Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Triple P Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, volledig onderzoek

627 views

Published on

Onderzoek naar de duurzaamheid van de Alblasserwaard en Vijfherenlanden volgens de Triple P Methode, 2010

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Triple P Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, volledig onderzoek

  1. 1. Triple P, regioAlblasserwaard-VijfheerenlandenEen duurzaam economisch perspectief op de regio.
  2. 2. Inhoudsopgave Een duurzaam economisch perspectief op de regioVoorwoord 3 7 Conclusies 521 Inleiding 4 Bijlage I Indicatoren en richting1.1 Duurzaamheid 4 per voorraad 541.2 Aanleiding 41.3 Doel- en vraagstelling 5 Bijlage II Deelnemers interviews en1.4 De Triple-P monitor 6 bijeenkomsten 562 People 10 Colofon 582.1 Inleiding 102.2 Sociale kwaliteit 112.3 Bevolkingsontwikkeling en woningbouw 172.4 Samenvatting ‘People’ 193 Profit 203.1 Inleiding 203.2 Economische kwaliteiten 213.3 Plattelandstoerisme 263.4 Bedrijventerreinen 283.5 Samenvatting ‘Profit’ 30 14 Planet 314.1 Inleiding 314.2 Ecologische kwaliteiten 324.3 Regionale aandacht voor milieu en duurzaamheid 354.4 Samenvatting ‘Planet’ 375 De balans opgemaakt 38 Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden5.1 Interactie-effecten 40 5.1.1 Profit – people 40 5.1.2 Planet – profit 41 5.1.3 People – planet 426 Samenwerking met lokaal betrokken personen 436.1 Workshops 43 6.1.1 Bestuurlijke samenhang en samenwerking in de regio 43 6.1.2 Wonen, werk en krimp 47 6.1.3 Kansen voor toerisme 486.2 Thema’s en projectgroepen 51
  3. 3. Voorwoord Een duurzaam economisch perspectief op de regioSamen staan we sterkKennis van de lokale en regionale economie – nu en naar de toekomst toe – is van grote waarde voorbedrijven en instellingen. Vanuit bestuurlijke hoek, het bedrijfsleven en de toeristische sector hebbenwe de vraag gekregen of we als Rabobank het initiatief willen nemen om deze kansen te benutten enonder de aandacht te brengen. Dit heeft de gezamenlijke Rabobanken in het gebied Alblasserwaard-Vijfheerenlanden doen besluiten een onderzoek te starten naar de economische vitaliteit van deze regio.Het onderzoek is uitgevoerd door de afdeling Kennis en Economisch Onderzoek van Rabobank Nederland.Eén van de gebruikte instrumenten is de zogeheten Triple P-monitor die de duurzaamheid van de regiomeet.De samenwerking die mede door dit onderzoek tot stand is gekomen, vormt het begin van een verderesamenwerking. Het samenbrengen van betrokken mensen en met elkaar bouwen aan de toekomst isgeworteld in het gedachtegoed van de Rabobank. Vanuit onze coöperatieve grondslag willen we graageen bijdrage leveren aan de lokale gemeenschap. Niet alleen met het coöperatief dividend en hetsponsoren van projecten, maar vooral door samenwerking te bevorderen tussen partijen die invloedhebben in ons leefgebied. Wij zijn ervan overtuigd dat dit onderzoek bijdraagt aan een gezondeeconomische ontwikkeling van het gebied Alblasserwaard-Vijfheerenlanden.Graag bedanken wij iedereen die heeft meegewerkt aan de totstandkoming van dit rapport.Deelnemers – aan interviews, workshops en discussies – hebben vanuit hun specifieke, lokale enregionale deskundigheid en betrokkenheid een belangrijke bijdrage geleverd. Hun bijdrage heeft ons 3gesterkt in het idee dat een studie naar de economische vitaliteit noodzakelijk was en bovendien dathet benodigde draagvlak in de regio aanwezig is.Wij wensen u veel leesplezier en hopen dat het u (ook) inspireert om mee te denken over de leefbaarheiden economische vitaliteit van de regionale en lokale economie.Namens de directie van de deelnemende banken, Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenPiet Hoogendoorn, directievoorzitter Rabobank Alblasserwaard Noord en OostAd Riebergen, directievoorzitter Rabobank MerwestroomKoos Timmer, algemeen directeur Rabobank Vijfheerenlanden * Rabobank Alblasserwaard Noord en Oost: www.rabobank.nl/alblasserwaard Rabobank Merwestroom: www.rabobank.nl/merwestroom Rabobank Vijfheerenlanden: www.rabobank.nl/vijfheerenlanden
  4. 4. 1 Inleiding 1.1 Duurzaamheid ecologische. Naast goed rentmeesterschap over onze natuurlijke omgeving behelst duurzaamheid De economie kan niet floreren zonder ecologische ook het behoud van welvaart en sociale en sociale duurzaamheid. De balans tussen deze samenhang en veiligheid. Deze sociale, drie aspecten bepaalt de duurzame toekomst van economische en ecologische dimensies worden in de regio. Veel meer dan vroeger worden het Engels doorgaans aangeduid als Triple P: ondernemingen, instellingen en overheden naast people, profit en planet. Met deze drie dimensies hun economisch handelen beoordeeld op hun omvat het begrip duurzaamheid de menselijke impact op deze andere waarden. Zij worden samenleving in de breedte. daardoor gestimuleerd om ethisch en dus maatschappelijk verantwoord te ondernemen. 1.2 Aanleiding 4 De kritische blik op economische activiteiten is het gevolg van een groeiend besef van het belang van Enkele jaren geleiden zijn vanuit het platform onze leefomgeving. Mensen willen in een mooie ‘economische vitaliteit’ in de Alblasserwaard- omgeving wonen met voldoende voorzieningen, Vijfheerenlanden diverse concrete en succesvolle het liefst in de buurt van het werk. In deze context initiatieven ontplooid om de regio een zijn ‘leefbaarheid’ en ‘duurzaamheid’ kernbegrippen economische impuls te geven. De gemeente geworden. Ze zijn dan ook steeds vaker onderwerp Alblasserdam heeft kenbaar gemaakt graag weer van (politieke) discussies en komen steeds vaker een dergelijk traject in gang te willen zetten. De voor in beleidsstukken van overheden en Rabobanken Alblasserwaard Noord en Oost,Triple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden jaarverslagen van bedrijven. Leefbaarheid is de Merwestroom en Vijfheerenlanden willen graag mate waarin een gebied haar bewoners in staat door middel van een regionaal onderzoek de eerste stelt hun leefkwaliteit vorm te geven. Leefbaarheid aanzet geven voor die impuls. heeft dus betrekking op de kwaliteit van de leefomgeving in een bepaald gebied op dit Deze lokale Rabobanken hebben daarom het moment. Het gaat om het ‘hier en nu’. regioteam van de afdeling Kennis en Economisch Duurzaamheid gaat een stap verder. Naast het Onderzoek (KEO) van Rabobank Nederland ‘hier en nu’ heeft duurzaamheid ook betrekking op gevraagd een Triple P-Monitor voor de regio op te het ‘daar en later’. Met andere woorden: bij stellen. Deze – door Rabobank Nederland duurzaamheid speelt de kwaliteit van de ontworpen – monitor biedt inzicht in de stand van leefomgeving in andere gebieden en voor zaken op het gebied van sociale (people), toekomstige generaties ook een rol. economische (profit) en ecologische (planet) duurzaamheid in een regio. Duurzaamheid heeft gaandeweg een bredere strekking gekregen dan de oorspronkelijke, puur
  5. 5. Een duurzaam economisch perspectief op de regio1.3 Doel- en vraagstelling Onderzoeksgebied In onderstaande kaart (figuur 1.1) staat hetDoel onderzoeksgebied weergegeven. Het gaat om deHet doel van het onderzoek is inzicht te bieden 13 gemeenten: Alblasserdam, Papendrecht, Nieuw-in de sociale, economische en ecologische Lekkerland, Hardinxveld-Giessendam, Gorinchem,sterkten en zwakten van de Alblasserwaard- Sliedrecht, Graafstroom, Liesveld, Giessenlanden,Vijfheerenlanden. Lingewaal, Zederik, Leerdam en Vianen.Het is de bedoeling van de opdrachtgever op basis De samenstelling van de regio Alblasserwaard-van dit inzicht concrete activiteiten in gang te Vijfheerenlanden in dit onderzoek wijkt af van hetzetten voor de versterking van de sociale, WGR 1-samenwerkingsverband van de achteconomische en ecologische duurzaamheid in gemeenten Giessenlanden, Gorinchem,de streek. Graafstroom, Hardinxveld-Giessendam, Leerdam, Liesveld, Nieuw-Lekkerland en Zederik.Vraagstelling Naast deze acht gemeenten worden in ditVoor het onderzoek zal de Triple P-Monitor worden onderzoek ook Alblasserdam, Papendrecht,ingezet. Voor de drie P’s worden drie Sliedrecht en Vianen meegenomen. Dezedeelonderzoeken uitgevoerd, met als centrale gemeenten behoren respectievelijk tot deonderzoeksvraag: Drechtsteden en het Bestuur Regio Utrecht. Hoe staat het met de sociale, economische Daarnaast behoort de gemeente Lingewaal uit de en ecologische kwaliteit van de regio provincie Gelderland tot het onderzoeksgebied. 5 Alblasserwaard-Vijfheerenlanden en welke mogelijkheden zijn er om deze kwaliteiten Daar waar in deze studie verwezen wordt naar naar de toekomst toe verder te benutten bestaande studies over de regio Alblasserwaard- ten einde een duurzame ontwikkeling van Vijfheerenlanden heeft deze veelal betrekking op de regio te waarborgen? de WGR-regio.Figuur 1.1:Onderzoeksgebied Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
  6. 6. 1 Inleiding Een duurzaam economisch perspectief op de regio 1.4 De Triple P-monitor Elke indicator heeft een waarde voor de betreffende regio. De waarde voor de regio wordt De Triple P-monitor onderscheidt de kwaliteit van vergeleken met de waarde voor geheel Nederland de leefomgeving in een sociaal, een economisch en daaruit volgt een boven- of ondergemiddelde en een ecologisch deel, oftewel ‘People, Profit en score voor de regio. Dit doen we voor elke Planet’. Deze kwaliteiten worden gemeten aan de indicator. De score voor een bepaalde voorraad is hand van 43 eigenschappen (indicatoren) van het de ongewogen gemiddelde score van alle gebied. Deze indicatoren kunnen worden indicatoren in die voorraad. Vervolgens worden de samengevat in elf voorraden. scores van de voorraden gemiddeld om de score voor de betreffende kwaliteit te bepalen. De finale Figuur 1.2: score voor Triple P is het gemiddelde van de scores Triple P-monitor: van indicatoren naar Triple P van de drie kwaliteiten. Connectoren en interactie-effecten De drie kwaliteiten, People, Planet & Profit, staan Onderstaand schema geeft de kwaliteiten en niet los van elkaar maar oefenen invloed op elkaar bijbehorende voorraden weer. uit. De aard en omvang van deze invloed komen tot uiting in de zogenaamde connectoren. Zo Figuur 1.3: gebruiken economische activiteiten ecologische Triple P-monitor: de driehoek kwaliteiten. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het 6Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
  7. 7. Een duurzaam economisch perspectief op de regiogebruik van grond voor industriële activiteiten. toekomstgericht perspectief te plaatsen isDe invloed die de kwaliteiten op elkaar uitoefenen aanvullend kwalitatief onderzoek gedaan. Hetligt niet vast. Een gebied kan in de loop van de tijd kwalitatieve onderzoek bestaat uit deskresearch enimmers van karakter ontwikkelen waarbij de nadruk interviews. In de deskresearch is onderzoek gedaansterker op een bepaalde kwaliteit komt te liggen. naar beschikbare informatie rondom deDeze verandering wordt weergegeven in de onderzoekthema’s (zoals gemeentelijkeinteractie-effecten ‘profit-people’, ‘people-planet’ beleidsstukken en andere regionale studies).en ‘profit-planet’ (hoofdstuk 5). De scores op deze Vervolgens zijn drie interviews gehouden ominteractie-effecten geven aan of een ontwikkeling inzicht te krijgen in de achtergrond van dezich in het betreffende gebied sterker heeft resultaten die het onderzoek tot dat moment heeftvoorgedaan dan in de referentiegemeenten. opgeleverd.Scores Op basis van al het verzamelde materiaal is perDe scores van de kwaliteiten en interactie-effecten kwaliteit een aantal sterktes en zwaktes van derzijn gebaseerd op genormaliseerde scores per regio geformuleerd. Hieruit zijn vervolgens drieindicator. Dit betekent dat er per indicator is thema’s gefilterd die centraal hebben gestaan bijgekeken of ze boven of onder het landelijk de workshops die de opdrachtgever heeftgemiddelde scoren. De scores geven verder niets georganiseerd. Voor de workshops zijn bestuurders,aan over de absolute waarde van een indicator. Het ondernemers en andere deskundigen uit de regiolandelijk gemiddelde is altijd nul. Sommige uitgenodigd. Per workshop is één themaindicatoren hebben een hogere dan wel lagere behandeld waarover aan de hand van een aantal 7score dan het landelijk gemiddelde. Dit zegt nog stellingen is gediscussieerd. Het doel van deniets over het effect van de score op de regio. Een workshops was om een eerste aanzet te geven totscore onder het landelijk gemiddelde bij concrete vervolgacties ter versterking van debijvoorbeeld horizonvervuiling is positief voor een duurzaamheid. De Rabobank gaat aan de slag metregio, terwijl een score onder het landelijk de ideeën die uit de workshops zijn gekomen engemiddelde voor het aantal vrijwilligers in een zal het eerste initiatief nemen om hier een concreetregio juist negatief is voor de regio. Bij iedere vervolg aan te geven.indicator is daarom gekeken of de betreffendescore positief of negatief bijdraagt aan de De opzet van en deelnemers aan de workshops Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlandenbetreffende kwaliteit van de regio. En dit is ook de staan weergegeven in bijlage II.waarde die wordt weergegeven in de grafieken.Deze hoeft dus niets te zeggen over de absolute De volledige onderzoeksaanpak staat op deuitkomst van die indicator maar zegt alleen iets volgende pagina .over de bijdrage van die uitkomst aan de kwaliteitvan het gebied. Regio-indeling In het onderzoek worden de gemeenten binnen deDataverzameling regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden vergelekenVoor de uitwerking van de Triple P-Monitor hebben met Nederlandse gemeenten die gekenmerktwe gebruik gemaakt van verschillende worden door eenzelfde mate van stedelijkheid. Ditdatabestanden. Het gaat onder meer om data van is immers een kenmerk waarop de gemeentenhet CBS, WDM, de Kamer van Koophandel, VROM binnen de totale regio zich duidelijk van elkaaren de Rabobank. Om de resultaten uit de onderscheiden. Bovendien verschillen de sociale,kwantitatieve analyse in een breder en economische en ecologische kenmerken van een
  8. 8. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Figuur 1.4: Onderzoeksaanpak regio sterk met de mate van stedelijkheid. De matig De mate van stedelijkheid is door het CBS bepaald en sterk stedelijke gemeenten zijn samengevoegd aan de hand van de omgevingsadressendichtheid. onder de noemer ‘stedelijke gemeenten’ en de Op basis van deze variabele zou Vianen tot de 8 weinig- en niet stedelijke gemeenten zijn groep ‘landelijk’ gerekend moeten worden. samengevoegd onder de noemer ‘landelijke Aangezien de gemeente op veel andere kenmerken gemeenten’. In het rapport wordt steeds een wel het beeld van een stedelijke gemeente vergelijking gemaakt met alle matig en sterk vertoont, is Vianen in dit onderzoek tot de groep stedelijke gemeenten en de weinig en niet ‘stedelijk’ gerekend. In de grafieken zullen de stedelijke gemeenten in Nederland. Deze vormen stedelijke gemeenten en landelijke gemeenten in het referentiegebied in het onderzoek. de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden en Nederland als volgt benoemd worden:Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
  9. 9. Een duurzaam economisch perspectief op de regioLeeswijzerIn de hoofdstukken 2 (People), 3 (Profit) en 4(Planet) wordt ingegaan op de sociaal-culturele,economische en ecologische kwaliteit van de regioAlblasserwaard-Vijfheerenlanden. Er wordtingegaan op de scores van de betreffende P en vande onderliggende voorraden en indicatoren.Opvallende uitkomsten worden verder uitgedieptdoor middel van extra data-analyses. In hoofdstuk 5wordt de balans voor de Triple P opgemaakt enworden de interactie-effecten belicht. In hoofdstuk6 komen de workshops en bijeenkomsten met 9lokaal betrokken personen aan de orde waarna inhoofdstuk 7 de conclusies worden gegeven.Het rapport bevat twee bijlagen: een overzicht vande gebruikte indicatoren in de Triple P-monitor (I)en een overzicht van de deelnemers aan deinterviews en (workshop)bijeenkomsten (II). Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden1 Een gemeenschappelijke regeling (WGR) is een samenwerkingsverband tussen openbare lichamen (provincies, gemeenten of waterschappen) onderling of tussen openbare lichamen en andere rechtspersonen met als doel de behartiging van gemeenschappelijke belangen.
  10. 10. 2 People 2.1 Inleiding westerse allochtonen in de bevolking. Daarnaast gaat het hier om ‘zachte’ indicatoren, die aangeven In de Triple P-methode staat ‘people’ voor de hoe de mens in het leven staat. Politieke en duurzaamheid van een gebied op sociaal terrein. religieuze overtuigingen spelen hierbij een rol. De bevolking in dat gebied is de drager van deze Deze worden vertegenwoordigd door het aandeel sociale duurzaamheid. De samenstelling en de van de stemmen dat protestpartijen bij de onderlinge verbondenheid van de bevolking verkiezingen door de Tweede Kamer hebben bepalen in hoeverre onze samenleving in de behaald. huidige vorm kan blijven voortbestaan. Daarnaast wordt de sociale kwaliteit beïnvloed door de beide De voorraad sociale cohesie gaat in op de maat- andere kwaliteiten, ‘profit’ en ‘planet’ schappelijke samenhang in de regio. Sociale (connectoren). Vanuit economisch perspectief cohesie geeft de mate van binding tussen de10 biedt het bedrijfsleven werk en voorzieningen aan individuen weer. Zonder die binding kan geen de bevolking. Vanuit ecologisch perspectief biedt sprake zijn van een samenleving. Indicatoren voor de omgeving de fysieke ruimte aan de bevolking sociale cohesie, zoals het aandeel van de bevolking om te wonen en de activiteiten die daarbij horen. dat participeert in vrijwilligerswerk of kerkelijke De kwaliteit ‘people’ stoelt daarom op vier activiteiten en de opkomst bij verkiezingen voor de voorraden: (1) bevolkingssamenstelling, (2) sociale Tweede Kamer, geven enerzijds inzicht in de mate cohesie, (3) werk en voorzieningen en (4) waarin de inwoners van een gebied met elkaar woonomgeving. omgaan. Anderzijds gaat het bij sociale cohesie ook om de wijze waarop mensen samenleven. DaarvanTriple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden De voorraad bevolkingssamenstelling geeft niet zijn het aandeel van echtscheidingen ten opzichte alleen een indruk van het karakter van de bevolking van het totaal aantal huwelijken en het aantal in een regio, maar vormt ook een indicatie van de misdrijven per inwoner indicaties. duurzaamheid van de samenleving. Daarbij gaat het voor een deel om ‘harde’ indicatoren, die niet Het bedrijfsleven vervult als connector voor de of slechts beperkt door het individu te beïnvloeden inwoners van een gebied twee verschillende rollen. zijn, zoals leeftijd, herkomst, welvaart, opleidings- De kwaliteit ‘profit’ heeft daardoor op twee niveau en gezondheid. Een samenleving die zorgt manieren invloed op de kwaliteit ‘people’. In de voor een volgende generatie en investeert in eerste plaats voorzien bedrijven en instellingen in de gezondheid en opleiding lijkt duurzamer dan een behoefte aan producten en diensten op allerlei ge- samenleving die wordt gekenmerkt door sociale bied. Het aanbod aan winkels, cultuurinstellingen en achterstanden en vergrijzing. Indicatoren zijn dan zorginstellingen vormt daarvoor de indicator. Daar- ook het aandeel jongeren (groene druk), het naast biedt het bedrijfsleven werkgelegenheid aan aandeel ouderen (grijze druk), het aandeel de beroepsbevolking. Deze indicatoren zijn onder- bijstandsgerechtigden en het aandeel niet- gebracht in de voorraad werk en voorzieningen.
  11. 11. Een duurzaam economisch perspectief op de regioVoor de inwoners van een gebied is de fysieke 2.2 Sociale kwaliteitruimte als connector vooral van belang alswoonomgeving. Deze woonomgeving, waarin zich De regio Alblasserwaard-Vijfheerlanden kent eenhet dagelijks leven afspeelt, is voor het grootste hoge sociale kwaliteit. De regio scoort dus goed opdeel door de mens gecreëerd. Inwoners van een de kwaliteit ‘people’. Dit geldt zowel voor hetgebied gebruiken hun omgeving om te wonen, stedelijke als landelijke deel van de regio. Als weom zich te verplaatsen, om te werken en om te kijken naar de onderliggende voorraden blijkt datrecreëren. Het aandeel van het areaal wonen, het deze positieve score voortkomt uit de sterke socialeareaal recreatie en het areaal infrastructuur is cohesie en de gunstige bevolkingssamenstelling.daarom een goede indicator voor de mogelijk- De sociale kwaliteit in het landelijke deel van deheden die de fysieke ruimte biedt aan de inwoners regio wordt gedrukt voor het aanbod vanvan een gebied. werkgelegenheid en voorzieningen in dit deel van de regio.In dit hoofdstuk wordt de score van de regioAlblasserwaard-Vijfheerenlanden gepresenteerd Figuur 2.1 laat de totaalscore van alle voorradenvoor de kwaliteit ‘people’ en voor de vier voorraden behorende tot de kwaliteit ‘people’ zien. Hetdie daaraan ten grondslag liggen: bevolkings- vervolg van de paragraaf gaat in op de scores vansamenstelling, sociale cohesie, afzet- en arbeids- de voorraden en de onderliggende indicatoren.markt en milieubelasting. Vervolgens worden enkeleopvallende scores binnen deze kwaliteit uitgediept Bevolkingssamenstellingaan de hand van aanvullende data en informatie uit De bevolkingssamenstelling van de regio draagt 11bestaande studies en rapporten. De laatste positief bij aan de sociale kwaliteit van het gebied.paragraaf van dit hoofdstuk biedt een beknopte Vier van de vijf indicatoren laten een opvallendsamenvatting van de belangrijkste resultaten van dit positieve score zien.hoofdstuk en geeft een overzicht van de sterke enzwakke punten van de sociale kwaliteit van de regio Zo wordt de regio onder meer gekenmerkt doorAlblasserwaard-Vijfheerenlanden. een hoge groene druk. Dit cijfer geeft deFiguur 2.1: Figuur 2.2: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenPeople, scores per voorraad Bevolkingssamenstelling, scores voor indicatorenBron: Rabobank Bron: Rabobank
  12. 12. Een duurzaam economisch perspectief op de regio verhouding tussen het aantal jongeren (tot 20 jaar) positief bij aan de kwaliteit van dit gebied omdat ten opzichte van het werkende deel van de de beroepsbevolking hier in verhouding iets12 bevolking (20-65 jaar) en vormt een indicatie van minder ouderen hoeft te onderhouden dan de verhouding tussen de toekomstige en huidige gemiddeld in landelijke gebieden. In het stedelijke beroepsbevolking. De jongeren van nu zijn immers deel is dit juist andersom en is de grijze druk de beroepsbevolking van de toekomst. De grijze relatief hoog. druk (het aantal 65-plussers ten opzichte van de leeftijdsklasse 20-65 jaar) ligt in het landelijke deel Figuur 2.3 laat de ontwikkeling van de grijze druk in van de regio iets lager dan gemiddeld. Dit draagt de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden en deTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 2.3: Figuur 2.4 Ontwikkeling grijze druk sinds 2000 Stemgedrag, 2006 Bron: CBS, bewerking Rabobank Bron: WDM, bewerking Rabobank
  13. 13. Een duurzaam economisch perspectief op de regioreferentiegemeenten sinds 2000 zien. Het valt op leeftijdsverdeling van het gebied nu steeds meerdat de grijze druk in het landelijke deel van de richting het landelijke gemiddelde. Paragraaf 2.3regio minder snel is gegroeid dan in de gaat verder in op de bevolkingsontwikkelingreferentieregio’s. Terwijl in de stedelijke gemeenten van de regio.van de regio de grijze druk de afgelopen jaren juistrelatief sterk is toegenomen. Het aantal 65-plussers Verder valt in de bevolkingssamenstelling van de 13is hier sterker gestegen dan in de referentie- regio op dat het aandeel huishoudens dat moetgemeenten terwijl de groei van de leeftijdsklasse leven van een bijstandsuitkering lager ligt dan20-64 jaar is achtergebleven. gemiddeld in vergelijkbare gebieden. Ook dit isPer saldo vergrijst de bevolking in de regio als gunstig voor de sociale kwaliteit van het gebied.geheel relatief snel. Terwijl voorheen het gebied Hetzelfde geldt voor het aandeel niet-westerseveel jongeren telde en weinig ouderen, gaat de allochtonen dat woonachtig is in de regio.Figuur 2.5: Figuur 2.6: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenSociale cohesie, scores voor indicatoren Werk & voorzieningen, scores voor indicatorenBron: Rabobank Bron: Rabobank
  14. 14. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Het meest opvallend is de positieve score van de Wat het meest opvalt, is de grote religieuze regio op het aantal ‘proteststemmen’. Het aandeel activiteit in het gebied. De religieuze activiteit is van protestpartijen in de landelijke verkiezingen is bepaald door middel van het aandeel inwoners dat een indicatie van de onvrede onder de bevolking een kerk bezoekt. Het kerkbezoek in de regio over het maatschappelijk bestel2. Protestpartijen Alblasserwaard-Vijfheerenlanden ligt beduidend komen veelal voort uit een kritische opstelling ten hoger dan in de referentiegemeenten (30% versus aanzien van de bestaande maatschappelijke orde. 17%). Dit geldt zowel voor het stedelijke als In gemeenten met een groot aandeel van landelijke deel van de regio. Hoewel in stedelijke bijvoorbeeld de SP en de Partij voor de Dieren is de gebieden doorgaans minder kerkbezoek onvrede over de maatschappelijke orde plaatsvindt dan in landelijke gebieden, ligt het waarschijnlijk groter dan in gemeenten waar deze kerkbezoek in het stedelijk deel van deze regio zelfs partijen een klein aandeel hebben. Het aandeel van hoger dan gemiddeld in landelijk Nederland. protestpartijen is in Alblasserwaard- Vijfheerenlanden erg laag. Uit figuur 2.6 blijkt dat Verder neemt in het landelijke deel van de regio vooral de SP nauwelijks stemmen trekt in dit deel het vrijwilligerswerk een belangrijke plek in. De van ons land. De Christen Unie en SGP zijn juist erg regio wordt dan ook gekenmerkt door een grote populair. maatschappelijke betrokkenheid. Dit blijkt bijvoorbeeld ook uit de opkomst bij verkiezingen Sociale cohesie die in de regio opvallend hoog is. In figuur 2.5 worden de waarden van de14 onderliggende indicatoren voor de voorraad Uit landelijk onderzoek blijkt dat een groot aantal ‘sociale cohesie’ weergegeven. Op deze voorraad vrijwilligers te vinden is onder de regelmatige behaalt de regio de hoogste scores. In zowel het kerkgangers. Van de mensen die aangesloten zijn stedelijke als het landelijke deel van de regio is de bij een kerk, doet 45% vrijwilligerswerk. Dit blijkt sociale cohesie in alle opzichten sterker dan in de ook zo te zijn in de gemeenten in de referentiegemeenten. Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Onder de mensen die niet lid zijn van een kerk zijn minder vrijwilligers dan onder mensen die wel lid zijn van een kerk3.Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 2.7: Verder valt op dat in het gebied weinig misdrijven Pendel, 2005 worden gepleegd en dat het aantal echtscheidingen relatief laag ligt. Zo werd in de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden in 2006 gemiddeld iets meer dan een derde van de huwelijken beëindigd terwijl dit in de referentiegemeenten 45% was. Beide scores dragen positief bij aan de sociale kwaliteit van het gebied. Werkgelegenheid en voorzieningen De enige voorraad die de hoge sociale kwaliteit van de regio drukt, is de voorraad ‘werk en voorzieningen’. Uit figuur 2.6 blijkt dat in de hele regio zowel het voorzieningenaanbod als de Bron: CBS, bewerking Rabobank werkgelegenheid beperkt is.
  15. 15. Een duurzaam economisch perspectief op de regioVooral het landelijke deel van de regio oefenen zij een grote trekkracht uit op deAlblasserwaard-Vijfheerenlanden biedt de beroepsbevolking en consumenten in de regiobewoners weinig werkgelegenheid (uitgedrukt in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. Daarnaastbanen ten opzichte van de beroepsbevolking), behoort het grootste deel van de Alblasserwaard-winkels, zorginstellingen en culturele instellingen Vijfheerenlanden tot het Nationaal Landschap(uitgedrukt in aantal voorzieningen per hoofd Groene Hart. Algemene beleidsuitgangspuntenvan de bevolking). Hierdoor is de bevolking in dit voor dit gebied zijn het zoveel mogelijk beperkendeel van de regio voor zowel hun werk als voor van nieuw stedelijk ruimtebeslag en hethet voorzieningenaanbod aangewezen op andere openhouden en verbeteren van de kwaliteit vangebieden. Aangezien het stedelijke deel van de de groene ruimte. Dit brengt zijn beperkingenregio op deze indicatoren ook niet beter scoort mee voor de ontwikkeling van economischedan gemiddeld, kunnen we concluderen dat de activiteiten in het gebied.steden in de regio het beperkte voorzieningen-aanbod in landelijk gebied niet compenseren. De Volgens de Sociale Structuurschets (2004) is hetinwoners van zowel het landelijke als het stedelijke beperkte aantal winkels het grootste knelpuntdeel van de regio zijn hiervoor dus aangewezen op als het gaat om het voorzieningenniveau. Eenhet aanbod van voorzieningen en werkgelegenheid flink aantal mensen in de regio geeft aan dat zeelders (zoals in Rotterdam, Utrecht en Dordrecht). winkels missen in de eigen buurt of kern of datDit heeft tot gevolg dat er zowel arbeid (in de vorm ze zich zorgen maken om het voortbestaan vanvan pendel) als koopkracht (bestedingspotentieel) de huidige winkels. Inwoners van de kleine kernenafvloeit naar gebieden buiten de eigen regio. realiseren zich dat niet alle voorzieningen in 15 eigen woonplaats kunnen bestaan. Wel geven deDeze afvloeiing is een consequentie van de ligging inwoners enkele voorzieningen aan die naar hunvan de regio. De regio wordt immers ingesloten idee in elke kleine kern aanwezig zouden moetendoor grootstedelijke gebieden die vanzelfsprekend zijn. Het gaat dan om een winkel voor de dagelijksehet meeste te bieden hebben als het gaat om boodschappen, een basisschool, openbaar vervoer,werkgelegenheid en voorzieningen. Hiermee een huisarts en een ontmoetingspunt (zoals eenFiguur 2.8: Figuur 2.9: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenWoonomgeving, scores voor indicatoren Grondgebruik, 2003Bron: Rabobank Bron: CBS Bodemstatistiek, bewerking Rabobank
  16. 16. Een duurzaam economisch perspectief op de regio16 dorpshuis). De voorzieningen die men van iets bijvoorbeeld sterk op de Zuid-Hollandse minder groot belang acht maar toch zeer gewenst, gemeenten Leerdam en Gorinchem georiënteerd. zijn in alle kernen: een bank/pinautomaat, sportvoorzieningen, jeugdvoorzieningen, Woonomgeving activiteiten voor ouderen en een bibliotheek4. Ten slotte biedt de voorraad ‘woonomgeving’ inzicht in het deel van de fysieke ruimte dat voorTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden De beperkte werkgelegenheid in de regio wordt de bevolking gebruikt wordt om te wonen, om zich bevestigd in figuur 2.9. Hierin wordt aangegeven te verplaatsen en om te recreëren. Dan blijkt dat de waar de bevolking werkt: in de eigen gemeente, regio in dit opzicht de bewoners per saldo elders in de eigen provincie of buiten de eigen ongeveer evenveel te bieden heeft als vergelijkbare provincie. Dan blijkt dat in de regio Alblasserwaard- regio’s. Als we kijken naar de onderliggende Vijfheerenlanden een relatief beperkt deel van indicatoren blijken deze echter niet allemaal de werkzame beroepsbevolking in de eigen dezelfde richting uit te wijzen. gemeente werkzaam is. Dit geldt zowel voor de stedelijke als landelijke gemeenten in de regio. De oppervlakte woongebied5 en de oppervlakte Tevens blijkt dat zij over het algemeen niet ergens voor recreatie6 blijkt in de regio iets kleiner te zijn anders in de eigen provincie werken maar zelfs dan gemiddeld in vergelijkbare regio’s. In figuur 2.9 daar buiten. zien we bovendien dat de regio zeer weinig bos en Vaak gaat het hierbij wel om gemeenten die in het natuur heeft. Het overgrote deel van de fysieke grensgebied met een andere provincie liggen. ruimte in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden is in Zo is de beroepsbevolking van Lingewaal gebruik als landbouwgrond. Daarnaast valt de
  17. 17. Een duurzaam economisch perspectief op de regiogrote hoeveelheid binnenwater op. De regio er steeds meer sluipverkeer. Dat heeft invloed oponderscheidt zich hiermee van vergelijkbare de leefomgeving van de kleinere dorpskernen engebieden. op de bereikbaarheid van de bedrijven. Dit is aanleiding geweest om een gebiedsprofiel op teTen behoeve van de woonomgeving hebben de stellen. Behalve de gemeenten uit de regioinwoners van de streek alleen voor verkeer relatief Alblasserwaard-Vijfheerenlanden waren ook deveel ruimte tot hun beschikking. De oppervlakte gemeenten Alblasserdam, Papendrecht, Sliedrecht,bestemd voor spoor-, weg- en vliegverkeer is zowel de provincie Zuid-Holland en Rijkswaterstaatin het landelijke als stedelijke deel van de regio (directie Zuid-Holland) hierbij betrokken. Samenrelatief groot. Hoewel het landelijke deel van de zoeken zij naar oplossingen. Verder is in 2007regio niet optimaal is ontsloten (noch over de weg, gestart met de ontwikkeling van de stationslocatiesnoch met het openbaar vervoer) wordt het gebied in de gemeenten langs de Merwede-Lingelijn.wel omringd en doorkruist door een aantal Bovendien worden er op diverse locaties haltessnelwegen (de A15, de A27 en de A2), provinciale bijgebouwd.wegen (N214 en N216) en een spoorlijn (deMerwede-Lingelijn tussen Dordrecht enGeldermalsen) die een relatief groot deel van de 2.3 Bevolkingsontwikkeling enruimte voor hun rekening nemen. woningbouwTen behoeve van de ontsluiting van de regio over Bevolkingsprognosede weg en met het openbaar vervoer is er een De bevolking van de regio Alblasserwaard- 17breed bestuurlijk overleg dat zich toelegt op de Vijfheerenlanden is de afgelopen 10 jaar minderverkeers- en vervoersvragen in Alblasserwaard- snel gegroeid dan landelijk (2,9% versus 4,8%).Vijfheerenlanden. Belangrijke aandachtspunten zijn Op korte termijn zal de bevolkingsgroei overgaande capaciteitsproblemen op de A15 en A27 en de in krimp. Tot 2020 zal de bevolking van de regioMerwede-Lingelijn. De rijkswegen A15 en A27 met 2% afnemen terwijl in de referentieregio’s nogslibben immers steeds meer dicht. Daardoor komt sprake zal zijn van een (beperkte) groei van 2%.Figuur 2.10: Figuur 2.11: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenBevolkingsprognose per leeftijdsklasse tot 2020 Aantal kamers van nieuwbouwwoningen, 2000 - 2007Bron: Primos, bewerking Rabobank Bron: CBS , bewerking Rabobank
  18. 18. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Minder geboorte, meer sterfte en een fors negatief passend en sterk imago zijn nodig om mensen binnenlands migratiesaldo liggen hieraan ten naar de regio toe te trekken. grondslag. Vooral de leeftijdsklasse 30 t/m 44 jaar zal krimpen wat ook zijn negatieve uitwerking Woningbouw heeft op het aantal kinderen. Het aandeel De gepresenteerde bevolkingsprognose komt voor 65-plussers zal in 2020 even groot zijn als in de een deel voort uit het migratiegedrag van de rest van Nederland (circa 20%). De bevolkings- bevolking. De afgelopen jaren zijn veel jongeren prognose tot 2020 staat weergegeven in (15-25 jaar) weggetrokken uit de Alblasserwaard- figuur 2.10. Vijfheerenlanden en dan vooral uit de landelijke gemeenten. Jongeren kiezen er vaak voor om Een bevolkingskrimp gaat samen met een krimp een regio te verlaten als er geen geschikt woning- van voorzieningen en de economie in het aanbod is, ze werk of opleiding hebben gevonden algemeen, of er moet een sterke productiviteits- in de stad of de voorzieningen van de stad beter verhoging of toename van de arbeidsparticipatie aansluiten bij hun behoefte. Als we kijken naar de tegenover staan. Is deze bevolkingskrimp nu woningbouwontwikkelingen in de regio onvermijdelijk? Dat is niet het geval. Deze Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zien we dat hier prognoses zijn gebaseerd op de huidige tussen 2000 en 2007 relatief weinig nieuwbouw leeftijdsopbouw, migratiepatronen en ook heeft plaatsgevonden7. Dit geldt zowel voor het woningbouwplannen in de regio. Vaak zien we stedelijke als landelijke deel. Bovendien blijkt dat dat gemeenten op basis van bevolkingsprognoses er relatief veel grote woningen (met 5 of meer18 besluiten om geen uitgebreide woningbouw- kamers) zijn gebouwd terwijl het aantal kleinere plannen te maken, terwijl die prognoses juist woningen binnen de nieuwbouw juist achter is mede zijn gebaseerd op die plannen. gebleven bij het gemiddelde. Noch het Migratiepatronen kunnen worden beïnvloed voorzieningenaanbod als de woningbouw in de door onder meer woningbouw. Woningbouw regio dragen op dit moment bij aan de binding van alleen is natuurlijk niet voldoende. Hoogwaardige de jongere generaties. Terwijl uit de werkgelegenheid, een prettig woonklimaat en een woonwensenenquête naar voren komt dat zo’n 50 à 60% van de jongeren in de kleinere gemeenten graag een woning wil in deTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 2.12: eigen gemeente8. Migratie saldo regio, 1998 - 2007 De Regionale Structuurvisie9 zet de opgaven voor de regio tot 2015 met betrekking tot wonen uiteen. Hierin wordt onder andere aangegeven dat de regio wil zorgen voor voldoende huisvesting van aan de regio gebonden inwoners. Hoewel in de regio al jaren sprake is van een negatief migratiesaldo (zie figuur 2.12) luidt de doelstelling in de Structuurvisie migratiesaldo nul (opvangen natuurlijke aanwas). Naast zorg voor jongeren en startende huishoudens geeft men aan dat bijzondere inspanningen nodig zijn voor de doelgroep ouderen. Men wil het aanbod voor Bron: CBS, bewerking Rabobank ouderen uitbreiden deels door nieuwbouw en
  19. 19. Een duurzaam economisch perspectief op de regiodeels door aanpassing van de bestaande deafspraken met betrekking tot de Regionalewoningvoorraad. Hierbij wil men bovendien Woonvisie verder uitgewerkt en vastgelegd. Dooraandacht besteden aan de woon-zorgbehoefte. middel van een jaarlijkse woonmonitor wordenTen slotte wordt in de Structuurvisie gewezen bereikte resultaten en de planning voor volgendeop de mogelijkheid van herstructurering met als jaren geregistreerd.doel vernieuwing van verouderd woningbestand,het meer geschikt maken van de woningvoorraadvoor ouderen en differentiatie van eenzijdige 2.4 Samenvatting: ‘People’buurten en wijken. De regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden kent eenVervolgens wordt in de Regionale Woonvisie (2005) hoge sociale kwaliteit. Dit is vooral te danken aanvoortgeborduurd op de in de Regionale de sterke sociale cohesie van de regio. Onder deStructuurvisie ingeslagen weg. Hierin wordt bevolking is sprake van een grote maatschappelijkeaangegeven dat de huishoudens met een laag betrokkenheid. Qua consumentenvoorzieningen eninkomen (de primaire doelgroep), de starters op de werkgelegenheid heeft de regio de inwoners vooralwoningmarkt en de ouderen (met name degenen in het landelijke deel niet zo veel te bieden.die behoefte krijgen aan extra dienstverlening of Doordat jongeren wegtrekken en de bevolkingvoorzieningen in en nabij de woning, en mensen vergrijst, zal het draagvlak voor deze voorzieningenmet een zorgvraag) aandacht behoeven. In het in de toekomst verder afnemen.Uitvoeringsprogramma Wonen (2008) worden 19 Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden2 Het aandeel van deze partijen bij lokale verkiezingen is hier niet relevant. Bij lokale verkiezingen spelen in praktisch alle gemeenten lokale partijen een grote rol.3 Bron: Sociale structuurschets Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. SGOB, 2004.4 Bron: Sociale structuurschets Alblasserwaard-Vijfheerenlanden. SGOB, 2004.5 Terrein met bestemming wonen; primaire voorzieningen als (buurt)winkels, scholen voor kleuter- en basisonderwijs; bijkantoren van o.a. banken; groenvoorziening kleiner dan 1 hectare; straten en parkeerplaatsen; ervan, tuinen; trapveldjes en speelplaatsen; woonwagenkamp.6 Recreatie; Park en Plantsoen; Sportterrein; Volkstuin; Dagrecreatief terrein; Verblijfsrecreatie.7 Gedefinieerd als het aantal nieuwbouwwoningen ten opzichte van de totale woningvoorraad.8 Bron: Regionale Woonvisie Alblasserwaard-Vijfheerenlanden, 2005.9 Bron: Regionale structuurvisie Alblasserwaard-Vijfheerenlanden – Authentiek & Vernieuwend, 2004.
  20. 20. 3 Profit 3.1 Inleiding banen per onderneming zijn daarom indicatoren voor welvaartscreatie. In de Triple P-methode staat ‘profit’ voor de Het midden- en kleinbedrijf is bovendien sterk duurzaamheid van een gebied op economisch innovatief en ook daarom van belang voor terrein. Het bedrijfsleven in dat gebied is de drager economische duurzaamheid. Innovatie geeft de van deze economische duurzaamheid. De mate mate weer waarin het bedrijfsleven zich aanpast waarin het regionale bedrijfsleven welvaart aan de voortdurend veranderende genereert en zich op veranderingen voorbereidt, omstandigheden. Dit ‘fit’ zijn van het bedrijfsleven zijn van grote invloed op het voortbestaan van uit zich in het algemeen in investeringen. deze welvaart. Daarnaast wordt de economische Investeren staat immers gelijk aan het uitstellen van kwaliteit beïnvloed door de beide andere het uitkeren van bedrijfsopbrengsten aan kwaliteiten, ‘people’ en ‘planet’ (connectoren). aandeelhouders en werknemers ten behoeve dan20 Van sociaal perspectief vormt de bevolking van toekomstige opbrengsten. In het bijzonder vinden een regio de afzet- en arbeidsmarkt voor het investeringen plaats in activiteiten die op speur- en bedrijfsleven. Vanuit ecologisch perspectief is de ontwikkelingswerk zijn gericht. Daarnaast is ook de regionale economie afhankelijk van hetgeen de creatie van een geheel nieuwe onderneming een fysieke ruimte in de regio te bieden heeft. De vorm van innovatie. Indicatoren voor innovatie zijn kwaliteit ‘profit’ stoelt daarom op vier voorraden: daarom het aandeel van speur- en ontwikkelings- (1) welvaartscreatie, (2) innovatie, (3) afzet- en activiteiten in de werkgelegenheid, de omvang van arbeidsmarkt en (4) natuurlijke hulpbronnen. investeringen ten opzichte van de omzet (investeringsratio) en het aantal startendeTriple P regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden De voorraad welvaartscreatie geeft niet alleen een ondernemers ten opzichte van de omvang van indruk van de huidige economische leefbaarheid, de beroepsbevolking. maar vormt ook een indicatie voor de duurzaamheid van de welvaart op lange termijn. De bevolking vervult als connector op economisch Een gezond bedrijfsleven is productief en flexibel gebied twee verschillende rollen. De kwaliteit en heeft daardoor ‘vlees op de botten’ voor ‘profit’ wordt daardoor op twee manieren mindere tijden. Productiviteit speelt een rol op het beïnvloed door de kwaliteit ‘people’. In de eerste niveau van de individuele werknemer en op het plaats vormt de bevolking in een gebied de niveau van ondernemingen en het bedrijfsleven als afzetmarkt voor het (regionale) bedrijfsleven. In dit geheel. Flexibiliteit blijkt voor een deel uit de plaats verband zijn de bevolkingsdichtheid en de welvaart die het midden- en kleinbedrijf in de economie (uitgedrukt in inkomensniveau) belangrijke inneemt. Een groot bestand aan kleine onder- indicatoren. Naarmate een gebied meer inwoners nemingen blijkt vaak een sterkere economische telt en de welvaart van die inwoners groter is, basis dan een klein aantal grote ondernemingen. speelt dat gebied immers een belangrijkere rol als Arbeidsproductiviteit, winstgevendheid en aantal afzetmarkt. Daarnaast voorziet de bevolking in
  21. 21. Een duurzaam economisch perspectief op de regioarbeidskrachten die voor economische activiteiten aan de hand aanvullende data en informatie uitnoodzakelijk zijn. Voor de rol die een gebied speelt bestaande studies en rapporten. De laatsteals arbeidsmarkt, zijn de omvang van de paragraaf van dit hoofdstuk biedt een beknopteberoepsbevolking en het gemiddelde samenvatting van de belangrijkste resultaten vanopleidingsniveau belangrijke indicatoren. De eisen dit hoofdstuk en geeft een overzicht van de sterkedie aan de kennis en kunde van werknemers en zwakke punten van de economische kwaliteitworden gesteld, worden immers steeds hoger. van de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden.De fysieke ruimte voorziet als connector hetbedrijfsleven van natuurlijke hulpbronnen 3.2 Economische kwaliteiten(grondstoffen). Bij deze natuurlijke hulpbronnengaat het in de eerste plaats om ruimte voor De economische kwaliteit van de regioproductiefaciliteiten. Voor de landbouw kan het Alblasserwaard-Vijfheerenlanden is net iets hogeraandeel van het landbouwareaal in het totale dan gemiddeld in de referentieregio’s. Dit geldtoppervlak als indicator dienen, voor het overige zowel voor het stedelijke als landelijke deel van debedrijfsleven dient het aandeel bedrijventerrein regio.als indicator. Daarnaast voorziet de kwaliteit ‘planet’in grondstoffen voor de productieprocessen in De regio heeft een lage welvaartscreatie maar ishet bedrijfsleven. wel innovatief. Het landelijke deel wordt bovendien gekenmerkt door een gunstige afzet- enIn dit hoofdstuk wordt de score van de regio arbeidsmarkt. Het stedelijke deel heeft juist een 21Alblasserwaard-Vijfheerenlanden gepresenteerd minder gunstige afzet- en arbeidsmarkt maar is welvoor de kwaliteit ‘profit’ en voor de vier voorraden rijkelijk voorzien van natuurlijke hulpbronnen.die daaraan ten grondslag liggen: welvaartscreatie,innovatie, afzet en arbeidsmarkt en natuurlijke Welvaartscreatiehulpbronnen. Vervolgens worden enkele Als eerste kijken we naar de scores vooropvallende scores binnen deze kwaliteit uitgediept welvaartscreatie. De enige positieve uitkomst voorFiguur 3.1: Figuur 3.2: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenProfit, scores voor voorraad Welvaartscreatie, scores voor indicatorenBron: Rabobank Bron: Rabobank
  22. 22. Een duurzaam economisch perspectief op de regio de regio in dit opzicht is de gemiddelde sectoren in de Alblasserwaard-Vijfheerenlanden in bedrijfsgrootte die relatief laag ligt en daarmee dit opzicht minder goed presteren dan hun gunstig bijdraagt aan de welvaartscreatie. Met de concurrenten in de rest van Nederland. Hierbij valt scores voor de andere twee indicatoren komt de vooral de lage arbeidsproductiviteit van de regio wat minder goed uit de verf: het bedrijfsleven industrie in de regio opvalt. De lage winstmarges realiseert relatief lage brutowinstmarges en de (brutowinst als aandeel van de omzet) in de regio arbeidsproductiviteit is relatief laag. blijken vooral hun oorsprong te vinden in de industrie en de bouw. Deze sectoren realiseren in De regio heeft een sterke bouw-, industrie-, handel- de hele regio een lagere brutowinstmarge dan de en transportsector die ze te danken heeft aan de sector in Nederland als geheel. ligging van het gebied bij de monding van de grote rivieren. Voorbeelden hiervan zijn de Verder blijkt dat het vooral de grote bedrijven binnenvaartsector en baggerbedrijven in in de regio zijn die ten opzichte van hun Papendrecht. Maar ook het wegtransport is sterk concurrenten het minst goed presteren (in de zin vertegenwoordigd. Daarnaast is in Gorinchem de van arbeidsproductiviteit en brutowinst). De op scheeps- en vliegtuigbouw gerichte metaal-, oorzaak zou kunnen liggen in de exportoriëntatie machine- en elektrotechnische industrie van deze bedrijven. Een groot deel van de beeldbepalend. Gorinchem, Vianen en Leerdam bedrijvigheid in de regio staat bloot aan de koude hebben dankzij hun centrale ligging in het land wind van internationale concurrentie. Dat heeft een omvangrijke (groot)handelssector. In het noodgedwongen een lage productiviteit en een22 gehele bezoekgebied zijn ‘stedelijke’ sectoren als lage winstmarge tot gevolg. horeca en de commerciële en collectieve dienstverlening sterk ondervertegenwoordigd10. Ten slotte is de gemiddelde bedrijfsgrootte de enige indicator die wel gunstig bijdraagt aan de De lage arbeidsproductiviteit en brutowinstmarges welvaartscreatie en daarmee aan de economische doen zich over nagenoeg de hele breedte van de kwaliteit van de regio. Een bedrijf in de regio economie voor. Dat wil zeggen dat de meeste Alblasserwaard-Vijfheerenlanden telt gemiddeld 58Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 3.3: Figuur 3.4: Aantal banen per sector, 2008 Innovatie, scores voor indicatoren Bron: LISA, bewerking Rabobank Bron: Rabobank
  23. 23. Een duurzaam economisch perspectief op de regiowerknemers terwijl bedrijven in de referentieregio’s Daarnaast blijkt het bedrijfsleven in de regiogemiddeld maar liefst 76 werknemers tellen. Kleine Alblasserwaard-Vijfheerenlanden een hogebedrijven zorgen doorgaans voor flexibiliteit en een investeringsratio te hebben (investeringen afgezetsterke economische basis voor een regio. tegen de toegevoegde waarde). De investerings- bereidheid bij het bedrijfsleven is dus groot watInnovatie gunstig bijdraagt aan de innovativiteit en daarmeeDe regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden is economische kwaliteit van het gebied.innovatiever dan de referentieregio’s. Dit geldtzowel voor het stedelijke als landelijke deel van de Hoewel er voldoende innovativiteit in de regioregio. Deze positieve uitkomst heeft de regio te aanwezig is lijkt de regio geen broedplaats vandanken aan het grote aantal starters en de hoge bedrijven die specifiek op product- en proces-investeringsratio bij het bedrijfsleven. innovaties georiënteerd zijn. Dat blijkt uit het aandeel banen bij bedrijven die zich richten opIn de regio worden veel nieuwe bedrijven gestart speur- en ontwikkelingswerk. Dit aandeel ligt(uitgedrukt in aantal starters ten opzichte van de hier relatief laag.omvang van de beroepsbevolking). Startendeondernemingen vormen doorgaans een essentieel Desondanks geeft de totaalscore op de voorraadonderdeel van de regionale economie. Nieuwe ‘innovatie’ een gunstig signaal af over de fitheidbedrijven zorgen voor verjonging en vernieuwing en de dynamiek van het bedrijfsleven waarmeevan de economische structuur. Bovendien zijn de regio in staat is zich aan te passen aanstarters doorgaans een drijvende kracht achter het veranderende economische omstandigheden. 23innovatieve vermogen van de economie11 en een Innovatie is van belang om vooruit te komen of opbelangrijke bron van werkgelegenheid. Zo komt in zijn minst niet achterop te raken. Het geeft eenNederland ongeveer 25% van de nieuwe banen impuls aan de regionale economie en zorgt voorvoor rekening van starters12. continuïteit van de bedrijvigheid in een gebied.Figuur 3.5: Figuur 3.6: Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenAandeel starters, 1997-2006 Afzet- en arbeidsmarkt, scores voor indicatorenBron: KvK bewerking Rabobank Bron: Rabobank
  24. 24. Een duurzaam economisch perspectief op de regio Afzet- en arbeidsmarkt bevolking). Dit hangt samen met de in paragraaf De afzet- en arbeidsmarkt van de regio 2.2 geconstateerde hoge grijze druk in dit deel van Alblasserwaard-Vijfheerenlanden laat per saldo een de regio, die aangeeft dat het aandeel 65-plussers gemiddeld beeld zien. Het landelijke deel van de binnen de bevolking van dit deel van de regio regio komt in dit opzicht relatief gunstig uit de verf groot is. Bovendien ligt het aandeel terwijl het stedelijke deel juist iets achterblijft ten hoogopgeleiden in het stedelijke deel van de24 opzichte van de referentieregio’s. regio lager dan in andere stedelijke regio’s. Dit kan Uit figuur 3.7 blijkt dat de relatief lage score van het verklaard worden vanuit het ontbreken van hoger stedelijke deel van de regio wordt veroorzaakt door onderwijs in Alblasserwaard-Vijfheerenlanden de indicatoren die de arbeidsmarkt weergeven. waardoor er dus ook geen (ex)-studentenpopulatie De stedelijke gemeenten in Alblasserwaard- aanwezig is. Bovendien is de zakelijke en financiële Vijfheerenlanden hebben namelijk een relatief dienstverlening, die doorgaans een hoog opgeleide kleine beroepsbevolking (als aandeel van de totale beroepsbevolking aantrekken, niet sterk aanwezig.Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden Figuur 3.7: Figuur 3.8: Gemiddeld besteedbaar inkomen per huishouden, 2005 Natuurlijke hulpbronnen, scores voor indicatoren Bron: Rabobank Bron: Rabobank
  25. 25. Een duurzaam economisch perspectief op de regioOok in de Sociale Structuurschets (2004) wordt zelfs in de top 10 van Nederlandse gemeenten metaangegeven dat het gemiddelde opleidingsniveau de laagste werkloosheid in 2008. Wij verwachtenin de regio per saldo relatief laag is in vergelijking dat deze lage werkloosheid te maken heeft met demet provinciale en landelijke gegevens. In de sterke arbeidsmoraal en sociale cohesie in het 25structuurschets wordt hieraan toegevoegd dat dit gebied waarin het ‘werkloos zijn’ niet thuishoort.aansluit bij de aanwezige werkgelegenheid in deregio (bijvoorbeeld in de bouw en industrie). Natuurlijke hulpbronnen De voorraad natuurlijke hulpbronnen biedt inzichtOpvallend is dat het landelijke deel van de regio in dat deel van de fysieke ruimte dat terjuist een tegenovergesteld beeld laat zien met een beschikking staat van economische activiteiten. Ingrote beroepsbevolking (en relatief lage grijze druk) het landelijke deel van Alblasserwaard-en vooral veel hoogopgeleiden. Ook het Vijfheerenlanden ligt de ruimte voor natuurlijkeinkomensniveau blijkt hier relatief hoog te liggen. hulpbronnen ongeveer op het gemiddelde niveau. Triple P, regio Alblasserwaard-VijfheerenlandenTen opzichte van andere landelijke gemeenten Het stedelijke deel is juist opvallend ruim voorzienverdient een huishouden in dit deel van de regio van natuurlijke hulpbronnen. Deze hoge score vanmaar liefst 9% meer (zie figuur 3.7). Het landelijke het stedelijk gebied is te danken aan het ruimedeel van Alblasserwaard-Vijfheerenlanden lijkt de aanbod landbouwgrond en bedrijventerreinen.rol te vervullen als suburb van hoogopgeleidegoedverdieners. Dit beeld is gunstig voor de rol van In de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden ishet gebied als afzetmarkt voor de economische driekwart van het totale grondoppervlak in gebruikactiviteiten die er plaatsvinden. voor de landbouw. Van dit landbouwareaal is bijna 70% in gebruik als grasland terwijl dit landelijk nogIn de hele regio ligt overigens de werkloosheid op geen 45% is. Met de veehouderij en fruitteelt vormteen relatief laag niveau (2,1% in de regio versus de agrarische sector een economische en3,7% in de referentieregio’s). Vooral in het landelijke beeldbepalende rol in de regio. Hoewel het aantaldeel van de regio ligt deze erg laag namelijk op landbouwbedrijven terugloopt, geldt dit niet voor1,3%. Vijf van de zeven landelijke gemeenten staan de hoeveelheid landbouwgrond (schaalvergroting).
  26. 26. Een duurzaam economisch perspectief op de regio26 De landbouw blijft een belangrijke drager van het de verkoop van streekeigen producten en groenblauwe karakter van de streek. aanvullende activiteiten in de sfeer van recreatie, landschapsbeheer en sociaal-verzorgende diensten). 3.3 Plattelandstoerisme Als het gaat om verbrede landbouw in Door economische, maatschappelijke en politieke Alblasserwaard-Vijfheerenlanden heeft organisatieTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden veranderingen zoekt de landbouw naar een Den Hâneker een belangrijke rol. De organisatie is nieuwe positie in het landelijk gebied. De gestart door agrariërs die samen met burgers uit liberalisering van het Europese landbouwbeleid de streek zich inzetten voor het behoud en de leidt ertoe dat de veeteelt onder wereldmarkt- verbetering van natuurwaarden en het condities moet produceren met als gevolg een aantrekkelijker maken van het landschap. Zo zetten lagere en fluctuerende melkprijs. Schaalvergroting zij zich in op het terrein van plattelandstoerisme, is tot nu toe het antwoord geweest binnen de streekproducten, educatie en landbouw & zorg. sector op de noodzaak van een gezonde Als het gaat om agrotoerisme zorgen de economische bedrijfsvoering. Schaalvergroting verschillende ondernemers gezamenlijk voor de loopt echter tegen zijn grenzen aan waardoor promotie van hun streek en zetten zich in voor het nieuwe overlevingsstrategieën worden leefbaar en beleefbaar houden van het platteland. geïntroduceerd. Zo wordt de agrarische Steeds meer boeren in de regio bieden activiteiten bedrijfsvoering steeds vaker gecombineerd met aan als rondleidingen, de verkoop van andere activiteiten: verdieping (zoals de streekproducten, kamperen bij de boer en biologische melkveehouderij) en verbreding (zoals kinderfeestjes op het erf.
  27. 27. Een duurzaam economisch perspectief op de regio 27Wel wordt door verschillende betrokkenen in de aanwezig met daarin knooppunten voor verhuurregio aangegeven dat er vanuit het toeristisch- van fietsen en kano’s, maneges en horeca-recreatieve ondernemerschap in de regio meer uit voorzieningen. Dichtbij de stedelijke randzonede sector te halen is. Op dit moment lijkt vaak hebben enkele knooppunten zich totvoorzichtigheid te overheersen waarbij innovatieve opvanggebieden ontwikkeld met bezoekerscentra.ideeën wel aanwezig zijn maar niet goed worden Een toenemend aantal agrarische bedrijvendoorgezet. Hier is wat dat betreft nog het nodige te ontwikkelt bovendien recreatieve neventakken. Vanwinnen. belang voor de samenhang van de routestructuren Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden van andere regio’s zijn de veerponten.13Ook in de brede zin wordt de toeristisch-recreatieve ontwikkeling van de streek gezien als Behalve over de recreatieve functie van heteen economische drager met groeiperspectieven. landelijke gebied in het algemeen beschikt deHet centrale open gebied van de Alblasserwaard is regio ook over een aantal specifieke toeristischevan grote recreatieve betekenis voor het trekpleisters. Dat zijn het molencomplex rondaangrenzende stedelijke gebied. Het Kinderdijk, de vestingsteden langs de rivierenlandschappelijk aantrekkelijke agrarische gebied (Gorinchem, Nieuwpoort, Vianen en Ameide) enleent zich uitstekend voor recreatief medegebruik de glasstad Leerdam. Naast de eigen toeristischein de vorm van wandelen, fietsen, kanoën, potentie van deze trekpleisters, vervullen ze volgenspaardrijden, schaatsen etc. Ook de ecologische en de samenwerkende gemeenten ook de functiecultuurhistorische kwaliteiten dragen bij aan de van toegangspoorten tot de kwaliteiten van hetrecreatieve aantrekkelijkheid van het gebied. landelijk gebied. Het beleid van gemeenten is eropIn de regio is een netwerk van recreatieve routes gericht deze toeristische en recreatieve mogelijk-
  28. 28. Een duurzaam economisch perspectief op de regio heden te versterken en verder uit te bouwen, onder tekort aan ruimte voor bedrijfsterreingebonden andere door de samenhang tussen toegangs- bedrijven en voor kantoren. Met name het poorten en landelijk gebied te versterken.14 ontbreken van goede locaties voor uitplaatsing van transportbedrijven en andere hindergevende Ten behoeve van de ontwikkeling van het toerisme bedrijven in de kernen of het landelijk gebied is hebben de gemeenten in de regio samen met de een zwaar knelpunt. Ook in kwalitatieve zin blijkt Kamer van Koophandel een gezamenlijke visie op het huidige aanbod bedrijventerrein onvoldoende toerisme en recreatie ontwikkeld: Groeipad in de aan te sluiten bij de vraag. Het aanbod is vooral Polder15. In het Toeristisch Actieplan wordt vanuit gemengd terrein terwijl de vraag voor een derde een analyse van kansen en bedreigingen een aantal bestaat uit hoogwaardige locaties. Om te voorzien uitdagingen (groeimogelijkheden) voor de in de bedrijventerreinbehoefte wil de regio een toeristische ontwikkeling van de regio gegeven. aantal locaties met (sub-)regionale functies Ook hier is één van de thema’s de populariteit van ontwikkelen.17 agrotoerisme. Verder ziet men onder andere het toenemende aantal ouderen als belangrijke In de economische visie die voor de regio is doelgroep en het enorme potentieel aan opgesteld (Vernieuwend Vakmanschap, 2002) recreanten dat in de dichtbevolkte gebieden rond wordt aangegeven dat de maakindustrie de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden woont. (scheepsbouw, metaal, beton- en bouwproducten, Ten slotte wil men zich richten op de zakelijke glas en voedings- en genotmiddelen) een markt voor zowel logies als bijeenkomsten en wil belangrijk speerpunt is voor de regio en dat deze28 men overnachtingsmogelijkheden bieden voor tevens de economische motor is voor toeleverende korte vakanties. diensten (zoals technische en zakelijke dienstverlening, transport en logistiek en onderwijs Door het verbeteren van de samenwerking en een en vakopleidingen). De regio wil de grote lokale goede aansluiting tussen het toeristisch-recreatieve logistieke- en handelsondernemingen op aanbod enerzijds en de veranderende vraag van bedrijventerreinen nabij de hoofdinfrastructuur de consument en de zakelijke markt anderzijds, (A15 en A27) bundelen. Reden hiervoor is niet zouden de kansen verzilverd moeten kunnen alleen het milieu maar ook vanwege economische worden.16 meerwaarde en doelmatig ruimtegebruikTriple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden (verkeersontsluiting). Hiervoor is de locatie Schelluinen-West aangewezen. De ontwikkelingen 3.4 Bedrijventerreinen die hier plaatsvinden worden verderop in deze paragraaf nader toegelicht. Het stedelijke deel van de regio beschikt over een ruim aanbod bedrijventerreinen. De grootschalige Daarnaast wenst de regio voorzieningen voor groei terreinen zijn vooral gelegen langs de rivieren waar van watergebonden bedrijvigheid en het beeld wordt bepaald door ruimte-intensieve gecombineerd weg- en watervervoer. In dit bedrijvigheid zoals scheepsbouw en verband is ook uitbreiding van de betonindustrie. containerterminal in Gorinchem van belang (Avelingen-Oost). Verder geeft de regio aan dat Van de totaal 1.000 hectare netto bedrijventerrein rekening moet worden gehouden met een verdere die de regio telt, is echter al meer dan 90% tertiairisering van de economie, waaronder uitgegeven. In de regio zijn dan ook dringend technische en financieel-administratieve diensten aanvullende bedrijvenlocaties nodig. Er is een ten behoeve van de bedrijvigheid in de regio en
  29. 29. Een duurzaam economisch perspectief op de regionabije omgeving, maar ook zakelijke krijgen hier alle ruimte om ook in de toekomst tedienstverlening met een bredere scope. Deze groeien. Dit terrein is gunstig gelegen bij deverbreding van de economische structuur vraagt snelwegen A15 en A27, zodat de vrachtwagensook om ruimte voor kantoren.18 minder kilometers maken in de polder en door deEr wordt in de visie gekozen voor het versterken en stad- en dorpskernen. In samenspraak met deselectief verbreden (bijvoorbeeld toerisme en provincie Zuid-Holland hebben de gemeentenzakelijke diensten versterken) van de economische deze locatie aangewezen voor een bedrijventerreinstructuur. Er worden daarbij ruimtelijke keuzes waar transportbedrijven zich samen vestigen.gemaakt: enerzijds een open binnengebied metbeperkte economische ontwikkelingen, anderzijds De locaties die vrijkomen na de bedrijfsverplaatsingeen verdere economische versterking aan de krijgen een nieuwe bestemming. Het landschapranden. Duurzaamheid en intensiteit zijn voor wordt hersteld en waar mogelijk is de bouw vanbeide gebieden kernbegrippen.19 nieuwe woningen gepland. De kwaliteit van het landschap staat voorop. De beleving van het ruimeIn 2007 heeft de regio een Bedrijventerreinen- polderlandschap is het uitgangspunt. De nieuwestrategie laten opstellen waarin de regionale woningen mogen de zichtlijnen niet verstoren. Metopgave voor bedrijventerreinen verder wordt het bouwen van woningen – in samenhang metuitgewerkt. het landschap – wordt de verplaatsing van de bedrijven gefinancierd. Het geheel aanSchelluinen-West nieuwgebouwde woningen plus aanvullendeIn het gebied Alblasserwaard-Vijfheerenlanden zijn subsidies maakt dit plan kostendekkend. 29altijd al veel bedrijven voor transport en logistiekgeweest en zij zijn hier van groot economisch Voor de vrachtwagens die in het openbaar gebiedbelang. De bedrijven liggen verspreid over de regio geparkeerd worden, is een oplossing gevonden ingevestigd op locaties waar ze niet meer kunnen de aanleg van vier of vijf parkeerterreinen. Opuitbreiden. De vele kleine bedrijventerreinen en grond van de Algemeen Plaatselijke Verordeninggeparkeerde vrachtwagens ontsieren het van (APV) is het parkeren van vrachtwagens in hetoudsher weidse landschap; de vrachtwagens openbaar gebied straks in alle gemeenten in debelasten de wegen te veel en verminderen de regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden verboden.luchtkwaliteit. De omheinde en beveiligde ROM-S parkeer- Triple P, regio Alblasserwaard-Vijfheerenlanden voorzieningen bieden tegen een vergoeding plaatsBovendien is in de regio het aantal bouwlocaties aan die vrachtwagens die geen alternatief hebbenbeperkt vanwege de voorwaarden die het Groene om te parkeren. Inmiddels functioneert het eersteHart als nationaal landschap met zich meebrengt. parkeerterrein in de gemeente Liesveld te Groot-Grootschalige woningbouw is in dit gebied niet Ammers en zijn drie andere parkeerterreinen inmogelijk. Wel bestaat de wens om op geschikte voorbereiding.locaties het aantal woningen in het gebied tevergroten. De winst voor ondernemers is dat er een kwalitatief sterk bedrijventerrein berekend op groei wordtEen oplossing die winst biedt voor zowel bewoners ontwikkeld, dat er minder kilometers door de regioals ondernemers, is de aanleg van het nieuwe gereden hoeven te worden en dat de financiëlebedrijventerrein Schelluinen-West. Met dit terrein oplossing voor de verplaatsing is voorzien.van 35 hectare bruto wordt de aantrekkelijkheid Bewoners zijn blij dat de landschappelijke kwaliteitvan het gebied vergroot. De transportbedrijven hersteld wordt, dat er extra woningen in de

×