IJITO LEGEA <ul><li>Ijitoek tirabirak beraien artean konpontzen dituzte, “payo”-en justiziara abiatu beharrean.  </li></ul...
IJITOAK 5 MENDE GURE ARTEAN <ul><li>Ijitoak, orain bost mende etorri ziren Euskal Herrira. </li></ul><ul><li>Heldu ziren m...
IJITOAK EUSKAL HERRIAN <ul><li>Euskal herrian garrantzi handia izan dute, presentzia nabarmenagatik.  </li></ul><ul><li>Eu...
IJITOAK, ERROMINTXELA ETA EUSKARA  <ul><li>Ijito edo zingaroek XI. Mendean utzi zuten beren herrialdea, gaur egungo India ...
<ul><li>Hitz egiten duten dialektoa edo hizkera ez dela kaloa frogatu ahal izan du </li></ul><ul><li>Romaní hizkuntzaren d...
<ul><li>Hiztegia nahiko urria da, 350 hitz inguru </li></ul><ul><li>Gaur egun oso gutxik hitz egiten dute. </li></ul><ul><...
SANBENITOREN DESAGERTZERANTZ <ul><li>Frantziako erregeak hiritartzat hartzen zien denei agotei izan ezik </li></ul><ul><li...
EUSKAL HERRIKO PAIRAK <ul><li>Legearen aurrean   eta gizartearen aurrean ez ziren inor </li></ul><ul><li>Besteek aritzen e...
LADERRAI, ESKALE ETA IJITOAK: KIDETZEAREN ZERGATIAK   <ul><li>.  Lapurrak bezala ikusten dira. Lan edo etxe finkorik ez iz...
Ijitoen jarduera izugarria Nafarroan <ul><li>XIX. mendean agertzen zaigu lehen Euskal Herriko ijitoen kopurua,. Nafarroan ...
<ul><li>Kontrabandista, espia, armagizon eta horrelakoen artean ijitoak ederki ihardun zuten.  </li></ul><ul><li>Frantziat...
HUNGARIAKO KALDEROAK GARA <ul><li>Zingaroak lanbideen arabera banatzen ziren.  </li></ul><ul><li>Pertxagileak    zientzia...
IJITOAK EGIPTOTIK ETORRI OTE? <ul><li>Ijitoen jatorria  kondaira ezberdinez osatuta dago: </li></ul><ul><li>Evaren aurreko...
BAZTERKUNTZA ADIBIDEAK <ul><li>Leon X pontifizeak agotei bulda eman zien, eragozpen iraingarrietatik libre utziz . </li></...
LEGENA BEKATU EZABAEZINAREN SORRERAN? <ul><li>Agotak izentzeko hainbat izen erabili izan dira,  cagotak, cagou , gahet , c...
<ul><li>Caro Baroja adibidez, garrantzitsutzat hartzen dute  cagoten  adiera arrunta frantsesez : elizkoi, itxurati eta fa...
KAPARETASUNA ADIERAZTEKO KANPO-ADIERAZLEAK   <ul><li>1589.urtean,agotei udalerriko belar, ur eta egurra jasotzeko baimena ...
<ul><li>Aita agota bazen, nahiz eta ama noblea izan, semea ere agota izango zen.Agota bere arrazakoa ez zen neskarekin ezk...
JAUNTXOEN JOPU ALA LAGUN? <ul><li>Komunitatetik at eramaten zuten euren bizimodua </li></ul><ul><li>Ez zuten eskubiderik e...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Ijitoak Eta Agoteak

1,126 views

Published on

Euskal ijito eta agotei buruz da lan hau.

Published in: Business, Technology
  • Be the first to comment

Ijitoak Eta Agoteak

  1. 1. IJITO LEGEA <ul><li>Ijitoek tirabirak beraien artean konpontzen dituzte, “payo”-en justiziara abiatu beharrean. </li></ul><ul><li>Beraien lege ea arau moralen kodea daukate, “ijito-legea” </li></ul><ul><li>Lege eta arau hauek sartzeko eta betearazteko boterea patriarkak du. Gizonezkoagan “ KAKOA” eta emakumezkoengan “ BIBIA”. </li></ul><ul><li>Ijitoek boterea adina, adimena eta indarrarekin eskuratzen dute. </li></ul><ul><li>Legea ezberdina da emakume/gizon eta payo/ijito . </li></ul>
  2. 2. IJITOAK 5 MENDE GURE ARTEAN <ul><li>Ijitoak, orain bost mende etorri ziren Euskal Herrira. </li></ul><ul><li>Heldu ziren momentutik jendearengan sentimendu arrazistak sortu zituzten. </li></ul><ul><li>Ijitoen legea ahoz aho iragana izan da. </li></ul><ul><li>Jasotako zapalketen ostean, ohitura batzuk gordetzea lortu dute. </li></ul><ul><li>1- gizarte antolakuntza </li></ul><ul><li>2- barne hizkalki edo dialektoa </li></ul><ul><li>3- familia- taldean erabiltzeko ezkutuzko kodea </li></ul><ul><li>Bost mende igaro ondoren haien kultura hurbildu gabe jarraitzen du. </li></ul>
  3. 3. IJITOAK EUSKAL HERRIAN <ul><li>Euskal herrian garrantzi handia izan dute, presentzia nabarmenagatik. </li></ul><ul><li>Euskal ijitoa ez da euskara soilik ezagutzen duen talde bat, </li></ul><ul><li>belaunaldi askotan Nafarroan eta Zuberoan bizitakoak. </li></ul><ul><li>Ezaugarri ugari bereganatu zituzten  gizonezkoak itsas nabigazioan edo arrantzan lana egiteko joera/ emakumeengan  arrain saltzaile gisa / lehorrean  saskigintza,sareen josketa, abereen ile-mozketa... </li></ul><ul><li>Garai horietako gertakari politiko, ekonomiko eta sozialetatik kanpo geratu ziren </li></ul><ul><li>Bazterketa hauek gizarteak sortzen zituen </li></ul>
  4. 4. IJITOAK, ERROMINTXELA ETA EUSKARA <ul><li>Ijito edo zingaroek XI. Mendean utzi zuten beren herrialdea, gaur egungo India ingurua. </li></ul><ul><li>Beren exodoan, ijito batzuek hego mendebaldera jo zuten, kaloak deiturikoak. </li></ul><ul><li>Afrika iparralderako bidea hartuz Espainia hegoaldetik sartu ziren </li></ul><ul><li>Beste batzuek iparraldera jo zuten eta Turkia zeharkatuz, Hungaria eta Bohemia aldera heldu ziren </li></ul><ul><li>Hauek 1425-1450 urteen artean iritsi ziren Euskal herrira ta Erromintxela sortu </li></ul><ul><li>Euskarazko hainbat hiztegi eta liburuetan agertu dira erromintxelazko hitzak </li></ul><ul><li>Erromintxelaz egin den ikerketarik sakonena duela 6-7 urte egin zen Josune Muñoz filologo bilbotarraren eskutik </li></ul>
  5. 5. <ul><li>Hitz egiten duten dialektoa edo hizkera ez dela kaloa frogatu ahal izan du </li></ul><ul><li>Romaní hizkuntzaren dialekto baten eta bertako hizkuntzaren artean sortzean den hizkera nahastua dela dio </li></ul><ul><li>Lapurdiko kostan eta Zuberoako mendi inguruetan, Nafarroan, Gipuzkoan eta Bizkaian bizirik diraute </li></ul><ul><li>hizkera oso berezia dute </li></ul><ul><li>Hizkera bat dela esan liteke, nahiz eta erabat frogatu gabe dagoen </li></ul><ul><li>Erromintxelek romaníaren kalderash dialektoa ekarri zuten, eta erromintxela kalderashen eta euskararen batasunetik sortu da </li></ul><ul><li>Euskaldunek ez ezik ijito kaloek ere ez dute ulertzen erromintxela. </li></ul><ul><li>Honen helburua egaxuek ez ulertzea da </li></ul>
  6. 6. <ul><li>Hiztegia nahiko urria da, 350 hitz inguru </li></ul><ul><li>Gaur egun oso gutxik hitz egiten dute. </li></ul><ul><li>Belaunaldi berriek ez dakite erromintxelez hitz egiten </li></ul><ul><li>Galtzear dagoen hizkuntza da </li></ul>
  7. 7. SANBENITOREN DESAGERTZERANTZ <ul><li>Frantziako erregeak hiritartzat hartzen zien denei agotei izan ezik </li></ul><ul><li>Nafarroan agoten kontrako diskriminazioa desagertu zen nafarrei debekatzean agot hitza esatea </li></ul><ul><li>Aipatzekoa da entziklopedia eliz liburua agotzat aipatzen zituzten famili tituluak desegingo zituztela, baita paria maila agoten mesedetarako </li></ul><ul><li>Agotek Urtsutarrei borroigintza jarduerak egiten zizkieten </li></ul><ul><li>Agoten egoera aldatu zen Ameriketatik ekarritako diruarekin finkatu zirela Arizkunen </li></ul>
  8. 8. EUSKAL HERRIKO PAIRAK <ul><li>Legearen aurrean eta gizartearen aurrean ez ziren inor </li></ul><ul><li>Besteek aritzen ez ziren lanetan aritzen ziren : borreroz, upelgintzaz... </li></ul><ul><li>Esku lan merkea ziren </li></ul><ul><li>Lurrak edukitzeko eskubidea zuten, baina ez produktuak saltzeko </li></ul><ul><li>Trebetasuna zuten dantzariz eta egurrarekin lan egiten </li></ul>
  9. 9. LADERRAI, ESKALE ETA IJITOAK: KIDETZEAREN ZERGATIAK <ul><li>. Lapurrak bezala ikusten dira. Lan edo etxe finkorik ez izatea, atzerritar izatea, ihesari emateko zergatiak dira </li></ul><ul><li>Ijitoei babesa edota etxepea eman dienari zigorra ezartzera igaro da, salatzailearen irudia finkatuz </li></ul><ul><li>Felipe V.ak ijitoak biztanleriaren tartean integratzea nahi zuen etnia berezitzat desagertzearren . </li></ul><ul><li>Hau da, beraien artean ezkontzeko edo beren jaiak ospatzeko, beren hizkuntza erabiltzeko, zorionekoa esateko, oinarrizko eskubideak ukatzen zaizkie . </li></ul><ul><li>Espainian, 1749. ean harrapaketa izugarria egiten da eta hezkuntza berezia dute. </li></ul><ul><li>Galduraz, ustelkeriaz, zeremonia deabrutuak ospatzeaz, aztikeria eta agerkeria praktikatzeaz salatuak izan ohi dira . </li></ul><ul><li>Nortasun juridikoa hartzea ere ukatzen zaie, eta zereginetatik apartatuak izan daitezen saiatzen da . </li></ul>
  10. 10. Ijitoen jarduera izugarria Nafarroan <ul><li>XIX. mendean agertzen zaigu lehen Euskal Herriko ijitoen kopurua,. Nafarroan ijitoek gauzatutako jarduera deliktibo izugarria dugu </li></ul><ul><li>1549. urtean Nafarroako Gorteak hasiak dira arazoaz kezkatzen, horregatik hartzen dute erresumatik kanporatzearen erabakia, zigorrak emanez gero . </li></ul><ul><li>1584. an Errege kontseiluak lapurrak bizkarrean markatuak izan daitezela agintzen du. </li></ul><ul><li>1602. an ezarritako zigorrak nahikoak ez zirela onartu eta alderrai guztiak preso hartzen zuten. 1608. an Erantzietatik ijito asko igarotzen dira eta armen bidez erasotzen dute </li></ul><ul><li>1590. an konturatu ziren kartzelan zeudenak kondearen hierarkia onartzen zutela eta haren duintasuna irauteko laguntzen ziotela </li></ul><ul><li>kondea ijitoak kartzelatik atera behar zituen. </li></ul><ul><li>XVII. Eta XVIII. Mendeetan ijitoek gehien maite zuten eskualdea Pirinio aldea zen. </li></ul>
  11. 11. <ul><li>Kontrabandista, espia, armagizon eta horrelakoen artean ijitoak ederki ihardun zuten. </li></ul><ul><li>Frantziatik botatzen dituzte ere bai. </li></ul><ul><li>Nafarroan gauzak gero eta zailago jartzen dira. Legeak gero eta bereziagoak dira. </li></ul><ul><li>Iiitoa behereneko mailan geratzen da. </li></ul>
  12. 12. HUNGARIAKO KALDEROAK GARA <ul><li>Zingaroak lanbideen arabera banatzen ziren. </li></ul><ul><li>Pertxagileak  zientzia ezkutuen iakasle eta deabruarekin lotuta. </li></ul><ul><li>“ lovara” txalana eta “ckurára” baheginak </li></ul><ul><li>Payoak bazekien ijitoak gezurretan zebiltzala </li></ul><ul><li>Ijitoak iheslari aukera gutxi eta pribilegio gabeak </li></ul><ul><li>Bidegurutzetan “ijitoei galerazita” jartzen hasi ziren baina ijitoek ez zekiten irakurtzen. </li></ul><ul><li>Zingaroek talde autonomoez funtzionatzen zuten, eta agintari guztiek kontrolpean eduki nahi izatea ulergarria zen. </li></ul>
  13. 13. IJITOAK EGIPTOTIK ETORRI OTE? <ul><li>Ijitoen jatorria kondaira ezberdinez osatuta dago: </li></ul><ul><li>Evaren aurreko emazte baten eta Adanen beraren etorkinak direla dio. </li></ul><ul><li>Jainkoak ijitoen gain bota zuten madarikazio batez mintzo dira. </li></ul><ul><li>Kristoren gurutzaketa. </li></ul><ul><li>Uste da ijitoak Egiptotik iritsi zirela 1425. urtean. </li></ul><ul><li>Izen desberdinak jasotzen dituzte kokapenaren arabera : </li></ul><ul><li>Egipton -> egipziano. </li></ul><ul><li>Frantzian -> gitan. </li></ul><ul><li>Espainian -> gitano. </li></ul><ul><li>Euskaraz -> ijitoak (aurretik buhame izenez esagutuak). </li></ul><ul><li>Hizkuntzalaritzaren ustez, ijitoak Indian kokatzen dira. Antze denez, bertokoak diren zingaroen hizkuntza bera baitute ijitoak, hau da, romaní-a. </li></ul><ul><li>Azkenik, ez dago inolako segurtasunik ijitoen jatorriari buruz. </li></ul>
  14. 14. BAZTERKUNTZA ADIBIDEAK <ul><li>Leon X pontifizeak agotei bulda eman zien, eragozpen iraingarrietatik libre utziz . </li></ul><ul><li>Agotek legena(lepra) zeukatela pentsatzen zen eta horrek istilu asko ekarri zituen. </li></ul><ul><li>Apartheida hainbeste irun zuen, kaparetasuna froga dezaketen agotek bakarrik auzotasunezko eskubideak zeukatelako. </li></ul><ul><li>Auza -estatutua, auzotasunezko eskubide asko ematen ditu:basoen, arrantzaren erabilera... </li></ul><ul><li>Auzotasuna edukitzeko etxea edukitzea beharrezkoa zen. </li></ul><ul><li>1661.urtean agotei ez diete etxerik eraikitzen usten. </li></ul><ul><li>Kaparetasuna frogatzeko armarria behar da, baina agoten etxeak foruak arautzen ez zutenez, ez dute armarririk eta horregatik haien bordak suntsituko dituzte. </li></ul><ul><li>Komunalen erabilpena istiluak sortzen ditu eta Lantz-eko auzi gertatzen da . </li></ul>
  15. 15. LEGENA BEKATU EZABAEZINAREN SORRERAN? <ul><li>Agotak izentzeko hainbat izen erabili izan dira, cagotak, cagou , gahet , capot, caqueau ... guztiak gaitzetsia izan zen taldea izentzeko. </li></ul><ul><li>Herentziaz bazterturik izan ziren, Lapurdi eta Zuberoan, Biarnon, Gaskonian , Languedoc-en , Poitiut-en ... </li></ul><ul><li>Marjinazio hau azaltzeko hainbat teoria asmatu izan dira </li></ul><ul><li>1- agotak bisigothuen ondorengoak ziren eta cagot hitzaren esanahia zakur gothuen (cass goth) etorpena bilatuz. </li></ul><ul><li>2-Erdi aroan, legendundegietan bazterturik bizi ziren. Cagot hitza euskarazko gako , kako hitzarekin lotuz. Legendunen oinordekoak zirela esateko, cagot elizkoi itxurati eta faltsua zela zioten. Baina legendunez gain bestelako azal gaixotasunak zituztenak eta ihesean zebiltzan ( juduak, ijitoak, ...) nahasketa sortuz eta horrela ohea eta jana dohainik lortzen zuten. </li></ul>
  16. 16. <ul><li>Caro Baroja adibidez, garrantzitsutzat hartzen dute cagoten adiera arrunta frantsesez : elizkoi, itxurati eta faltsua. </li></ul><ul><li>Eliza Katolikoak erreprimituta zituen albitar heretikoen azkeneko hondakinen etorkinak, baita cagot ezizenez deituriko edozein talde eta herri garaitu baten aztarnak </li></ul><ul><li>Gaitzespenaren atzean bi elementu : higuin fisikoa eta higuin morala, Mespretxua sortzearen arrazoi nagusia gaixotasunean datza ,. </li></ul><ul><li>Beraz, Legena, sifilisa edota sarna zeukaten eritasun sinboliko nagusitzat . </li></ul><ul><li>Hainbat karga moralez ere beteta zeuden agotak. Belarri motzak ziren, ez zeukaten gaigalarik, izugarrizko kiratsa zerien, bero zegoenean batik bat, hego haizea zebilenean ezpainak puztu egiten zitzaizkien baita jugularra ere. </li></ul><ul><li>. Haragikeriaren zale, harroputz, sorgindu, azti, ... antinaturazko bizio guztien jabe ziren. Honengatik guztiagatik guztiz baztertuak . </li></ul>
  17. 17. KAPARETASUNA ADIERAZTEKO KANPO-ADIERAZLEAK <ul><li>1589.urtean,agotei udalerriko belar, ur eta egurra jasotzeko baimena edo eskubidea baietsi zien. </li></ul><ul><li>Agotei eskubide asko ezartzen zieten, adibidez:elizan agote izanez gero, aparteko lekuetan eseri behar ziren, dantza nahiz pilota partiduetan ezin zuten parte hartu,etxean armarria jartzea... </li></ul><ul><li>Karitatezko bazkarietan ere aparte kokatzen zituzten agotak. </li></ul><ul><li>Agotei apaiz nahiz soldadu izateko eragozpenak ezarri zitzaien. </li></ul>
  18. 18. <ul><li>Aita agota bazen, nahiz eta ama noblea izan, semea ere agota izango zen.Agota bere arrazakoa ez zen neskarekin ezkontzen zenean, trufazko koplek samintzen zuten jaia,bertan bertso eta kantak eskaintzen zitzaizkien agotei. </li></ul>
  19. 19. JAUNTXOEN JOPU ALA LAGUN? <ul><li>Komunitatetik at eramaten zuten euren bizimodua </li></ul><ul><li>Ez zuten eskubiderik ez betebeharrik </li></ul><ul><li>Elizaren babesa baliatu egiten zien </li></ul><ul><li>Jauntxoen gerizpean bizi ziren </li></ul><ul><li>Usutarrek babesa eta lurrak eskaini eta XIV. Mendean ihes etorri ziren </li></ul><ul><li>Herri hidalgietan zenbait pribilegio zituzten </li></ul><ul><li>Noble eta agoten arteko hitzarmen bat baino gehiago dago </li></ul><ul><li>Jaunek eskainitako babes eta gozamenen truke zerbitzu batzuk egin behar zituzten </li></ul><ul><li>Agotak Pirinioetan XV -XIX. mendeen bitartean jasan zuten bazterketa aldatu egin zen. </li></ul><ul><li>Agot bakoitzak bere interesak defendatu behar zituen </li></ul>

×