Sejarah perkembangan jadual berkala

3,386 views

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
3,386
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
189
Actions
Shares
0
Downloads
94
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Sejarah perkembangan jadual berkala

  1. 1. KOD & NAMA KURSUS SRK3013 : PENGHANTAR KIMIA SEMESTER 5 SESI 2013 KUMPULAN : UPSI05( A122PJJ ) DISEDIAKAN OLEH : NAMA NO. MATRIK NO. TELEFON AMINAH BINTI RAHMAT D20102042743 0179097084 NAMA PENSYARAH : DR NORHAYATI BINTI HASHIM TARIKH SERAH: 17.05.2013 TUGASAN 3 SEJARAH PERKEMBANGAN JADUAL BERKALA
  2. 2. ISI KANDUNGAN i) PENGENALAN……………… i-ii a) SEJARAH PERKEMBAGAN JADUAL BERKALA …….. 1-2 b) SUMBANGAN AHLI SAINS…………... 3-7 c) JADUAL BERKALA MODEB……….. 8 d) KEDUDUKAN UNSUR DALAM JADUAL BERKALA UNSUR …9-25 e) PENUTUP………………….. 26-29 f) RUJUKAN ………………….. 30
  3. 3. Pengenalan Jadual berkala unsur kimia adalah himpunan paparan berkaitan unsur kimia yang diketahui dalam bentuk jadual. Unsur ini disusun menurut struktur elektron agar kebanyakan sifat kimia berubah secara tetap sepanjang jadual. Setiap unsur disenaraikan menurut nombor ataom dan simbil kimia. Jadual ini mula-mulanya diperkenalkan oleh Dmitri Mendeleev, seorang ahli kimia dari Rusia yang menghimpunkan unsur-unsur untuk menunjukkan ciri-ciri unsur iu yang berulang (“berkala”) mengikut jadual. Jadual ini telah diperbaiki mengikut peredaran masa, selaras dengan penemua unsur baru serta penghasilan teori baru mengenai unsur-unsur. Jadual piawaian membekalkan asas yang diperlukan. Terdapat juga kaedah lain memaparkan unsur kimia untuk lebih terperinci atau sudut pandangan lain. Terdapat 117 unsur kimia yang diketahui pada masa kini. Jadual Berkala Unsur membolehkan kita mempelajari serta mengingati sifat kimia dan sifat fizik bagi semua unsur dengan lebih sisematik dan lebih mudah. Di dalam Jadual berkala dinyatakan:  Simbol  Struktur hablur  Sifat-sifat asid atau bes  Keelektronegatifan  Haba pengewapan  Haba pelakuran  Kekonduksian terma  Muatan haba tertentu  Isipadu atom  Jejari atom  Jejari ion  Jejari kovalen i
  4. 4. Dalam Jadual Berkala, unsur-unsur disusun mengikut tertib nombor ataom menaik secara mengufuk. Setiap turus tegak dalam jadual berkala dipanggil kumpulan manakala setiap turus mengufuk dipanggil kala. Unsur-unsur yang mempunyai bilangan elektron di petaala terluar yang sama, iaitu mempunyai sifat-sifat kimia yang sama, disusun dalam kumpulan yang sama. Walaupun sifat-sifat kimia adalah sama, tetapi sifat-sifat unsur berubah secara beraansur- ansur apabila menuruni sesuatu kumpulan. Jadual Berkala mengandungi lapan kumpulan iaitu:  Kumpulan l - Logam alkali  Kumpulan ll - Logam bumi beralkali  Kumpulan lll  Kumpulan lV  Kumpulan V  Kumpulan Vl  Kumpulan Vll - Halogen  Kumpulan Vlll - Gas adi Antara Kumpulan ll dan Kumpulan lll iaitu terletak di tengah-tengah Jadual Berkala terletak Satu blok unsur-unsur berasingan yang dipanggil unsur-unsur peralihan. Jadual Berkala mempunyai 7 kala iaitu dari Kala 1 hingga Kala 7. Kala menunjukkan jumlah petala elektron dalam atom unsur. Kala 1 (1 petala elektron) mengandungi 2 unsur iaitu Hidrogen (H) dan Helium (He). Kala 2 dan 3 masing-masing mempunayi 8 unsur. Kala 4 dan Kala 5 mempunyai 18 unsur manakala Kala 6 mempunyai 32 unsur. Kala 7 mempunyai 23 unsur. ii
  5. 5. Sejarah Perkembangan Jadual Berkala Sejak abad ke – 18 lagi, beberapa orang ahli sains telah bertungkus lumus cuba mengelaskan unsur-unsur sehingga terhasilnya Jadual Berkala Unsur yang digunakan sekarang. Banyak unsur-unsur yang dikenali hari ini telah ditemui antara tahun 1800 hingga 1900. Ahli kimia mengetahui bahawa beberapa unsur-unsur mempunyai sifat kimia yang sama. Misalan, klorin, bromin dan iodin, kalium, natrium dan litium dan magnesium dan kalsium mempunyai sifat kimia yang sama. Ahli kimia kemudian mengelaskan unsur-unsur dengan sifat kimia yang sama dalam satu kumpulan yang sama. Yakni bermulanya perkembangan Jadual Berkala Unsur. Pengelasan secara sistematik unsur-unsur dengan sifat kimia yang sama dalam satu kumpulan membantu kita: a) Memahami dan meramal sifat-sifat kimia dan fizikal sesuatu unsur dalam kumpulan yang sama. b) Meramal kedudukan sesuatu unsur dalam Jadual Berkala jika sifat kimianya diketahui. c) Mengenal dan membandingkan unsur-unsur daripada kumpulan yang berlainan. d) Meramal sifat kimia dan fizikal suatu unsur yang baru daripada suatu kumpulan. Ahli-ahli kimia yang telah menyumbangkan kepada Perkembangan Jadual Berkala adalah:  Antoine Lavoisier (1743 – 1794)  John Dalton ( 1766 – 1844)  Johann W. Dobereiner ( 1780 – 1849)  John Newlands (1830 – 1898)  Lother Meyer (1830 – 1895)  Dmitri Mendeleev (1839 – 1907)  H.J.G. Moseley ( 1887 – 1915) 1
  6. 6. SUMBANGAN AHLI SAINS DALAM SEJARAH PERKEMBANGAN JADUAL BERKALA UNSUR Antoine Lavoisier (1743-1794) Antoine Lavoisier adalah seorang ahli kimia berbangsa Perancis. Beliau adalah orang yang pertama yang mengelaskan unsur-unsur mengikut kumpulan tertentu. Beliau juga merupakan orang yang memberikan nama kepaada oksigen pada tahun 1774. Perkataan “oksigen” terdiri daripada dua perkataan Greek, oxus (asid) dan gennan (menghasilkan). Pada tahun 1789, Antoine Lavoisier mengelaskan unsur-unsur, cahaya, haba, dan beberapa sebatian, ke dalam empat kumpulan seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 1.1. Empat kumpulannya adalah terdiri daripada gas, logam, bukan logam dan oksida logam. Namun, klasifikasi beliau kurang tepat kerana haba dan cahaya dan beberapa sebatian yang belum dapat diuraikan pada ketika itu seperti kapur, silika, alumina, barita dan magnesia turut dikelaskan dalam kumpulan. Lebih-lebih lagi, terdapat unsur-unsur dalam kumpulan yang sama yang tidak menunjukkan sifat kimia yang sama. kumpulan I Kumpulan II Kumpulan II Kumpulan IV Oksigen Sulfur Arsenik Kalsium oksida Nitrogen Fosforus Bismut Barium oksida Hidrogen Karbon Kobalt Silikon (IV) oksida Cahaya Klorin Plumbum Magnesium oksida Haba Fluorin Zink, Nikel, Stanum, Argentum Aluminium Jadual 1.1 Jadual Berkala Lavoisier 2
  7. 7. John Dalton (1766 – 1844) John Dalton berusaha menentukan jisim atom relatif pelbagai jenis unsur. Dengan adanya jisim atom relatif unsur-unsur, ahli-ahli sains telah dapat mencari hubungan antara jisim atom relatif sesuatu unsur dengan sifat-sifatnya dan juga hubungannya antara unsur yang baru ditemui dengan unsur lama. Usaha Dalton ini memainkan peranan yang penting dalam perkembangan Jadual Berkala Unsur. Pada tahun 1808, john Dalton telah memperkenalkan teori Dalton yang mengatakan atom-atom yang mempunyai unsur sama adalah sama. Johann W. Dobereiner (1780-1849) Dobereiner adalah seorang ahli kimia Jerman yang mendapati pada tahun 1829 bahawa unsur boleh dibahagikan kepada beberapa kumpulan. Beliau telah mengelaskan unsur-unsur yang mempunyai sifat kimia yang sama kepada beberapa kumpulan. Setiap kumpulan terdiri daripada tiga unsur yang beliau namakan triad. Beliau mendapati jisim atom relative unsur di tengah triad adalah hamper sama dengan purata jisim atom relatif dua unsur yang lain (Jadual 1.2). Hukum triad Dobereiner telah menunjukkan perhubungan di antara jisim atom relatif unsur-unsur dengan sifat kimianya. Walau bagaimanapun, hukum ini tidak boleh digunakan untuk kesemua unsur yang diketahui. Hukum traid yang dikemukakan oleh beliau telah mencadangkan satu perhubungan antara sifat kimia dan jisim atom unsur untuk perkembangan Jadual Berkala Unsur pada masa kini. Unsur dalam triad Litium (Li) Natrium (Na) Kalium (K) Purata jisim atom relative Li dan K ialah = 23 Jisim atom relatif 7 23 39 Unsur dalam triad Klorin (CI) Bromin (Br) Iodin (I) Purata jisim atom relative CI dan I ialah =81 Jisim atom relatif 35 80 127 Jadual 1.2 Triad 3
  8. 8. John Newlands (1837-1898) Pada tahun 1864, seorang ahli kimia British bernama John Newlands telah menyusun semula unsur-unsur dalam baris mendatar menurut pertambahan nombor nukleon. Setiap barisan terdiri daripada tujuh unsur. Beliau mendapati sifat kimia dan fizikal unsur berulang pada setiap unsur kelapan dalam susunan selanjutnya. Pola ini menyerupai not oktaf muzik. Oleh itu, susunan unsur ini dikenali sebagai Hukum Oktaf (makna oktaf ialah 8) Jadual 4.3 menunjukkan susunan unsur yang dikemukakan oleh Newlands. Klasifikasi unsur oleh Newlands kurang Berjaya kerana a) Hukum Oktaf hanya dipatuhi oleh 16 unsur yang pertama (dari Li hingga Ca) b) Jadual beliau tidak meninggalkan tempat kosong bagi unsur-unsur yang masih belum ditemui. Namun begitu, Newlands merupakan ahli kimia yang pertama yang menunjukkan kehadiran satu corak berkala bagi unsur-unsur iaitu ulangan sifat kimia yang serupa pada unsur kelapan. Ulangan sifat unsur secara berkala ini telah digunakan sebagai salah satu asas perkembangan Jadual Berkala Unsur seterusnya. . Li Be B C N O F Na Mg AI Si P S CI K Ca Jadual 1.3 Klasifikasi unsur-unsur oleh Newlands (Hukum Oktaf) 4
  9. 9. Lothar Meyer (1830-1895) Pada tahun 1870, Lothar Meyer seorang ahli kimia Jerman telah menentukan isi padu atom sesuatu unsur dengan menggunakan formula berikut: Kemudian beliau memplot graf isi padu atom melawan jisim atom relatif unsur itu. Graf yang diperoleh ditunjukkan dalam rajah 1.1 Rajah 1.1 Graf isi padu atom melawan jisim atom relatif Meyer Daripada lengkung graf Meyer, didapati bahawa unsur-unsur yang menduduki kedudukan setara mempunyai sifat kimia yang sama. Misalnya, a) Li, Na, K dan Rbyang terletak di puncak lengkung mempunyai sifat kimia yang sama. b) Be, Mg, Ca, dan Sr yang terletak selepas titik maksimum juga mempunyai sifat kimia yang sama. Seperti Newlands, Meyer juga membuktikan sifat unsur yang berulang secara terbuka. 5 Jisim atom relatif Isi padu atom
  10. 10. Dmitri Mendeleev (1834-1907) Dmitri Mendeleev adalah seorang profesor kimia ari Rusia. Mendeleev telah menyusun unsur- unsur menurut tertib pertambahan nombor jisim unsur (nombor nukleon). Jadual 1.4 menunjukkan Jadual Berkala yang dikemukakan Mendeleev. Beliau mengesyorkan Hukum Berkala yang menyatakan sifat kimia berulang secara berkala menurut jisim atom. Perbezaan Jadual Berkala Mendeleev berbanding Jadual Berkala Newlands adalah: a) Beliau meninggalkan ruang kosong dalam Jadual Berkala bagi unsur-unsur yang belum ditemui. Apabila unsur baru ditemui, beliau mengisinya dalam „ruang kosong‟ Jadual Berkalanya. b) Sesungguhpun unsur-unsur disusun menurut pertambahan jisim atom beliau menyusun semula kedudukan unsur sekiranya sifat kimianya berbeza. Hanya unsur yang mempunyai sifat kimia yang sama disusun dalam baris menegak yang sama. I II III IV V VI VII VIII 1 H 2 Li Be B C N O F 3 Na Mg Al Si P A CI 4 K Ca ( ) Ti V Cr Mn Fe, Co. Ni 5 Cu Zn ( ) ( ) As Se Br 6 Rb Sr Y Zr Nb Mo ( ) Ru, Rh, Pd Jadual 1.4 Jadual Berkala Mendeleev ( ) Ruang kosong ditinggalkan untuk unsur yang masih belum ditemui 6
  11. 11. Henry G. J. Moseley (1887-1915) Moseley adalah seorang ahli fizik berbangsa british yang menkaji frekuensi, f sinar-x yang dibebaskan oleh pelbagai logam. Kemudian beliau memplot √ yang dihasilkan olh logam melawan nombor proton logam itu dan graf berbentuk garis lurus diperolehi beliau. Rajah 1.2 Maka daripada nilai √ sinar-x yang dibebaskan oleh sesuatu logam yang tidak diketahui, nilai nombor proton logam itu boleh diperoleh daripada graf. Selepas memperoleh nombor proton bagi logam-logam, beliau menyusun logam-logam itu dalam Jadual Berkala menurut pertambahan nombor proton. Seperti Mendeleev, Moseley juga meninggalkan ruang kosong () bagi unsur yang belum ditemui Beliau mencadangkan setiap unsur harus mempunyai nombor proton tersendiri. Moseley Berjaya meramal empat unsur yang belum ditemui. Unsur-unsur itu kemudian ditemui: teknetium, promethium, hafnium dan renium. 7
  12. 12. Jadual Berkala Moden Terdapat 118 unsur yang telah dikenali pada masa kini. Kebanyakkan unsur-unsur ini wujud semulajadi. Sebilangan kecil unsur dibuat dalam reaktor nuklear. Dalam Jadual Berkala Moden unsur-unsur disusun menurut tertib pertambahan nombor proton unsur secara mengufuk. Susunan unsur ini juga ada kaitan dengan susunan elektron unsur-unsur. Dalam jadual berkala, unsur-unsur yang mempunyai sifat kimia yang sama digolongkan dalam kumpulan yang sama. Dengan cara begini kajian ke atas unsur-unsur menjadi lebih sistematik. Setiap baris menegak dalam Jadual Berkala dipanggil kumpulan. Terdapat 18 kumpulan dalam Jadual Berkala. Unsur-unsur dalam satu kumpulan mempunyai sifat kimia yang sama sungguhpun sifat fizikalnya seperti ketumpatan, takat lebur dan warna berubah secara beransur-ansur apabila menuruni kumpulan itu. Unsur Kumpulan 1 dinamakan logam alkali (Li, Na, K, Rb, Cs, Fr). Unsur Kumpulan 2 dinamakan logam alkali bumi (Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra). Unsur Kumpulan 17 dinamakan halogen (F, CI, Br, I, At). Unsur Kumpulan 18 dinamakan gas adi (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn). Di antara unsur kumpulan 2 dan kumpulan 13, terdapat satu blok unsur-unsur yang dinamakan unsur peralihan. Unsur-unsur kumpulan 1, 2, 13 dan unsur peralihan adalah logam, manakala unsur-unsur kumpulan 15, 16, 17 adalah unsur bukan logam. Unsur-unsur kumpulan 14 terdiri daripada unsur logam dan bukan logam, iaitu dua unsur di atas (karbon dan silikon) adalah unsur bukan logam,germanium adalah unsur separa logam (metalloid) manakala dua unsur yang bawah (stanum dan plumbum) adalah unsur logam. Setiap baris mengufuk dalam Jadual Berkala dipanggil kala. Terdapat tujuh kala. a) Kala 1 terdiri daripada dua unsur sahaja iaitu hidrogen dan helium. b) Kala 2 dan 3 masing-masing mempunyai lapan unsur. Tiga kala pertama ini dikenali sebagai kala pendek. c) Kala 4 dan 5 masing-masing mempunyai 18 unsur dan dikenali sebagai kala panjang. d) Kala 6 terdiri daripada 32 unsur. Oleh kerana tidak kesemua unsur boleh disenaraikan dalam baris mengufuk yang sama, unsur dngan nombor proton 58 hingga 71 telah diasingkan di bawah Jadual Berkala Unsur. Unsur-unsur dipanggil Siri Lantanida. e) Kala 7 terdiri daripada 32 unsur dan tidak kesemua unsur boleh disenaraikan dalam baris mengufuk yang sama. Oleh itu unsur dengan nombor 90 hingga 103 disenaraikan secara berasingan di bawah Jadual Berkala dan dipanggil Siri Aktinida. 8
  13. 13. Kedudukan Unsur dalam Jadual Berkala Unsur berdasarkan Susunan Elektron Dalam suatu atom, bilangan electron adalah sama dengan bilangan protonnya. Elektron di susun dalam petala yang mengelilingi nukleus. Bilangan elektron maksimum yang boleh dimasukkan ke dalam setiap petala adalah menurut formula di mana n ialah nombor petala. Nombor petala, n Bilangan elektron maksimum yang boleh dimasukkan 1 2 × 1 × 1 = 2 2 2 × 2 × 2 = 8 3 2 × 3 × 3 = 18 Jadual 1.5 Bilangan elektron maksimum yang boleh diisi dalam petala. Elektron diisi dalam petala yang paling dekat kepada nukleus dahulu sebelum dimasukkan ke dalam petala seterusnya. Petala ketiga boleh menerima maksimum 18 elektron. Akan tetapi bagi unsur dengan nombor proton yang kurang daripada 20 (iaitu mengandungi 20 elektron), atom mencapai kestabilan apabila 8 elektron dimasukkan ke dalam petala ketiga. Jadual 1.6 menunjukkan susunan elektron bagi 20 unsur yang petama dalam Jadual Berkala Unsur. Kumpulan Kala 1 2 13 14 15 16 17 18 1 H 1 He 2 2 Li 2.1 Be 2.2 B 2.3 C 2.4 N 2.5 O 2.6 F 2.7 Ne 2.8 3 Na 2.8.1 Mg 2.8.2 Al 2.8.3 Si 2.8.4 P 2.8.5 S 2.8.6 CI 2.8.7 Ar 2.8.8 4 K 2.8.8.1 Ca 2.8.8.2 Jadual 1.6 Susunan jadual elektron 20 unsur pertama dalam Jadual Berkala Unsur Semua unsur dalam kumpulan yang sama mengandungi bilangan elektron valens yang sama. Elektron valens adalah elektron di petala yang terluar. a) Unsur Kumpulan 1 (Li, Na, K) masing-masing mempunyai 1 elektron valens. 9
  14. 14. b) Unsur Kumpulan 2 (Be, Mg, Ca) masing-masing mempunyai 2 elektron valens. c) Unsur Kumpulan 17 (F, CL, Br) masing-masing mempunyai 7 elektron valens. Bilangan elektron valens dalam kumpulan 1 dan 2 adalah sama dengan nombor kumpulannya. Kecuali unsur helium, bagi unsur-unsur yang mempunyai lebih daripada dua elektron valens (unsur kumpulan 13 hingga 18), Nombor kumpulan unsur = 10 + (bilangan elektron valens) Misalan, unsur aluminium mempunyai 3 elektron valens. Maka nombor kumpulan aluminium = 10+3=13 Nombor kumpulan klorin ialah 17. Maka bilangan elektron valens klorin ialah 17-10=7 Jadual Berkala 10
  15. 15. Nombor kala unsur adalah sama dengan bilangan petala yang terisi elektron. a) Unsur-unsur dalam Kala 1 (H dan He) masing-masing mempunyai satu petala yang terisi dengan elektron. b) Unsur-unsur dalam Kala 2 (Li, Be, B, C, N, O, F, dan Ne) masing-masing mempunyai dua petala yang terisi dengan elektron. c) Unsur-unsur dalam Kala 3 (Na, Mg, Al, Si, P, S, Cl, dan Ar) masing-masing mempunyai tiga petala yang terisi dengan elektron. d) Unsur-unsur dalam Kala 4 (K, dan Ca) masing-masing mempunyai empat petala yang terisi dengan elektron. Unsur-unsur dalam kala yang sama mempunyai bilangan petala elektron yang sama yang terisi elektron. Unsur Kumpulan 18 Unsur Kumpulan 18 dikenali sebagai gas adi atau gas lengai. Kumpulan 18 terdiri darpada 8 unsur iaitu helium (He), neon (Ne), argon (Ar), kripton (Kr), xeon (Xe) dan radon (Rn). Jejari atom semakin bertambah apabila menuruni kumpulan kerana apabila bilangan elektron bertambah, bilangan petala elektron yang diperlukan untuk mengisi elektron-elektron turut bertambah. He Ne Ar Kr Xe Rn Rajah 1.3 Unsur-unsur Kumpulan 18 11
  16. 16. Sifat fizikal Semua gas adi tidak boleh larut dalam air dan tidak boleh mengkonduksi elektrik. Semua gas adi mempunyai takat lebur dan takat didih yang rendah kerana unsur-unsurnya wujud sebagai monatom yang ditarik oleh daya van der waals yang lemah. Akan tetapi takat lebur dan takat didih semakin bertambah apabila menuruni kumpulan dari He ke Rn. Apabila menuruni kumpulan, saiz atom semakin besar yakni daya van der Waal menjadi semakin kuat. Lebih haba diperlukan untuk mengatasi daya van der waals. Semua gas adi mempunyai ketumpatan yang rendah kerana atom-atomnya berjauhan di antara satu sama lain. Akan tetapi ketumpatannya bertambah apabila menuruni kumpulan kerana jisim atom relatif unsur semakin bertambah dari He ke Rn. Sifat kimia Gas adi adalah lengai iaitu ia tidak reaktif secara kimia. Gas adi tidak bertindak balas dengan unsur-unsur yang lain. Gas adi wujud sebagai monatom. Gas adi adalah lengai kerana petala elektron terluarnya telah diisi penuh dengan elektron. Maka ianya telah mencapai susunan elektron yang stabil. Helium mempunyai genap dua elekron dalam petala elektron yang pertama. Ia telah mencapai susunan elektron duplet yang stabil. Maka gas adi tidak perlu menerima, menderma atau berkongsi elektron dengan unsur-unsur yang lain dan wujud sebagai monatom. (semua tindakbalas kimia melibatkan sama ada penerimaan, pendermaan atau perkongsian elektron di antara unsur-unsur). 12
  17. 17. Unsur Kumpulan 1 Unsur kumpulan 1 dikenali sebagai logam alkali. Logam alkali terdiri daripada litium (Li), natrium (Na), kalium (K), rubidium (Rb), sesium (Cs) an Fransium (Fr). Semua unsur Kumpulan 1 adalah logam yang lembut. Logamnya berwarna kelabu dan berkilauan apabila logam itu baru dipotong, sebelum ia teroksida dalam udara menjadi kelabu semula. Li Na K Rb Cs Fr Rajah 1.4 Unsur Kumpulan 1 Sifat fizikal Semua unsur Kumpulan 1 adalah logam. Maka ianya boleh mengkonduksi elektrik dan haba. Jejari atom semakin bertambah apabila menuruni kumpulan. Apabila menuruni kumpulan bilangan petala elektron yang terisi elektron bertambah, maka jarak di antara nukleus dan petala elektron yang terluar bertambah jauh. Ketumpatan semakin bertambah apabila menuruni kumpulan. Ketumpatan Li, Na dam K adalah lebih rendah daripada air, maka logam-logam ini terapung di atas permukaan air. Takat lebur berkurang apabila menuruni kumpulan kerana ikatan logam antara atom-atom menjadi semakin lemah apabila jejari atomnya berambah besar. Keelektropositifan logam semakin bertambah apabila menuruni kumpulan. Keelektropositifan logam semakin bertambah apabila menuruni kumpulan. Keelektropositifan adalah suatu ukuran kecenderungan sesuatu atom logam kehilangan (membebas) elektron dan membentuk ion bercas positif. M M+ + e- [ M= Li, Na, K, Rb, Cs, Fr] 13
  18. 18. Apabila menuruni kumpulan jejari atom bertambah besar. Maka daya tarikan di antara proton dalam nukleus dan satu elektron valens menjadi semakin lemah. Maka unsur di bawah kumpulan lebih cenderung kehilangan satu eletron valesnya dan membentuk ion unipositif. Jadual 4.8 menunjukkan sifa fizikal unsur Kumpulan 1. Unsur Nombor proton Susunan elektron Jejari atom (nm) Ketumpatan (g cm- 3) Kekonduksia n elektrik Takat lebur (o C) keelektropositifan Li 3 2.1 0.15 0.53 Boleh 181 Na 11 2.8.1 0.16 0.97 Boleh 98 K 19 2.8.8.1 0.23 0.86 Boleh 63 Rb 37 2.8.18.8.1 0.25 1.53 Boleh 39 Cs 55 2.8.18.18.8.1 0.26 1.87 Boleh 29 Fr 87 2.8.18.32.18.8.1 0.29 - Boleh 27 Jadual 1.8 Sifat fizikal unsur Kumpulan 1 Kereaktifan Semua unsur Kumpulan 1 adalah sangat reaktif. Akan tetapi kereaktifan semakin bertambah apabila menuruni kumpulan. Unsur kumpulan 1 masing-masing mempunyai satu elektron valens. Semasa tindak balas kimia, atom Kumpulan 1 akan menderma satu elektron valesnya supaya mencapai susunan elektron duplet atau oktet yang stabil. Seterusnya ia membentuk ion bercas +1. Kereaktifan unsur Kumpulan 1 bergantung kepada kecenderungan kehilangan (membebas) eletron valens. Apabila menuruni Kumpulan 1 dari Li ke Fr, jejari atom Bertambah
  19. 19. bertambah besar. Jarak di antara nukleus dan elektron valens menjadi semakin jauh. Maka daya tarikan elektrostatik di antara proton dalam nukleus dan eletron valens menjadi semakin lemah dan membolehkan melepaskan eletron valesnya. Oleh itu kereaktifan bertambah apabila menuruni Kumpulan 1. Sifat kimia Semua logam alkali mempunyai sifat kimia yang sama kerana masing-masing mempunyai satu eletron valens. Unsur Kumpulan 1 bertindak balas dengan -air sejuk menghasilkan larutan alkali dan gas hidrogen. -oksigan membenuk oksida logam. -halogen menghasilkan garam logam halida. Unsur Kumpulan 17 Unsur Kumpulan 17 juga dikenali sebagai Halogen. Unsur kumpulan ini terdiri daripada Fluorin (F), Klorin (Cl), bromin (Br), iodin (I) dan astatin (At). Halogen adalah unsur-unsur yang sangat reaktif dan kebanyakan daripada mereka wujud semula jadi sebagai garam halida. Halogen wujud sebagai molekul dwiatom. F Cl Br I At Rajah 1.5 Unsur Kumpulan 17 14
  20. 20. Sifat fizikal Semua halogen adalah unsur logam. Maka ia tidak boleh mengkonduksi elektrik dan haba. Jejari atom semakin bertambah apabila menuruni kumpulan. Apabila menuruni kumpulan bilangan petala eletron yang terisi elektron bertambah, maka jarak di antara nukleus dan petala elektron yang terluar bertambah jauh. Ketumpatan semakin bertambah apabila menuruni kumpulan kerana jisim molekul relatif bertambah dari fluorin ke astatin. Takat didih halogen adalah rendah kerana daya tarikan antara molekul-molekulnya adalah lemah. Takat lebur dan takat didih halogen semakin bertambah apabila menuruni kumpulan dari flurorin ke astatin. Apabila menuruni kumpulan , saiz molekul bertambah besar. Apabila saiz molekul semakin besar, daya tarikan di antara molekul menjadi semakin kuat. Lebih haba diperlukan untuk mengatasi daya tarikan antara molekul. Dua unsur yang pertama iaitu fluorin dan klorin wujud sebagai gas, bromin wujud sebagai cecair manakala iodin dan astatin wujud sebagai pepejal pada suhu bilik. Warna halogen menjadi semakin gelap apabila meneruni kumpulan. Fluorin adalah gas tak berwarna, klorin adalah gas berwarna hijau kekuningan, bromin adalah cecair berwarna perang manakala iodin adalah pepejal berwarna hitam Keelektronegatifan halogen adalah tinggi. Keelektronegatifan adalah suatu ukuran kecenderungan sesuatu unsur menarik elektron. Keelektronegatifan halogen semakin berkurang apabila menuruni kumpulan dari fluorin ke oidin. Apabila menuruni kumpulan, jejari atom bertambah besar. Maka daya tarikan di antara proton dalam nukleus dan elektron valens menjadi semakin lemah. Keelektronegatifan turut berkurang. 15
  21. 21. Halogen Nombor proton Jejari atom (nm) Takat lebur (oC) Takat didih (oC) Keadaan fizikal pada suhu bilik Keelek- tronegatifan warna Klorin 17 0.099 -101 -35 Gas 3.0 Kuning kehijauan Bromin 35 0.114 -7 58 Cecair 2.8 Cecair perang Iodin 53 0.133 114 183 Pepejal 2.5 Pepejal hitam Jadual 1.9 Sifat-sifat fizikal klorin, bromin dan iodin Sifat kimia Sifat kimia semua halogen adalah sama kerana masing-masing mempunyai tujuh elektron valens. Unsur Kumpulan 17 (halogen) bertindak balas dengan a. Air mengahasilkan dua jenis asid dan air, b. Logam menghasilkan logam halida, c. Natrium hidroksida menghasilkan dua jenis garam dan air Kereaktifan Semua halogen adalah reaktif, akan tetapi kereaktifan berkurang apabila menuruni kumpulan. Halogen mempunyai tujuh elektron velens. Semasa tindak balas kimia, ia perlu menerima satu eletron supaya mencapai susunan eletron oktet yang stabil. Selepas menerima satu elektron ia membentuk ion negatif dengan cas -1. 16
  22. 22. Kereaktifan halogen bergantung kepada kecenderungan unsur itu menerima elektron. Apabila meneruni kumpulan dari klorin ke bromin, jejari atom bertambah besar. Maka daya tarikan elektrostatik di antara proton dalam nukleus dengan elektron menjadi semakin lemah. Oleh itu, kecendungan halogen untuk menerima satu elektron untuk mencapai susunan elektron oktet turut berkurang daripada klorin ke iodin. Maka kereaktifan berurang apabila menuruni kumpulan darpada klorin ke iodin. Unsur Dalam Kala 3 Na Mg Al Si P S Cl Ar Rajah 1.6 Unsur dalam Kala 3 17
  23. 23. Kala 3 terdiri daripada unsur-unsur natrium (Na), magnesium (Mg), aluminium (Al), silikon (Si), fosforus (P), sulfur (S), klorin (Cl) dan argon (Ar). Sifat fizikal dan kimia berubah secara beransur-ansur apabila merentasi Kala 3. Kumpulan 1 2 13 14 15 16 17 18 Unsur Na Mg Al Si P S Cl Ar Nombor proton 11 12 13 14 15 16 17 18 Susunan elektron 2.8.1 2.8.2 2.8.3 2.8.4 2.8.5 2.8.6 2.8.7 2.8.8 Bilangan elektron valens 1 2 3 4 5 6 7 8 Jejari atom (nm) 0.156 0.136 0.125 0.117 0.111 0.104 0.099 0.094 Keelektronegatifan 0.9 1.2 1.5 1.8 2.1 2.5 3.0 - Takat lebur (o C) 98 649 660 1410 590 119 -101 -189 Takat didih (o C) 883 1107 2467 2355 Nyala 445 -35 -186 Jenis unsur Logam Logam Logam Metaloid Bukan logam Bukan logam Bukan logam Bukan logam Formula oksida Na2O MgO Al2O3 SiO2 P4O10 SO2,SO3 Cl2O7 Tiada Ciri oksida unsur Bes Bes Amfoterik Asid Asid Asid Asid - Jadual 1.7 Sifat-sifat fizikal unsur kala 3 Ciri unsur merentasi kala 3 Perubahan jejari atom unsur Jejari atom menjadi kecil apabila merentasi kala. Unsur-unsur Kala 3 masing-masing mempunyai tiga petala yang terisi elektron. Akan tetapi nombor proton bertambah sebanyak satu unit daripada satu unsur ke unsur yang lain apabila merentasi kala dari kiri ke kanan. Apabila bilangan proton bertambah, daya tarikan elektrostatik di antara proton dan elektron menjadi semakin kuat. Elektron-elektron akan ditarik lebih dekat kepada nukleus. Maka jejari atom nerkurang / menjadi semakin kecil apabila merentasi kala dari kiri ke kanan. 18
  24. 24. Elektron valens Apabila merentasi kala, nombor proton unsur bertambah sebanyak 1. Maka bilangan elektron valens bertambah dengan 1 juga apabila merentasi kala. Keelektronegatifan Keelektronegatifan bertambah apabila merentasi kala. Keelektronegaifan adalah satu ukuran keupayaan suatu unsur menarik elektron. Jejari atom menjadi semakin kecil apabila merentasi kala. Bilangan proton dalam nukleus bertambah merentasi kala. Penambahan bilangan proton dan mengecilan jejari atom menyebabkan daya tarikan di antara proton dalam nukleus dan eletron menjadi semakin kuat. Maka keelektronegatifan bertambah apabila merentasi kala. Takat lebur dan takat didih Takat lebur dan takat didih Kala 3 semakin bertambah apabila merentasi kala daripada natrium ke silikon, kemudian berkurang semula. Natrium, magnesium dan aluminium adalah logam dan atom-atomnya ditarik oleh ikatan logam yang kuat. Maka takat lebur dan takat didihnya tinggi. Kekuatan ikatan logam semakin bertambah kuat apabila bilangan elektron valens bertambah menurut tertib: Na < Mg < Al. Takat lebur dan takat didih silikon adalah sangat tinggi kerana atom-atom silikon diikat oleh ikatan kovalen dan membentuk satu struktur raksasa 3-dimensi. Banyak haba diperlukan untuk memecahkan ikatan-ikatan yang begitu banyak dalam struktur ini. Fosforus (P40, slfur (S8) dan klorin (CI2) wujud sebagai molekul kecil. Manakala argon wujud sebagai monatuom. Molekul-molekul fosforus, sulfur, klorin dan atom-atom argon ditarik oleh daya vander Waals yang lemah. Molekul-molekul ini mudah dipisahkan apabila sedikit haba dibekalkan. 19
  25. 25. Sifat kelogaman Apabila merentasi kala, unsur berubah daripada logam kepada logam atau metaloid dan seterusya kepada sifat bukan logam. Tiga unsur di kiri kala (Na, Mg, K) adalah logam . Silikon mempunyai sifat logam dan bukan logam. Ia adalah konduktor elektrik yang lemah tetapi ia mempunyai ciri unsur bukan logam iaitu ia rapuh. Silikon dikenali sebagai melatoid atau separa logam. Empat unsur di kanan kala iaitu fosforus sulfur, klorin dan argon adalah unsur bukan logam. Ciri oksida unsur Oksida unsur berubah daripada bersifat bes kepada amfoterik and seterusnya kepada bersifat asid. Oksida unsur logam bersifat bes. Ia bertinda balas degan larutan asid menghasilkan garam dan air. Oksida unsur bukan logam bersifat asid. Oksida unsur bukan logam yang bersifat asd boleh bertindak balas dengan larutan alkali menghasilkan garam dan air. Misalan gas sulfur trioksida bertindak balas dengan larutan natrium hidroksida menghasilkan garam natrium sulfar dan air. Oksida amfoterik adalah oksida unsur yang boleh bertindak balas dengan kedua-dua larutan asid dan alkali. Aluminium oksida, stalum(II) oksida dan plumbum (II) oksida adalah sau contoh oksida amfoterik. Argon telah mencapai susunan elekftron oktet yang stabil dan tidak membentuk oksida. 20
  26. 26. Unsur Peralihan 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd La Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Rajah 1.15 Unsur peralihan dalam Jadual Berkala Unsur peralihan adalah satu blok unsur yang berada di antara Kumpulan 2 dan Kumpulan 13 Jadual Berkala. Terdapat 10 unsur dalam setiap siri. Unsur peralihan dalam Kala 4 adalah skandium, titanium, vanadium, kromium, mangan, ferum, kobalt,nikel,kuprum dan zink. Jadual 1.13 menunjukkan beberapa sifat fizikal unsur peralihan kala 4. Semua unsur peralihan adalah logam dengan ciri-ciri: a. Ketumpatan tinggi b. Kekerasan tinggi c. Kekonduksian elektrik dan haba yang tinggi d. Kekuatan regangan yang tinggi e. Permukaan berkilau f. Mudah ditempa kepada pelbagai bentuk g. Mulur iaitu mudah ditarik menjadi wayar halus h. Takat lebur dan takat didih yang tinggi 21
  27. 27. Jejari atom dan keelektronegatifan unsur peralihan adalah hampir sama. Unsur Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Jejari atom (nm) 0.162 0.147 0.134 0.130 0.135 0.126 0.125 0.124 0.128 0.138 Takat lebur (o C) 1539 1668 1900 1875 1245 1536 1495 1453 1083 419 Takat didih (o C) 2730 3260 3450 2665 2150 3000 2900 2730 2959 419 Ketumpatan (g cm-3 ) 3.0 4.51 6.1 7.19 7.43 7.86 8.9 8.9 8.96 7.14 Keelektronegatifan 1.3 1.5 1.6 1.6 1.5 1.8 1.8 1.8 1.9 1.6 Kekerasan (Moh) Lembut 6.0 7.0 8.5 6.0 4.0 5.0 4.0 3.0 2.3 Jadual 1.13 Sifat fizikal unsur peralihan [perhatian: Kekerasan diukur menurut skala Moh. Intan adalah bahan yang paling keras. Skala Moh intan ialah 10.0] Ciri-ciri khas unsur peralihan Unsur peralihan menunjukkan lebih daripada satu nombor pengoksidaan dalam sebaiannya Unsur kumpulan utama Jadual Berkala hanya mempunyai satu nombor pengoksidaan. Nombor pengoksidaan suatu ion adalah cas yang dibawa ion itu. Misalan, unsur Kumpulan 2 Jadual Berkala seperti magnesium hanya membentuk satu jenis ion (Mg2+ ) dengan nombor pengoksidaan +2. Unsur Kumpulan 1 jadual Berkala seperti natrium hanya membentuk satu jenis ion (Na+ ) dengan nombor pengoksidaan +1. Unsur peralihan seperti ferum boleh membentuk ion Fe2+ (nombor pengoksidaan +2) dan ion Fe3+ (nombor pengoksidaan +3) Nombor Rumawi digunakan untuk mewakili nombor pengoksidaan unsur peralihan itu. 22
  28. 28. Jadual 1.14 menunjukkan nombor pengoksidaan unsur peralihan dalam sebatiannya. Sebatian unsur peralihan Formula kimia Nombor pegoksidaan unsur peralihan Kuprum (I) oksida Cu2 O +1 Kuprum (II) oksida CuO +2 Ferum (II) sulfat FeSO4 +2 Ferum (III) klorida FeCl3 +3 Nikel (II) sulfat NiSO4 +2 Nikel (III) klorida NiCl3 +3 Mangan (II) oksida MnO +2 Mangan (III) oksida Mn2O3 +3 Mangan (IV) oksida MnO2 +4 Jadual 1.14 Nombor pengoksidaan unsur peralihan Unsur peralihan membentuk ion sebatian yang berwarna Sebatian kumpulan utama Jadual Berkala membentuk sebatian berwarna putih. Manakala sebatian unsur peralihan adalah berwarna. Misalan sebatian NaCl dan MgSO4 berwarna putih manakala sebatian ferum (II) sulfat berwarna hijau. Larutan akueus unsur utama adalah jernih kerana ionnya tidak berwarna. Manakala larutan akuens unsur peralihan adalah berwarna. Jadual 1.15 menunjukkan warna beberapa jenis ion unsur peralihan. Nama ion unsur peralihan Formula ion unsur peralihan Warna ion unsur peralihan Ion kromat (VI) CrO4 2- Kuning Ion dikromat (VI) Cr2O7 2- Jingga Ion manganat (VII) MnO4 - Ungu lon kuprum (II) Cu2+ Biru lon ferum (II) Fe2+ Hijau lon ferum (III) Fe3+ Perang lon kromium (III) Cr3+ Hijau lon kobalt (II) CO2+ Merah jambu Jadual 1.15 warna beberapa jenis ion unsur peralihan 23
  29. 29. Unsur-unsur dan sebatiannya mempunyai ciri-ciri pemangkinan Mangkin adalah suatu bahan kimia yang boleh mempercepatkan suatu tindak balas kimia. Selepas tindak balas berakhir sifat kimia mangkin itu tidak berubah. Mangkin tidak menambahkan peratusan hasil tindak balas, ia hanya meninggikan kadar tindak balas itu suaya hasil cepat dihasilkan. Jadual 1.16 menunjukkan jenis unsur peralihan atau sebatiannya yang diguna dalam industri kimia. Unsur peralihan atau sebatiannya Proses industri yang menggunakan mangkin Platinum Proses Ostwald dalam pembuatan asid nitrik. Nikel Industri pembuatan marjerin. Nikel memangkinkan penghidrogenan minyak sawit cecair kepada minyak tepu yang pejal. Serbuk ferum Proses Haber di man serbuk ferum memangkinkan tindak balas di antara gas nitrogen dengan gas hidrogen kepada gas ammonia. N2(g) + 3H2(g) 2NH3(g) Vanadium (V) oksida (V2O5) Pembuatan asid sulfurik dalam proses Sentuh. Serbuk vanadium (V) oksida memangkinkan tindak balas di antara gas sulfur dioksida dengan gas oksigen kepada gan sulfur trioksida. 2SO2(g) + O2(g) 2SO3(g) Jadual 1.16 jenis unsur peralihan atau sebatiannya yang diguna dalam industri kimia. Unsur-unsur peralihan boleh membentuk ion kompleks Ion kompleks terdiri daripada satu ion logam di pusat dengan ligan-ligan yang terikat kepadanya. Jadual 1.17 menunjukkan beberapa contoh ion kompleks. Ion kompleks Formula Tetraaminkuprum (II) Cu (NH2) + Heksaaminkromium (III) Cr (NH3) + Heksasianoferat (II) Fe (CN) - Heksasianoferat (III) Fe (CN) - Jadual 1.17 contoh ion kompleks 24
  30. 30. Tindak balas Larutan Akueus Unsur Peralihan dengan Larutan Natrium Hidroksida dan larutan Ammonia Larutan akueus natrium hidroksida dan ammonia (ammoniun hidroksida) diguna untuk mengesahkan kehadiran ion unsur peralihan. Ion unsur peralihan bertindak balas dengan ion hidroksida (OH- ) daripada larutan alkali menghasilkan mendakan/pepejal logam hiroksida yang berwarna. Ion Larutan akueus natrium hidroksida Larutan akueus ammonia/ ammonium hidroksida Fe2+ Mendakan hijau ferum(II) hidroksida dihasilkan. Mendakan tidak larut dalam NaOH(ak) berlebihan. Fe2(ak) + 2OH- (ak) Fe(OH)2(p) Mendakan hijau Mendakan hijau ferum(II) hidroksida dihasilkan. Mendakan tidak larut dalam NH3(ak) berlebihan Fe2(ak) + 2OH- (ak) Fe(OH)2(p) Mendakan hijau Fe3+ Mendakan perang ferum(III) hidroksida dihasilkan. Mendakan tidak larut dalam NaOH(ak) berlebihan. Fe3+( ak) + 3OH- (ak) Fe (OH)3(p) Mendakan perang Mendakan perang ferum(III) hidroksida dihasilkan. Mendakan tidak larut dalam NH3(ak) berlebihan. Fe3+( ak) + 3OH- (ak) Fe (OH)3(p) Mendakan perang Cu2+ Mendakan biru kuprum(II) hidroksida dihasilkan. Mendakan tidak larut dalam NaOH(ak) berlebihan. Cu2+(ak)+ 2OH-(ak) Cu(OH)2(P) Mendakan biru Mendakan biru kuprum(II) hidroksida dihasilkan. Cu2+(ak)+ 2OH-(ak) Cu(OH)2(P) Mendakan biru Mendakan larut dalam larutan ammonia berlebihan membentuk ion kompleks teraaminkuprum(II) yang berwarna biru tua. Cu(OH)2(p) + 4NH3(ak) Cu (NH2) + + 2OH- (ak) 25
  31. 31. PENUTUP Mensyukuri kewujudan unsur dan sebatiannya Bumi kita dikurniakan dengan 118 unsur. Jadual 1.18 menunjukkan nama ahli sains yang menemui beberapa usur tersebut. Jadual 1.19 menunjukkan kegunaan beberapa unsur yang terdapat dalam bumi kita. unsur simbol Ahli sains Tahun ditemui Hidrogen H Henry Cavendish 1766 Nitrogen N Daniel Rutherford 1772 Oksigen O Carl Wilhelm Scheel 1774 Natrium Na Sir William Ramsay 1807 Kalium K Sir Humphrey Davy 1807 Magnesium Mg Sir Humphrey Davy 1808 Aluminium Al Hans Christian orsted 1825 Uranium U Eugene Melchior Peligot 1841 helium He Sir William Ramsay 1895 Radium Ra Pierre Curie dan Marie Curie 1898 Jadual 1.18 tahun unsur ditemui 27
  32. 32. Unsur Formula Kegunaan Hidrogen H2 Diguna dalam penghidrogenan minyak sawit kepada minyak tepu dalam industri pembuatan marjerin. Diguna dalam pembuatan ammonia. Aluminium Al Diguna untuk membuat aloi duralumin iaitu sejenis aloi yang kuat tetapi ringan. Aloi ini sesuai diguna untuk membuat rangka kapal terbang dan rangka basikal lumba. Silikon Si Diguna untuk membuat mikrocip. Sulfur S8 Diguna untuk membuat mancis,bunga api dan asid sulfurik. Klorin Cl2 Membunuh kuman dalam air minuman dan air kolam renang. Ferum Fe Diguna untuk membuat keluli Kuprum Cu Dawai diguna untuk membuat motor elektrik, dinamo, sebagai dawai kondukto elektrik dan membuat aloi kupronikel. Kobalt-60 Co Sinaran gama yang dibebaskan Co-60 diguna untuk membunuh sel-sel kanser. Jadual 1.19 kegunaan unsur 28
  33. 33. Unsur-unsur boleh bertindak balaskan untuk membentuk sebatian yang diguna dalm kehidupan harian kita. Sebatian Formula kimia kegunaan Magnesium oksida MgO Sebagai ubat antacid untuk merawat pesakit asid. Digunakan sebagai peenawar keracunan asid. Natrium bikarbonat NaHCO3 Digunakan sebagai tepung penaik Argentum bromida AgBr Membuat filem fotografi Urea CO(NH2)2 Digunakan sebagai baja bernitrogen. Vinil klorida CH2CHCI Membuat paip air, baju hujan dan alat permainan kanak-kanak. Natrium borat Na2B4O7 Igunakan sebagai racun tikus dan lipas. Natrium perborat NaBO3.4H2O Digunakan sebagai agen peluntur dalam serbuk pencuci. Ethanol C2H5Oh Pembuatan minuman keras dan perisa makanan. Ammonia NH3 Membuat urea, bahan letupan dan asid nitrik. Asid etanoik CH3COOH Mengawet (menjeruk) buah-buahan dan membuat ubat aspirin. Natrium Hidroksida NaOH Membuat sabun. Asid sulfurik H2sO4 Digunakan sebagai elektrolit dalam akumulator, membuat baja dan bahan letupan. Jadual 1.20 Kegunaan sebatian dalam kehidupan. Unsur peralihan telah menjadikan alam kita sangat menarik dengan membentuk sebatian yang berwarna. Banyak pigmen cat atau pensil warna mengandungi sebatian unsur peralihan. Malahan batu permata terdiri daripada sebatian unsur peralihan. Kebanyakan unsur atau sebatian diperolehi daripada kerak bumi kita. Selepas dilombong, unsur atau sebatian ini tidak dapat diperbaharui. Oleh itu, kita harus mengendalikan bahan kimia dengan bijaksana supaya tidak kehabisan dan generasi akan datang menikmatinya. Oleh demikian, kita harus mengitar semula bahan-bahan seperti bekas minuman aluminium, plastik dan kaca. 29
  34. 34. RUJUKAN Chang, R (2007). Chemistry, New York: McGraw-Hill. Ibrahim, R (2001). Asas kimia. Malaysia: Uni-Ed Publications Sdn.Bhd. Low Swee Neo, Lim Yean Ching, Eng Nguan Hong.Chemistry Form 4.Tan Lee Ling. Tan On Tin, Loh Wai Leng. Eksplorasi Kimia Tingkatan 4. Oxford Fajar Sdn.Bhd Tan Pek Soo. SPM Bilingual Chemistry From 4. Arah Pendidikan. Wan Noor Afifah Wan Yusoff. Modul Bilingual Chemistry From 4. Nilam Publication 30

×