Kiezen of Delen Goeree Overflakkee, volledig rapport

736 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
736
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Kiezen of Delen Goeree Overflakkee, volledig rapport

  1. 1. Kiezen of Delen Op zoek naar een duurzame balans op Goeree-OverflakkeeRabobank Goeree-Overflakkee
  2. 2. ColofonTitelKiezen of DelenDatumNovember 2006Samengesteld doorRabobank NederlandDirectoraat Kennis en Economisch OnderzoekDrs. Rogier AaldersDrs. Arjan BakkerenEnrico Versteegh (eindredactie)FotografieStandhardt FotografieIn opdracht vanRabobank Goeree-OverflakkeeContactadressenRabobank Goeree-OverflakkeePostbus 383240AA MiddelharnisTelefoon (0187) 471 471Rabobank NederlandDirectoraat Kennis enEconomisch OnderzoekUCP 515, Postbus 17100,3500 HG UtrechtTelefoon (030) 216 26 61Het volledige rapport staat op het Internet:www.rabobankgroep.nl/kennisbank(in het menu ‘regionaal’onder ‘publicaties en presentaties’)
  3. 3. Inhoudsopgave InhoudsopgaveVoorwoord 2Inleiding 3De Triple P methode 41. People 62. Planet 163. Profit 224. De balans opgemaakt 33Bronnenlijst 35Bijlage 36
  4. 4. Kiezen of DelenVoorwoordGoeree-Overflakkee, kiezen of delen? Dit rapport geeft op een heldere en toegankelijke wijze weer wat er op sociaal, ecologisch en economisch gebied aan de hand is op ons eiland.Ons eiland staat voor een aantal belangrijke keuzes. De ontwikkelingen De studie levert tevens een bijdrage aan de discussie over de toekomstop sociaal, economisch en ruimtelijk vlak in onze samenleving gaan van Goeree-Overflakkee.snel. Deze ontwikkelingen laten ook ons eiland niet onberoerd. De samenstelling van de bevolking verandert. De vergrijzing vraagt Onze dank gaat uit naar de samenstellers, maar zeker ook naar de mensenom adequate voorzieningen, zorg en huisvesting. De agrarische sector die vanuit hun eigen discipline in de diverse workshops met open vizierverandert van positie en van gezicht. In de toeristisch-recreatieve sector hebben gediscussieerd en zo een zeer waardevolle bijdrage hebbenis ruimte voor uitbreiding en kwaliteitsverhoging. De vier zelfstandige geleverd aan de kwaliteit van dit rapport (zie bijlage voor een overzichtgemeenten op ons eiland zijn van mening dat samenwerken, samen van de aanwezige organisaties bij de workshops).één visie ontwikkelen voor Goeree-Overflakkee, noodzakelijk is. Daartoe zullen duidelijke keuzes moeten worden gemaakt. Wij wensen u veel leesplezier en wij hopen dat de inhoud bijdraagt aan uw visie op de toekomst van Goeree-Overflakkee.Rabobank Goeree-Overflakkee, sinds 1 maart 2006 één Rabobank ophet eiland, is een betrokken bank. Wij willen die betrokkenheid ondermeer inhoud geven door initiatieven te ontplooien om de maatschap-pelijke vraagstukken in kaart te brengen en hier met elkaar antwoorden J.A. Verhage MBA A.H. Jongepierop te vinden. Daarom hebben we dit rapport samengesteld. Coöperatie adviseur Directeur commercie
  5. 5. Inleiding InleidingGoeree-Overflakkee is een gebied met relatief weinig economische genuanceerd beeld te kunnen geven van een regio, is een studie vanactiviteit en dynamiek. De kracht van het eiland zit ‘m vooral in de rust, bestaande onderzoeken, beleidsdocumenten en andere rapportende ruimte en de openheid. Die natuurlijke kracht wordt hoog gewaar- nodig. Om ook niet gedocumenteerde kennis over de regio te benuttendeerd door de bewoners en maakt de regio tot een mooi gebied voor zijn drie workshops georganiseerd met ambtenaren, de lokale besturen,wonen en recreëren. Dit beeld geldt voor veel landelijke regio’s in ondernemers en andere stakeholders uit de regio. Tijdens de drie work-Nederland. Maar er is ook een keerzijde. Bezien vanuit de economische shop is gediscussieerd over respectievelijk de sociaal-culturele kwaliteiten,kracht (of zwakte) van het gebied dreigt een neerwaartse economische de ecologische en economische kwaliteiten van het eiland. Een over-spiraal. Die kan leiden tot ‘slaapdorpen’ of zelfs een slapende regio waarin zicht van de aanwezigen bij de workshops vindt u in de bijlage.dynamiek ver te zoeken is. Meer uitleg over de Triple P methodiek leest u in het hoofdstuk Om Goeree-Overflakkee geen slaapeiland te laten worden, is aandacht ‘De Triple P methode’. In drie daaropvolgende hoofdstukken behandelenvoor de economie nodig. In deze studie wordt daarom gezocht naar we de drie kwaliteiten. Daarnaast staat in elk hoofdstuk een thema mogelijkheden om de economie van het eiland een impuls te geven. centraal. Die thema’s hebben elk een sterke relatie met de betreffendeMaar wel met de natuurlijk waarden in het achterhoofd. Dat is een kwaliteit, maar ook met de andere kwaliteiten, en hebben elk een kracht die het eiland niet mag verliezen en, zoals blijkt uit deze studie, economisch belang. Hoofdstuk een gaat over de sociaal-culturele kwaliteitdie de economie juist goed kan gebruiken (lees níet: verbruiken). (people) en onderzoekt hoe ‘het wonen’ een impuls kan geven aan de economie. In hoofdstuk twee wordt naast de ecologische kwaliteit In de studie wordt Goeree-Overflakkee op drie kwaliteiten onderzocht. (planet) ingegaan op het economische belang van de landbouw voorDit zijn de sociaal-culturele kwaliteit, de ecologische kwaliteit en de het eiland. Hoofdstuk drie behandelt de economische kwaliteit (profit)economische kwaliteit, oftewel people, planet en profit. Samen vormen van Goeree-Overflakkee en analyseert (het economische belang van) deze kwaliteiten Triple P, een maat voor duurzaamheid in een gebied. de sector toerisme recreatie. Tot slot wordt in hoofdstuk vier de De zogenoemde Triple P monitor, gevuld met reeksen datamateriaal, balans opgemaakt van de drie kwaliteiten en worden de belangrijkstevormt de kwantitatieve basis van dit onderzoek. Om echter een conclusies beschreven.
  6. 6. Kiezen of DelenDe Triple P methodeWat is Triple P? steeds vaker onderwerp van (politieke) discussies en komen steeds vaker voor in beleidsstukken van overheden en jaarverslagen van bedrijven.Onze samenleving verandert voortdurend. Het zijn zeer complexe begrippen die door tal van instellingen op Maatschappelijke trends leiden ertoe dat opvat- verschillende manieren worden ingevuld. Het is daarom van belang om een duidelijke afbakening te geven van de manier waarop wij ze hiertingen van en over individuen, overheden en interpreteren. In deze studie definiëren we leefbaarheid als volgt.bedrijven veranderen door de tijd. In de afgelopen Leefbaarheid is de mate waarin een gebied haar bewoners in staat steltdecennia zijn de meningen over de gevolgen van vorm te geven aan hun leefkwaliteit. Leefbaarheid heeft dus betrekkingeconomische activiteiten bijvoorbeeld verscherpt. op de kwaliteit van de leefomgeving in een bepaald gebied op dit moment. Het gaat om het ‘hier en nu’. Duurzaamheid gaat een stap Veel meer dan vroeger worden ondernemingen verder. Naast het ‘hier en nu’ heeft duurzaamheid ook betrekking op hetbekritiseerd op hun economisch handelen, zowel ‘daar en later’. Met andere woorden: bij duurzaamheid speelt de kwaliteitnationaal als internationaal. Zij worden daardoor van de leefomgeving in andere gebieden en voor toekomstige generatiesgestimuleerd om ethisch, of maatschappelijk ook een rol. Zowel de ruimtelijke als de tijdsdimensie worden in het begrip ‘duurzaamheid’ dus breder opgevat. Duurzaamheid is leefbaarheid voorverantwoord, te ondernemen. Met andere woorden: iedereen (hier en daar), zowel in het heden als in de toekomst (nu en later).van bedrijven wordt verwacht dat zij bij huneconomische activiteiten rekening houden met De Triple P monitorhun omgeving, in de brede zin van het woord. In deze studie meten we met behulp van de Triple P monitor de duur- zaamheid van Goeree-Overflakkee. Alvorens in detail in te gaan op de uitkomsten van de monitor, leggen we hier eerst uit volgens welkeLeefbaarheid en duurzaamheid methodiek we dat doen.De kritische blik op economische activiteiten is het gevolg van eengroeiend besef van het belang van onze leefomgeving. De meeste De Triple P monitor is het instrument waarmee we in deze studie invullingmensen willen in een mooie omgeving wonen met voldoende voor­ geven aan de begrippen leefbaarheid en duurzaamheid. Triple P iszieningen, het liefst in de buurt van het werk. In deze context zijn ‘leef- afkomstig van de term ‘Triple Bottom Line’, waarmee John Elkington baarheid’ en ‘duurzaamheid’ kernbegrippen geworden. Ze zijn dan ook in zijn boek Cannibals with Forks verwijst naar de maatschappelijke, Triple PPeople - sociaal-cultureel Planet - ecologisch Profit - economischSociale cohesie Milieuverontreiniging Intensiteit van de economieVeiligheid en gezondheid Natuur en landschap Kracht van het bedrijfslevenWoonklimaat Ondernemingsklimaat Sociaal-economische welvaart
  7. 7. De Triple P methode eco­logische en economische verantwoordelijkheid van ondernemingen. Een vergelijking zonder waarderingVolgens de Triple P monitor bestaat de kwaliteit van de leefomgeving De score voor een indicator is dus de waarde van de indicator voor eenuit drie deelkwaliteiten, te weten de sociaal-culturele, de ecologische en bepaalde regio ten opzichte van de gemiddelde waarde van alle regio’s.de economische kwaliteit, oftewel ‘People, Planet en Profit’. Samen vormen In de Triple P monitor waarderen we die score niet met een rapportcijferdeze kwaliteiten Triple P. De drie kwaliteiten zijn samengesteld uit clusters. of een ‘goed’ of ‘slecht’. Eerder spreken we van ‘beter’ of ‘slechter’ dan hetPeople, Planet en Profit bestaan uit respectievelijk drie, twee en vier gemiddelde. Immers, als de gemiddelde werkloosheid 20 procent bedraagtclusters. De gedachte is dat alle factoren die de kwaliteit van de leef­ en in een bepaalde regio 15 procent dan levert dat een goede score op,omgeving bepalen, zijn toe te delen aan één van deze negen clusters. maar desalniettemin is een werkloosheidscijfer van 15 procent erg hoog.Op de vorige pagina vindt u een overzicht van de kwaliteiten en bijbe-horende clusters. Ongewogen indicatoren De score van een cluster is het ongewogen gemiddelde van de scoresVan indicatoren naar Triple P van de afzonderlijke indicatoren. De indicatoren tellen dus allemaalDe Triple P monitor meet de duurzaamheid met behulp van indicatoren. even zwaar mee in de berekening. De scores voor de clusters wordenElk van de hierboven genoemde clusters bestaat uit een aantal indicatoren op hun beurt ongewogen gemiddeld tot de score voor een kwaliteit. die samen de score van de cluster bepalen. Dit werkt als volgt. Elke indi- En de uiteindelijke score voor Triple P is het gemiddelde van de driecator heeft een waarde voor de betreffende regio. In de cluster ‘intensi- kwaliteiten. Er zijn redenen om aan te nemen dat de ene indicator meerteit van de economie’ is bijvoorbeeld de indicator ‘bedrijvendichtheid’ zegt over de duurzaamheid dan de andere. Het proces dat tot eenopgenomen. De waarde van die indicator is het aantal bedrijven per vier- weging van de indicatoren leidt, is echter zeer gecompliceerd en perkante kilometer. Die waarde berekenen we voor Goeree-Overflakkee en definitie arbitrair. Het belang van een bepaalde indicator hangt namelijkNederland en vergelijken die met elkaar. Het resultaat hiervan is een sterk af van de lezer. Voor een productieonderneming is de luchtkwaliteitboven- of ondergemiddelde score voor Goeree-Overflakkee. Dit doen wellicht van minder belang dan voor een atletiekvereniging. Daaromwe voor elke indicator. De score voor een bepaalde cluster is de gemid- wordt een dergelijke weging in deze monitor niet gemaakt. De lezer kandelde score van alle indicatoren in die cluster. Vervolgens worden de zelf bepalen hoe belangrijk de indicator voor hem of haar is.scores van de clusters gemiddeld om de score voor de betreffende kwaliteit te bepalen. De finale score voor Triple P is het gemiddelde vande scores van de drie kwaliteiten. Een compleet overzicht van de indicatoren is opgenomen in de bijlagen. Triple P monitor, van indicatoren naar Triple P Indicatoren Clusters Kwaliteiten Triple P
  8. 8. Kiezen of Delen1. PeopleIn de Triple P methode staat People voor de Nederland met 2 procent, terwijl de bevolking op het eiland met 2 procentsociaal-culturele kwaliteit in een gebied. steeg ten gevolge van de binnenlandse migratie (ruim 900 mensen). Die groei komt overigens vrijwel geheel voor rekening van gemeenteDaarmee bedoelen we de mate waarin een Middelharnis, de meest stedelijke van de vier (figuur 1.3). De herkomt engebied haar bevolking een leefbare leefomgeving richting van de migratie is overigens ook opvallend. De immigranten inbiedt op sociaal-cultureel vlak. Omdat het om de afgelopen tien jaar (circa 10.400 mensen) waren voor 72 procentsociaal-culturele kenmerken gaat, is dat onder afkomstig uit Zuid-Holland, terwijl van alle emigranten in die periode (circa 9.500) slechts 55 procent voor die regio koos. Voor emigranten zijnmeer afhankelijk van het gedrag van de bevolking ook Zeeland (10 procent) en Noord-Brabant (13 procent) belangrijkezelf. Daarom laten we hier eerst zien welke vestigingsgebieden.ontwikkeling de bevolking de afgelopen periode Figuur 1.1 Bevolkingsontwikkelingdoor heeft gemaakt, hoe de bevolking is index: 1975 = 100opgebouwd en wat we in de toekomst aan 125bevolkingsontwikkeling kunnen verwachten. 120 115 Goeree-Overflakkee1.1 De bevolking 110 Nederlands platteland 105 100 NederlandSinds 1975 is de bevolking op Goeree-Overflakkee met 25 procent 75 85 95 05gegroeid, van 38.000 tot 47.500 inwoners. Daarmee telt het eiland minder Bron: CBSdan 200 mensen per vierkante kilometer en behoort de regio volgensde definitie van het CBS tot de niet stedelijke gebieden of het Figuur 1.2 Samenstelling van de bevolkingsontwikkelingNederlands platteland1. De gemeente Middelharnis is in die zin een 1995-2005, in procentenuitzondering. Met zo’n 300 mensen per vierkante kilometer behoort ze totde weinig stedelijke gemeenten en is bovendien met 17.500 inwoners 4veel groter dan de andere drie gemeenten. Op gemeente Oostflakkee 3na groeide het aantal inwoners in de afgelopen dertig jaar meer dan 2 Natuurlijke aanwas 1 Binnenlandslandelijk en meer dan in andere plattelandsgebieden. Met name 0 migratiesaldogemeente Goedereede kende een forse stijging van het aantal inwoners.In de afgelopen drie jaar was de bevolkingsgroei op Goeree-Overflakkee -1 Buitenlandsechter lager dan landelijk. -2 migratiesaldo -3 Goeree-Overflakkee Platteland NederlandUit figuur 1.2 blijkt dat de samenstelling van de bevolkingsgroei op Bron: CBSGoeree-Overflakkee nogal afwijkt van de ‘standaard’. De natuurlijke aanwas (per saldo 1.400) en de buitenlandse migratie (per saldo 300)zijn relatief laag, terwijl het binnenlands migratiesaldo juist bijzonder 1 De stedelijkheid van gebieden is gebaseerd op de omgevingsadressendichtheid. hoog is. Tussen 1995 en 2005 daalde de plattelandsbevolking in Wanneer dit lager is dan 500, dan wordt gesproken van een niet-stedelijk gebied (CBS).
  9. 9. People Figuur 1.3 Migratie per gemeente verwachting zelfs sneller stijgen dan landelijk en veel sneller dan op het 1995-2005 totale platteland in Nederland (figuur 1.5). Waarschijnlijk zal het aantal 6.000 inwoners vanaf 2020 gaan dalen. Dit geldt ook voor de rest van 4.000 Nederland, maar de afname begint eerder en is heviger op 2.000 Goeree-Overflakkee. Dit heeft te maken met de bevolkingsopbouw van 0 de regio. Naar verwachting zal de vergrijzing op Goeree-Overflakkee -2.000 Vestiging zich in de toekomst sterker voordoen dan in Nederland als geheel. -4.000 Vertrek -6.000 Saldo Figuur 1.4 Migratie naar leeftijd Goeree-Overflakkee Dirksland Goedereede Middelharnis Oostflakkee 1995-2005 4.000 Bron: CBS 3.000 Vestiging Vertrek SaldoEen veel voorkomend probleem op het platteland is het vertrek van 2.000jongeren, of jong volwassenen. Zij vormen een bron van arbeid, maken 1.000gebruik van voorzieningen, zorgen voor dynamiek en zijn daarom 0belangrijk voor de economie. Figuur 1.4 toont de migratie in de periode -1.000van 1995 tot 2005 per leeftijdsklasse. De meeste dynamiek vindt plaats -2.000in de klasse van 15 tot 35 jaar. Veel mensen in deze groep verhuizen -3.000voor hun opleiding, hun werk en/of omdat ze kinderen krijgen. In de -4.000leeftijd van 15 tot 25 jaar, de enige leeftijdscategorie met een vertrek- -5.000 0-14 15-24 25-34 35-44 45-54 55-64 65+overschot, verhuizen veel jongeren voor hun opleiding en hun werk van Bron: CBShet eiland naar de regio Rotterdam. Per saldo verlieten ruim duizendmensen uit deze leeftijdsgroep de regio. In de leeftijdsgroep van 25 tot Figuur 1.6 geeft de leeftijdsopbouw weer van de bevolking op 35 jaar vertrokken ook veel mensen van het eiland. De emigratie in deze Goeree-Overflakkee en vergelijkt dat met Nederland in verschillendeleeftijdscategorie werd echter meer dan gecompenseerd door immi- jaren. De bevolkingsopbouw in 2005 verschilt niet veel van die van heelgranten. Het is goed mogelijk dat een deel van deze immigranten Nederland. Naar verwachting zal het aandeel van 65-plussers in deterugkeert naar het eiland na hun studie of na het krijgen van kinderen. bevolking de komende decennia fors toenemen. Dit is een landelijkeIn elk geval is het belangrijk om te zien dat veel jong volwassenen de trend, maar deze zet op Goeree-Overflakkee sterker door. In 2040 is naarregio verlaten, maar dat ook veel van hen de regio in komen. Ondanks verwachting 28 procent van de bevolking op het eiland 65 jaar ofhet vertrek van jongeren blijkt Goeree-Overflakkee voor jong volwassenen ouder, in heel Nederland is dat 23 procent.een aantrekkelijk woongebied te zijn. 2 Het prognose model van Primos houdt rekening met de natuurlijke bevolkingsontwikkelingVolgens prognoses zal het aantal inwoners van Goeree-Overflakkee (door geboorte en sterfte), de buitenlandse migratie en de binnenlandse migratie. Bij degrofweg de komende 15 jaar blijven groeien2. Ondanks de stagnatie binnen­landse migratie wordt ook rekening gehouden met de werkgelegenheidsontwikkelingenvan de afgelopen drie jaar, geven prognoses aan dat die groei naar en het woningbouwbeleid.
  10. 10. Kiezen of Delen Figuur 1.5 Prognose bevolkingsgroei Figuur 1.7 De sociale cohesie op Goeree-Overflakkee 2005-2040 People 110 Sociale cohesie 108 Alleenstaanden 106 Kerkbezoek 104 Goeree-Overflakkee Opkomst verkiezingen 102 Platteland Actief in vereniging 100 Nederland Cafébezoek ‘05 ‘10 ‘15 ‘20 ‘25 ‘30 ‘35 ‘40 Betrokkenheid buurt Bron: Primos Contact buren Contact familie vrienden Figuur 1.6 Prognose bevolkingsopbouw negatieve score gemiddeld positieve score 2005-2040, in procenten Bron: Rabobank 100 Dat laatste geldt grosso modo ook voor Goeree-Overflakkee. Het eiland 80 0 tot 20 scoort ruim bovengemiddeld op People en dat komt onder meer door 60 20 tot 35 de sociale cohesie. De figuur laat zien dat de bewoners minder vaak een 40 35 tot 50 bezoek brengen aan het café en minder actief zijn binnen verenigingen, 20 50 tot 64 maar op de overige onderwerpen scoort de regio beter dan gemiddeld. 0 65+ Zo hebben de eilandbewoners over het algemeen relatief vaak contact 2005 2020 2040 2005 2020 2040 met buurtbewoners (figuur 1.8). Goeree-Overflakkee Nederland Bron: Primos Figuur 1.8 Contacten in de buurt 2002, % huishoudens met veel contact met buurtbewonersIn de volgende drie paragrafen wordt het Triple P model uitgewerktvoor de clusters van people, de sociaal-culturele kwaliteit. Dit zijn de 60‘sociale cohesie’, ‘veiligheid en gezondheid’ en het ‘woonklimaat’. 55 Nederland 501.2 Sociale cohesie 45 40 Dr Ov G-O Fr Li Ze Gr Fi NB Ut NH ZHPeople, oftewel de sociaal-culturele kwaliteit, van Goeree-Overflakkee is Bron: WBO 2002opgebouwd uit drie clusters. De eerste cluster, ‘sociale cohesie’, verwijstnaar de deelname aan maatschappelijke instituties en de sociale con- In dat opzicht verschilt Goeree-Overflakkee behoorlijk van overig Zuid-tacten die mensen met elkaar onderhouden. Holland en lijkt het eiland ‘dichter bij’ Zeeland te liggen. Het kerkbezoek, dat op het eiland zeer frequent plaatsvindt, speelt ook een grote rol bijDe manier waarop mensen met elkaar omgaan en deelnemen aan het de sociale cohesie. Een derde van de bevolking zegt meer dan tweemaatschappelijk proces verschilt sterk binnen Nederland. Zo staan de keer per maand naar de kerk te gaan (slechts 17 procent in heelinwoners van de Randstad over het algemeen bekend om hun sterke Nederland). Ook de verkiezings­opkomst is relatief hoog. Bij de Tweedemate van individualisering, terwijl de bewoners in de landelijke gebieden Kamer verkiezingen in 2003 ging 85 procent van alle stemgerechtigdenmeer waarde hechten aan activiteiten binnen sociale structuren. naar de stembus (80 procent in heel Nederland). De opkomst was met
  11. 11. People 89 procent het hoogst in gemeente Goedereede. Het CDA en de PvdA Goeree-Overflakkee scoort beter dan gemiddeld op deze cluster. waren de grootste partijen met respectievelijk 30 en 21 procent van de Het eiland komt op de meeste onderwerpen goed uit de bus, met eenstemmen. Maar veel opvallender is het belang van de SGP. In heel drietal positieve uitschieters. Zo zegt op Goeree-Overflakkee 17 procentNederland kreeg die partij slechts anderhalf procent van de stemmen van de inwoners last te hebben van langdurige ziekten, terwijl dat interwijl maar liefst 15 procent van de bevolking op Goeree-Overflakkee heel Nederland 21 procent is. Ook het gevoel over de eigen gezondheidde partij steunde. is veel beter dan gemiddeld. Beide uitkomsten zijn opvallend, omdat het aandeel van ouderen in de bevolking hoger dan landelijk is (dit Figuur 1.9 Huishoudenssamenstelling verklaart het relatief hoge sterftecijfer). Over het algemeen daalt de prognose, in procenten gezondheid naarmate mensen ouder worden. Bovendien is het aanbod 100 Alleenstaand van zorgdiensten op Goeree-Overflakkee benedengemiddeld. Op basis 80 Samenwonend hiervan zou men een slechte ervaren gezondheid kunnen verwachten. 60 met kind Dit blijkt echter (gelukkig) niet het geval te zijn. 40 Eenoudergezin 20 Samenwonend Figuur 1.11 Aanbod van zorgdiensten per inwoner op Goeree-Overflakkee zonder kind 2005, index: Nederland = 100 0 160 2005 2025 2040 2005 2025 2040 140 Goeree-Overflakkee Goeree-Overflakkee Nederland 120 Platteland Bron: Primos 100 NederlandTen slotte noemen we het relatief lage aantal alleenstaanden, weer­ 80gegeven in figuur 1.9. Het aantal alleenstaanden is lager in landelijke 60gebieden en dat geldt ook voor Goeree-Overflakkee. Volgens prognoses 40zal hun aandeel in het totaal aantal huishoudens in de toekomst wel 20stijgen, uitgaande van een verdere individualisering in Nederland. Naar 0 Huisartsen Fysioth. Apotheken Bedden Tandartsen Wijkverplegingverwachting blijft het aandeel echter onder het landelijk gemiddelde. Bron: Dendrite, Redactie Adresboek1.3 Veiligheid en gezondheid Figuur 1.11 toont het aanbod van zorgdiensten op Goeree-Overflakkee en het Nederlands platteland. Nederland als geheel is daarbij op 100De tweede cluster van de sociaal-culturele kwaliteit van Goeree- gezet, zodat de figuur ook een vergelijking met het landelijk gemiddeldeOverflakkee is ‘veiligheid en gezondheid’. Deze cluster meet de mate maakt. Ter illustratie: het aantal ziekenhuisbedden per inwoner is opwaarin de bewoners veilig en gezond (kunnen) leven in hun leef­ Goeree-Overflakkee ongeveer even groot als in heel Nederland, maaromgeving. Dat hangt onder meer af van het aanbod van zorgdiensten, veel groter dan op het totale Nederlandse platteland. In vergelijking metcriminaliteit en de verkeersveiligheid. Nederland scoort Goeree-Overflakkee benedengemiddeld, op het rela- tieve aantal wijkverpleegkundigen na. In vergelijking met andere platte- Figuur 1.10 Veiligheid en gezondheid op Goeree-Overflakkee landsgebieden is het aanbod van zorgdiensten echter niet slecht, of People zelfs veel beter. Veiligheid en gezondheid Geweldsdelicten vernielingen Over het algemeen zijn de meer landelijke gebieden in Nederland veiliger Verkeersveiligheid in termen van criminaliteit. Zo ook Goeree-Overflakkee (figuur 1.12), Veiligheidsgevoel waardoor het veiligheidsgevoel van de inwoners relatief hoog is. Zorgaanbod Het aantal delicten per 1.000 inwoners op het hele eiland was in 2005 Sterftecijfer ongeveer 24 en daarmee veel lager dan landelijk. In vergelijking met de Wachtlijsten gemiddelde criminaliteit op het platteland scoort Goeree-Overflakkee, Langdurig ziek op Dirksland na, echter slecht. Dat heeft vooral te maken met gewelds- Ervaren gezondheid delicten. In alle vier de gemeenten op het eiland is het aantal gewelds- negatieve score gemiddeld positieve score delicten per inwoner ongeveer twee maal zo hoog als gemiddeld op Bron: Rabobank
  12. 12. 10 Kiezen of Delen Figuur 1.14 Aandeel van woonmilieushet platteland. Desondanks zijn het de delicten met betrekking tot vervoermiddelen, vooral autovernielingen en auto-inbraken, die het Nederland Stedelijkmeest voorkomen op het eiland. Centrum dorps Figuur 1.12 Aantal delicten per 1.000 inwoners Platteland Dorps 2005 Landelijk bereikbaar Goeree- 50 Geweld Vervoermiddelen Woningen/gebouwen Overflakkee Landelijk perifeer 40 Overige 0% 20% 40% 60% 80% 100% Bron: CBS 30 20 Het aanbod van horecavoorzieningen is vergelijkbaar met dat in heel 10 Nederland. De verschillen binnen de regio zijn echter groot. 0 De gemeente Goedereede beschikt over een horeca aanbod dat, ten Dirksland Goedereede Middelharnis Oostflakkee Nederlands Nederland platteland opzichte van de eigen bevolking, maar liefst twee keer zo hoog is als landelijk. Vooral het aantal cafés is erg groot. Dit heeft te maken met het Bron: AD Misdaadmeter toeristische karakter van de gemeente, waarover u meer leest verderop in dit rapport. Dat het aanbod van winkelvoorzieningen bovengemiddeld1.4 Woonklimaat is op het eiland, is ook opvallend voor een landelijk gebied. Het zijn de gemeenten Goedereede en Middelharnis die hieraan bijdragen, metHet woonklimaat, of de woonomgeving, is de derde cluster die de een groot aanbod in respectievelijk de segmenten ‘mode en luxe’ ensociaal-culturele kwaliteit op Goeree-Overflakkee meet. De woning- ‘artikelen voor in en om het huis’.markt in het algemeen is een belangrijk thema in deze studie en zal verderop in dit rapport uitvoerig worden behandeld. In positieve zin springt met name de hoge tevredenheid met de woon- omgeving in het oog. Die woonomgeving bestaat uit verschillende Figuur 1.13 Het woonklimaat op Goeree-Overflakkee woonmilieus (figuur 1.14). Het beeld van de figuur komt goed overeen People met de indruk die men krijgt tijdens een autorit over Goeree-Overflakkee. Woonklimaat Stedelijke woonmilieus komen op het eiland niet voor. Vooral de dorpse Achterstandswijken woonmilieus zijn sterk vertegenwoordigd, alsook de perifeer gelegen Vraagdruk woningmarkt landelijke gebieden. Door de rust en openheid is men in landelijke Tevreden woonomgeving gebieden over het algemeen meer tevreden met de woonomgeving. Onderwijsvoorzieningen Niet voor niets verruilen veel gezinnen de stedelijke centra voor een Sportterreinen minder stadse omgeving. In figuur 1.15 is dit onderwerp verder belicht. Horecagelegenheden Maar liefst de helft van de bevolking op Goeree-Overflakkee geeft aan Winkelvoorzieningen buitengewoon tevreden te zijn met de woonomgeving, aangevuld met Cultureel aanbod 43 procent die zeer tevreden is. Daarmee scoort de regio ruim boven negatieve score gemiddeld positieve score het landelijk gemiddelde, maar ook hoger dan het gemiddelde van de Bron: Rabobank niet-stedelijke gebieden in ons land.Op de meeste deelindicatoren van de cluster scoort Goeree-Overflakkeebovengemiddeld. De negatieve uitschieter geldt voor de meeste landelijke Het is bekend dat wonen een belangrijke sociale drager is van gebieden. In die gebieden is het aanbod van culturele voorzieningen, Goeree-Overflakkee, getuige figuur 1.15. Voor veel inwoners is hetzoals musea, bioscopen en theaters, beperkt. Daarvoor is men veelal op woongenot een belangrijke reden om daar te gaan wonen. In de meerde meer stedelijke centra aangewezen. stedelijke gebieden hebben de inwoners vaak de werklokatie als motief.
  13. 13. People 11De rust en de ruimte worden zeer positief ervaren en leiden tot een betrekken, geven zij ook een impuls aan de regionale economie. Zijhoge waardering van de leefbaarheid. Mede daardoor is het eiland spenderen geld aan voeding, kleding, ontspanning, zorg, enzovoorts.een forensenregio. Dagelijks pendelen een kleine 6.000 mensen de Deze effecten zijn wel structureel. Bovendien zijn er naast de directeregio uit, vooral richting Rotterdam, maar liefst een derde van de effecten van de bouw en de consumptie ook indirecte effecten. Het werkzame beroepsbevolking. verdiende geld wordt immers opnieuw uitgegeven. Vaak wordt beweerd dat woningbouw en de daarmee gepaard gaande Figuur 1.15 Tevredenheid met de woonomgeving immigratiestroom het voorzieningenniveau in kleine kernen op pijl kan 2002, in procenten houden. Uit onderzoek blijkt echter dat hiermee de schaalvergroting 100 en concentratie van detailhandel niet kunnen worden tegengegaan. 80 ‘Er valt niet tegenop te bouwen’ (Van Dam et al, 2003). 60 40 Over de grootte van de economische effecten van wonen bestaat veel 20 Zeer tevreden discussie. In 1999 verscheen een onderzoek naar de effecten van wonen 0 Buitengewoon tevreden in het landelijk gebied in Zeeland. Daaruit blijkt dat één woning 0,3 full- Goeree- Nederlands Nederland Overflakkee platteland time arbeidsplaatsen genereert en jaarlijks ruim € 17.000 aan regionaal inkomen oplevert, in het eerste jaar zelfs ruim € 25.000 (Buckers, 1999). Bron: WBO 2002 Uit vervolgonderzoek blijkt dat deze cijfers te strikt zijn en afhankelijk van veel factoren. Zo is het effect afhankelijk van de vraag of een nieuwe1.5 Wonen als economische drager woning wordt bezet door een huishouden van binnen of van buiten de regio en van het exacte inkomen en uitgavepatroon van dat huishouden.Vaak wordt beweerd dat wonen en economische activiteiten met elkaar Het werkgelegenheidseffect verschilt daardoor per situatie en ligt volgensin conflict zijn. Economische activiteiten verstoren de rust in een gebied, de onderzoekers tussen de 0,1 en 0,3 arbeidsplaatsen per woning.en daarmee het woongenot. Vooral in landelijke gebieden, waar wonen Hierdoor gaat de ‘drie-is-één-regel’ (drie woningen leveren één arbeids-vaak de boventoon voert, stuiten beleidsmakers en bedrijven vaak op plaats op) niet altijd op (Buckers et al, 2005). De werkelijke economischeweerstand wanneer zij het gebied een economische impuls willen effecten zijn dus moeilijk voorspelbaar. Voorop staat echter dat hetgeven. In veel gevallen verstoren deze economische activiteiten wonen, of de woningmarkt, van economisch belang is.inderdaad het woon- en leefklimaat. Veel economische activiteiten ‘passen’ nu eenmaal niet bij een rustige, natuurrijke woonomgeving. Landelijk wonen nabij stedelijk gebied in trekMaar dat betekent niet dat een prettig woon- en leefklimaat van een Woningen op het Nederlandse platteland zijn schaars. Er worden slechtsgebied niet gepaard kan gaan met economische ontwikkeling. Er zijn mondjesmaat woningen aan de voorraad toegevoegd, terwijl de vraagvoldoende economische activiteiten die de woonomgeving niet of naar woningen in die gebieden hoog is. Dit komt onder meer doornauwelijks beïnvloeden. Te denken valt aan kleinschalige zakelijke en beleidsrestricties, die ervoor moeten zorgen dat het landelijk gebiedpersoonlijke dienstverlening als accountancykantoren en adviesbureaus, niet verstedelijkt. Ondanks de restricties is de vraag naar wonen in lande­of aan de later in deze studie besproken toeristische en recreatieve sector. lijke gebieden groot en zal deze in de komende periode naar verwachting verder toenemen. De druk op de woningmarkt is hierdoor groot enEen economische drager die echter vaak wordt vergeten is het wonen drijft de huizenprijzen op het Nederlandse platteland omhoog, vooral inzelf. Het wonen zelf geeft namelijk een impuls aan de economie. de bereikbare plattelandsgebieden in de buurt van de Randstad.De economische effecten hebben deels te maken met de bouw van Hierdoor is het wonen op het platteland in toenemende mate voor­de woning. Hiervan profiteren veel marktpartijen, zoals makelaars, behouden aan de rijkere huishoudens. In veel gebieden is dit ook voornotarissen en aannemers. Deze effecten zijn eenmalig en eindigen als de lokale bevolking een probleem. Zij worden ‘uit de markt geprijsd’de woning wordt opgeleverd. Wanneer huishoudens nieuwe woningen door nieuwkomers en krijgen zo weinig kans om een woning te bemachtigen (Van Dam et al, 2003).
  14. 14. 12 Kiezen of Delen Figuur 1.16 Gemiddelde vraagdruk zien dat de vraagdruk op Goeree-Overflakkee in zowel het koop- als het 1990 - 2002 huursegment groter is dan in heel Nederland. Het verschil met 2,0 Nederland is vooral groot in het huursegment. Dit heeft vooral te 1,5 maken met het lage aanbod van huurwoningen. De (eengezins-)koop- 1,0 woningen zijn erg populair op het eiland. In dit segment is de vraag het 0,5 Goeree-Overflakkee grootst en het aanbod beperkt. Wel moet worden gezegd dat de vraag- 0 Nederland druk in het koopsegment in de jaren 1990, 1994 en 1998 veel groter Totaal Koopwoningen Huurwoningen was dan in 2002. In de publicatie ‘Regionale Contourenvisie Bron: WBO 1990-2002 Goeree-Overflakkee’ van het ISGO (2005) vind u een nauwkeurigeOok op Goeree-Overflakkee is de vraag naar woningen groot en het beschrijving van de woningmarkt per gemeente.aanbod beperkt. Dat leidt tot een hoge vraagdruk op de woningmarkt3.In de periode van 1990 tot 2002 was de vraagdruk op Goeree-Overflakkee Bovenstaande houdt in dat woningbouw op Goeree-Overflakkee eengemiddeld maar liefst 1,9 (figuur 1.16). Dat wil zeggen dat er voor elke economische impuls lijkt te kunnen geven. De te bouwen woningenvrijgekomen woning bijna twee gegadigden zijn. In Nederland als kunnen gemakkelijk worden verkocht. Anderzijds kan woningbouw zorgengeheel was de vraagdruk in die periode ongeveer 1,4. De figuur laat voor verstoring van de natuurlijke waarden en is het de vraag of woningbouw in de woningvraag van de eigen bevolking voorziet of juist overkanters aantrekt. De balans tussen people, planet en profitBox 1.1 Landgoederen; een combinatie moet daarom niet uit het oog worden verloren. Het is de vraag in hoe-van wonen en natuurbehoud verre men het wonen kan en wil benutten om de economie een impulsDe Provincie Zuid-Holland stimuleert het landelijk wonen en heeft de te geven met het behoud van de natuurlijke waarden in het achter-regeling omtrent het toekennen van nieuwe landgoederen verruimd. hoofd. Aan het einde van dit hoofdstuk komen we daarop terug.Deze regeling houdt in dat nieuwe landgoederen in principe kunnenworden gerealiseerd buiten recreatief terrein en natuurgebieden. 1.5.1 Voor wie?Er dient wel aantoonbaar sprake te zijn van een grote ruimtelijke Eenmaal gekozen voor meer woningbouw ter bevordering van de kwaliteitsverbetering, waarbij de aanwezige waarden worden versterkt. economische draagkracht van het gebied, doet zich een tweede vraagDe minimale omvang van een landgoed is 5 hectare, waarvan 20% voor. Wat is de doelgroep? Huishoudens met een verschillende samen-mag worden bebouwd. Minimaal 90% van het landgoed moet voor stelling, leeftijd en inkomen hebben verschillende woonwensen.het publiek toegankelijk zijn en worden ingericht met groene en/of Bovendien leveren zij een verschillende bijdrage aan de economie doorblauwe functies. De recreatieve functies op het landgoed hebben een verschillen in uitgavepatroon en door verschillen in behoeften.extensief karakter. De eigenaar is verplicht het beheer van het land-goed, overeenkomstig verordeningen van de Provincie, op zich te Bouwen voor de ‘rijken’ geeft een grote economische impulsnemen. Zo kan deze rood-voor-groen regeling de band tussen Puur bezien vanuit het oogpunt van de economische bijdrage, lijken inwoningbouw en landschapsontwikkeling garanderen (Provincie eerste instantie de huishoudens met een hoog inkomen van buiten deZuid-Holland, 2006). regio de aangewezen doelgroep. Zij hebben meer te besteden aan de woning en geven doorgaans meer geld uit. Het creëren van landgoederenDe vraag is wat landgoederen voor Goeree-Overflakkee kunnen (zie box 1.1) past hier goed bij. Bovendien trekt het bouwen van dureopleveren? Door de rood-voor-groen regeling toe te passen, kan woningen veelal mensen van buiten de regio. Nieuwe bewoners betekentversterking van de landschapswaarde gecombineerd worden met extra inkomsten. Wanneer een nieuwe woning door iemand uit de regiolandelijk wonen. De vergroting van de landschapswaarde komt ten wordt bezet, bijvoorbeeld door iemand die ‘het ouderlijk huis’ verlaat, isgoede aan alle inwoners en bezoekers, aangezien het overgrote deel deze impuls kleiner.van het gebied openbaar zal zijn. Daarnaast past het landelijk wonen 3 De vraagdruk is afgeleid uit het Woningbehoefte Onderzoek van VROM. De vraagdrukin het profiel van Goeree-Overflakkee als aantrekkelijk woongebied. wordt hierin gedefinieerd als de vraag naar woningen ten opzichte van het aanbod vanHet vormen van een eilandelijke visie over hoe deze regeling moet woningen. De vraag en het aanbod worden gevormd door de woningen van huishoudensworden toegepast en welke impact deze kan hebben op het buiten- die aangeven binnen twee jaar te willen verhuizen.gebied is nodig. Om tot een eenduidige visie en beleid te komen issamenwerking tussen de vier eilandgemeenten noodzakelijk.
  15. 15. People 13Er kleeft echter een aantal kanttekeningen aan de ‘werving’ van deze andere regio’s en dat geldt in sterke mate voor landelijke gebieden nabijgroep nieuwkomers. Veel van hen werken in de Randstad, met name in een grootstedelijke regio. Wanneer men woonruimte wil bieden voorRotterdam, en pendelen dus dagelijks heen en weer. Deze pendel heeft starters uit de eigen regio ontkomt men er dus niet aan om ook starters­ten eerste een negatieve uitwerking op het milieu. Vooral de N57 en de woningen te bouwen voor deze specifieke groep.N59 krijgen te maken met meer drukte. Ten tweede kunnen vraagtekensworden gezet bij de bestedingseffecten. Veel pendelaars doen hun Ook hier geldt dat ervoor gezorgd moet worden dat starters uit deboodschappen bijvoorbeeld onderweg van hun werk naar huis. eigen regio voor deze woningen in aanmerking komen. Het behoudenBovendien hebben zij minder sociale binding met het eiland, waardoor van starters uit de eigen regio is van belang omdat deze groep meerze eerder geneigd zijn om hun geld buiten de regio te spenderen. In binding heeft met het eiland. Een grotere binding zorgt ervoor dat zijwelke mate dit het geval is, is moeilijk te becijferen en deels speculatief. meer geneigd zijn om werk te zoeken op het eiland en hun geld op hetHet weerlegt daarom ook niet in zijn geheel de pluspunten van het eiland uit te geven. Het behouden van jongeren zorgt daarnaast voortrekken van ‘nieuwe welgestelde bewoners’ naar Goeree-Overflakkee, een diverse en gezonde arbeidsmarkt en maakt het eiland aantrekkelijkermaar is hierop vooral een nuancering. voor bedrijven. Uiteraard is dit deels een kip-ei-probleem; de bedrijven komen pas als er voldoende arbeidspotentieel is en de werknemersJongeren geven ook een impuls aan de arbeidsmarkt komen pas als er werk is. Om die reden is het de vraag of het behoudEen alternatief of aanvulling hierop is bouwen voor de eigen bevolking. van jongeren op Goeree-Overflakkee een haalbare zaak is, zelfs wanneerJongeren, of starters op de woningmarkt, vormen in dat opzicht een er betaalbare woningen beschikbaar komen. Vanwege werk en opleidingveelgenoemde doelgroep. In heel Nederland is het voor starters moeilijk blijven zij vaak aangewezen op de meer stedelijke gebieden. Veel vanom een huis te kopen. Zij hebben vaak behoefte aan een huurwoning hen zullen naar de stad verstrekken voor hun opleiding en daar ook eenof een goedkope koopwoning en vaak aan een meergezinswoning, baan vinden. Dat gecombineerd met een veel hoger voorzieningenniveaumaar door de slechte doorstroming in de koopsector (onder meer door maakt het niet ondenkbaar voor starters om in de stad te blijven wonen.gestegen huizenprijzen) komen die nauwelijks vrij. Ondanks dat degemiddelde prijs lager dan landelijk en lager dan op het totale Ouderen hebben behoefte aan ‘andere’ voorzieningenNederlandse platteland ligt, geldt dit ook voor starters op Een andere, veelbesproken doelgroep zijn ouderen. De vergrijzing vindtGoeree-Overflakkee. Veel van hen geven aan wel op het eiland te willen overal in Nederland plaats en dus ook op Goeree-Overflakkee, zie wonen, maar hebben daar de mogelijkheden niet voor. In de periode figuur 1.6 op pagina 8. Dat betekent dat de behoefte aan bepaaldevan 1990 tot 2002 bedroeg de gemiddelde woningvraag van starters op typen woningen snel zal toenemen. Met deze trend is in Nederland eenGoeree-Overflakkee ongeveer 1.400 woningen (WBO, meerdere jaren). nieuwe markt ontstaan, waar Goeree-Overflakkee als regio op kan inspelen. Ten opzichte van de woningvoorraad van ruim 18.000 woningen is Het betekent ten eerste de bouw van een groot aantal nieuwe woningendat een fors aantal, al is de verhouding iets lager dan landelijk. zelf. Daarbij is het belangrijk om een onderscheid te maken binnen deGoeree-Overflakkee is dus ook onder starters populair. Anders dan bevolkingsgroep. Vaak worden ouderen voor wat betreft hun behoeftenlandelijk is de vraag van starters op Goeree-Overflakkee vooral gericht over één kam geschoren, maar er bestaan grote verschillen tussen op eengezinswoningen en koopwoningen. Dit heeft waarschijnlijk bijvoorbeeld welvarende ouderen en minder welvarende ouderen en (ten dele) te maken met het aanbod in de verschillende segmenten. tussen 55-plussers en 70-plussers. Zo zullen 55-plussers zonder thuis­Meergezinswoningen zijn immers nauwelijks beschikbaar, waardoor wonende kinderen een andere woning behoeven dan 70-plussers, diestarters in de andere segmenten zoeken. Ook de forse immigratie van over het algemeen meer zorg nodig hebben. Veel 55-plussers zoekenjong volwassenen, zoals blijkt uit figuur 1.4 op pagina 7, bewijst dat tegenwoordig een woning waarin ze ‘zelfstandig oud kunnen worden’,Goeree-Overflakkee ook onder deze groep populair is. zogenoemde levensloopbestendige woningen, en waar ze in een later stadium extramurale zorg kunnen krijgen4. Ouderen zijn langer vitaalEen veel gebruikt instrument om goedkopere woningen vrij te krijgen, dan vroeger en hebben daarom meer behoefte aan een woning die vanis het strategisch te bouwen in de duurdere segmenten, waardoor gemakken is voorzien zonder een gevoel van verzorging te hebben. doorstroming plaatsvindt. Hierdoor zouden starters in de eigen regiokunnen doorstromen. Veelal zorgt het bouwen van woningen in de 4 Zorg zoals die wordt aangeboden in een zorgcentrum, maar die wordt verleend aanduurdere segmenten echter voor immigratie van welgestelden uit iemand die zelfstandig woont.
  16. 16. 14 Kiezen of DelenTe denken valt aan luxe appartementen in de buurt van voorzieningen. stand is ontstaan, een probleem waar veel Nederlandse gemeentenDe bouw van dergelijke appartementen bevordert bovendien de door- mee te maken hebben gehad. Als we die woningen bij de opgave voorstroming. Het risico dat deze worden bezet door mensen van buiten de deze planperiode optellen, ligt er voor de periode van 2005 tot 2010regio is namelijk kleiner dan bij dure eengezinswoningen. een opgave van ongeveer 3.000 woningen5. Een deel daarvan is inmiddelsNaast de impuls van de woningbouw maken ouderen veel gebruik van al opgeleverd en een deel is in aanbouw. De piek van de opgave ligtbepaalde voorzieningen. Te denken valt aan vervoersdiensten, de bezor- echter in 2007 en in iets mindere mate in 2008. In die jaren samen moetenging van kant-en-klaar maaltijden, een boodschappendienst en een volgens de plannen zo’n 2.000 woningen worden gebouwd (ISGO, 2006).bibliotheekdienst. Ook de zorgindustrie kan ervan profiteren. In een Uit het ‘Regionaal Bouwprogramma Goeree-Overflakkee tot 2010’ blijktlater stadium de verpleging en verzorging, en in eerste instantie vooral dat het niet gaat om grootschalige bouwprojecten. Een groot deel vande zorg in brede zin, zoals een passend wellness aanbod. Hoofdstuk 3 de projecten is zelfs zeer kleinschalig en blijft onder de 20 woningen.gaat hier verder op in. Dit past bij de kenmerken van het eiland. Grootschalige projecten en woningbouw in het buitengebied tast het landelijke karakter erg aan en1.5.2 Beleid gaat ten koste van de woonkwaliteit van de regio.Tot nu toe is voornamelijk gesproken over de kansen die ‘het wonen’ In de woonvisie van de Provincie Zuid-Holland is ook een programmakan bieden voor de economie van Goeree-Overflakkee. Er bestaan echter opgenomen voor de periode van 2010 tot 2015. Dat programma bevat eenook bedreigingen. Ten eerste de aantasting van het landelijke karakter bouwopgave van 600 woningen. Dat is beduidend minder dan de opgavevan het eiland. Grootschalige woningbouw en bevolkingsgroei, in welke voor de komende vijf jaar, wat nogmaals benadrukt dat de regio een kansvorm dan ook, verstoren per definitie de openheid en rust van het heeft door zo veel woningen te kunnen bouwen in de komende jaren.gebied. Ten tweede bestaat bij de Provincie Zuid-Holland de angst datde stad ‘leegloopt’ als gevolg van woningbouw op Goeree-Overflakkee. In de contourenvisie van het ISGO is ook specifieke aandacht voor doel-De kans is groot dat vooral de rijkere huishoudens de steden zullen groepenbeleid, te weten starters en senioren. De visie erkent dat deverlaten, met name Rotterdam, en zich vestigen op het eiland. Voor de knelpunten op de woningmarkt niet veel afwijken van die in heelprovinciale overheid is dit een ongewenste trend. Om deze redenen han- Nederland. Door de demografische ontwikkelingen ontstaan er tekortenteert de Provincie voor de gemeenten op Goeree-Overflakkee de regel aan goedkope koopwoningen en huurwoningen voor starters. Uit veeldat men bij woningbouw moet uitgaan van een migratiesaldo van nul. onderzoeken blijkt echter dat de totale vraag naar die woningen vaakMet andere woorden, de gemeenten mogen alleen bouwen voor de niet afwijkt van de voorraad. In dat geval vormt de doorstroming eeneigen bevolkingsgroei, de autonome groei. De angst voor een migratie- knelpunt. Bewoners van die woning zijn zelf op zoek naar een anderestroom vanuit de steden naar het eiland van rijke huishoudens is niet woning die ze niet kunnen vinden. Om die reden is het veelal nietongegrond, maar gaat wel in tegen de marktwerking. In de praktijk is gewenst om in het goedkope segment te bouwen, maar juist in dehet bovendien erg moeilijk om koopwoningen toe te wijzen aan de duurdere segmenten om de doorstroming te bevorderen. Dat geldt ookeigen bevolking. voor Goeree-Overflakkee, wat betekent dat strategisch bouwen gewenst is. Anderzijds speelt bij strategisch bouwen het eerderOp basis van de te verwachten autonome bevolkingsgroei heeft de genoemde risico dat de dure woningen worden bezet door ‘overkanters’,Provincie in haar woonvisie voor de periode 2005 tot 2010 voor waardoor de gewenste doorstroming minder op gang komt. Dat wilGoeree-Overflakkee een bouwopgave van 900 woningen opgenomen. niet zeggen dat strategisch bouwen niet kan werken, maar men dientDe streekplannen van de Provincie van voor die periode voorzagen ook 5 Voor het complete bouwprogramma, inclusief een beschrijving van de bouwprojecten,in een aantal woningen voor het eiland. Om allerlei redenen is een deel wordt u verwezen naar de publicatie ‘Regionaal Bouwprogramma Goeree-Overflakkee totvan die woningen destijds niet gebouwd, waardoor een grote achter- 2010’ van ISGO (2006).
  17. 17. People 15wel rekening te houden met dit verschijnsel. Direct bouwen voor starters doordat veel marktpartijen ervan kunnen profiteren. Daarna, wanneeris hierdoor ook belangrijk, zoals ook wordt aangegeven in de contourvisie. de woningen worden bezet, hebben die huishoudens een structureleDoor de demografische ontwikkelingen ontstaat ook een tekort aan invloed op de economie, direct met hun eigen uitgaven en indirectseniorenwoningen. Ook aan die woningen wordt aandacht geschonken doordat dat geld opnieuw wordt uitgegeven.in de contourvisie (ISGO, 2005). Door het beleid te richten op verschillende doelgroepen, zoals in de woonvisie die door het ISGO is opgesteld, zijn ook de economischeEen regionaal programma vergt samenwerking effecten verschillend. Rijkere huishoudens die meer spenderen danAls de bouwopgave zoals beschreven door het ISGO inderdaad wordt andere hebben wellicht meer effect op de economie dan huishoudensuitgevoerd, dan wordt de woningvoorraad in de komende jaren met met een kleiner budget maar kunnen door verhoogde pendel16 procent uitgebreid. Dat is een enorme groei in vergelijking met de mobiliteits­knelpunten veroorzaken. Anderzijds spelen starters waarschijnlijkjaren ervoor, maar ook in vergelijking met andere gebieden met een een grotere rol op de arbeidsmarkt, waardoor de regio aantrekkelijkerlandelijk karakter. Een dergelijke uitbreiding van de woningvoorraad zou kan worden voor bedrijven, maar hebben minder te spenderen. een impuls aan de economie kunnen geven zoals hiervoor beschreven. Ten slotte creëren ouderen een markt voor bepaalde voorzieningen,Maar dan moeten niet dezelfde vertragingen worden opgelopen als in waaronder de zorgsector, al zijn zij minder vitaal dan de jongere bevolking.de voorgaande periode. Het gaat erom dat de keuze voor bepaalde woningen en dus voor eenDe achterstand in de woningbouw die Goeree-Overflakkee in de afgelopen bepaalde doelgroep ook een economische keuze.jaren heeft opgelopen, heeft meerdere oorzaken, van meer dan tien jaardurende rechtszaken tot het veel langer dan verwacht in beslag nemen Een meer fundamentele keuze is echter of Goeree-Overflakkee eenvan het bouwrijp maken van arealen. Wanneer sprake is van een groot woonregio wil worden. Een belangrijk thema in deze studie is de balansaantal kleine projecten, zoals het geval is op Goeree-Overflakkee, tussen de sociaal-culturele, de ecologische en de economische waardenbestaat opnieuw het risico van vertraging. Een belangrijk aandachts- van Goeree-Overflakkee, people, planet en profit. Uitgaande van hetpunt is dan ook om oplossingen te bedenken voor de vertragingsoorza- belang van de natuurlijke waarden van het gebied zijn grote economischeken in het verleden. Een goede samenwerking tussen de vier gemeen- ontwikkelingen en grote woningbouwprojecten niet gewenst. Enten is daarvoor een vereiste. Maar ook een goede samenwerking met andersom bestaat het gevaar van slaapdorpen, of zelfs een slaapeiland,het ISGO, de Provincie Zuid-Holland en de betrokken marktpartijen is wanneer geen aandacht aan de economie wordt besteed.noodzakelijk. In het verleden is hier veel over gesproken, maar van eenstructurele, vruchtbare samenwerking tussen alle partijen is nog geen Hierin zal de regio keuzes moeten maken. In welke mate wil men desprake. Het ISGO geeft aan dat de contourvisie meer zou moeten zijn rust, natuur en ruimte opgeven voor sociale en economisch ontwikkeling?dan de som der delen. Dat geldt ook voor de uitvoering van die visie en Het antwoord op die vraag is belangrijk voor de totale ontwikkeling vanhet daaraan gekoppelde bouwprogramma. Om daartoe te komen zullen Goeree-Overflakkee. Maar het is geen vraag die de vier gemeentende gemeenten elkaar meer dan vroeger moeten opzoeken. afzonderlijk kunnen beantwoorden. Op alle vlakken is samenwerking gewenst tussen gemeenten, tussen marktpartijen en onderling. 1.5.3 Tot slot: keuzes maken Dat geldt zeker voor de woningmarkt. De woningmarkt is namelijk bij ‘Het wonen’ biedt kansen voor Goeree-Overflakkee. Zoals eerder gezegd uitstek een regionale markt en geen lokale markt. Zonder juiste afstemmingin dit hoofdstuk is moeilijk aan te geven wat de economische effecten tussen partijen kan die markt niet optimaal worden bediend.precies zijn. Maar wanneer een regio met 18.000 woningen dat aantalmet 3.000 woningen kan uitbreiden, heeft dat ongetwijfeld effecten opde economie. De woningbouw zelf geeft een economische impuls
  18. 18. 16 Kiezen of Delen2. PlanetPlanet staat in de Triple P monitor voor de ecolo- lang niet altijd voor de milieubelasting per inwoner (lees: het vervuilendgische kwaliteit van een regio. Deze ecologische gedrag per inwoner). Zo wordt in stedelijke regio’s vaak op een meer efficiënte wijze aan afvalverwerking gedaan, waardoor de (milieu-)kostenkwaliteit is lastig in cijfers uit te drukken. per inwoner lager uitvallen dan in veel landelijke regio’s. Ook is de auto-Aangezien het model kwantitatief van aard is vervuiling per inwoner beperkter, vanwege het lagere autobezit en dehebben we een aantal aspecten van de ecologie kleinere reisafstanden met de auto dan in landelijke gebieden. Bovendienbenaderd die goed in cijfers zijn uit te drukken. hebben verstedelijkte regio’s veel minder te maken met vervuiling door de landbouw. Bewoners van landelijke gebieden zijn echter over hetDe ecologische kwaliteit bestaat uit twee clusters, algemeen meer milieubewust dan bewoners van stedelijke gebieden,namelijk milieuverontreiniging en natuur en land- omdat zij meer geconfronteerd worden met de natuur om hen heen.schap. De eerste cluster ‘milieuverontreiniging’ Een indicator hiervoor is de mate waarin de inwoners afval scheiden.beslaat enerzijds de mate waarin het milieu in de Figuur 2.1 Milieuverontreiniging op Goeree-Overflakkeeprovincie is vervuild en anderzijds het milieuver- Planetvuilend gedrag van de inwoners. De tweede cluster Milieuverontreiniging‘natuur en landschap’, gaat in op de ruimte die Autovervuiling naar inwoner Autovervuiling naar oppervalkteaan natuur en landschap is gegeven in een regio Geluidsbelastingen de waardering daarvan. Afvalkosten Afvalscheiding Milieudruk industrie2.1 Milieuverontreiniging Mestproductie negatieve score gemiddeld positieve scoreDe mate van milieuverontreiniging en de manier waarop mensen met Bron: CBS, Alterra, AOO, bewerking Rabobankhet milieu omgaan, verschilt per regio in Nederland. Zo is de uitstootvan gassen door industrie en verkeer hoog in de verstedelijkte gebieden. Deze verschillen tussen landelijke en stedelijke gebieden zijn deels ookAan de andere kant wordt de kwaliteit van de grond in landelijke gebieden van toepassing op Goeree-Overflakkee. Zo is het autogebruik per inwonerverslechterd door de schadelijke stoffen in de landbouw (bijvoorbeeld hoger en de score op afvalscheiding iets positiever. De mestproductiemest en mineralen). Het blijkt dat verstedelijking een belangrijke motor laat echter niet het typische beeld voor plattelandsgebieden zien. Er zijnis voor milieuverontreiniging. Hoe meer mensen in een gebied wonen naar verhouding weliswaar veel agrarische bedrijven, maar de mest­hoe groter de milieuverontreiniging. Mensen produceren afval, brengen productie ligt onder het gemiddelde. De reden hiervoor is dat er relatiefeconomische activiteiten naar een gebied als industrie en zorgen voor weinig veehouderijen en veel akkerbouwbedrijven op het eiland zijn. luchtvervuiling door o.a. autogebruik. In deze cijfers kunnen niet alle bronnen van milieuverontreiniging worden opgenomen. Individuele gevallen kunnen zorgen voor grote milieu­Goeree-Overflakkee staat bekend om haar rust en de geringe mate van belasting of hinder. Zo hebben bewoners van Middelharnis al jaren teverstedelijking. Dit verklaard de positieve score op milieuverontreiniging. maken met stankoverlast die voor een groot deel wordt veroorzaaktDat landelijke gebieden beter scoren op milieuvervuiling geldt echter door een composteerbedrijf en varkenshouderij.
  19. 19. Planet 17Al met al zorgen de lage bevolkingsdichtheid en het weinig intensieve afwisseling van ringpolders en aandijkingen (Landschapsontwikkelingspgrondgebruik ervoor dat de regio als geheel bovengemiddeld scoort. lan Goeree-Overflakkee, 2003). De meeste gegevens die zijn gebruikt in de Triple P monitor zijn beschikbaar op gemeenteniveau. Aangezien2.2 Natuur en landschap zowel de Kop als de Hals liggen binnen de gemeentegrenzen van Goedereede vergelijken we in dit hoofdstuk de Kop van Goeree (Hals enDe tweede cluster waarmee we de ecologische kwaliteit van Kop) met Overflakkee (Romp: gemeenten Dirksland, Middelharnis enGoeree-Overflakkee in kaart brengen, is ‘natuur en landschap’. Deze cluster Oostflakkee).verschaft een beeld van de landschappelijke en uiterlijke kwaliteiten vanhet eiland. Het landschappelijk uiterlijk in Nederland varieert sterk per Gezien de natuurlijke kwaliteiten van het eiland is de positieve score opregio. Door deze landschappelijke verscheidenheid wordt het uiterlijk natuur en landschap niet opvallend. De lage score op natuurlijke variatievan de regio’s verschillend gewaardeerd. wel. De indicator natuurlijk variatie geeft aan hoe het landschap wordt gewaardeerd door Nederlanders. Deze waardering wordt bepaald door de Figuur 2.2 Waardering van natuur en landschap op Goeree-Overflakkee hoeveelheid natuurlijke vegetatie (inclusief bos), de afwisseling in begroeiing Planet en de hoeveelheid opgaande begroeiing. Opgaande begroeiing, met Natuur en landschap name bos, maar ook bijvoorbeeld houtwallen en singels, verhogen de Stedelijk belevingswaarde van landschappen. De lage score geldt overigens niet Horizonvervuiling voor het hele eiland. De Kop van Goeree scoort namelijk wel erg hoog. Water In vergelijking met Schouwen-Duiveland scoort de Kop van Goeree ook Natuurlijke variatie erg hoog. De variatie op Overflakkee is echter laag. Historische kenmerkendheid Bebouwd gebied Naast natuurlijke variatie scoort Goeree-Overflakkee ook laag op historische negatieve score gemiddeld positieve score kenmerkendheid. Deze indicator is gebaseerd op het aantal cultuur­ Bron: Alterra, CBS, bewerking Rabobank historische monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten, datGoeree-Overflakkee is een baken van rust en ruimte nabij de grootste- geregistreerd is door Monumentenzorg. De historische kenmerkendheiddelijke gebieden aan de overkant. Het eiland wordt gekenmerkt door van Schouwen-Duiveland is duidelijk groter. De indicator horizonvervuilingpolders, dijken, dijkdorpen, havenkanalen, kreken, akkerbouwgebieden modelleert de negatieve waardering door Nederlanders van storendeen natuurgebieden. Er zijn echter verschillen in landschap op het eiland. elementen in het landschap. Het eiland als geheel scoort hierop positief.De vele inpolderingen in verschillende perioden hebben gezorgd dat Oostflakkee en Middelharnis scoren iets beneden gemiddeld. De posi-de oorspronkelijk verschillende eilanden tot één eiland zijn gevormd. tieve score voor Overflakkee is dan ook te danken aan een hoge scoreZo zijn drie landschappen duidelijk te onderscheiden op het eiland; voor Dirksland. De indicator stedelijkheid geeft de negatieve waarderingKop (Goeree), Hals (Stellendam e.o.) en Romp (Overflakkee). Op de Kop weer door Nederlanders van bebouwing in het landelijk gebied. Hetvan Goeree is het landschap kleinschalig met veel afwisseling tussen spreekt voor zich dat het eiland hier op een positieve manier uitspringt.duinen, (kleinschalige) akkers, natuurgebieden en kreken. De hals vormt Tot slot zorgt het feit dat het eiland vanzelfsprekend door water wordtde verbinding tussen Overflakkee en de Kop van Goeree en de polder- omringd tevens voor een hoge waardering van het landschap. In box 2.1,structuur is sterk oost-west gericht. De romp van Overflakkee wordt op de volgende pagina, staat beschreven hoe het eiland momenteel actiefgekenmerkt door grootschalig polderlandschap met kenmerkende is om het water een grotere rol te laten spelen in de ruimtelijke ordening.
  20. 20. 18 Kiezen of Delen Figuur 2.3 Waardering van natuur en landschap naar 2.3 Landbouw: drager van het landschap deelgebied en Schouwen-Duiveland Schouwen-Duivenland Overflakkee Kop van Goeree Landbouwactiviteiten hebben zoals besproken in paragraaf 2.1 milieu­ belastende effecten. Waar echter vaak aan wordt voorbijgegaan zijn de Natuur en landschap positieve invloeden die de landbouw heeft op de waardering van het landschap en het landschapsbeheer. Het agrarische grondgebruik is Stedelijkheid gezichtsbepalend en heeft ook grote cultuur-historische waarde voor het Nederlandse platteland. Nederland beschikt over ruimt twee miljoen Horizonvervuiling hectare vruchtbare en goed bewerkbare landbouwgronden, waarvan naar verwachting over twintig jaar nog steeds meer dan 90 procent voor Water de landbouw beschikbaar zal zijn (SER, 2005). Het belang van deze sector voor het Nederlands landschap zal dus ook in de toekomst groot blijven. Natuurlijke variatie Evenals op het platteland elders in het land is op Goeree-Overflakkee de Historische kenmerkendheid landbouw een dominerende factor in het landschap. De landbouw op negatieve score gemiddeld positieve score Goeree-Overflakkee bestaat voornamelijk uit akkerbouw. Verder is er Bron: Alterra, CBS, bewerking Rabobank een groeiende tuinbouwsector en ook de grasveehouderij neemt toe. Hierbij moet onderscheid gemaakt worden in de groei van het areaal cultuurgrond en de ontwikkeling van het aantal landbouwbedrijven. Het aantal landbouwbedrijven volgt namelijk de landelijk dalende trend. In 1990 waren er nog 730 bedrijven op het eiland. In 2005 was dit aantal gezakt tot 423. In tegenstelling tot de landelijke dalende trend is hetBox 2.1 Versterking eilandkarakter door natte areaal cultuurgrond op het eiland licht toegenomen sinds 1990.natuur aan de randen Figuur 2.4 GrondgebruikWater speelt een belangrijke rol op het eiland. Landbouw, recreatie,natuur en wonen zijn afhankelijk van de beschikbaarheid van Nederlandvoldoende water van goede kwaliteit en van een goed peilbeheer. Plattelands-Met name door de klimaatveranderingen, met meer extremen van gemeenten Landbouwdroogte tot wateroverlast, speelt water ook op Goeree-Overflakkee Schouwen- Duivenland Bos en natuureen steeds dwingender rol in de ruimtelijke inrichting. Kop van BewouwdVoor een goed waterbeheer is het essentieel dat de systemen veer- Goeree Recreatiekrachtiger en duurzamer worden ingericht, waarbij knelpunten Overflakkee Verkeerworden opgelost. Zo is, om wateroverlast te voorkomen, vergroting 0% 25% 50% 75% 100%van de oppervlakte open water noodzakelijk. Ook het toekomstige Bron: CBSgrondgebruik is hierbij een belangrijk aspect.Zo zal de noordrand van het eiland Goeree-Overflakkee de komende Er zijn wederom verschillen waar te nemen tussen de Kop van Goereejaren sterk veranderen: het Haringvliet wordt weer brak en er zal een en Overflakkee. Meer dan 80% van de totale oppervlakte vangroot robuust natuurgebied worden aangelegd met slikken en schorren. Overflakkee wordt ingenomen door de landbouw. Op de Kop vanRecreatieve functies zullen een plek krijgen in een nieuw deltalandschap Goeree is dat slechts 50%. Op dit deel van het eiland is daarentegen hetin plaats van bij afzonderlijke dorpen. Hierdoor wordt het eiland­ areaal bos en natuur erg groot (36% van het totale oppervlak) (figuur 2.4).karakter op een regionaal niveau versterkt. De dorpen krijgen net alsvroeger een directer contact met het water door de randen van het 2.3.1 Het economische belang van de landbouweiland om te vormen tot natte natuur. Deze ontwikkelingen zorgen Het economische belang van de landbouw in termen van werkgelegen-ervoor dat het als saai gewaardeerde landschap op Overflakkee heid is gering. De bruto toegevoegde waarde geeft echter een beteregevarieerder wordt en dus hoger gewaardeerd zal worden doorbewoners en bezoekers.
  21. 21. Planet 19indicatie van het belang van deze sector. De toegevoegde waarde van bedrijven op de Kop van Goeree is veel kleiner. De gemiddelde groottede productieactiviteiten in de landbouw op Goeree-Overflakkee is zo’n ligt op de Kop van Goeree op 72 Nge. Op Overflakkee is dat maar 44,7 miljoen euro. Dat is zo’n 6,1 procent van de totale toegevoegde liefst 97 Nge. De bedrijven zijn hier ook een stuk groter dan gemiddeldwaarde op het eiland. Landelijk ligt dat percentage op 2,1% en op het in Nederland (88 Nge). De landbouwbedrijven op de Kop van Goereebuureiland Schouwen-Duiveland op 5,9%. Het economische belang van mogen dan de kleinste schaal hebben, ze hebben wel een grote inhaal-de landbouw op Goeree-Overflakkee is dus nog behoorlijk groot. slag gemaakt.De traditioneel sterke akkerbouw op het eiland heeft de afgelopen jarenechter veel terrein moeten prijsgeven. De akkerbouw blijft weliswaar de Figuur 2.6 Ontwikkeling van het aantal bedrijven naar Nge grootteklasse 1990-2005economisch belangrijkste agrosector op Goeree-Overflakkee, maar de Kop van Goeree Overflakkee Nederlandtuinbouw en combinatiebedrijven zijn sterk in belang toegenomen. Grote bedrijven2.3.2 De kracht van de landbouw ( 100 NGE)Door toenemende concurrentie, regelgeving en kwaliteitseisen zien Middelgrote bedrijven (50-100 NGE)veel landbouwbedrijven al jaren de bedrijfskosten toenemen en deopbrengsten afnemen. Een groeiende groep boeren kiest ervoor te Kleine bedrijven ( 50 NGE)stoppen of heeft geen perspectief voor bedrijfsopvolging. Anderen -100% -75% -50% -25% 0% 25% 50% 75% 100%kiezen voor schaalvergroting en intensivering van hun activiteiten. Bron: CBSDeze processen hebben ertoe geleid dat het aantal agrarische bedrijvensterk is afgenomen. De gemiddelde bedrijfsgrootte is daarentegen sterk In figuur 2.6 zien we dat het aantal grote landbouwbedrijven op detoegenomen. Door deze schaalvergroting of intensivering blijven veel Kop van Goeree het sterkt is toegenomen (+80%) en het aantal kleineboerenbedrijven levensvatbaar. bedrijven het sterkst is afgenomen (-67%). Aangezien de gemiddelde schaalgrootte van bedrijven op Overflakkee al bovengemiddeld was, isSchaalvergroting en intensivering de schaalvergroting achtergebleven bij de Kop van Goeree en hetWij gebruiken Nederlandse grootte eenheden (Nge)6 om de bedrijfs- gemiddelde in Nederland.grootte te meten en vergelijken. Agrarische bedrijven van 79 Nge ofmeer worden levensvatbaar geacht. Bedrijven kleiner dan 70 Nge zijn Verdieping en Verbreding(op den duur) te klein om te voorzien in het levensonderhoud van de Naast schaalvergroting en intensivering kiezen ook veel agrarischeondernemer (LEI, 2001). ondernemers voor verdieping en of verbreding van hun activiteiten. Verdieping richt zich op de verhoging van de toegevoegde waarde per Figuur 2.5 Verdeling van het aantal landbouwbedrijven naar grootteklasse product. Door verdieping blijft een groter deel van de opbrengst binnen 2005, in procenten het bedrijf, bijvoorbeeld ten behoeve van een hoger ondernemersinkomen. 100 Verdieping kan enerzijds plaatsvinden in de vorm van kostenbeheersing, 80 bijvoorbeeld door een efficiënter gebruik van arbeid en middelen. 60 Anderzijds houdt verdieping verhoging van de opbrengst in door het 40 Groot aanboren van nieuwe afzetmarkt (biologische teelt) of door het omzeilen 20 Middel van partijen die tussen de agrarische producent en consument in staan 0 Klein (eigen verkoop) (Rabobank, 2003; WLTO, 2004). Nederland Kop van Goeree Overflakkee Bron: CBS Bij verbreding gaat het om het realiseren van andere activiteiten naastIn figuur 2.5 zijn de agrarische bedrijven ingedeeld naar bedrijfsgrootte. de reguliere, landbouwkundige activiteiten, zoals zorg, recreatie en land-De schaalgrootte is een goede indicator om de kracht van de land- schapsbeheer. Het zijn veelal de wat grotere, professionele bedrijvenbouwbedrijvigheid te meten. Op Overflakkee is het aandeel grote 6 Nge staat voor ‘Nederlandse grootte eenheid’. De Nge is gebaseerd op de bruto standaard-bedrijven met 30% groter dan in Nederland gemiddeld (26%) en op de saldi per diersoort en per hectare gewas. Deze saldi worden berekend door de opbrengstenKop van Goeree (22%). De gemiddelde schaalgrootte van de landbouw- met bepaalde bijbehorende specifieke kosten te verminderen.

×