmesidir. Bu ba¤lamda toplum, çok say›da bi- reylerin düflünce ve eyleminin ürünü olarak tan›mlanmaktad›r. Birey, poli- tik ve toplumsal bir özne olarak var olmaktad›r ve kendi özgürlünün bilin- cindedir. 7. Hoflgörü: Farkl› dinî veya ahlaki inançlara, ›rka veya uygarl›¤a sahip olan insanlar›n, fark gözetmeksizin ayn› olarak görülmesidir. 8. Özgürlük: Toplumsal etkileflim, cinsellik ve mülkiyet sahipli¤i, inanç, ileti- flim ve ticaret alanlar›nda, feodal ve geleneksel s›n›rlara karfl› gelerek, dü- flünce ve ifade özgürlü¤ünün savunulmas›d›r. 9. ‹nsan Do¤as›n›n Ayn›l›¤›: ‹nsan do¤as›n›n temel niteliklerinin daima ve her yerde ayn› oldu¤u inanc›n› içeren eflitlik ilkesidir. 10. Sekülarizm: Ayd›nlanma döneminde, dinî düflünce, dinsel pratikler ve ku- rumlar, toplumsal önemini kaybetmifltir. Sekülarizm, Ayd›nlanma’n›n gele- 10 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri Sosyolojik olarak paradigma kavram›, Thomas Khun’un bilimsel de¤iflimin do¤as› üzerine yapt›¤› çal›flma sonucunda ortaya ç›km›flt›r. Paradigma, dünya hakk›nda düflünce biçimimizi flekillendiren inançlar, ilkeler, de¤erler, yöntemler ve varsay›mlardan oluflan bir yap›d›r. S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
  17. 17. neksel ve dinî otorite karfl›s›nda, dinî aç›dan do¤ru kabul edilen ve onaylan- m›fl bilgiye karfl›, ba¤›ms›z ve laik bilgi ihtiyac›n› vurgulamas›d›r (Hamilton, 1996: 21-22). Ayd›nlanman›n temel ilkelerini oluflturan bu yeni fikirler, yaz›, bas›m, resim, müzik, heykel ve mimari gibi sanat alanlar›nda birçok kültürel yarat›c›l›¤› etkile- mifltir. Ayd›nlanma, ayn› zamanda t›bbi, bilimsel ve teknolojik alanlarda da yeni- likleri içermektedir. Bu ba¤lamda, Ayd›nlanma düflüncesi, insan hayat›n› geliflti- ren toplumsal sürecin bir parças› olarak kabul edilmifltir. Toplumsal düflünce ta- rihinin önemli bir dönemini ifade eden Ayd›nlanma’da gelifltirilen temel fikirler, Ayd›nlanma düflünürleri taraf›ndan Ansiklopedi (‘Encyclopedie’) adl› çal›flmada aç›klanm›flt›r. Ansiklopedi (‘Encyclopedie’), Ayd›nlanman›n temel ilkelerinin ortaya konuldu¤u metinleri içeren, büyük bir yay›n giriflimi olarak tan›mlanmaktad›r. Ayd›nlanma dö- neminin önemli bir göstergesi olan Ansiklopedi, Avrupa’da yayg›nl›k kazanm›flt›r. Ansiklopedi, E. Chambers’›n 1728 y›l›nda yay›mlanan iki ciltlik Cyclopedia’s›n›n Frans›z- caya çevrilmesi düflüncesinden do¤mufltur. 1751 y›l›ndan itibaren yay›mlanmaya bafllayan Ansiklopedi’nin ilk tam yay›m› 1780 y›l›nda 35 cilde ulaflm›flt›r. Ansiklopedi, Ayd›nlanma düflünürleri Diderot ve d’Alembert’in katk›lar›yla olu- flan bir proje olarak tan›nmaktad›r. Her ikisi de din ve tanr› düflüncesini elefltiren yaz›lar yazm›flt›r. Ansiklopedi’nin oluflumu, entelektüel kayg›lar›n yan›s›ra politik ve dinsel bask›lar nedeniyle stratejik kayg›lar› da içermektedir. Ansiklopedi’de yay›mlanan konular, genel anlamda halk› ayd›nlatma amac›n›n yan›nda, Ayd›nlanma düflü- nürlerinin kendi tutumlar›n› da yans›tan bir içeri¤e sahip olmufltur (Çi¤dem, 1997: 38-39). Ansiklopedi’nin iki önemli niteli¤i bulunmaktad›r: • Bunlardan birincisi, yay›n›n planlanmas›nda, yaz›lar›n ortak bir temelde top- lanmas›n› sa¤lamak için bir kavram›n belirlenmesidir. Böylece, makale ko- nular› aras›nda bir iliflki kurmas› amac›yla merkezde insan kavram›n›n yer almas›na karar verilmifltir. • ‹kinci nitelik ise Ansiklopedi’nin, bütün insan bilgisinin yeniden yap›lanma- s›na dayanan evrensellik yaklafl›m›n› tafl›mas›d›r (Hamilton, 1996: 27-28). Ansiklopedi, ak›l ve bilimin uygulanmas› konusundaki olumlu etkileri ifade ederek, Ayd›nlanma düflüncesini desteklemifltir. Toplumsal iliflkiler, hangi toplumlar›n örgütlenip geliflece¤i hakk›nda oluflan toplumsal ilgi alanlar›, Ayd›nlanma düflünürlerinin niteliksel çal›flmalar›nda aç›kça görülmektedir. Bu çal›flmalarla geliflen Ayd›nlanma düflüncesinin temel ilkelerin- den her biri, 19. yüzy›lda ortaya ç›kan yeni sosyal bilimlerin bir parças›n› olufltur- maktad›r. Bu ba¤lamda sosyolojinin kökenleri Ayd›nlanma düflüncesine dayan- makla birlikte sosyoloji, Avrupa’da meydana gelen devrimler sonucunda yaflanan insanl›k tarihindeki en büyük dönüflümlerle de iliflkili olarak geliflmifltir. Devrimler Bu büyük dönüflümlerin altyap›s›n›, temelleri 17. yüzy›lda bafllayan bilimsel çal›fl- malara dayal› Bilimsel Devrim oluflturmaktad›r. Ayd›nlanma, Bilimsel Devrim’in bir ürünü olarak modern bilimin verilerinden yararlanm›fl ve kendisini bilgiye ve akla dayal› bir düflünce hareketi olarak temellendirmifltir. 111. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
  18. 18. 19. yüzy›l ekonomisi Endüstri Devrimi’nin etkisi alt›nda flekillenmifl, bu ekono- minin politikas› ve ideolojisi ise Frans›zlar taraf›ndan biçimlendirilmifltir. Endüstri Devrimi’nin bafllang›ç yeri olan ‹ngiltere, dünyan›n geleneksel ekonomik ve top- lumsal yap›lar›nda çok büyük bir ekonomik hareket sa¤lam›flt›r. Ça¤›n dünyas›n›n demiryollar› ve fabrikalar› için bir örnek sunmufltur. Bununla birlikte, Fransa da bu ekonomik hareketin devrimlerini gerçeklefltirmifl, ona düflüncelerini vermifltir. Pek çok ülkeye hukuk kurallar›n›, bilimsel ve teknik örgütlenme modelini getirmifltir (Hobsbawm, 2003: 63). Devrimlerle birlikte meydana gelen ve toplumsal dönüflü- mü sa¤layan olaylar, insanlar›n binlerce y›ld›r benimsedikleri yaflam biçiminin de- ¤iflmesine yol açm›flt›r. Bilimsel Devrim Bilimsel Devrim’in merkezinde, mekanik do¤a kavram› bulunmaktad›r. Bu kav- ram, do¤an›n belli yasalara göre iflleyen bir mekanizma oldu¤u düflüncesine da- yanmaktad›r. Bu ba¤lamda, do¤an›n hareketi ve yasalar› bilindikçe, do¤ay› bilmek ve do¤an›n gizlerini çözmek mümkün görülmektedir (Çi¤dem, 1997: 60). Bilimsel Devrim’i Newton’un evrensel yer çekimi yasas›n› keflfederek bafllatt›¤› kabul edilmektedir. Newton, bu yasa ile iki dünya görüflü aras›nda bir kopuflu be- lirlemifltir. Bilimsel Devrim’den önce insan, Tanr›’n›n yaratt›¤›, düzenli ve hiyerar- flik bir dünyada, do¤al ve Tanr›sal aras›nda bir arac› olmufltur. “‹nsan›n bilgisine sunulan bu dünya düzeni, her fleyden önce Tanr›n›n insana seslendi¤i simgesel bir düzendir” (Jeanniere, 1994: 17). Bilimsel devrim ile bilginin elde edilme yolu olarak bilimsel yöntem gelifltirilmifl- tir. Bu yöntem, araflt›rmalarda verilerin, gözlem ve deneye dayal› olarak elde edil- mesini iflaret etmektedir. Bu bak›fl aç›s› temelinde, Ayd›nlanma düflünürleri, dini otoriteye ba¤l› olarak gelifltirilmifl ve yerleflmifl bilgi biçimlerini reddetmifl, onun ye- rine gözlem, deney ve ak›l yoluyla edinilen bilginin yeni biçimlerini kabul etmifltir. Bununla birlikte, bilginin koruyucular› ve aktar›c›lar› olarak kabul edilen ruh- ban s›n›f›n›n (rahiplerin) sahip oldu¤u bu geleneksel rolüne karfl› ç›kan Ayd›nlan- ma düflünürleri, toplumsal olarak önemli olan bilgiyi yeniden tan›mlamak, dinin alan› d›fl›na ç›kararak, yeni anlamlar ve iliflkiler kurmak istemifllerdir (Hamilton, 1996: 29-30). Bu ba¤lamda, Newton’un çal›flmalar›n›n sonuçlar›, Ayd›nlanma düflüncesi için büyük önem tafl›maktad›r. Newton’un evrensel yer çekimi yasas› ile sadece mad- denin hareketi aç›klanmakla kalmam›fl, ayn› zamanda yeni bir evren tasar›s› sunul- mufltur. Evrenin hareket yasalar›n›n, her yerde de¤iflmeden ayn› biçimde matema- tiksel olarak ifade edilebildi¤i aç›klanm›flt›r (Çi¤dem, 1997: 61). Newton’un çal›flmalar›, Ayd›nlanma düflünürlerinin, bilimsel yöntemin yaflam›n her alan›na uygulanabilece¤ine inanmalar›n› sa¤lam›flt›r. Ayn› zamanda, bilim, ras- yonel amaçlarla iliflkili olan gelece¤in toplumsal de¤erlerinin temeli olarak görül- müfltür. Ayd›nlanma’n›n önemli düflünürleri, bilimin felsefi olarak anlafl›lmas›na katk›da bulunmufllard›r. Voltaire, Newton’un felsefesini anlatan ve düflüncelerini yayg›nlaflt›rmay› amaçlayan bir kitap yazm›flt›r. 1732 y›l›nda yay›mlanan Letters Philosophiques adl› kitab›ndaki yaz›lar›, yeni bilimsel yöntem hakk›ndaki bilginin h›zla yay›lmas›n› sa¤lam›flt›r (Hamilton, 1996: 38-43). Bu ba¤lamda, do¤a bilimlerindeki ilerlemeler ve onlar›n disiplinler olarak ku- rumsallaflmas›, sosyal bilimler için bir model sa¤lam›flt›r. 12 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri
  19. 19. Frans›z Devrimi Frans›z Devrimi, daha önceki ve sonraki devrimler içinde kitlesel nitelikteki tek toplumsal devrim olarak tan›nmaktad›r. Ayn› zamanda ça¤dafl devrimler içinde dünyay› kapsama niteli¤i tafl›yan tek devrim olarak kabul edilmektedir (Hobs- bawm, 1996: 64). Giddens (1998: 14) ise, 1789 y›l›nda gerçekleflen Frans›z Devri- mi’nin, “hem kendine özgü bir olaylar dizisi hem de ça¤›m›zda siyasal dönüflüm- lerin simgesi” oldu¤unu ifade etmektedir. Bu anlamda, devrim sürecinde tarihsel olarak ilk defa evrensel özgürlük ve eflitlik gibi tamam›yla dünyevi ideallerin reh- berli¤indeki bir hareketin, toplumsal bir düzeni alt üst etti¤i görülmüfltür. Ayd›nlanma dönemi, Frans›z Devrimi’ni haz›rlayan unsurlar›n oluflmas›n› sa¤la- m›fl ve Frans›z Devrimi, eflitlik, özgürlük, güçlerin ayr›l›¤›, hoflgörü gibi Ayd›nlan- ma’n›n ilkelerini uygulamaya koymufltur. Devrimin mimarlar›na bak›ld›¤›nda, ba- k›fl aç›lar›n› Ayd›nlanma düflünürlerinden ald›klar› görülmektedir. Montesquie- u’nun politik düzenin toplumsal temelleri hakk›ndaki fikirleri, Voltaire’in düflünce özgürlü¤ü hakk›ndaki ilgisi ve Hume’un insan do¤as›n›n evrenselli¤i kavram›, Frans›z Devrimi’nin temel dayana¤›n› oluflturmufltur (Hamilton, 1996: 47-48). Siyasal bir devrim olarak nitelenen 1789 Frans›z Devrimi’nin hedefi, Avrupa’da aristokrasi ve kilisenin otoritesi ile yönetilen toplum düzenini y›kmak olmufltur. Bu geleneksel toplum düzeninin yerine evrensel özgürlük, eflitlik ve kardefllik ilkele- rine dayanan yeni bir toplumsal düzen yaratmay› amaçlam›fllard›r. Frans›z Devrimi, bütün Avrupa’y› sarsan bir devrim olmufl, bu nedenle, yöneti- ciler, siyasetçiler ve ayd›nlar, toplumun anlafl›lmas›, bir düzen oluflturmas› ve bu düzen temelinde yönetilmesi gibi ihtiyaçlarla karfl›laflm›fllard›r (Özlem, 2001: 58). Bu ba¤lamda, iktidar›n temelini oluflturan unsurlar önemli olmufl ve otoritenin do¤as›nda ve iktidar›n kayna¤›nda radikal bir de¤iflim gerçekleflmifltir. Geleneksel toplumlarda kabul gören iktidar›n kayna¤› yer de¤ifltirmifltir. Art›k iktidar›n kayna- ¤›n›n, örne¤in Tanr› gibi baflka bir yerden de¤il, halktan geldi¤i kabul edilmekte- dir: “‹ktidar, vatana coflkulu ba¤l›l›kta, gelenek veya bir soy sop iliflkisinde kök sal- maz. Yaln›zca ulus haline gelen bir halk›n onay›yla meflruiyet kazanabilir. Ancak kayna¤›n› halktan alan iktidar›n sadece meflru olmas› yetmez, akla uygun da olma- l›d›r” (Jeanniere, 1994: 19). Art›k hükümdar›n geleneksel kurallara uygun olarak iktidara gelmesi yeterli ol- mam›fl, devletin, egemen halkla iliflkisinin demokratik rasyonalite (ak›lsall›k) için- de kurulmas› ve uygulanmas› gerekli hale gelmifltir. Bu ba¤lamda, Frans›z Devrimi ile birlikte gelen en önemli yenilik, demokrasi- nin sadece bir yönetim biçimi olmay› b›rak›p, devletin tek rasyonel biçimi haline gelmesi olmufltur. Art›k modern devletin, kaç›n›lmaz olarak demokratik olmas› ge- rekmektedir. Bu süreç, modern demokrasinin önce ‹ngiltere ve Amerika’da, ard›n- dan da Fransa’da oluflumu ile belirgin hale gelmifltir (Jeanniere, 1994: 19). Endüstri Devrimi ‹nsanl›k tarihinde ilk kez, toplumlar›n üretim güçlerinin de¤iflimini gerçeklefltiren Endüstri Devrimi, 18. yüzy›l›n sonlar›nda ‹ngiltere’de bafllam›fl ve daha sonra bü- tün Bat› Avrupa ve Birleflik Amerika’ya yay›larak bu ülkeleri de derinden etkilemifl- tir (Hobsbawm, 2003: 37). Yeni teknolojik bulufllar›n geliflmesi ile buhar ve elektrik gibi güç kaynaklar› kullan›lmaya bafllanm›fl ve kömür, demir-çelik ve tekstil endüstrileri h›zla geliflmifl- tir. Bununla birlikte üretim teknolojisi makineleflmifl ve seri üretime dayal› fabrika sistemi üretime geçilmifltir. Bu geliflmeler ayn› zamanda ekonomik ve toplumsal 131. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma
  20. 20. yap›da genifl ölçüde önemli de¤iflim ve dönüflümlere yol açm›flt›r. Bu dönüflümler- den en önemlisi köylerden kentlere kitlesel bir göçün bafllamas›yla ifl gücünün k›r- sal alandan, sürekli büyüyen endüstri sektörüne geçmesi olmufltur. Böylece topra- ¤a ba¤l› çal›flan ve üretim yapan insanlar›n büyük bir bölümü, kentlerde fabrika- larda ve madenlerde çal›flan iflçilere dönüflmüfllerdir. Ayn› zamanda kentler de h›z- l› bir flekilde büyümeye bafllam›flt›r. Bu süreç içerisinde, üretimin örgütlenmesi ve denetlenmesine iliflkin yeni yöntemler de gelifltirilmifltir. Yeni çal›flma koflullar› üretim seviyesini art›r›rken a¤›r çal›flma koflullar›, düflük ücret ve yüksek miktarda üretimin gerektirdi¤i yo¤un fiziksel ve zihinsel çaba, iflçiler aç›s›ndan ciddi sorun- lara neden olmufltur. Bilimsel Devrim ile bafllayan, siyasal ve endüstriyel devrimlerle devam eden dönüflüm süreci, insanlar›n yaflama, çal›flma ve düflünme biçiminde köklü de¤iflim- lere yol açm›flt›r. Bu de¤iflimler, modern düflünce biçimi ile modern toplumlar›n oluflumunda önemli rol oynam›fllard›r. MODERN‹TE VE MODERN TOPLUMLAR Modern düflünce biçimlerinin kökleri 18. yüzy›l Ayd›nlanmas›nda yatmaktad›r. Av- rupa toplumlar›nda görülmeye bafllayan önemli de¤iflimlerle birlikte, dünya hak- k›ndaki geleneksel toplumsal düzen ve geleneksel inançlar dizisinden, modern dünya hakk›nda toplumsal yap›n›n yeni biçimleri ve yeni düflünce biçimlerine ge- çilmifltir. Bilimde yer alan ilerleme, nesnellik ve evrensellik, modern düflüncenin nitelikleri olmufltur. Bu anlamda, Ayd›nlanma düflüncesi modernitenin temelini oluflturmufltur. Modernite, Ayd›nlanma düflünürlerinin nesnel bir bilim, evrensel bir ahlak, evren- sel bir yasa gelifltirme çal›flmalar›yla biçimlenmifltir. Modernite ilerici, ekonomik ve yönetsel ak›lc›laflt›rmay› ve olgunun de¤erden, ahlaksal alan›n kuramsal alandan ayr› tutulmas› gibi toplumsal dünyan›n ayr›mlaflt›rmas›n› bildirmektedir (Sarup, 2004: 187). Modern Toplumlar›n Oluflumu Ayd›nlanma düflüncesinin gelifltirdi¤i elefltirel ve seküler fikirler, modern toplu- mun oluflumunda önemli rol oynam›flt›r. Bu ba¤lamda, modern öncesi, geleneksel toplumlar ile modern düflünce biçimlerinin oluflturdu¤u modern toplumlar aras›n- da bir ayr›m kabul edilmektedir. Geleneksel Avrupa toplumlar› büyük oranda k›r- sal, otoriter, dinin hâkimiyetindeki tar›m toplumlar› olmufllard›r. Ayn› zamanda nü- fus bak›m›ndan görece küçük, insanlar›n benzer özelliklere sahip oldu¤u toplum- lar olarak tan›mlanm›fllard›r. Modern toplumlar ise kentsel alanlar›n›n art›fl› ve ge- liflimi, kapitalizmin çeflitli biçimleri, demokrasi, bilim ve teknoloji, büyük nüfus ar- t›fl› ile yo¤unlaflmas› kültürel, politik ve dini farkl›l›klarla nitelenmektedir (Hollin- ger, 2005: 10). Bu nitelikler modern toplumlar›n ekonomik, politik, toplumsal ve kültürel alan- larda farkl›laflmalar›na dayanmaktad›r. Modern toplumlar genellikle endüstriyel ve kapitalist ekonomilere, demokratik politik örgütlere sahiptir ve s›n›f temelli top- lumsal yap›lar üzerine kurulmufllard›r. Bununla birlikte, kültürel özellikler hakk›n- da daha az görüfl birli¤i olmas›na ra¤men, hayat›n bütün alanlar›nda metalaflma ve rasyonelleflme (ak›lc›laflma) ile gündelik hayat›n ak›fl h›z›n›n artmas›, modern top- lumun kültürel özellikleri olarak kabul edilmektedir (Abercrombie, et al., 1994: 270). 14 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri Modernite, insanlar›n ilerlemeyi sa¤lamak için bilimsel bilgiyi kullanabilece¤ine inand›¤› insanl›k tarihinde önemli bir aflamad›r.
  21. 21. Modern toplumlar›n oluflumu genellikle politik, ekonomik, toplumsal ve kültü- rel olarak dört önemli süreç arac›l›¤›yla örgütlenmektedir. Moderniteye geçifl, bu dört süreç aras›ndaki etkileflim arac›l›¤›yla aç›klanmaktad›r. Modernite, tek bir sü- recin sonucu olarak de¤il, farkl› süreçlerin ve tarihlerin bir arada çözümlenmesini gerektirmektedir. Bu nedenle, modern toplumlar›n oluflumun aç›klanmas›nda, bu süreçlerden sadece birinin ele al›nmas› yeterli olmamaktad›r (Hall, 1996: 5). Modern Toplumun Özellikleri Bir toplumun ‘modern’ olarak tan›mlanmas›, yukar›da bahsedilen politik, ekono- mik, toplumsal ve kültürel alanlarda tan›mlanan belirli özelliklere dayanmaktad›r: 1. Modern toplumlar, yeni yönetim biçimi olarak, karasal s›n›rlar içinde tan›m- lanan ulus-devlet ile onun egemenlik ve meflruluk anlay›fl›n›n görüldü¤ü toplumlar olmufllard›r. Modern toplumlarda, geliflmifl politik ayg›tlar›n kuru- luflu görülmektedir. Özellikle bürokratik örgütlenme; devletin, halk›n yafla- m›nda daha büyük bir rol oynamas›n› sa¤lam›flt›r. 2. Endüstrileflme ile birlikte üretim kapasitelerinin h›zl› ve sürekli geliflimi, ye- ni çal›flma biçimleri ile mümkün olmufltur. Tar›ma dayal› üretimin yerine en- düstriyel üretim ön plana ç›km›fl ve yayg›nlaflm›flt›r. Bu ba¤lamda, yeni üre- tim biçimi olarak kapitalizm, yeni tutumlar ve kurumlar getirmifltir. Baflka bir deyiflle modern toplumlarda, metalar›n piyasa için genifl ölçekli üretim ve tüketimine, yayg›n özel mülkiyet sahipli¤i ile sermaye birikimine ve ücretli eme¤in kullan›m›na dayal› parasal de¤iflim ekonomisi görülmektedir. 3. Kentleflme ve endüstrileflme süreci ile iflbölümü, uzmanlaflma ve standartlafl- ma artm›flt›r. Toplumsal ve cinsiyete dayal› iflbölümü, yeni s›n›flar›n oluflu- mu, kad›n ve erkek aras›nda ataerkil iliflkiler, modern kapitalist toplumlar› nitelemektedir. Ayr›ca, ulafl›m ve iletiflim teknolojilerinin h›zl› geliflimi görül- mektedir. 4. Modern toplumlarda dinsel dünya görüflünün zay›flamas› ile dinsel kurum- lar ve ö¤retiler etkisini yitirmifltir. Sekülerleflme ve rasyonelleflme modern toplumlar›n göstergeleri olmufl, bilim, gerçek ve ilerleme yeni inançlar hâli- ne gelmifltir. (Hall, 1996: 6; Bilton, vd., 2008: 24-25). Sosyolojiyi flekillendiren sorular›n birço¤u modernite ile iliflkili olarak geliflmifl, toplumsal yap›lardaki h›zl› ve kapsaml› de¤iflim toplumsal kuramc›lar›n sorular›n›n temelini oluflturmufltur. Durkheim toplumsal düzenin ve bütünleflmenin nas›l sa¤- lanaca¤› ve sürdürülece¤i ile ilgilenirken Marx, kapitalizmin yeni dinamiklerinin üretim iliflkileri üzerindeki etkilerini araflt›rm›flt›r. Weber ise rasyonalitenin dina- miklerinin toplumsal kurulufllar içinde nas›l yay›ld›¤›n› incelemifltir (Bilton, vd., 2008: 441). SOSYOLOJ‹N‹N B‹L‹M OLARAK KURULMASI 18. yüzy›lda Ayd›nlanma düflünürleri, önceki düflünürlerden daha sistematik ve tu- tarl› bir flekilde çal›flmaya bafllam›fllard›r. Çözümlemenin bilimsel ilkelerini insan, insan do¤as› ve topluma uygulayarak yöntemsel bir yola baflvurmufllard›r (Szacki, 1979: 52). Bu düflünürler, ayn› zamanda aç›k bir flekilde uzmanlaflm›fl bir toplum biliminin oluflmas›n› sa¤lam›flt›r. Bu nedenle birçok araflt›rmac›, onlar› sosyolojinin öncüleri, kurucular› olarak kabul etmektedir. 151. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma
  22. 22. Ayd›nlanma düflüncesi, akla, özgürlü¤e ve bireycili¤e verdi¤i önem yan›nda, nesnel ve kolektif güçler olarak toplum ve toplumsal geliflme kavramlar›n› da vur- gulam›flt›r. Ayd›nlanma düflünürleri, toplumsal dünyan›n bilimsel aç›dan kavran- mas›n› hedeflemifltir (Swingewood, 1998: 48). 19. yüzy›lda bir bilim dal› olarak ortaya ç›kan sosyoloji, Ayd›nlanma’n›n düflün- ce ve kavramlar›n› tafl›maktad›r. Ak›l Ça¤›’n›n bir sonucu olarak sosyoloji, bir top- lum bilimi kurmak için rasyonalist (ak›lc›) düflünce ile tan›mlam›flt›r (Hamilton, 1996: 51). Bu dönemde, sosyologlar Frans›z ve Endüstri Devrimleri sonras›nda ya- flanan büyük de¤iflim ve dönüflümü anlamaya çal›flm›fllard›r. Bunlar›n sonucunda, yeni bir toplumsal düzenin nas›l kurulaca¤› üzerinde çal›flmalar yapm›fllard›r. Toplumu “pozitif bir bilim” olarak kurmak veya di¤er bir deyiflle sosyolojiyi kurmak için Henri de Saint Simon (1760-1825) önemli çal›flmalarda bulunmufl ve bu çal›flmalar, onun takipçisi olan Auguste Comte (1798-1857) taraf›ndan gelifltiril- mifltir. Ayd›nlanma’n›n elefltirel ak›lc›l›¤›, Saint Simon ve Comte’un pozitivizminin te- melini oluflturmufltur. Bu düflünce biçimi, deney ve gözlem taraf›ndan akl›n uygu- lanmas› arac›l›¤›yla, ön yarg›lar›, cehaleti, bat›l inançlar› ve hoflgörüsüzlü¤ü temiz- leyecek evrensel bir bilim için savafl vermifltir (Hamilton, 1996: 20-21). Saint Simon ve Comte’un yaz›lar›, toplumsal bir kuram olarak Frans›z ve Endüs- tri Devrimi sonras› Avrupa’da oluflan modern toplum hakk›nda incelemeleri içer- mektedir. Bu yeni sosyoloji bilimi içeri¤ini oluflturan ilgi alanlar›, sonraki y›llarda, Karl Marx, Emile Durkheim ve Max Weber taraf›ndan tart›fl›lmaya devam etmifltir. Saint Simon, Frans›z Devrimi’nin gelece¤in toplumu için bir zemin haz›rlad›¤›- n› belirtmifl ve bütün kuramsal çal›flmalar›n› gelecekteki toplumsal düzeni görebil- mek amac›yla yapm›flt›r. Gelecekteki topluma “Sanayi devleti” ad›n› vererek sana- yi toplumu kavram›n› ilk kez Saint Simon kullanm›flt›r. Sanayi toplumunun temeli- ni ifl birli¤i ve uzlaflman›n oluflturaca¤›n› belirtmifltir. Saint Simon, toplumu bir bü- tün olarak ele alm›fl ve sa¤l›kl› bir toplumu, çeflitli parçalar›n bütünle ifllevsel bir uyum halinde var oldu¤u bir toplum olarak tan›mlam›flt›r. Toplumun birbiriyle uyum içinde iflleyen ekonomik ve politik sistemlerle, bilimsel, pozitif ilkeler üze- rinde örgütlenmesi gerekti¤ini ileri sürmüfltür. (Swingwood, 1998: 55-56). Saint Simon, sosyolojinin temel görevinin toplumu hareket ve dönüflüm halin- de incelemek oldu¤unu ve toplumsal olgular›n, do¤a bilimlerinde kullan›lan bilim- sel tekniklerle incelenmesi gerekti¤ini belirtmifltir. Saint Simon, pozitivizmin ve sosyolojinin kurucular›ndan kabul edilmektedir. Comte, modern toplumda bilimin egemen olaca¤›na inanm›fl, dinin, bat›l inan- c›n ve etkisinin pozitivist bilim ile yer de¤ifltirece¤ini belirtmifltir. Pozitivizm, arafl- t›rma nesnesinin bilimsel olmas› gerekti¤ini baflka bir deyiflle, sadece do¤rudan test edilebilen önermeler olarak ifade edilmesi gerekti¤ini benimseyen Comte ta- raf›ndan sosyolojiye aktar›lm›flt›r (Abercrombie, et al., 1994: 322). Bu nedenle,Com- te, genellikle hem pozitivizm hem de sosyoloji terimlerinin mucidi olarak görül- mektedir (Benton ve Craib, 2008: 38) Comte, sosyolojinin kurucusu ve isim babas› olarak kabul edilmektedir. ‹lk kez ‘sosyoloji’ terimini kullanarak, onu toplumu inceleyen pozitivist bir bilim dal› ola- rak tasarlam›flt›r. Saint Simon’un yaklafl›m›na benzer bir flekilde Comte, toplumun çözümlenmesinde do¤a bilimlerini model alarak pozitivist yöntemi gözlem, karfl›- laflt›rma ve deney olarak belirlemifltir. Bu nedenle, sosyolojiyi öncelikle ‘sosyal fi- zik’ olarak adland›rm›fl daha sonra ‘sosyoloji’ sözcü¤ünü icat etmifltir. Comte, do- ¤a bilimlerinde oldu¤u gibi toplumsal yasalar› bulmak istemifl ve bu yasalar›, top- 16 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri
  23. 23. lumsal gerçe¤i oluflturan ve aç›klayan sosyolojik yasalar olarak tan›mlam›flt›r (Swingwood, 1998: 62-64). Sonuç olarak, Ayd›nlanma taraf›ndan kurulan modern toplum hakk›ndaki dü- flünce biçiminin baz› unsurlar› Saint Simon ve Comte’un yaz›lar›nda 19. yüzy›l kla- sik sosyolojisine tafl›nm›fl ve modern sosyolojinin ortaya ç›kmas›n› desteklemifltir. 19. yüzy›l›n önemli klasik sosyologlar› olarak Durkheim, Weber ve Marx, mo- dernitenin olumlu ve olumsuz yönleri ile ilgilenmifller, modern dünyay› flekillendi- ren de¤iflimin gelece¤inin hatlar›n› çizmeye çal›flm›fllard›r. Onlara göre sosyal bi- limsel yaklafl›m, modern toplumun sorunlar›yla meflgul olmak için zorunlu bir araç olarak görülmüfltür (Bilton, vd., 2008: 468). Durkheim, kolektif bilinç kavram›n› tan›mlayarak, toplumu bir arada tutan ana unsurun dayan›flma oldu¤unu ileri sürmüfltür. Mekanik dayan›flmadan organik da- yan›flmaya geçerken, toplumsal bilincin zay›flamas› ile oluflan düzensizlik anlam›- na gelen anomi kavram› üzerinde durmufltur. Marx, kapitalist sistemin iflleyifl biçimi üzerinde çal›flm›flt›r. Toplumdaki üretim güçleri ile üretim araçlar›n›n örgütlenme biçimi olan üretim biçiminin, bir toplu- mun devaml›l›¤›n› sa¤layan temel yap›s›, altyap›s› oldu¤unu savunmufltur. Kapita- list üretim sürecinin yaratt›¤› yabanc›laflma üzerinde durmufltur. S›n›fs›z sosyalist bir topluma ulaflma mücadelesini, üretim araçlar›na sahip olan burjuva s›n›f› ve üretim araçlar›na sahip olmayan proletarya aras›ndaki çat›flma ile gerçekleflecek ra- dikal bir de¤iflim olarak öngörmüfltür. Weber, modern ça¤›n a¤›rl›kl› olarak etkin bir biçimde rasyonelleflme ve bürok- rasi taraf›ndan flekillenece¤ine ve geleneksel eylemlerin daha az önemli olaca¤›na inanm›flt›r. Marx ve Durkheim bilimsel ve rasyonalist düflünceye daha az vurgu yapm›fllard›r. Fakat her ikisi de toplumun ilerlemeci olarak gelifliyor olmas› üzeri- ne güçlü bir inanca sahip olmufltur (Haralombos ve Holborn, 1995: 881). DO⁄A B‹L‹MLER‹ VE SOSYAL B‹L‹MLER 17. yüzy›lda Bilimsel Devrim ile birlikte oluflturulan bilimsel yöntem, do¤a bilim- lerinin ilerlemesini ve fizik, kimya gibi birer disiplin olarak kurumsallaflmalar›n› sa¤lam›flt›r. Bu bilimler, ampirist bilgi anlay›fl›n› benimsemifllerdir. Ampirist Do¤a Bilimi Anlay›fl› Ampirist do¤a bilimi anlay›fl› yedi temelde ele al›nabilir: 1. Do¤ufltan bilgi yoktur; bütün bilgiler, deney veya gözlem yoluyla kazan›l›r. Bilgiler, dünya hakk›ndaki duyusal deneyimler ve onunla etkileflimden elde edilir. 2. Gerçek bir bilgi iddias›, gözlem veya deneyle s›nanabilir. 3. S›nanabilirlik ilkesi, gözlemlenemeyen varl›klar hakk›ndaki bilgi iddialar›n› dikkate almamay› gerektirir. 4. Bilimsel yasalar; genel, tekrarlanan gözlem veya deney örüntüleri hakk›nda önermelerdir. 5. Bir olguyu bilimsel olarak aç›klamak, onun bilimsel bir yasan›n somut bir örne¤i oldu¤unu göstermektir. 6. Bir olguyu aç›klamak, onun genel bir yasan›n somut bir örne¤i oldu¤unu göstermekse, yasay› bilmek, bu tipten olgular›n gelecekte nas›l ortaya ç›ka- caklar›n› öngörmemizi sa¤lamal›d›r. 7. Bilimsel nesnellik, aç›k bir flekilde s›nanabilir olgusal önermeler ile öznel de¤er yarg›lar› ayr›m›na dayan›r (Benton ve Craib, 2008: 28). 171. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma
  24. 24. Bilimsel kavram ve yöntemin kullan›lmas›, Ayd›nlanma düflüncesi ile birlikte insan ve toplum hakk›nda niteliksel olarak yeni bir düflünce biçimini gelifltirmifltir. Bu düflünce biçimi, do¤a bilimlerinin yan›nda, psikoloji, politik ekonomi gibi Hu- me’un ahlâki bilimler olarak adland›rd›¤› (Swingewood, 1998: 47) yeni bilimlerin ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Ayd›nlanma döneminde, insan›n bat›l inanç ba¤lar›ndan, cehalet, ideoloji ve feodal toplumsal iliflkilerden kurtulufluna bafllang›ç olarak, insanl›k koflullar›n›n daha derin anlafl›lmas›n› içeren bu ahlaki bilimler, sosyoloji ve di¤er sosyal bilim- ler için dönüm noktas›n› oluflturmufltur. (Hamilton, 1996: 36). Ayd›nlanma, modern bilimin ilkeleri, metafizi¤in reddedilmesi olgular›n de¤er- den ayr›lmas› ve nesnellik olas›l›¤›na duyulan inanç üzerine kurulmufltur (Swinge- wood, 1998: 48). Bu anlay›fl do¤rultusunda 19. yüzy›lda sosyoloji, tarih, iktisat, siyaset bilimi ve antropoloji gibi sosyal bilim olarak kurumsallaflan bilimlerin hepsi, Ayd›nlanmac› etkilerle, toplumun rasyonel yönden düzenlenmesi, ilerleme ve ak›lc›, bilimsel bir toplum oluflturma amaçlar›yla hareket etmifllerdir (Özlem, 2001: 58). Sosyolojinin bir bilim dal› olarak oluflum sürecinde bilimin, insano¤lunun so- runlar›n› çözmek ve benzersiz bir yolla insano¤lunun yapabilecekleri için kullan›- labilir nesnel bilgi üretmeyi sa¤lad›¤› görülmüfltür. Bunun için birçok ilk dönem sosyologlar›, araflt›rma konular›na temel oluflturan yöntem için bilime yönelmifltir (Haralambos ve Holborn, 1995: 808). Sosyolojinin ilk kuramc›lar›, insan davran›fl› ve toplumu aç›klamak için do¤a bilimlerinde kullan›lan yöntemin uygulanabilece- ¤i yaklafl›m› baflka bir ifadeyle pozitivist bilim anlay›fl›n› benimsemifltir. Pozitivizm Pozitivizm, Ayd›nlanma gelene¤inin ayr›lmaz bir parças›n› oluflturmaktad›r. Bu ba¤lamda, bilim ve olgular, metafizi¤in karfl›s›nda yer alarak, dinî inanc›n ve vahi- yin bilgi kaynaklar› olarak görülmesi reddedilmifltir (Swingewood, 1998: 49). Pozitivizm, olgular aras›ndaki iliflkileri ifade eden genel yasalar ya da kuramlar oluflturmay› amaçlamaktad›r. Gözlem ve deney, olgular›n, kuramsal bir aç›klama- ya uygun olup olmad›¤›n› göstermektedir. Olgular›n aç›klamalar›, genel yasalar ve- ya düzenlilik örneklerinin gösterilmesini içermektedir (Abercrombie, et al., 1994: 322). Pozitivizmin temel özellikleri flu flekilde aç›klanabilir: 1. Pozitivizm, ampirist do¤a bilimleri aç›klamas›n› benimsemektedir. Ampirist bilim aç›klamas›, pozitivistler taraf›ndan bilimsel bir toplum yaklafl›m›n›n modeli olarak yayg›n kabul görmüfltür. 2. Pozitivizm, bilimi en üst ve hatta yegâne gerçek bilgi biçimi olarak görmek- tedir. 3. Pozitivistler bilimsel yöntemin, insan›n zihinsel ve toplumsal hayat›n› araflt›- racak, bu disiplinlerin ‘sosyal bilimler’ olarak kurulmas›n› sa¤layacak biçim- de geniflletilebilece¤ini ve geniflletilmesi gerekti¤ini savunmaktad›r. 4. Pozitivizm, güvenilir bilimsel bilgiler oluflturuldu¤unda, bu bilgilerin top- lumdaki bireyler veya gruplar›n davran›fllar›n› kontrol etmek veya düzenle- mek için kullan›labilece¤ini savunmaktad›r (Benton ve Craib, 2008: 39). Sosyal bilimlerde pozitivizm, insan›n toplumsal hayat›n› do¤a bilimlerinde baflar›- l› olan yöntemler ve aç›klama biçimleri çerçevesinde, bilimsel bir temelde araflt›rma giriflimini ifade etmektedir. Pozitivistler bunu yaparken genellikle belirli bir ampirist bilgi kuram›na dayanm›fl ve uygulamaya çal›flm›flt›r (Benton ve Craib, 2008: 45). 18 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri Pozitivizm, bilimin sadece duyu organlar› ile alg›lanan gözlemlenebilir varl›klar ile ilgilendi¤i iddias› taraf›ndan nitelenmektedir.
  25. 25. Aralar›nda yak›n bir ba¤ kurulan ampirizm ve pozitivizm, hangi aç›dan birbirlerinden ay- r›lmaktad›r? Sosyal bilimlerin çal›flma alanlar›n› belirlemek ve sorgulama yöntemini gelifltir- mek için, do¤a bilimlerini örnek almas›ndan kaynaklanan iki temel koflulu yerine getirmesi gerekmektedir. Bunlar, naturalizm (do¤ac›l›k) ve ön yarg›n›n kontrolü- dür (Hamilton, 1996: 43). 1. Naturalizm (Do¤ac›l›k), Ayd›nlanma düflüncesi taraf›ndan, bilimsel yönte- me vurgu yaparak, neden ve sonuç ard›fl›kl›¤›n›n, do¤ay› ve toplumsal dün- yay› tamamen aç›klayabilece¤i fikridir. Do¤al süreçlerin bilimsel olarak arafl- t›r›lmas›na benzer bir toplum araflt›rmas›n›n mümkün oldu¤u veya olabile- ce¤i görüflünü ileri sürmektedir. Naturalizm, pozitivizmin 3. özelli¤i olan do¤a bilimleri yöntemlerinin toplumsal araflt›r- may› da kapsayacak biçimde geniflletilebilmesi ilkesine dayanmaktad›r. 2. Ön yarg›n›n kontrolü, ampirik çal›flman›n sonuçlar›n› afl›r› derecede etki- leyen de¤er yarg›lar›ndan korunman›n arac› olarak sosyal bilimlerde gerek- li görülmüfltür. Araflt›rmalarda verilerin çözümlenmesi ve de¤erlendirilmesi sürecinde, sosyal bilimcinin ön yarg›lar›n›n, sonuçlar› etkilemesini engelle- mesi gerekmektedir. Do¤a bilimlerinden aktar›lan bu iki koflul, sosyal bilimlerin gelifliminde etkili olmufltur. ‹lk dönem sosyolojisinde pozitivist bilim anlay›fl›n›n yayg›n kabul gör- mesine karfl›n bütün sosyologlar do¤a bilimleri yöntemini uygulaman›n uygun ol- du¤u görüflüne kat›lmam›flt›r. Buna ba¤l› olarak pozitivizmi elefltiren sosyologlar, insan davran›fl›n› ve toplumu çal›flma biçiminin, do¤al dünyay› çal›flma biçiminden farkl› oldu¤unu belirtmifller ve sosyolojinin do¤a bilimlerinden farkl› araflt›rma yöntemleri gerektirdi¤ini ileri sürmüfllerdir (Haralambos ve Holborn, 1995: 808). Bu ba¤lamda, do¤a bilimleri ve sosyal bilimler aras›nda ne tür farkl›l›klar bulun- maktad›r? Do¤a Bilimleri ile Sosyal Bilimlerin Farkl›l›klar› Sosyal bilimlerde, toplumsal hayat›n, do¤a bilimlerinin kulland›¤› bilimsel yöntem- lerle araflt›r›lmas› ve aç›klanmas›n› içeren pozitivizm, baz› sosyal bilimciler taraf›n- dan elefltirilmifltir. Sosyal bilimciler aras›nda en yayg›n ve kabul gören elefltiri, pozitivizmin natu- ralist özelli¤ine yönelik olmufltur. Pozitivizmin bu özelli¤i, bilimsel yöntemlerin kapsam›n›n toplumsal hayat› içerecek biçimde geniflletilmesi düflüncesine dayan- maktad›r. Bu elefltiri çizgisini benimseyen pozitivizm karfl›tlar› (anti-pozitivistler), sosyal bilimler ve do¤a bilimlerinin araflt›rma nesneleri ile iliflkileri aras›ndaki te- mel farkl›l›klara dikkat çekmifltir. Bu farkl›l›klar insan davran›fl›n›n nas›l bir gelifl- me izleyece¤inin tahmin edilme zorlu¤undan kaynaklanmaktad›r. Bunun nedenle- rinden biri, insanlar›n di¤er varl›klardan farkl› olarak özgür iradeye sahip olmas›- d›r. ‹kinci olarak, toplumsal hayat›n yasalara de¤il, kurallara dayal› olmas›d›r. Di- ¤er bir nedeni ise insan toplumunda bilinç ve anlam›n önemli bir rolü olmas›d›r (Benton ve Craib, 2008: 45) Sosyal bilimler ve do¤a bilimlerinin araflt›rma nesneleri ile iliflkileri aras›ndaki farkl›l›klar flu flekilde s›ralanabilir: 191. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET 2 S O R U D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZAMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
  26. 26. 1. Toplumsal dünya ile ilgilenen sosyal bilimlerin araflt›rma nesnesi insan ve insan gruplar› iken, do¤a bilimleri, do¤a olgular›n› ve süreçlerini araflt›rmak- tad›rlar. 2. Sosyal bilimlerin araflt›rma nesneleri bilinçlilik özelli¤ine sahiptirler. Bu ne- denle, kendileri, durumlar› ve iliflkileri üzerinde düflünebilirler. Do¤a bilim- lerinde bu özellik görülmemektedir. 3. Sosyal bilimlerde, ahlaki ve siyasal de¤erler, araflt›rma konusunun seçimini etkilemektedir. Toplumsal aç›klama de¤er-iliflkisi içerir ve kiflisel özellikler- le ba¤lant›l›d›r. Bu nedenle, belirli toplumsal olgular veya tarihsel süreçleri aç›klamaya çal›flan sosyal bilimcilere, de¤er yönelimleri yol göstermektedir. Bu durumun aksine do¤a bilimciler, de¤er yarg›lar›n› d›flar›da b›rakan yön- temlerle genel yasalara ulaflmaya çal›flmaktad›r. 4. Toplumsal hayatta bilinç ve anlam önemli bir rol oynamaktad›r. Sosyal bi- limciler toplumsal hayat› sistematik olarak araflt›rmaya bafllad›klar›nda, her zaman hakk›nda belirli bir anlay›fla sahip olduklar› bir araflt›rma nesnesi ile karfl›lafl›rlar. Ayr›ca, sosyal bilimciler ço¤u kez toplumsal hayat›n bir parça- s› olacaklard›r ve her halükârda araflt›rma nesnesi hakk›nda bir anlay›fla sa- hip olmak için onunla kendi terimleri içinde iletiflim kurmay› ö¤renmek zo- rundad›r. Fakat do¤a bilimciler ve araflt›rma nesneleri aras›nda d›flsal bir ilifl- ki bulunmaktad›r (Benton ve Craib, 2008: 46). Do¤a bilimleri ve sosyal bilimlerin araflt›rma nesneleri ve iliflkileri aras›ndaki bu farkl›l›klara ba¤l› olarak, sosyolojinin do¤a bilimlerinden farkl› araflt›rma yöntem- lerine sahip olmas› gerekti¤i düflüncesi geliflmifltir (Haralambos ve Holborn, 1995: 808). TOPLUMSAL ARAfiTIRMA VE YÖNTEMLER‹ Sosyolojik araflt›rmalar›n ço¤u zaman gündelik yaflam›n sorgulanmadan kabul edi- len yönlerini derinlemesine araflt›rarak aç›klay›c› bir yönü oldu¤u belirtilmektedir (Bilton, vd., 2008: 441). Toplumsal araflt›rma; bireyler, gruplar, kurumlar, formal ve enformal toplumsal yap›lar, topluluklar kültürler ve bunlar›n birbirleriyle olan ilifl- kilerini incelemektedir (Lin, 1976: 2). Neden toplumsal araflt›rma yap›yoruz? Toplumsal araflt›rmalar›n temelde iki nedene ba¤l› olarak yap›ld›¤›n› söyle- mek mümkündür: Bunlardan biri, kavramsal ya da kuramsal amaç tafl›yan arafl- t›rmalar, di¤eri ise pragmatik ya da uygulama amac›na yönelik olarak yap›lan araflt›rmalard›r. Toplumsal araflt›rmalar çeflitlilik içeren toplumsal iliflkilerdeki düzenlilikleri bul- mak için yap›lmaktad›r. Bu tür araflt›rmalar, toplumsal iliflkileri kuramsal olarak aç›klama amac› tafl›maktad›r. Bu amac› tafl›yan kuram yönelimli araflt›rmalar bilgi birikimi sa¤lamay› hedeflemektedir (Lin, 1976). Di¤er taraftan bir araflt›rman›n ya- p›lmas›, toplumun pratik ihtiyaçlar›ndan kaynaklanabilir. Toplumu ya da toplu- mun bir bölümünü ilgilendiren bir sorun hakk›nda olas› çözüm önerilerinin sa¤- lanmas› amac›yla politika yönelimli araflt›rma yap›lmaktad›r. Araflt›rman›n sonunda elde edilen bilgiler, bu toplumsal soruna yönelik çözüm sa¤layacak politikalar›n üretilme sürecinde kullan›lmaktad›r. Neuman’a (2007: 76) göre, “araflt›rmac›lar, toplumsal dünyan›n iflleyifliyle ilgili bir öyküyü (kuram), onu sistematik olarak incelerken gözlemledikleriyle (veri) harmanlar”. Toplumsal bir araflt›rman›n temelinde yer alan kuram, merkezi bir önem tafl›maktad›r. Toplumsal kuram, “toplumsal dünya hakk›ndaki bilgileri 20 Sosyolojide Araflt›rma Yöntem ve Teknikleri Toplumsal kuram, toplumsal iliflkiler ve yaflam hakk›ndaki bilgileri özetleyen ve düzenleyen, aç›klay›c› güce sahip önermeler bütünüdür.
  27. 27. özetleyen ve düzenleyen, birbiriyle ba¤lant›l› fikirler sistemi” olarak tan›mlanmak- tad›r (Neuman, 2007: 76). Baflka bir deyiflle kuram, toplumsal yaflamda, gözlemle- nen toplumsal eylemler aras›ndaki iliflkileri aç›klay›c› güce sahip önermeler bütü- nü olarak ifade edilebilir. Toplumsal kuram, toplumsal gerçekli¤i anlafl›l›r hale getiren bir kavramlar kü- mesi olarak düflünülebilir. Bu kavramlar kümesi, olgular› ve olgular aras›nda kar- mafl›k gibi görünen toplumsal iliflkilerin sistematik olarak anlafl›lmas›n› sa¤lamak- tad›r. Bilim insanlar› kendi araflt›rmas›na bafllamadan önce ilgili literatürdeki çal›fl- malar› incelemekte ve toplumsal gerçekli¤i en güvenilir ve geçerli bir flekilde aç›klad›¤›n› düflündü¤ü kuramsal bir yaklafl›m› benimsemektedir. “Neredeyse tüm araflt›rmalar bir tür kuramla ilgilidir; soru, kuram› kullan›p kullanmayaca¤›n›z- dan çok nas›l kullanaca¤›n›zdad›r. Kuram hakk›nda aç›k olmak, baflka birinin araflt›rmas›n› okumay› ya da kendi araflt›rman›z› yürütmeyi kolaylaflt›r›r” (Neu- man, 2007: 77). Bir kuram›n gücü, toplumsal bir olguyu aç›klay›c› olmas›na ve uygulanabilir ni- telik tafl›mas›na dayanmaktad›r. Bunun yan› s›ra bir kuram›n gücü, di¤er farkl› top- lumsal olgular üzerinde de aç›klay›c›l›¤›n›n yayg›nl›k kazanmas›na ba¤l› olarak de- ¤erlendirilmektedir. Durkheim, Marx ve Weber gibi klasik toplumsal kuramc›lar, birçok yenilikçi ve birbiriyle iliflkili fikirler oluflturmada önemli bir rol oynam›fl, sonraki toplumsal dü- flünür kuflaklar için temel oluflturan orijinal kuramlar yaratm›fllard›r. Böylece insan- lar›n toplumsal dünyay› anlama, görme ve aç›klama biçimlerini radikal bir biçim- de de¤ifltirmifllerdir (Neuman, 2007: 76). Bu düflünürlerin gelifltirdikleri kavramlar ve kulland›klar› yöntemler, halen incelenmektedir. Kuram, toplumsal olgular ve olgular aras›ndaki iliflkilerden soyutlanan kavram- lardan oluflmaktad›r. Bu soyut kavramlar aras› iliflkiler, sistematik bir bütünlük içe- risinde toplumsal gerçekli¤i aç›klayan bir bak›fl aç›s›na dönüflmektedir. Toplumsal kuram›n amac›, toplumda var olan durumu aç›klamak ve gelecekte oluflabilecek olas› durumu öngörmeyi ve tahmin etmeyi amaçlamaktad›r (Lin, 1976: 16). Top- lumsal bir araflt›rma, kuramsal bir çerçeveye göre toplanan verilere dayanmakta- d›r. Toplumsal kuram›n parçalar›n› kavramlar, hipotezler ve varsay›mlar olufltur- maktad›r. Kavramlar, kuram›n yap› tafllar› olarak kabul edilmektedir. Kuramsal kavram, toplumsal gerçekli¤i anlafl›l›r hale getiren, iyice düflünülmüfl, dikkatle tan›mlanm›fl ve bir kuramda aç›kça belirtilmifl olan bir fikri ifade etmektedir. Günlük yaflamda her zaman kullan›labilen kavramlar›n ço¤unun belirsiz ve zor anlafl›l›r tan›mlar›na karfl›n sosyal bilimciler bu kavramlar› rafine hale getirerek yenilerini eklemektedir. Cinsiyetçilik, yaflam tarz›, kentsel yay›lma ve toplumsal s›n›f gibi ilk kez sosyal bi- limciler taraf›ndan gelifltirilen birçok kavram, toplumsal kuramda kesin ve teknik kavramlar olarak ortaya ç›km›flt›r (Neuman, 2007: 80-82). Hipotez, “ampirik teste tabi tutulacak olan verili bir iliflkiler durumu hakk›nda- ki fikirler seti” olarak ifade edilmektedir (Bilton vd., 2008: 444). Di¤er bir deyiflle hipotezler, test edilmek üzere de¤iflkenler aras›nda kurulan iliflkiler ya da önerme- ler olarak tan›mlanabilir. “Kuramlar, yerleflik varsay›mlar, gözlemlenebilir ya da test edilebilir olmayan fleylerin do¤as› hakk›nda ifadeler içerir. Varsay›mlar› zorunlu bir bafllang›ç noktas› olarak kabul ederiz, insanlar›n do¤as› ya da toplumsal gerçeklik hakk›ndaki varsa- y›mlar gibi” (Neuman, 2007: 80). Varsay›mlar, kuram›n uygulanabilece¤i geçerli koflullar› tan›mlayan önermelerdir. Bu önermeler kuramsal yap›n›n hangi flartlarda 211. Ünite - Bilim, Yöntem ve Toplumsal Araflt›rma Kavramlar, toplumsal gerçekli¤i anlafl›l›r hale getiren, aç›kça belirtilmifl olan bir fikri ifade eden kuram›n yap› tafllar›d›r. Hipotez, test etmek amac›yla de¤iflkenler aras›nda kurulan önermedir. Varsay›m, bir kuramda, kuramsal bir aç›klama oluflturmak için zorunlu olan test edilmemifl bafllang›ç noktas› ya da inançt›r (Neuman, 2007: 80).

×